Werf35_Toelichting_Bijlage 1 Stedenbouwkundige visie
Tekst van het document
STEDENBOUWKUNDIGE VISIE 10 mei 2021 DEFINITIEF CONCE
Aan dit ontwikkelperspectief hebben meegewerkt:
text transp.
Vakwerk
INHOUD
1. WERF 35 (Introductie & Historie)
4
2. Stedenbouwkundige Analyse & Concept
10
3. Verhaal van de Werf (Kernwaarden en doelgroepen)
16
4. Programma (wonen, werken en aanvullende voorzieningen)
24
5. Ruimtelijk concept (Uitgangspunten Stedenbouwkundige visie)
41
6. Beeldkwaliteit
54
7. Duurzaamheid
77
8. Mobiliteit
82
Bijlagen
98
3
1. WERF 35
1. Locatie Werf35 is een voormalige fabriekscomplex uit de vroeg 20e eeuw. Het gebied ligt langs de spoorzone in het oosten van Hilversum. Vanaf de werf fiets je in tien minuten naar het centrum, station Hilversum of Hilversum Sportpark. Met de komst van de nieuwe HOV-lijn is dit gebied behoorlijk in beweging. Het gebied, een voorheen solitaire industriële plek vlak buiten het oorspronkelijke Hilversum, is door de jaren heen onderdeel is geworden van een meer stedelijke context. Enerzijds zijn er de kleinschalige woonbuurten (in het noorden en westen) en anderzijds vindt men ten oosten van
ontwerp-uitdagingen met zich mee, maar vooral
stations maakt dat het een interessant gebied is
de werf een terrein waarin bedrijfspanden en
ook een kans om van de Werf een nieuwe
voor een creatieve doelgroep. De Werf draagt
bedrijfsverzamelgebouwen samen een cluster
zichtlocatie te maken vanaf de trein.
met
van creatieve bedrijvigheid hebben gevormd.
4
haar
rauw-industriële
werklandschap
en diverse voorzieningen nu al bij aan de
Aan de zuidzijde grenst de ontwikkellocatie
Het industriele karakter en de positie van de
aantrekkingskracht van de spoorzone en van
aan het spoor. Vanzelfsprekend brengt dit extra
Werf ten opzichte van de binnenstad en de
Hilversum. De tijd om een volgende stap te
(creatieve) bedrijvigheid
Woonbuurt
Woonbuurt
zetten in de ontwikkeling is gekomen. Werf
eigen karakter is daarin van groot belang.
35 heeft de potentie om door te groeien tot
Zo ontstaat een eigenzinnige plek waar de
een gemengd stedelijk gebied. Een plek waar
creatieve
hoofdzakelijk gewerkt wordt, maar waar een
bewoners zorgdragen voor het gebied en waar
mix tussen creatieve bedrijvigheid, wonen en
voorzieningen zorgen voor extra levendigheid.
industrie
floreert,
waar
nieuwe
Van links naar rechts: Werf 35 2019 Kavel Werf 35 Kaart Locatie
voorzieningen elkaar versterkt. Behoud van
5
1.2.
Historie van de Werf
Werf35 is onderdeel van de industriële historie
gemeentewerf en meer recent als creatieve
gebied zich organisch ontwikkeld tot creatieve
van Hilversum. Hier en daar aangetast door de
broedplaats
broedplaats die het vandaag de dag is.
tand des tijds, maar daardoor erg oorspronkelijk.
heeft architectonische waarde vanwege de
Sinds kort heeft het ook officieel de status van
herkenbaarheid als fabriekscomplex uit het
Historische Analyse Hylkema
gemeentelijk monument en daar zijn wij trots op!
begin van de 20e eeuw in een traditionele
Bureau Hylkema heeft vanuit de analyse een
Om meer grip te krijgen op de cultuurhistorische
baksteenarchitectuur. Het complex behoort
aantal richtinggevende elementen benoemd
context en te komen tot een erfgoedinclusief
tot een van de zeldzaam in stand gebleven
die als uitgangspunten integraal onderdeel zijn
plan, heeft bureau Hylkema Erfgoed zowel op
fabrieksterreinen in Hilversum.
geweest van de (ontwerp)opgave. Puntsgewijs
in
ontwikkeling.
Het
complex
gebouw- als op gebiedsniveau een onderzoek uitgevoerd.
6
zijn deze elementen: Het pand in het midden van de Werf is het
•
Geslotenheid van ommuurde fabrieksterrein;
oudste industriepand van Hilversum (1916)
•
Van oudsher één duidelijke entree naar het
De Werf is van huis uit een complex met een hoog
en diende als fabriekje waar pleisters werden
utilitair karakter. Het gebied en haar gebouwen
gemaakt. Al snel werden er andere gebouwen
hebben door de decennia heen ten dienste
omheen
gestaan van de activiteiten die daar zijn ontplooit.
zaagtanddaken, ‘sheddaken’ genoemd. In 1930
Daarin is het een adaptief geheel gebleken
is het geheel overgenomen door de Gemeente
- Een eigen karakter
dat zich heeft aangepast aan de tijdsgeest.
Hilversum en diende het als gemeentewerf waar
- Losstaande gebouwen met ieder een
Het gebied kent een hoge cultuurhistorische
wagens en materieel werden onderhouden. In
eigen functie/vormgeving
waarde door de oorspronkelijke functie als
2012 is het terrein verkocht aan Medianest.
- Oriëntatie op het spoor
farmaceutisch
als
Met de nieuwe eigenaar had de Werf 35 direct
locatie van de gemeentereiniging, daarna als
haar eerste grote gebruiker. Daarna heeft het
industriecomplex,
later
gebouwd
met
de
fabrieksterrein (zuidzijde); •
Binnen het fabrieksterrein fungeerde het plein als hart voor de fabriek;
karakteristieke •
•
Gebied buiten de ommuring:
Voorkom concurrentie tussen nieuwbouw met de oudbouw.
1924
2019
Monumentenwaarde terrein Bron: Historische Analyse Hylkema Erfgoed 7
1.3.
De Werf anno nu
Werf35 was bij haar start in 2012 bedoeld
Er zijn partijen van het eerste uur, denk
plaatsgevonden. Denk aan één van de vele
als een soort Asterix en Obelix dorpje waar
aan
kleinschalige evenementen zoals het circus.
vrijheid, saamhorigheid, ondernemerschap en
landschapsarchitecten (hierna K+B) en het
authenticiteit gedeelde normen zijn. Werf35 is
restaurant Chef aan de Werf. Een kenmerk van
Mensen van de werf ontspannen bij Yogi Heroes
een succes gebleken en heeft nieuwe gebruikers
Werf 35 is dat het altijd in ontwikkeling is. Waar
en staan samen te spitten in de moestuin naast
aangetrokken.
eerst Spilgames zat, zitten nu snel groeiende
het houten kerkje. Honing komt uit de kassen
bedrijven als Respace en TinQwise. Het
aan de rand van het veld. Kortom: het bloeit en
Het gebied heeft zich de laatste jaren op een
voormalige pleisterfabriekje is heel recent nog
zoemt op de Werf en dat heeft een aanzuigende
vraaggestuurde en organische wijze ontwikkeld.
volledig gerenoveerd. Het kent nu verschillende
werking.
Dit is een robuust groeimodel gebleken. Vanuit
functies onder één dak; met onder meer
de nieuwe huurders is een hechte community
een yogastudio (Yogi Heroes), een kleine
Begin
ontstaan. Dit concept heeft tevens geresulteerd
communicatie & design boetiek (Story Studio)
aangevraagd voor restauratie en herontwikkeling
in het behoud van alle bestaande gebouwen,
en uiteraard de eerder genoemde Chef a/d
van de Stookplaats. Dit is het laatste stukje
inmiddels bijna allemaal volledig gerestaureerd/
Werf.
industrieel erfgoed dat tot herontwikkeling wordt
bijvoorbeeld
Karres
en
Brands
is
de
omgevingsvergunning
gebracht als een flexibele werkplek met een
getransformeerd.
8
2021
In aanvulling op de vele nieuwe gezichten die
ondersteunende horeca. Hiermee geven we
De Werf heeft een nieuw leven gekregen. De
een plek hebben gevonden in de gebouwen
invulling aan het laatste puzzelstukje voor wat
nieuwe bedrijvigheid brengt anno 2021 ca.
heeft Werf 35 zich ontwikkeld als een plek van
betreft de bestaande gebouwen.
250 vaste arbeidsplaatsen met zich mee en
dynamiek en reuring. Hoewel het door de meer
veel mensen bezoeken het gebied om voor
recente corona-crisis stil is geworden, hebben
Werf 35 wil verder groeien als creatieve hotspot
evenementen of om een hapje te eten.
er door de jaren heen een hoop evenementen
in Hilversum. In deze stedenbouwkundige visie
wordt daarom ingezet op de ontwikkeling van het zuidelijke terrein. Ook in het eindbeeld voert de creatieve bedrijvigheid nog steeds de boventoon. Hierbinnen wordt ingezet op een breder programma waarbij functies als wonen en voorzieningen zorgen voor een plek die 24/7
ReSpace
leeft en het gebied nog meer versterken. Stookplaats
TinQwise
Pleister Fabriek
Karres en Brands Geen onderdeel Werf
Werf 35 Anno 2021 9
2. STEDENBOUWKUNDIGE ANALYSE & CONCEPT
2.1 De bredere context
de gemeentewerf, de woningen van Dudok aan
Hilversum wordt ook nu nog steeds ingesloten
In het heidegebied ten Oosten van Hilversum
de Mussenstraat. Tussen 1930 en 1940 raakte
door grote groene heide- en bosgebieden en is
werd in 1874 een spoorlijn aangelegd, de
de Werf zo steeds meer ingebed in het stedelijke
hiermee goed verbonden. Vanaf de Werf loop
Gooiselijn. Doordat het transport van goederen
weefsel van de stad.
je in 5 minuten naar natuur- en recreatiegebied Anna's Hoeve wat onderdeel uitmaakt van een
over het spoor mogelijk werd, besloot de gemeente
Hilversum
om
dit
gebied
de
Het
huidige
weefsel
van
de
omliggende
bestemmen als industrieterrein. Dit leidde
buurt wordt in het algemeen getypeerd door
in 1915 tot de bouw van de Farmaceutische
woningbouw in 2 lagen met een kap uit
fabriek, een plek die we nu kennen als ‘Werf
verschillende periodes, met hier en daar een
35’.
uitzondering in hoogte. Zo vind je langs de doorgaande wegen woningbouw tot 5 lagen,
Het fabrieksterrein is van oorsprong een
en bij het winkelcentrum aan de ander kant
ommuurd geïsoleerd gebied. Het lag op enige
van het spoor gaat het zelfs tot 8 lagen hoog.
afstand van het historische centrum en maakte
De bedrijfsgebouwen bestaan veelal uit de
daar eigenlijk niet echt onderdeel vanuit. In de
kenmerkende, ‘vierkante dozen’ van een meter
loop van de jaren raakte de zone tussen het
of 6 tot 9 hoog. Een uitzondering hierop vormt
centrum en de werf verder bebouwd met een
het grote vierkante blok t.v.b. energievoorziening
mix van industrie en woningbouw. Deze mix
aan de Noordzijde van de Werf, deze gaat tot
onderstond o.a. door de bouw van woningen
12 meter hoog.
voor medewerkers van het fabrieksterrein. En later, nadat het terrein was overgenomen door
10
groter natuurgebied Groene schakel / Utrechtse Heuvelrug.
stadsc
entrum
WOONWIJK
Oos tere
K
traat
NING WOONER
sens
EN DUDO
VOORZIE
F
ROTOR MEDIA
Mus
WONING
WOONBUU
weg
RT
ngh
ENERGIE
raat
B
dsst
WERF 35 NR 47 B
Mus
sens
B
Aren
STATION HILVERSU M
NATUURGEBIED ANNA'S HOEVE
B B
traat
SPO
OR
B Oo
HOV
ste
hov 't GO
ren
LC WINKE
ENTRUM
OI
eg
Wegontsluiting
ghw
WERF35
HOV lijn 't Gooi Fietsroute
A 27 11 Woningen van Dudok, Mussenstraat
2.2 Komen en gaan op de Werf
Arendsstraat. Met het pand aan de Arendsstraat
De locatie is goed bereikbaar. Momenteel
47 wordt rekening gehouden in de percelering
wordt er gebouwd aan een nieuwe HOV-lijn,
van
parallel aan het huidige spoor met een halte
onderdeel uitmaakt van de opgave.
de
planvorming,
alhoewel
het
geen
op de hoek van de Van Linschotenlaan. (deze wordt ook bereikbaar vanaf de Mussenstraat/A.
Wanneer we kijken naar de bebouwing zien
Fokkerweg) Via deze halte kost het slechts
we aan de Noord- en Westzijde grotendeels
enkele
te
woningbouw. Met in de Noordoosthoek een
bereiken. Deze HOV-lijn zorgt ook voor een
recent gerealiseerd wooner f. Aan de Oostzijde,
directe verbinding met Huizen en is aanleiding
langs
een nieuwe fiets- en voetgangersverbinding o
bedrijfsgebouwen, grotendeels uit dezelfde
de Oosterengweg, onder het spoor door. Wie
periode als de Pharmaceutische fabriek. Qua
alsnog met de auto komt, rijdt vanaf de A27 in
programma sluiten deze bedrijven, zoals ‘Rotor
ongeveer 5 minuten naar de Werf.
Media’, goed aan op het profiel van de Werf.
minuten om
station
Hilversum
de Arendsstraat
staan
een
aantal
Aan de Zuidzijde ligt het treinspoor, met aan de 2.3 De randen van de Werf
andere zijde nog enkele bedrijfspanden. Hoewel
Het plangebied is helder te definiëren. Een
de spoorlijn in vroegere tijden voor nieuwe
deel van de vroegere muur aan de Noordzijde
mogelijkheden zorgde in het gebied brengt het
is nog steeds intact. Aan de overige drie zijdes
nu een aantal kaders met zich mee, met name
wordt het fabriekscomplex en het terrein dat er
richting geluid en veiligheid.
bij komt, omsloten door de Mussenstraten en
12
Woningen van Dudok, Mussenstraat
Rotor media, Arendsstraat
Energievoorzieningen aan de Noordzijde van de Werf
Bedrijfspanden langs het spoor
Woningbouw 5-laags, kamerlingh Onnesweg
Woningbouw bij het winkelcentrum, Oosterengweg
13
2.4 Karakteristieke fabrieksarchitectuur
Een aantal belangrijke karakteristieken van de
2.5 Meer werf in de buurt
Het besloten karakter van het terrein heeft
huidige bebouwing:
Oude gebouwen hebben een nieuwe betekenis
iets unieks. De gebouwen met de ommuurde
•
De goothoogte zit veelal rond de 6-7 meter
gekregen
buitenruimte creëren dit contrast tussen “binnen”
waardoor er sprake is van een doorgaand
uitgevonden en geprogrammeerd. Het succes
en “buiten”. Midden op het terrein neemt een
daklandschap.
van deze nieuwe functies vraagt om een vervolg.
De industriële daken liggen allemaal in
Door toevoeging van nieuwe gebouwen kan de
centrale plek in in het geheel. Dit voelt als een
de Oost-West richting waarbij de vorm
diversiteit van de verschillende gebouwen en
brandpunt waar alles samenkomt in het gebied.
verschillend is. Zo zijn er sheddaken (met
functies toenemen. Dit kan en moet bijdragen
De
lichtstraten op het Noorden), zadeldaken,
aan het succes van de Werf. Daarnaast kan
platte daken en een toogdak.
de toevoeging van bebouwing ook zorgen
De panden hebben grote, met aandacht
voor een kwaliteitsimpuls voor de plek en
Al in 1919 werden gebouwen als onderdeel
vormgegeven,
het
van het complex buiten de muur gerealiseerd.
Wanneer deze in de zomer open staan,
worden vormgegeven, levendigheid (ook na
Gebouwen werden toegevoegd wanneer deze
vervaagd de grens tussen binnen en buiten.
“kantooruren”) kan worden vergroot en synergie
De gevels zijn opgetrokken uit baksteen,
tussen nieuw en oud kan de beleving van de
het geheel en werden ook weer verwijderd
veelal
plek versterken. De Werf wordt nog meer
wanneer deze overbodig waren. Zo heeft de
zijn er verbijzonderingen in het verband
Werf zich ontwikkeld tot het punt waar we nu
toegevoegd langs de gevelranden en en
zijn aanbeland.
rondom openingen.
gebouw met zijn omliggende buitenruimte een
huidige
bebouwing
bestaat
uit
•
een
ensemble van diverse bouwmassa’s die in vorm en materialisatie familie van elkaar zijn.
noodzakelijk waren voor het functioneren van
14
•
•
in
openingen
kruisverband.
op
Hier
maaiveld.
en
daar
doordat
de
gebied. Toegangen
onderdeel van de buurt!
plek
opnieuw
kunnen
is
duidelijke
Het centrale plein met Chef aan de Werf, Mussenstraaat 11
De Stookplaats, Mussenstraat 9
KARRES EN BRANDS, Mussenstraat 21
TINQWISE, Mussenstraat 15
TINQWISE, Mussenstraat 15
Straatje tussen de Stookplaats en Chef aan de Werf
15
3. HET VERHAAL VAN DE WERF
3.1. Kwaliteiten & Kernwaarden Nu de transformatie van bestaande gebouwen bijna klaar is wordt er gekeken naar uitbreiding in de vorm van duurzame nieuwbouw en hoogwaardige buitenruimte. De tijd om een volgende stap te zetten in de ontwikkeling van de Werf is gekomen. Werf 35 moet een eigentijdse plek worden waar de creatieve industrie floreert, waar startups een kans krijgen en waar bewoners zorgdragen voor het gebied. Waar ateliers en concept stores zorgen voor creativiteit en waar horeca en evenementen een belangrijke rol spelen in de alledaagse zaken. In onze visie is de werf een authentiek en nog steeds een industrieel-rauw gebied met een moestuin en bewoners die actief onderdeel willen zijn van hun leefomgeving. Een gebied waar de creatieve sector en de mediasector elkaar versterken en waar creatieve ideeën de kans krijgen.
16
In afstemming met het kernteam van de
Op gebiedsniveau is de werf eigenlijk altijd een
die denken in slimme verbindingen, samen
gemeente,
de
eigenzinnige plek geweest. Het stond enerzijds
met anderen cross-overs vormgeven tussen
eigenaar van het gebied zijn de unieke
los van Hilversum, maar was anderzijds als
verschillende domeinen en altijd bezig zijn met
kwaliteiten van Werf 35 in kaart gebracht. Deze
werklocatie (in verschillende hoedanigheden)
creëren.
hebben zich door de jaren heen langzaam
toch ook heel erg geïntegreerd met de stad.
ontwikkeld en blijven leidend in de toekomstige
Werf 35 is één van de laatst overgebleven
In ontwikkeling
ontwikkelingen. Tijdens de inventarisatie zijn de
voorbeelden
in
De werf is een gebied dat op diverse vlakken
kwaliteiten als authenticiteit, eigenzinnigheid,
Hilversum. In het bredere perspectief kenmerkt
altijd in ontwikkeling is. Deze kernwaarde is
ontmoeten, delen, rauw, industrieel, spelen en
Werf 35 zich als een gesloten en ommuurde
verankerd in het feit dat het gebied zich door
ontdekken naar voren gekomen. Van hieruit zijn
wereld die zich langzaam prijs geeft en de
de decennia heen altijd heeft aangepast aan
drie kernwaarden benoemd die hieronder nader
moeite waard is om te ontdekken. In dat
de tijdgeest en het gebruik. De bestaande
worden toegelicht.
proces van openen en ontdekken staan nieuwe
gebouwen zijn daarin grote flexibele ruimtes
gebruikers centraal. De fase waarin de early
gebleken met een hoog adaptief vermogen. In
Eigenzinnig
adaptors het gebied op de kaart hebben gezet
de meer recente geschiedenis heeft Werf 35
Deze kernwaarde vat de essentie van Werf 35,
gaat nu langzaam over in een fase waarin het
zich organisch ontwikkeld met veel ruimte voor
zowel op gebouwniveau, gebiedsniveau als
gebied zich doorontwikkeld en op sommige
initiatief en experiment.
op het niveau van doelgroepen. De gebouwen
punten professionaliseert en /of consolideert. In
onderscheiden
de basis blijft de doelgroep van de werf echter
De doelgroep die zich vestigt in het gebied sluit
in grote lijnen hetzelfde, deze wordt verderop
tevens aan bij dit principe. Op de werf is qua
in het document nader beschreven. Werf 35 is
werkprogramma altijd een mix. Dit betekent dat
er voor eigenzinnige individuen en organisaties
er ruimte is voor startups die in verbinding met
de
huidige
zich
gebruikers
door
architectonische signatuur.
hun,
en
industriële
van
industrieel
erfgoed
17
anderen door kunnen groeien naar een scale en/of grown-up. Het woonprogramma richt zich vooral op de starters op de woningmarkt. Zij betreden de woningmarkt en zoeken daarin een dynamische omgeving, om vervolgens op termijn hun vleugels elders uit te slaan. Delen Dit is een kernwaarde die zich op verschillende niveaus manifesteert in deze visie. Enerzijds geborgd in gedeelde plekken om samen te werken. De nieuwe Stookplaats is bijvoorbeeld zo’n plek. Gedeelde voorzieningen in de buitenruimte, denk aan het basketbalveldje en de bestaande moestuin die straks in een andere hoedanigheid terugkomt. Het uit zich tevens in de ambitie om een andere hoogwaardige onzelfstandige woonvorm te integreren (coliving) en ook op het gebied van mobiliteit wordt stevig ingezet op deelmobiliteit.
18
3.2. Mensen van Werf 35 gezonde
zien we dat de startups meer naar elkaar
mix van gebruikers die samen het gebied
toetrekken en initiatieven ontplooien voor een
blijvend verrijken. Om tot die mix te komen
actieve gebiedsprogrammering (events). Op
wordt gebruik gemaakt van het Smartagent-
de Werf gaat het om spontane ontmoetingen,
model en de leefstijlvinder. Het Smartagent-
gezamenlijk georganiseerde events en een
model
vier
overall gevoel van saamhorigheid. Hierbinnen
belevingswerelden en is gebaseerd op een
staat ontmoeting, plezier en cultuur centraal. Dit
uitgebreid leefstijlenonderzoek. Ten grondslag
past goed bij de gele wereld.
Er
wordt
gestreefd
maakt
naar
onderscheid
een
tussen
aan de vier milieus liggen een viertal uiterste karaktertrekken. Als innovatief werklandschap
De
Leefstijlvinder
is
ontstaan
uit
een
richt Werf35 zich op een doelgroep die bezig
samenwerking tussen MarketResponse en acht
is met ontwikkeling, innovatie en groei. Dit sluit
provincies. In totaal zijn er zeven verschillende
aan bij de rood-gele belevingswereld.
leefstijlen. Deze leefstijlen laten zien waar mensen in hun vrije tijd of op vakantie behoefte zijn
aan hebben. En wat de verschillen hierin
ondernemend, energiek en eigenzinnig: dit
zijn. Werf 35 sluit aan bij de leefstijl van de
past goed bij de rode belevingswereld. Deze
avontuurzoeker, stijlzoeker en plezierzoeker.
extraverte rode doelgroep heeft een drive om zich
Op basis van het SmartAgent model en de
te onderscheiden. Een groep die zich in mindere
leefstijlvinder
mate identificeert met een 9-5 mentaliteit, werk
geschetst. Deze mensen op de werf zijn
en privé lopen veelal in elkaar over. Tegelijkertijd
uitgelicht op de volgende pagina's.
De
(grotere)
pioniers
op
de
Werf
drie
verschillende
Smart Agent model
persona's
19
20
PERSONA'S
Bron: Leefstijlvinder.nl
21
PERSONA'S
Bron: Leefstijlvinder.nl
22
PERSONA'S
Bron: Leefstijlvinder.nl
23
4. PROGRAMMA VAN WERF 35 Naar een gemengd programma Op het moment brandt er ’s avonds licht op
kernteam (gemeente) steeds verder verfijnt. Dit
de werf, maar het is wel een klein lichtje. Chef
heeft geleid tot meer diversificatie, passend bij
aan de Werf is de belangrijkste publiekstrekker
de gezamenlijke visie op het gebied.
na 17.00 uur. Het toevoegen van woningen versterkt in dit kader niet alleen het werken,
Op hoofdlijnen bestaat het beoogde progamma
maar ook de leefbaarheid. Sociale veiligheid
uit werken (totaal minimaal 60%), wonen (totaal
bereiken we door de mix tussen wonen, werken
minimaal 30%), en nader in te vullen overige
en faciliteiten, waardoor het gebied niet alleen
voorzieningen, waarbij gedacht wordt aan een
meer op weekdagen tussen 9.00u en 17.00u
hotel special, conceptstores en horeca.
levendig is. Op de pagina hiernaast is de beoogde Mei 2020 is een intentieovereenkomst (IOK)
verhouding tussen de verschillende programma-
voor Werf 35 getekend samen met de gemeente.
onderdelen aangegeven. Op de volgende
Daarin
programmatische
pagina zijn de specifiek beoogde vierkante
uitgangspunten vastgelegd. In totaal bestaat
meters weergegeven in tabelvorm. De pagina's
Werf 35 (oud & nieuw) straks uit 13.000m² (bvo)
daarna gaan dieper in op de verschillende
programma. Het bestaande programma omvat
programma-onderdelen.
zijn
een
aantal
ca. 4.700m² en dit betekent dat er conform de IOK (mei 2020) 8.300m² aan nieuwbouw wordt toegevoegd. In de afgelopen periode is het nieuwbouwprogramma in samenspraak met het
24
60% Werken
28% Wonen
4% Restaurant/ café
2% Concepstore
6% Hotel special 25
PROGRAMMA OVERZICHT
26
4.1. Creatieve bedrijvigheid Voor
Werf
35
wordt
het
campusmodel
gehanteerd. Dit model geeft richting aan de ambitie om Werf35 in de komende jaren op een gecontroleerde manier te laten uitgroeien tot een
gebruikers die elkaar versterken en weten te
belangrijk onderdeel van de beoogde sfeer op
vinden. Zo ontstaat een divers werkprogramma
Werf 35.
dat uniek is voor Hilversum. Scale-Ups (10-20 werknemers) Startups (1-10 werknemers)
Dit zijn de groeibedrijven met < 20 werknemers.
Kleine beginnende bedrijven overleven niet
Zij zijn interessante partners voor de drivers. Het
altijd en dus kent deze doelgroep een relatief
is een doelgroep die samenwerkingsverbanden
hoge doorloop, dit past bij de kernwaarde
nodig heeft om te kunnen groeien. Zij brengen
‘in ontwikkeling. Het is dan ook meer een
een ondernemersdynamiek die past bij de werf.
investering in het gebied in plaats van een
Het is een categorie die in de afgelopen twee
van bedrijvigheid op de werf.
businessmodel. Deze kleinschalige bedrijvigheid
jaar met partijen als Respace en TinQwise is
vormt een belangrijke schakel in de dynamiek
gegroeid op de werf. De ruimtebehoefte van
Campusmodel
van het gebied. Startups hebben een specifieke
scale-ups richt zich op een eigen plek, maar
ruimtebehoefte die zich richt op flexibiliteit en (in
vaak wel onder één dak met anderen.
creatieve hotspot. Hierbinnen blijft het werken centraal staan. Het model is ontstaan door de huidige bedrijvigheid op de werf te analyseren met daarin oog voor de bestaande diversiteit. Met het campusmodel geven we sturing aan de groei en houden we grip op een gezonde balans
Het
campusmodel
wordt
gebruikt
als
afwegingskader bij de invulling van de gebouwen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen drie soorten eindgebruikers: •
Startups (1-10 werknemers)
•
Scale-Ups (10-20 werknemers)
•
Grown-Ups (20+ werknemers)
Hierbinnen wordt gestreefd naar een mix van
het verlengde van de kernwaarde ‘delen’) een werkplek waar anderen onderdeel van zijn (co-
Grown-Ups (20 + werknemers)
working). Vanuit deze ecosystemen ontstaat een
Dit zijn de grote(re) bedrijven (zie dit op de
diversiteit van ideeën en initiatieven. Van events
schaal van Werf 35). Zij zijn op zoek naar een
op het gebied van kunst, cultuur en eten tot
dynamische
vernieuwende businessconcepten in de frontlinie
Een plek die past bij hun identiteit, waar de
van innovatie. Deze kleine bedrijvigheid is een
medewerkers graag willen zijn en waar voldoende
en
aantrekkelijk
werkklimaat.
27
interessante andere bedrijven gevestigd zijn. Zij brengen kritische massa en vormen een stabiele financiële basis van inkomsten (zowel qua huurstroom als bestedingen in het gebied). De juiste mix is belangrijk en het campusmodel stelt de eigenaar in staat om dat continue te monitoren. Twee zaken zijn hierin van belang. Enerzijds
hebben
de
in
het
voorgaande
benoemde doelgroepen elk een eigen specifieke ruimtebehoefte. Dit is in een later stadium van invloed op de manier waarop het programma definitief wordt ingepast. Anderzijds is het van belang om de termen in het perspectief van de werf te plaatsen. Werf 35 blijft ook hier ‘in ontwikkeling’. Dit betekent dat partijen Werf 35 ook kunnen ontgroeien. Bedrijven die te groot worden zullen simpelweg niet voldoende ruimte meer vinden op de Werf. Zij kunnen doorverhuizen naar bijvoorbeeld het mediapark.
Stookplaats Werf 35 28
40% Scale-Ups
20% Start-Ups
40% Grown-Ups
Verdeling Werkprogramma 29
4.2. Wonen In het woonprogramma wordt uitgegaan van 50%
Co-living
co-living en 50% middenhuur plus. Qua vierkante
In de basis wordt een appartement van ca. 80-
meters vertaalt dit zich in een gelijke verdeling
90m² gbo geschikt gemaakt voor woningdelen.
waarbij er 1.840m² per programmaonderdeel
Hierbij is het uitgangspunt dat er vier bewoners
wordt gerealiseerd. In totaal worden er circa 40
één woning delen. Het (kale) huurprijsniveau
appartementen gebouwd. Dit vertaalt zich naar
ligt in de bandbreedte van €500-600,- per
16 co-living appartementen waar vier bewoners
bewoner. De vuistregel is dat er per bewoner
per appartement in resideren. Hieruit ontstaat
ruim 20m² is, waarvan 10m² een privévertrek
een co-living community van circa 64 bewoners.
is. Het sanitair wordt gedeeld. Door een slimme
Daarnaast worden er circa 25 middenhuur plus
indeling ontstaat er binnen het appartement
woningen gerealiseerd waar er sprake is van
meerdere
gemiddeld 1,5 bewoners.
verschillende doeleinden. Denk daarbij aan
zones
die
geschikt
zijn
voor
bijvoorbeeld een woonkamer, eetgedeelte en Middenhuur plus
een lounge. Zo heeft iedereen een eigen plek.
Het middensegment betreffen 25 zelfstandige
Daarnaast is er op complex niveau ruimte voor
wooneenheden met een woningafmeting in
een sociaal hart. Per bewoner wordt circa
de bandbreedte van 50-60m² gbo en een
1,5m² gereserveerd voor een externe gedeelde
huurprijsniveau in de bandbreedte van €900-
lounge en/of woonkeuken. In het geval van de
1.100,-. De woningtypologie moet nader worden
Werf vertaald zich dat in een sociaal hart van
uitgewerkt. Een loft lijkt gezien de industriële
minimaal 100m².
context een voor de hand liggende keuze.
30
31
Co-Living In een breder perspectief
locatie die anders niet binnen het bereik van de
< €45.000,- per jaar en zit veelal boven de
Er is sprake van een voortdurende trek naar
doelgroep zou liggen.
inkomensgrens v.w.b. huurtoeslag. Co-living vorm de eerste springplank voor deze doelgroep
de stad en dit zorgt voor een voortschrijdende druk op steden als het gaat om voorzien in
Recent uitgevoerd onderzoek in Hilversum
die net de woningmarkt betreedt. Uit interviews
geschikte woonruimte. Vooral de jonge, vaak
(Stec, 2020) blijkt dat de groep alleenstaanden
met organisaties die co-livings exploiteren blijkt
hoger opgeleide doelgroep valt tussen wal en
en stellen tot 35 jaar de komende 10 jaar zal
ook dat gemiddeld bewoners 2-3 jaar in een
schip. Zij komen niet in aanmerking voor een
groeien met 180 extra huishoudens. Daarnaast
co-living blijven wonen, alvorens zij een andere
sociale huurwoning, het middenhuursegment
neemt de behoefte voor tijdelijke huisvesting
stap maken in hun woon carrière. Voor de
biedt onvoldoende soelaas en de vrije sector
toe voor groepen zoals stagiairs en (tijdelijke)
Werf zijn drie kernwaarden benoemt die goed
huurwoningen zijn te duur.
internationale
aansluiten op deze gedachte: ‘eigenzinnig’, ‘in
werknemers.
De
gemeente
heeft uitgesproken in te zetten op nieuwe De markt reageert op deze trend, het risico is
woonvormen voor deze tijdelijke doelgroepen.
dat daarbij de woonkwaliteit onder druk komt te
Een deelconcept met kwalitatief hoogwaardige
staan. Co-living is een mondiale woontrend die
woningen past goed binnen deze ambitie.
ook in Nederland steeds meer voet aan de wal
32
krijgt en een kwalitatief tegengeluid biedt. Het
Waarom Co-Living op Werf 35?
past bij een maatschappelijke onderstroming
Met het co-living programma zetten wij in op
die meer uitgaat van delen en minder van bezit.
het huisvesten van ‘young professionals’ die
In de basis is de gedachte achter co-living dat
op zoek zijn naar een dynamische plek om
door te delen er een kwalitatief hoogwaardige
te wonen en zich in verbinding met anderen
woonkwaliteit geboden kan worden op een
willen ontwikkelen. Deze doelgroep verdient
ontwikkeling’ en ‘delen’.
€
Facts & Figures Co-living
Bron: Stec, 2020
-
Minimaal 10 m² p.p. aan gedeelde voorzieningen.
-
Minimaal 10 m2 p.p. privé ruimte (slaapkamer)
-
Vier huurders op één contract (gedeelde verantwoordelijkheid)
-
Fully furnished apartments voor een all-in huurprijs
-
Flexibele huur van 3 – 12 maanden
-
Gemiddelde huurder blijft 2-3 jaar
-
Aanwezigheid van community manager
-
Off- en online community. (apps, events, etc.)
-
Voorziet in de behoefte van de starter (inkomen < €45.000) op zoek naar betaalbare woning in de stad met kwaliteit.
-
Nieuwe balans tussen betaalbaarheid, kwaliteit en delen.
33
34
4.3. Aanvullende voorzieningen Op Werf 35 ontstaat straks een interessante
Restaurants & cafés
vermogen voor Hilversum en de mate waarin
mix tussen hoofdzakelijk werken en aanvullend
Uit onderzoek door B@S Consultants (in
een initiatief zal concurreren met de horeca in het
wonen. Dit leidt tot een toename in het aantal
Horecakader Hilversum, 2017) blijkt dat van
centrum. Tegelijkertijd wordt in de randgebieden
mensen dat zich gedurende de dag begeeft op
de in Hilversum aanwezige horecakoopkracht
van Hilversum meer ingezet op functies die
de werf. Al deze nieuwe en bestaande gezichten
van € 74 miljoen ongeveer € 33 miljoen in
qua sluitingstijden, terrassen, geluid, e.d. beter
op de werf hebben behoeften die verder gaan
de Hilversumse horeca wordt uitgegeven en
aansluiten op de woonfunctie. In afwijking op
dan een woon- of werkruimte. Daar bovenop
dus € 41 miljoen wegvloeit naar steden als
het horecabeleid zijn er de horeca-pareltjes.
komt dat de werf openbaar toegankelijk is en
Amsterdam en Utrecht en andere gemeenten in
Voorbeelden van bestaande pareltjes zijn Parc
daarmee integreert in het bestaand stedelijk
de Gooi & Vechtstreek. Doel is een substantieel
in de Oude Haven en restaurant Chef a/d Werf.
weefsel. Bezoekers op de werf zijn welkom
deel (inzet is een derde) van deze omzet (weer)
Pareltjes zijn onderscheidende concepten t.o.v.
om deze creatieve plek te ontdekken. Door het
aan Hilversum te binden (bron: Horecakader
de concentratiegebieden.
programma op accenten te verbreden wordt
Hilversum, 2017). De bestaande horeca gelegenheden op de
ingezet op een meer divers aanbod en een aantrekkelijk stedelijk gebied. Dat doen we door
Het onderscheidend vermogen van de horeca
werf blijven gehandhaafd. Dat zijn Chef a/d
drie soorten aanvullende voorzieningen toe te
moet daarvoor worden vergroot. Daarbij is
Werf en de Stookplaats. Voor nieuwe horeca
voegen:
herkenbaarheid van de horeca van belang, net
toevoegingen op de werf zijn strikte kaders
als de juiste ondernemer op de juiste plaats
van toepassing die vastgelegd zijn in de IOK.
-
Restaurant/café (max. 120m )
en de juiste profilering. Dit vertaald zich naar
Toevoeging van horeca is in beperkte mate
-
Hotel special (max. 800 m )
een ruimtelijk beleid waarin gestuurd wordt op
toegestaan, alleen als het ondersteunend en
-
Concept store (max. 200 m2)
horecaconcentratiegebieden. Hierbinnen wordt
versterkend is voor de functies in het gebied.
continue gekeken naar het onderscheidend
In totaal is de horeca op de werf gebonden aan
2
2
35
een maximum van 520 m², dit is inclusief terrassen. Uitgaande van het vergunde aantal vierkante meters voor de Chef a/d Werf (140 m²) en de omgevingsvergunning-aanvraag voor de verbouwing van de stookplaats (261 m²), blijft er slechts 120 m² over. De inpassing van deze horeca in de nieuwbouw zal logischerwijs een plek krijgen in het hart van de werf. Hoe en waar moet nader bepaald worden. Daarnaast wordt ingezet op blurring. Waar mogelijk en ondersteunend aan het werken is het op kleine schaal mogelijk om koffie en een broodje te serveren.
36
Hotel Specials Door de groei van toerisme, stijgt ook de vraag naar verblijfsaccommodaties en de stop op nieuwe hotelontwikkelingen in Amsterdam zorgt ervoor dat hoteleigenaren, ontwikkelaars en exploitanten uitwijken naar andere plaatsen in de Metropoolregio. Het college van B&W stelt in het coalitieakkoord dat Hilversum zich aansluit bij het spreidingsbeleid van de MRA om zodoende meer (internationale) toeristen naar Hilversum te kunnen trekken. Dit biedt kansen voor de ontwikkeling van nieuwe hotels in Hilversum. (bron: Hotelkader Hilversum) Verblijven is een belangrijk onderdeel wat op de nieuwe werf geïntegreerd wordt met andere functies. De werf is een plek waar grenzen vervagen en er ruimte is voor creatieve cross-overs die je vandaag de dag steeds vaker ziet. Concepten als bijvoorbeeld Zoku hebben hier in Amsterdam al invulling aan gegeven. Dit zijn plekken waar het werken en verblijven in elkaar overvloeit. Op Werf 35 vertaald zich dit in circa 800 m² hotel specials. Een toegankelijke plek van ontmoeting die eventueel gecombineerd kan worden met een passend werkprogramma. Op het moment van schrijven staat nog open of een hotel special daadwerkelijk haalbaar is en in welk prijssegment deze vorm van logies zich positioneert. Het kan een hostel + zijn zoals bijvoorbeeld Bunk hotel in Utrecht of een hoger segment als het Soho House in Amsterdam.
In de vervolgfase zal onderzocht worden of er voldoende marktpotentie is om deze verbreding van de bestemming in te vullen. Wanneer dit niet het geval is zal de 800m² 50/50 verdeeld worden over het werk-woonprogramma.
37
38
Concept Stores Naast een creatieve hotspot waar dingen gemaakt worden transformeert Werf 35 ook naar een gebied dat leuk is om te bezoeken en te ontdekken. Daarvoor is het zaak om de grens tussen open en gesloten zoveel mogelijk te vervagen. Iedereen is welkom om te komen kijken en de creativiteit van dichtbij te beleven. Tegelijkertijd hebben de makers van de werf een podium nodig waar het mogelijk is om te laten zien wat er gebeurt en tevens kleinschalig dingen te verkopen. In deze visie zetten wij in op één Werf store, dit is in de basis een kleinschalige detailhandel waar kunst, cultuur en lokaal vervaardigde producten hand-in-hand gaan. Een plek die actief geprogrammeerd wordt waar (tijdelijke) exposities een plek vinden en veel van de dingen die je ziet te koop zijn. De Werf store staat ten dienste van de makers op de werf, maar zeker ook in verbinding met andere creatieve collectieven in Hilversum. Naast de Werf store is het gericht ook mogelijk om de productieplekken te openen voor het publiek. Denk dan aan ateliers waar het werken raakvlakken kent met micro-horeca (ondergeschikt). Denk aan voorbeelden als de boekenwinkel Paagman (Den Haag) of Voorhoeve (Hilversum), waar het vandaag de dag ook mogelijk is een kop koffie en een muffin te krijgen. Zonder een directe baliefunctie moet het op deze plekken ook mogelijk zijn om spullen te kopen.
In de vervolgfase zal onderzocht worden of er voldoende marktpotentie is om deze verbreding van de bestemming in te vullen.
39
40
5. RUIMTELIJK CONCEPT
5.1 Uitgangspunten stedenbouwkundig visie
zelfde type bedrijvigheid als zich al op de
meeveranderen met de vraag, actueel en
Het stedenbouwkundig model is gebaseerd
bestaande werf bevindt. De bebouwing en
levendig blijft.
op een aantal uitgangspunten die voortkomen
publieke ruimte vormen zo een coherent
6. Het is mogelijke om in meerdere fases te
uit de huidige kwaliteiten van de Werf en het
ensemble dat duidelijk begrenst is aan de
bouwen zodat indien nodig bijgestuurd kan
vergroten van de levendigheid en diversificatie
buitenzijde.
worden.
naar de toekomst.
3. Meer reuring, eigenaarschap
1. De farmaceutische fabriek is industrieel erfgoed
aangewezen
dit
het
functies. Door de weeks, ’s avonds en
vertrekpunt
in het weekend. Bijvoorbeeld door naast
voor de stedenbouwkundige opzet en
werken ook wonen te introduceren. In
architectuur in het nieuwe gedeelte. De
kleine eenheden, gericht op starters op de
nieuwe architectuur vormt een synergie met
woningmarkt.
vormt
het bestaande ensemble. Zo werken we toe naar een erfgoedinclusief plan.
4. Parkeren wordt, uit het zicht, binnen de contouren
van
de
nieuwe
bebouwing
2. De Werf heeft een duidelijke eigen identiteit.
opgelost, zodat de publieke ruimte gebruikt
Deze is herkenbaar en voelbaar in de
kan worden voor werken, recreëren, spelen
activiteiten,
en alles wat zo kenmerkend is voor de
bedrijvigheid
en
ruimtelijke
setting: gebouwelementen uit de nieuwe
41
veiligheid stimuleren door een mix van
als
monument),
(recent
en sociale
levendigheid op de werf nu.
bebouwing refereren aan het erfgoed; de
5. Flexibiliteit naar de toekomst. De bebouwing
publieke ruimte is als 1 geheel ontworpen;
moet het aankunnen om in de toekomst van
in het nieuwe gedeelte is ruimte voor het
kleur te veranderen. Zodat de Werf kan
5.2 Stedenbouwkundig concept Het concept is opgebouwd uit een aantal ruimtelijke ingrediënten die de samenhang tussen de bestaande en nieuwe werf versterken. Op de volgende pagina’s wordt het concept WER
puntsgewijs toegelicht.
Hart vd Werf WERF35
*
* WER
Hoofdentree Entree Bouwveld Straatje
*
F35
* W E RF3 5
F35
*
*
Opkamer
42
Hart van de Werf Het hart van de Werf wordt gevormd door het centraal gelegen plein. Hier zit Chef aan de Werf en is een overmaat aan ruimte om evenementen te organiseren. Het plein verbindt de bestaande en de nieuwe gebouwen met elkaar en vormt daarmee het gezamenlijk hart van de Werf.
43
Entrees De werf wordt beter aangetakt op de omgeving door de huidige twee entrees beter te positioneren en een derde toe te voegen. De hoofdentree ligt in het verlengde van het middenterrein, tussen twee nieuwe gebouwen aan de spoorzijde kan je van de nieuwe entree het terrein betreden, de wereld van de Werf. Aan de Oost- en Westzijde
zitten
twee
informele
entree’s.
Vanuit de woonzijde aan de Mussenstraat een gelijkvloerse entree voor omwonenden en hulpdiensten. Vanaf de Westzijde een entree voor de naastgelegen bedrijfspanden als Rotor Media. De huidige situatie wordt hier behouden
WER
F35
met de gemetselde muur en het hekwerk in de opening. Aan de Noordzijde ligt een woonerf. Er wordt verkent of er een soort achterdeurtje gemaakt kan worden, zodat ook deze buren een directe relatie hebben met de Werf.
44
Heldere rooilijnen De rooilijnen van de van de huidige bebouwing worden doorgezet in het nieuwe gedeelte, bestaand en nieuw staan in elkaars verlengde, zodat er een ruimtelijke samenhang ontstaat. Bouwvelden De Werf heeft, net als vroeger, een duidelijke buiten- en binnenkant. De buitenkant wordt gevormd door bebouwde rooilijnen in combinatie met een deel van de oude fabrieksmuur. Het nieuwe bouwveld wordt in tweeën gedeeld door de nieuwe hoofdstraat. De twee hoeken van de twee bouwblokken vormen zo de entree naar het nieuwe hart. Ook aan de binnenzijde worden de roolijnen van de bestaande panden opgepakt in de nieuwe bebouwing zodat er meer samenhang ontstaat.
45
Opkamers en straatjes De
nieuwe
opgedeeld
bouwvelden door
straatjes
worden en
verder
‘opkamers.’
Hierdoor ontstaan kleiner bouwvelden die zijn opgebouwd uit verschillende gebouwen die passen bij de schaal van de Werf. De ‘opkamers’ zijn kleinere, collectieve buitenruimtes die door de eindgebruikers als verlengde van hun woonof werkruimte gebruikt worden. Groene plekken met elementen om buiten te zitten. Smallere straatjes leiden naar deze opkamers wat de mogelijkheid geeft om door de Werf te dwalen en verrast te worden door zijn bewoners.
* *
46
Programma mix De bedrijven en horeca op de werf worden uitgebreid met circa 8000 m2 extra programma. Dit bestaat grofweg 50/50 wonen en werken. Met hier en daar een bijzondere functie als een conceptstore, boutiquehotel of werkplek waar ook een kopje koffie wordt verkocht. Het programma wordt zoveel mogelijk gemixt, op een paar uitzonderingen na. Langs het spoor worden alleen bedrijven voorzien i.v.m. het geluid en externe veiligheidseisen. Tevens is dit ook dicht bij de hoofdentree, een locatie aan deze zijde zorgt ook voor meer zichtbaarheid. Tegenover de woningen aan de Mussenstraat zijn voornamelijk appartementen voorzien, om zo aan te sluiten bij het rustige woonmilieu aan deze zijde. Om het gebruik van de buitenruimte verder te stimuleren worden horeca, winkels en bedrijven met veel aanloop gelokaliseerd langs de hoofdstraat en het centrale plein. (zie ook doorsnede pagina 16)
47
Werken Mix van wonen, werken en overig Hoofdzakelijk wonen
Werk e
n
Mix van werken en publieke functies
Mix v
Publieke functies in de plint (cafe, concept store, etc)
Hoofd
an w
onen
Mix v
zake
, werk
an w
lijk w
erke
onen
en e
n ov
erig
n en Publi publi e eke func conc ke functi ties ept s e tore, s in de p lint (c etc) afe,
Voordeuren aan de binnenzijde De
bestaande
gebouwen
hebben
grote
openingen naar binnen toe en kleinere openingen richting de omgeving, de loopafstanden werden hiermee verkleind. De nieuwe woningen en bedrijven op de Werf hebben hun voordeur ook zoveel mogelijk binnen de Werf zelf. Het sluit hiermee aan bij de identiteit en het ontsluitingsprincipe van het oude fabrieksterrein. Er is een variatie van hoofdentrees en enkele toegangen/secundaire toegangen binnen de werf zelf. Eventuele toegangen aan de buitenzijde zijn klein van formaat. Dit zorgt voor 24/7 activiteit in het gebied en meer onderling contact. Mensen die s’ ochtends op hun werk aankomen, bewoners die aan het eind van de middag hun voordeur openen (of misschien wel de hele pui) en bezoekers die in het weekend voor en koffie of hapje eten naar de Werf toekomen.
Hoofdentree grote functies Enkele toegang / secundaire toegang Kleine toegangen buitenzijde
Hoofd
entre
Enke Klein
e gro
le to
te fu
e toe
egan
nctie
gang
g/s
s
en b
ecun
uiten
daire
zijde
toeg
ang
48
Parkeren uit het zicht.
Flexibiliteit
Het parkeren wordt buiten het historisch
Binnen de parkeergarage is het mogelijk
ensembele gehouden. In het nieuwe gedeelte
om, naar gelang de vraag, over te stappen
wordt dit half verdiept opgelost en in het midden
op een grotere interne hoogte waardoor een
van de 2 bouwvelden gesitueerd, waarbij de
dubbelhoog parkeersysteem mogelijk wordt.
bebouwing langs de randen tot op het maaiveld
Dit betekend dat het parkeren 1,5 meter dieper
loopt. Door het parkeren deels boven maaiveld
komt te liggen. Maar dit maakt ook ander gebruik
te leggen ontstaat er een tweede niveau in
in de toekomst mogelijk, zoals bijvoorbeeld
de publieke ruimte dat een intiemer gevoel
werkplaatsen. (zie hoofdstuk 'Mobiliteit')
met zich meebrengt. Een soort semipublieke ruimte waar iedereen kan komen maar waarbij bewoners en bedrijven zich vrij voelen om deze toe te eigenen.
Mix van wonen, werken en overig Hoofdzakelijk wonen Autoparkeren Publieke functies in de plint (cafe, concept store, etc)
principedoorsnede (voorbeelduitwerking, inclusief programma) Mix van wonen, werken en overig
49
Hoofdzakelijk wonen Autoparkeren Publieke functies in de plint (cafe,
Ontsluiting en verkeer Het programma wordt, net zoals op de huidige werf, grotendeels van binnenuit ontsloten met grote openingen in de plint. Waardoor de reuring zich grotendeels aan de binnenzijde afspeelt zodat de interactie wordt versterkt. De buitenruimte functioneert als een ‘shared space’ voor fietsers en voetgangers. Als een groot, flexibel, industrieel tapijt dat op verschillende momenten in de week een ander gebruik fasciliteert. De opkamers en straatjes daarnaartoe liggen een paar treden hoger waardoor er geen fietsers komen en het van nature meer een verblijfsplek wordt. Dit alles is mogelijk omdat auto’s vanaf de P buitenzijde direct de halfverdiepte parkeergarage
P
P P
ingaan en verder het terrein niet oprijden. Tenzij het om hulpdiensten en lossen&laden gaat. Dit verkeer kan vanaf 2 zijdes het terrein op en
Hulpdiensten / Laden&lossen
dicht in de buurt van elk bouwvolume komen.
Fietsers Voetgangers
P
Hulp
Autoparkeren
dien
Fiets
sten
ers
Voetg
P
/ Lad
en&lo
ssen
Auto
ange
park
rs
eren
50
Voorbeelduitwerking Deze kaart laat zien hoe de verschillende ingrediënten uit het stedenbouwkundig concept samen kunnen komen in een plan waarbij de bestaande bebouwing wordt gerespecteerd en de nieuwe bebouwing nieuwe ruimtelijke kwaliteit introduceert, zowel in de schaal van de architectuur als de buitenruimte.
51
A
B B'
A'
principe-aanzicht A-A' (Noord-Zuid)
principe-aanzicht B-B'' (Oost-West)
52
53
6. BEELDKWALITEIT
54
Erfgoed als inspiratiebron
Uitgangspunt is een erfgoed-inclusief ontwerp,
bestaande industriële gebouwen en elementen
Erfgoed maakt integraal onderdeel uit van
industriële gebouwen en de openbare ruimte
dienen als inspiratie voor de nieuwbouw. De
de ruimtelijke ontwikkeling van WERF 35.
als inspiratiebronnen en smaakmakers van
nieuwbouw zal een bijpassend “industrieel
Daarbij gaat het niet alleen om de fysieke
het gebied. Wonen en werken in en rondom
karakter” krijgen zonder historiserend te zijn.
structuren, maar ook de immateriële verhalen en
opgeknapt industrieel erfgoed. Een inspirerende
Dit kan op verschillende manieren tot uiting
betekenissen van gebouwen en het gebied. De
omgeving met een uniek karakter nodigt uit tot
komen. Bijvoorbeeld in de typische dakvormen,
oude fabrieksgebouwen voorzien het plangebied
bedrijvigheid en nieuwe initiatieven. Elk initiatief
materiaalgebruik,
in bredere zin van een historische context,
dat past in het DNA van Werf35 wordt omarmd.
gevelpatronen. Het gaat altijd om de grotere
inspiratie en richting. Daarbij gaat het niet alleen
Het werken vormt de pijler met kansen voor
eenheden,
om wat er nu nog is. De ontwerpprincipes van
combinaties van andere functies zoals wonen. De
passend in het industriële karakter. Elke korrel
weleer kunnen vandaag de dag nog steeds
visie voor de Werf is dan ook geen blauwdrukplan
heeft een ontwerp en is daardoor individueel
inspiratie bieden voor de stedenbouwkundige
maar een organisch en pragmatisch plan. Binnen
afleesbaar.
en architectonische opzet van het toekomstige
een helder ruimtelijk raamwerk ontwikkelt de
De
gebied. De ambitie voor WERF35 is om de
Werf langzaam zijn contouren.
nieuwbouw worden gekozen vanuit het DNA van
locatie te ontwikkelen tot een multifunctionele
Een stoer, uitnodigend en duurzaam stuk stad,
de plek. Er wordt een nieuwe laag toegevoegd
plek, waar creatieve bedrijvigheid gecombineerd
waar de sfeer, identiteit en schaal (korrel) van
waarbij niet perse het contrast wordt gezocht,
wordt met wonen en horeca, met behoud van
de industriële omgeving door klinken in het
maar waarbij het utilitaire karakter van het erfgoed
haar industriële identiteit en uitstraling. Behoud
gebied zowel in stedenbouwkundige opzet,
wordt doorgezet. Materialen zijn hoogwaardig,
en stimuleren van creatieve bedrijvigheid in
in architectuur als in openbare ruimte. De
duurzaam, modern en tijdloos. Deze materialen
deze mix is essentieel, om zo de gewenste
inrichting van de openbare ruimte straalt de
sluiten aan bij het stoere en robuuste industriële
variatie en diversiteit in het gebied te behouden.
sfeer uit van een historisch stoer verleden. De
karakter van het gebied.
raamvorm,
samenhang
toegepaste
en
repeterende grotere
hoofdmaterialen
maten
voor
de
Beeldbepalende elementen Het industriele beeld van de Werf is opgebouwd uit een aantal beeldbepalende elementen. Zo wordt de buitenruimte vormgegeven als een ‘werkvloer’ uit veelal bestaande materialen, is de architectuur stoer en utilitair en hun hoofdvorm gebaseerd op de karakteristieke industriële gebouwen op de Werf en worden gevels waar relevant voor de interactie tussen binnen en buiten opengewerkt door glaspartijen of grote openslaande deuren. Op de volgende pagina´s worden deze elementen verder uitgewerkt.
55
ROBUUSTE BUITENRUIMTE De Werf is collectief
materiaal, waarin het bijzondere verleden van
Het collectieve karakter van de Werf is een
het gebied zichtbaar zal blijven. De huidige
belangrijk onderdeel van de ruimtelijke visie.
Werf is vooral een verharde plek, voortkomend
Het plan behoudt dit karakter door in principe de
uit het industriële verleden. Door bomen los
volledige openbare ruimte collectief en openbaar
en in groepen te planten en op te nemen in de
toegankelijk te houden en door (nieuwe)
Werfvloer wordt de informele, robuuste sfeer
voorzieningen
multifunctioneel
versterkt. Plantstroken met pioniersgroen en
te maken. Het plan stuurt op een openbare
grassen zorgen voor een passend groen beeld
ruimte die uitnodigt om van alles te organiseren,
en verblijfskwaliteit.
+ 18 m + 12 m
collectief
en
waarbij bewoners en bezoekers elkaar op een ontspannen manier kunnen ontmoeten. Overal
Mozaiek
op de Werf loopt de openbare ruimte als één
De buitenruimte bestaat uit een mozaiek van
vloer door tot aan de gevel, de Werfvloer. Op de
plekken die flexibel gebruikt en toegeëigend
Werf licht de aandacht op activiteiten, ontmoeten
kunnen worden en zodanig verschillend gebruik
en verblijven. De Werfvloer ligt op één hoogte
stimuleerd. Het gebruik vormt de ruimte. Het
waardoor deze op verschillende manieren
is vormgegeven als een ‘werfvloer’ en bestaat
bruikbaar is: als verlengstuk van je huis of
uit
werkplek, als speelruimte, als verkeersruimte.
(stelconplaten, gebakken klinkers, beton), die
Buiten is het verlengde van binnen. Gedeelde
indien mogelijk op de plek blijven liggen. Deze
ruimte past bij de geschiedenis van de Werf,
worden aangevuld met nieuwe vergelijkbare
waar bij het werken het hele terrein werd
materialen. De nieuwe laag van het terrein
gebruikt: grote schuifdeuren, materieel dat van
wordt getoond door middel van nieuwe meubels,
binnen naar buiten werd gereden. De Werfvloer
verlichting en groen.
is ontworpen als lappendeken van oud en nieuw 56
zoveel
mogelijk
bestaande
6. ROBUUSTE BUITENRUIMTE
8. ROBUUSTE BUITENRUIMTE
De buitenruimte bestaat uit een mozaiek van plekken die flexibel gebruikt en toegeëigend kunnen worden. Het is vormgegeven als een ‘werkvloer’ en is samengevan zoveel mogelijk bestaande als materialen (stelconplaten, gebakkenwordt letterlijk gemaak De buitenruimte is vormgegeven een ‘werkvloer’. De ‘werkvloer’ klinkers, beton), die indien mogelijk op de plek blijven liggen. Deze worden (stelconplaten, gebakken klinkers, beton), De dienieuwe indien mogelijk op terrein de plek blijven liggen. Deze aangevuld met nieuwe vergelijkbare materialen. laag van het materialen. De nieuwe laagnieuwe van hetmeubels, terrein wordt getoond door middel van wordt getoond door middel van verlichting, groenelementen en nieuwe meubels, grafiek in kleur. een herkenbare kleur. felle
materialen
40
Lappendeken van materialen: stelconplaten, betonklinker, gebakken klinker en asfalt
De werfvloer is verhard en groen
Bomen in volle grond en in verplaatsbare bakken
Collectieve moestuin - Referentie: Werf 35 - Hilversum
Ruimte voor sport en initiatieven zoals buurtfeest
Ruimte voor kunst - Referenties: NDSM werf - Amsterdam
57
Voorbeeld uitwerking
De werfvloer wordt ingericht als één krachtige identiteit met verschillende sferen. Een mozaiek van pleinruimtes van verschillende afmeting die, door middel van nuances in de
4
inrichting en gevoed door verschillend programma in aangrenzende bestaande en
1
nieuwbouw, hun verschillende sferen krijgen. Het centrale plein (1) vormt het hart van de Werf waar de hoofd entree (2) en de entreepleintjes aan de Mussenstraat (3) en aan de
5
3
Arendstraat (4) op uit komen. De Werftuin (5) met daarin het kappeletje is onderdeel van
*
het centrale plein en bied ruimte voor sport, verblijven en tuinieren. De opkamers (6) lig-
*
gen verhoogd t.o.v het maailveld en vormen
2
groene en intieme collectieve ruimtes. De op-
6
kamers sluiten met ruime trappen (*) aan op de verschillende pleinruimtes.
*
Plankkaart voorbeeld uitwerking
58
*
6
1. Centrale plein - referentie: Westergasfabriek - Amsterdam
2. Hoofdentree - referentie: Dobbelman terrein - Nijmegen
3. Entreepleintje Mussenstraat - referentie: Hembrugterrein - Amsterdam
4. Entreepleintje Arendstraat - bestaande situatie
5. Werf tuin - referentie: Hembrugterrein - Amsterdam
6. Opkamers - referentie: Monacopad - Haarlem
59
bestaande verharding
bomen op dek opkamer
bomen in plantvak
trap bomen in verharding
bestaande verharding
stelcon platen bomen in verharding
A bomen in plantvak
stelcon platen
bomen in bakken verplaatsbaar
bomen in verharding Werftuin
bestaande verharding
Plankkaart voorbeeld uitwerking uitsnede
Aanzicht AA voorbeeld uitwerking - gekleurde gevels zijn aanzicht, gevels in outline liggen achter het aanzicht en dienen ter illustratie van de ondelinge verhouding van de bouwvolumes
60
A
22.0 m
B
B 64.0 m
Plankkaart voorbeeld uitwerking uitsnede
22.0 m 64.0 m Aanzicht BB voorbeeld uitwerking - gekleurde gevels zijn aanzicht, gevels in outline liggen achter het aanzicht en dienen ter illustratie van de ondelinge verhouding van de bouwvolumes
61
bomen in verharding bestaande verharding
C
stelcon platen
bomen in verharding
Werftuin
stelcon platen bomen in bakken verplaatsbaar
bestaande verharding
trap opkamer bomen op dek
bomen in verharding stelcon platen
Plankkaart voorbeeld uitwerking uitsnede
Aanzicht CC voorbeeld uitwerking - gekleurde gevels zijn aanzicht, gevels in outline liggen achter het aanzicht en dienen ter illustratie van de ondelinge verhouding van de bouwvolumes
62
trap
opkamer bomen op dek
C
15.0 m
22.0 m
D
D 50.0 m
Plankkaart voorbeeld uitwerking uitsnede
50.0 m 22.0 m 15.0 m Aanzicht DD voorbeeld uitwerking - gekleurde gevels zijn aanzicht, gevels in outline liggen achter het aanzicht en dienen ter illustratie van de ondelinge verhouding van de bouwvolumes
63
SAMENGESTELDE VOLUMES - ‘UIT ÉÉN STUK GESLAGEN’
+ 18 m + 12 m
Ensemble van gebouwen
en bestaan bij voorkeur uit een ongedeelde en
De gemeentewerf heeft vooral architectonische
evenwichtige hoofdmassa. Elk gebouw is daarbij
waarde
als
uniek in zijn eigen expressie. De architectuur is
fabriekscomplex en een hoge ensemblewaarde.
stoer en utilitair. Hierdoor ontstaat een ensemble
De gebouwen samen vormen een herkenbaar
van volumes in plaats van één groot gebouw.
fabrieksensemble waarvan ook de fabrieksmuur
Samengestelde volumes, ‘uit één stuk geslagen’.
een wezenlijk onderdeel uit maakt. Het terrein
Materialen zijn baksteen, beton, staal, hout of
op zich vormt daarnaast een ensemble met de
glas. Materialen zijn “industrieel” toegepast: een
omliggende industriële panden. Vanwege de
sterke vorm van tactiliteit, grote oppervlakten en
beeldbepalende ligging aan de Mussenstraat
een herhaling van robuuste details. Baksteen
als onderdeel van een gebied met verschillende
vormt hierbij het hoofdmateriaal.
vanwege
de
herkenbaarheid
fabrieks- en bedrijfsgebouwen. Typerend voor de bestaande fabrieksgebouwen is de dakrichting
Het
en een harde overgang tussen buiten en
uitgebreid en versterkt. Gezamelijk vormen zij
binnen. Naast de kenmerkende sheddaken zijn
een krachtige eenheid met helder gedefineerde
ook de daken van het centrale gebouw en het
buiten ruimtes.
tonvvormige dak van een later aanbouw oostwest uitgericht. De
hoofdvormen
van
de
nieuwbouw
zijn
gebaseerd op deze karakteristieke industriële gebouwen.
De
gebouwen
hebben
diverse
dakvormen die de richting aannemen van de bestaand gebouwen, zijn functioneel van opbouw
64
bestaande
ensemble
wordt
daarmee
Gemeentewerf Hilversum als duidelijk afgebakend en herkenbaar fabriekscomplex
Referenties: Hollandia Wol- en Kousenfabrieken - Veenendaal. Ensemble van diverse gebouwen
Referentie: Newport Street Gallery - London
Referenties: Dobbelman terrein - Nijmegen
65
Voorbeeld uitwerking Stoere stedelijke bouwblokken die heldere buiten ruimtes vormen. Kloeke nieuwbouw met een schaal, hoogte en vormgeving, die refereert aan de bestaande industriële bebouwing. Door de samenhang in architectuur, oriëntatie en materialisering, werken de losse blokken als een coherent complex.
66
Zicht vanuit noord-west. Aaneenschakeling van pleinruimtes: centrale plein, werftuin, opkamer en hoofdentree.
Zicht vanuit zuid-west. Diversiteit aan verblijfsruimtes op het centrale plein.
Zicht op de werftuin vanuit zuid-oost
Zicht vanuit noord-oost. Aaneenschakeling van pleinruimtes: centrale plein, werftuin, opkamer en hoofdentree.
67
BEBOUWING MET HOOGTE ACCENTEN IN DE TWEEDE LIJN Een belangrijk onderdeel van de Werf is ruimte
Daarbij geldt dat een hoogteaccent bij voorkeur
voor ontmoeting en activiteit. Bij het toevoegen
in de tweede lijn staat ten opzicht van de
van nieuwe bebouwing wordt hier rekening mee
Mussenstraat, zodat een koppeling ontstaat naar
gehouden. De bebouwing bestaat uit laagbouw
de activiteiten en het karakter van de kern van
van maximaal 12 meter hoogte, hiermee sluit
de Werf, zoals een schoorsteen of watertoren
het aan bij de bestaande bebouwing. Daarnaast
dat doet voor een fabrieksterrein. Uitzondering
zijn
hierop kunnen de (poort)gebouwen zijn aan de
afwijkende
hoogteaccenten
mogelijk.
De maximale hoogte meegegeven vanuit de
spoorzijde.
IOK bedraagt maximaal 18 meter binnen het aangegeven oppervlak. De uiteindelijke hoogte
Het hoogteaccent vormt een sculpturale eenheid
zal
met het volume waar hij onderdeel van uitmaakt.
d.m.v.
ontwerpend
onderzoek
worden
bepaald met als uitgangspunt dat het de ruimtelijke kwaliteit versterkt. De positionering van deze accenten zal moeten samenhangen met het ontwerp van de openbare ruimte. + 18
m
+ 12
m
+ 18 m + 12 m
68
Referentie: De Fabriek - Rotterdam Hoogte accent binnen het volume in dezelfde architectuur
Voorbeelduitwering. Hoogte accenten aan entree en centrale plein
Referentie: Neuer Pferdemarkt - Hamburg Hoogte accent vormt een eenheid met het volume waar van het onderdeel is.
Tonnemafabriek - Sneek Hoogte accent met gelijke materialisatie en architectuur, met afwijkende dakvorm
69
REPETITIE VAN GEVEL- EN DAKELEMENTEN De karakterestieke fabrieksarchitectuur van de bestaande gebouwen zijn uitgangspunt voor de
de Stookplaats
de nieuwbouw in de verdere ontwikkeling van de Werf. De typerende sheddaken en de dakrichting van de bestaande fabrieksgebouwen spelen daarin een grote rol. De bestaande bebouwing
STOOKPLAATS Mussenstraat 9
kenmerkt zich door een duidelijk hoofdrichting van
de
gebouwen.
Daarbinnen
heeft
elk
gebouw zijn eigen vormgeving in dakvorm, gevelopeningen
en
metselwerkverbanden
en versieringen. De lagere gebouwen in de uitbreiding
krijgen
voornamelijk
sheddaken.
KARRES EN BRANDS Mussenstraat 21
Dit creëert een doorgaand daklandschap in samenhang met de bestaande gebouwen op de Werf. Voor de hoogteaccenten in het plan is een variatie met bijvoorbeeld een plat dak mogelijk. In de bestaande gevels zijn grote openingen, de voormalige garage deuren, vooral naar de
TINQWISE Mussenstraat 15
centrale buitenruimte gericht. Gevels naar de buiten zijde van het terrein hebben kleinere openingen. De nieuwbouw krijgt met name grote openingen in de plinten, gericht naar de entrees en het centrale plein voor een optimale wisselwerking tussen binnen en buiten. 70
CHEF AAN DE WERF Mussenstraat 11
Voorbeelduitwering. Eenduidige dakrichting en dakvormen
Referentie: Woon/werk gebouw - Oudenburg Moderne vertaling van sheddaken in baksteen gevel met open plint
Referentie: Tollens Fabriek - Rotterdam Baksteen plint met glazen opbouw als verwijzing naar industriële architectuur
Referentie: Railcenter - Amersfoort Robuuste baksteen gevel met grote openingen en industrieel karakter
Referenties: Woningbouw - Mulhouse Eigen typologie met sterk industriële uitstraling in dakvorm
Referentie: Newport Street Gallery - London Moderne vertaling van sheddaken in baksteen gevel met open plint
71
PLINTEN EN ENTREES Ieder zijn eigen ingang Op de Werf 35 liggen de gebouwen direct aan
de
buitenruimte
en
zijn
grotendeels
georienteerd naar de binnenterrein van de Werf en de Mussenstraat. Er zijn zoveel mogelijk ingangen direct vanaf het maaiveld voor een + 18 m programmatisch, optimale interactie, niet alleen
functioneel, maar ook visueel. + 12 m + 18 m
Elke woning en werkruimte heeft een heldere + 12 m
+ 18 m ruimte. De eneigen entree aan de publieke
trees worden passend bij het + 12 m industriele karakter van de gebouwen ontworpen. De plinten van de gebouwen worden benadrukt in de architectuur en sluiten daarmee aan bij de bestaande Werfgebouwen. Overgang binnen - buiten De overgang publiek/privé wordt te alle tijde duidelijk ontworpen. Dit uit zich in strakke overgangen tussen gebouw en openbare ruimte. Gevels worden zoveel mogelijk opengewerkt. Puien met industriele afmetingen en grote openslaande deuren zijn middelen hiervoor. Buiten is het verlengde van binnen en vice versa. 72
rdeel van de architectuur.
Zoveel mogelijk entrees aan het maaiield