Rapport Routekaart Religieus Erfgoed Hilversum

Routekaart Religieus Erfgoed Hilversum Waardering, behoud en (mede)bestemming van Hilversumse gebedshuizen

1

Inhoud Inleiding

p.

3

1. Inventarisatie

p.

6

2. Sterkte-zwakteanalyse, aandachtspunten en kansen

p. 26

3. Visie – Behoud van gebedshuis als buurtbaken

p. 29

4. Beleidsuitgangspunten en vervolgstappen

p. 38

Bijlage I - Historie religies in Hilversum

p. 43

Bijlage II - Gebedshuisportretten

p. 52

Bijlage III - Potentiële monumenten

p. 149

Colofon

p. 151

Glas-in-loodraam in De Waaier

2

Inleiding Voor u ligt de Routekaart Religieus Erfgoed Hilversum. De Routekaart is een visie over alle gebedshuizen (kerken, moskeeën en andere gebouwen voor religieus gebruik) in Hilversum. De raad heeft gevraagd om deze visie op te stellen, mede naar aanleiding van de oproep van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) uit 2018 om een kerkenvisie op te stellen, zodat gemeenten in staat gesteld worden om tijdig na te denken over kerken en hun toekomst. De Routekaart geeft verder uitwerking aan de Omgevingsvisie Hilversum. Hierin is het opstellen van een Routekaart Religieus Erfgoed als doel benoemd, waarbij oog is voor het behoud van de maatschappelijke functie. Volgens de Omgevingsvisie kan de Routekaart worden gebruikt als input voor het bredere onderzoek naar voorzieningen in wijken en buurten. Tot slot voorziet de Routekaart in het amendement A23-188 “maatschappelijke ondersteuning door religieuze voorzieningen onderkennen” van 2023.

Doelstellingen gebedshuizenvisie Het doel van deze gebedshuizenvisie is een duurzaam toekomstperspectief voor de Hilversumse gebedshuizen. Het bevat een inventarisatie van alle 48 gebedshuizen op geloofsrichting, bouwjaar, monumentale status, cultuurhistorische waarde en toekomstperspectief. Bekeken is hoe het religieus erfgoed bewaard kan blijven en hoe de gebedshuizen hun religieuze en maatschappelijke functie als ruimte voor ontmoeting en samenkomst voor de buurt en Hilversum kunnen behouden. De gebedshuizenvisie biedt een basis om structureel in gesprek te zijn, de gebedshuizen (in hun primaire functie) en hun cultuurhistorische waarden te kunnen behouden en tijdig mee te kunnen denken over mede- en herbestemming. De Routekaart wijst de weg voor verbinding met ontwikkelthema’s en kansen voor sterke buurten en wijken.

Waarom een Routekaart Religieus Erfgoed? De Hilversumse gebedshuizen liggen vaak op beeldbepalende plekken in de wijk. Ze vormen een baken in de buurt voor gelovigen en voor niet gelovigen. De gebouwen zijn een oriëntatiepunt en bieden een plek van samenkomst. In veel gebedshuizen kunnen mensen langskomen voor een kop koffie en een luisterend oor, eenzamen kunnen er een maaltijd nuttigen. Vanwege die brede functie zijn de gebedshuizen van belang.

3

Ook Hilversum heeft te maken met de landelijke trend van afnemend kerkbezoek. Soms kan dit leiden tot sluiting van de deuren. Dit zorgt voor een verlies, niet alleen voor de religieuze gemeenschap, maar ook voor de wijk, waarvoor het gebedshuis een vertrouwd baken vormt. De Routekaart Religieus Erfgoed Hilversum is een hulpmiddel om tijdig mee te kunnen denken over behoud, medebestemming en herbestemming van een gebedshuis. Met als insteek het behoud van het gebedshuis, als baken voor de buurt, als cultuurhistorisch waardevol gebouw en als ruimte voor ontmoeting en samenkomst.

Wat ging er aan vooraf? Eind 2018 startte het Ministerie van OCW met de nationale kerkenaanpak. Het doel hiervan was het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor kerken in Nederland. Binnen dit programma stelde de Minister van OCW geld beschikbaar voor gemeenten voor de opstelling van een kerkenvisie. Hierdoor werden gemeenten in staat gesteld om tijdig na te denken over kerkgebouwen en hun toekomst. Het begrip ‘kerk’ moest hier overigens breder worden getrokken tot gebedshuis, zodat synagogen, tempels en moskeeën er ook onder vielen. Meer dan 70% van de gemeenten zijn vervolgens gestart met het maken van een gebedshuizenvisie. Routekaart Religieus Erfgoed Hilversum fase I (2020-2021) In 2021 heeft de gemeente Hilversum, met de bovengenoemde rijkssubsidie en onder begeleiding van het adviesbureau COUP, haar gebedshuizen geïnventariseerd op geloofsrichting of denominatie, bouwjaar, monumentale status, cultuurhistorische waarde en toekomstperspectief. Hierbij is ook aandacht geschonken aan verduurzaming en andere actuele thema’s. Tijdens deze eerste fase van de Routekaart Religieus Erfgoed zijn 48 gebedshuizen in Hilversum meegenomen. De Routekaart fase I had als doel om het gesprek op gang te brengen over de gebouwen en te onderzoeken wat er speelt bij de geloofsgemeenschappen.

En om daarna samen te bezien of door slimmere samenwerking kansen voor de gebouwen, die nu wellicht onbenut blijven, in beeld kunnen komen. In fase I (2021) kwam naar voren dat er meerdere kerken zullen sluiten. Tijdig in actie komen en in gesprek blijven met de gebedshuiseigenaren voorkomt verval en onnodige vertraging in het proces van behoud en neven- of herbestemming van de gebedshuizen.

4

Vanwege corona kwam fase I tot stilstand. In augustus 2025 is Fase II van de Routekaart Religieus Erfgoed van start gegaan. Fase II (2025-2026) – werkwijze Fase II startte met het opnieuw voeren van gesprekken met de gebedshuiseigenaren. Doel van deze gesprekken was om weer met hen te verbinden en op te halen hoe de situatie van het gebouw en de gemeenschap nu is. Er is contact gezocht met alle 31 gebedshuizen in religieus gebruik. Van de 31 zijn 29 op de uitnodiging ingegaan. In al deze gebedshuizen was een gastvrije ontvangst. Met iedere geloofsgemeenschap zijn gesprekken gevoerd. Daarnaast is gesproken met culturele en maatschappelijke organisaties, collega’s van het sociaal domein en wijkregisseurs van de gemeente Hilversum, om input op te halen voor de Routekaart. Tot slot is er een bijeenkomst met alle gebedshuizen georganiseerd om de uitkomsten van de inventarisatie met hen te delen. En om hen naar aanleiding daarvan te bevragen naar ideeën voor de Routekaart. Fase I en fase II hebben geleid tot de onderliggende Routekaart Religieus Erfgoed.

Leeswijzer In hoofdstuk 1 is de inventarisatie van de gebedshuizen opgenomen en een weergave van de uitkomsten van de gesprekken die met de geloofsgemeenschappen zijn gevoerd. Ook is in hoofdstuk 1 input meegenomen van culturele en maatschappelijke organisaties en het sociaal domein van de gemeente Hilversum. Hoofdstuk 2 bevat een sterkte-zwakte analyse en geeft aandachtspunten en kansen weer, op basis van de inventarisatie in hoofdstuk 1. Hoofdstuk 3 geeft adviezen om de gebedshuizen als buurtbaken te kunnen behouden. Hoofdstuk 4 bevat beleidsuitgangspunten en vervolgstappen om het doel van deze Routekaart, een duurzaam toekomstperspectief voor de Hilversumse gebedshuizen, behoud van het religieuze erfgoed en de religieuze en maatschappelijke functie voor de stad, te kunnen realiseren.

5

1. Inventarisatie In totaal zijn er in Hilversum 48 gebedshuizen (figuur 1). Hiervan zijn er op dit moment nog 31 in religieus gebruik (figuur 2). De meeste gebedshuizen, die nog als zodanig worden gebruikt, betreffen kerken. Dit zijn er in totaal 24. Vier gebouwen zijn in gebruik als moskee. Eén gebouw biedt onderdak aan drie vrijmetselaarsloges, een ander aan de Rozenkruisers. Tot slot is er geen synagoge meer, maar wel een metaheerhuisje, waar overledenen ritueel worden gewassen en gereed worden gemaakt voor de uitvaart.

Figuur 1 – de gebedshuizen in Hilversum

6

Figuur 2 – het gebruik van de gebedshuizen

Rijk palet aan religieuze gezindten Hilversum heeft een ‘rijk palet aan religieuze gezindten’, zoals Pieter Hoogenraad het zo mooi beschrijft in zijn boek Zes eeuwen Hilversummers en hun kerken, 14161016. Welke religieuze gezindte gebruik maakt van de diverse gebedshuizen is zien in figuur 3. Hilversum heeft daarnaast verschillende geloofsgemeenschappen zonder eigen gebouw, waaronder een Oekraïense gemeenschap, die nu nog gebruik maakt van de Onze Lieve Vrouwekerk, een Braziliaanse gemeenschap die samenkomt in de Zuiderkerk en een Bulgaarse geloofsgemeenschap die op zoek is naar ruimte voor

Onze Lieve Vrouwekerk

hun vieringen. Daarnaast is er een Anglicaans, Iraans, Ghanees, Indiaas en Amerikaans genootschap zonder eigen gebedshuis. Over de geschiedenis van de religies in Hilversum is meer te lezen in bijlage I.

7

Figuur 3 – religieuze gezindten

Over de Hilversumse religieuze gezindten Van de 24 kerkgebouwen, die nog in religieus gebruik zijn, zijn er vier rooms-katholiek. Eén kerk behoort tot de oud-katholieke gemeenschap. Drie kerken zijn in gebruik bij de Protestantse Gemeente Hilversum. Daarnaast behoren drie kerken tot een gereformeerde gemeenschap. Ook kerken vijf evangelische gemeenschappen in Hilversum, waarvan er drie jonge gemeenten zijn. Verder hebben de zevendedagsadventisten een vestiging in Hilversum, evenals het Apostolisch Genootschap, de Vrijzinnige Geloofsgemeenschap, het Leger des Heils, de Vergadering van Gelovigen en de Graalsbeweging. Er zijn oecumenische diensten te volgen in een voormalig klooster, dat nu dienst doet als retraitecentrum. Ook is er een koninkrijkzaal van de Jehova´s getuigen. Van de vier moskeeën, allen soennitisch, zijn er twee opgericht door de Turkse gemeenschap en twee door de Marokkaanse. Er is een Joodse gemeenschap in Hilversum, maar deze gaat naar de synagoge in Bussum. Wel is er een Joodse begraafplaats met metaheerhuisje. Tot slot heeft Hilversum een vestiging van de Rozenkruisers en de vrijmetselaars. De vrijmetselarij is geen geloof, maar omdat het een filosofisch en humanistisch genootschap is, dat zoekt naar zingeving, en raakvlakken vertoont met religieuze gemeenschappen, is deze groep meegenomen in deze visie.

De gebedshuizen: een rijke variëteit Het oudste gebedshuis van Hilversum is de Grote Kerk, althans, voor wat betreft de toren. Deze dateert van 1481. Het schip van deze kerk is een stuk jonger. Deze is in 1891 gebouwd en in 1977 hersteld na een grote brand. De andere gebedshuizen zijn allen een stuk jonger 8

dan de toren van de Grote Kerk. Een aantal, acht in totaal, zijn in de negentiende eeuw opgetrokken. Hieronder is de Sint Vitus met zijn imposante toren uit 1892, waarvoor de beroemde architect Pierre Cuypers het ontwerp maakte. De meeste gebedshuizen zijn gebouwd in de twintigste eeuw, met onder meer fraaie voorbeelden in de stijl van het traditionalisme, expressionisme en modernisme. Door de explosieve groei van Hilversum na de Eerste Wereldoorlog is het aantal interbellumkerken groot. Deze interbellumkerken nemen in de betreffende wijk vaak een essentiële plaats in. Ze functioneren als oriëntatiepunt in de nieuw gebouwde wijken, liggen op punten waar zichtlijnen op uitkomen of staan aan het begin van een buurt als herkenbare entree. Voorbeelden zijn de Clemenskerk, Zuiderkerk en Nieuw-Apostolische kerk.

Toren van de Grote Kerk

Ook na de Tweede Wereldoorlog zijn veel nieuwe wijken gebouwd. De gebedshuizen en hun plaats in de nieuwe wijk waren ook in deze periode onderdeel van het stedenbouwkundig ontwerp. Zo kregen de Emmauskerk en de Apostolische Kerk een prominente plek in de wijk. Tot slot bevinden zich onder de Hilversumse gebedshuizen ook jonge gebouwen, uit deze eeuw, zoals de Mevlana moskee met haar beeldbepalende minaret uit 2003 en de Morgenster uit 2000, met stijlinvloeden van de bekende architect Le Corbusier.

Toren van de Grote Kerk

De Morgenster

9

Opvallend is de grote variëteit aan gebedshuizen, van groot tot klein en rijk tot eenvoudig. Ook kleine, eenvoudige gebedshuizen vertegenwoordigen een belangrijke waarde. Het uiterlijk van een gebedshuis is afhankelijk van de betreffende denominatie, die veel of weinig middelen ter beschikking had voor hun gebouw, of die – vanuit haar visie op hoe het gebedshuis vormgegeven zou moeten worden – het gebouw een sober uiterlijk gaf of dit juist rijk liet detailleren. De architectuur is sterk verbonden met de betreffende geloofsgemeenschap. Vaak is af te lezen aan een gebouw welke geloofsgemeenschap hier samenkomt. Het gebedshuis vormt voor het genootschap een vertrouwd en passend centrum voor het belijden van het betreffende geloof. Er zijn inmiddels ook een aantal gebedshuizen gesloopt. In Hilversum Noord en het Van Riebeeckkwartier zijn daardoor oriëntatiepunten weggevallen, die een onderdeel vormden van de oorspronkelijke opzet van de wijk en de stedenbouwkundige structuur. Ook kan de buurt daardoor plekken missen om (religieus) samen te komen. Dit is naar voren gekomen in interviews met bewoners in het kader van het project Erfgoedverhalen. Dit gemis laat zien hoe belangrijk het is voor een wijk om deze bakens te kunnen behouden. Gebedshuisportretten Bijlage II bevat beschrijvingen en een beknopte historie van ieder gebedshuis.

Daarnaast is hier aangegeven of het gebouw nog in religieus gebruik is en, zo ja, welke geloofsgemeenschap hier samenkomt. En als het herbestemd is, welke functie het nu heeft. Ook is hier vermeld of het gebedshuis een monumentenstatus heeft. Uit de inventarisatie is naar voren gekomen dat veel waardevolle gebedshuizen zijn beschermd als rijks- of gemeentelijk monument (figuur 4).

Vrije Evangelische Gemeente

10

Figuur 4 – status gebedshuizen en bouwjaar

Status gebedshuizen Hilversum bezit een schat aan monumenten, zo ook aan waardevol religieus erfgoed. In totaal zijn 9 gebedshuizen aangewezen als rijksmonument. Verder zijn 20 gebedshuizen beschermd als gemeentelijk monument. De overige 19 hebben geen monumentenstatus. Onder de gebedshuizen zonder monumentenstatus bevindt zich een aantal gebouwen die vanwege hun cultuurhistorische, architectuurhistorische en stedenbouwkundige waarde en herkenbaarheid als baken in de stad, bescherming verdienen. Zie voor de status van de gebouwen figuur 4. Inventarisatie interieur Juist het interieur is van belang bij gebedshuizen. Hier vindt de eredienst plaats. Gelovigen komen hier samen om te bidden. De ruimte is hier geheel op ingericht, met symboliek en schoonheid. Het interieur geniet over het algemeen geen bescherming, tenzij het aard- en nagelvast is aangebracht in een beschermd monument. Daarnaast kennen roerende interieurstukken van gebedshuizen over het algemeen geen bescherming. Enkele stukken zijn opgenomen in het nationale register van beschermde cultuurgoederen en

11

verzamelingen op basis van de Erfgoedwet. Dit geldt in ieder geval niet voor roerende interieurstukken van Hilversumse gebedshuizen. Deze zijn allen onbeschermd. Als gebedshuizen te maken krijgen met afnemend bezoek en als deze dreigen te moeten sluiten, is het van belang om kennis te hebben van het aanwezige roerende culturele erfgoed. Het Museum Catharijneconvent, een rijksmuseum voor religieus erfgoed, heeft van het Ministerie van OCW de opdracht gekregen om zorg te dragen voor collecties van religieus erfgoed in situ, door kerk- en kloostercollecties in kaart te brengen en bij te dragen aan het behoud van dit erfgoed. Doel is om te voorkomen dat deze culturele rijkdom verloren gaat. Het museum heeft een digitaal platform ‘Kerkcollectie digitaal’, waar kerkgenootschappen gratis toegang krijgen om hun collecties te beheren en te registreren. Het platform zorgt voor een actueel overzicht van het roerende religieuze erfgoed van een kerkgenootschap en helpt om dit erfgoed te beschermen tegen vervorming door verlies van bewaaromstandigheden of ontkerkelijking. Museum Catharijneconvent heeft in een eerder stadium voor de kerkbesturen van een aantal kerken in Hilversum de interieurs geïnventariseerd. Zo kon inzicht verkregen worden in deze interieurs, zowel wat de vaste onderdelen betreft als de roerende.

Uit de inventarisatie van het museum kwam naar voren dat Hilversum een aantal topensembles heeft, namelijk in de oudkatholieke Sint Vitus Kerk en de rooms-katholieke Sint Vitus Kerk. Daarnaast werd vermeld dat in ieder geval de interieurs van de Heilig Hartkerk, de Grote Kerk, de Onze Lieve Vrouwekerk en de Westerkerk aandacht verdienden vanwege hun oorspronkelijkheid of uitzonderlijke stukken. De interieurs van de Diependaalsekerk, de Kapel, de Nieuw Apostolische Kerk, de Jan Evangelist en de Beeld van St. Vitus in de rooms-katholieke St. Vituskerk

Bethlehemkerk komen in de inventarisatie van het

Catharijneconvent naar voren als van minder hoge waarde. Het museum meldt daarbij echter wel dat deze waardering niets zegt over de sentimentele of religieuze waarde die het kerkgenootschap zelf toekent aan de voorwerpen. 12

De inventarisatie van het Museum Catharijneconvent betrof niet alle Hilversumse Kerken, die nog in religieus gebruik zijn. Een aantal kerken was nog te jong voor een inventarisatie op erfgoedwaarde. Dit gold voor de Schuilhof, de Regenboogkerk en de Morgenster. Daarnaast zijn de interieurs van de Vrije Evangelische Gemeente, de Vereeniging, de Graalsbeweging, de Adventkerk, de Koninkrijkszaal Jehova’s getuigen, het Rozenkruis, het Apostolisch Genootschap, de Zuiderkerk, het Christelijk Centrum Gooi en Vechtreek Zout en Licht, de Pniëlkerk/Het

Doopvond van Het Kompas

Kompas en de Silo nog onvoldoende bestudeerd. Museum Catharijne Convent heeft de aanbeveling gedaan om deze locaties te laten bezoeken door een erfgoedspecialist. De inventarisatie en vastlegging van het roerend erfgoed en nagelvaste interieurstukken gebeurt op initiatief van de kerkbesturen. De gemeente kan faciliteren om dat uit te laten voeren. Herbestemde kerken Van de 48 kerken zijn er nog 31 in religieus gebruik. Van deze 31 kerken zal er één binnenkort sluiten, de Onze Lieve Vrouwekerk. Naast deze kerk wacht ook de NieuwApostolische kerk op een nieuwe functie. De andere 16 gebedshuizen zijn inmiddels allemaal herbestemd, waaronder tot kinderdagverblijf, uitgeverij, bedrijfsverzamelgebouw en centrum voor healing en meditatie. Ook is een kerk in gebruik als springkussenpark. Door de diverse herbestemmingen konden de gebedshuizen behouden blijven. Dat maakt deze nieuwe invullingen waardevol voor de stad: de gebedshuizen staan nog steeds in de wijk als beeldbepalend pand en baken in de buurt. Ze zijn nog steeds in gebruik: dit stimuleert onderhoud en behoud van het betreffende gebouw. Bij sommige herbestemmingen zijn de gebedshuizen nog toegankelijk voor publiek of hebben zij een kapel, waar plek is voor bezinning en gebed. Hiermee is de oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het gebedshuis behouden gebleven en is de grote ruimte van de gebedszaal nog steeds beleefbaar.

En zijn monumentale waarden in het interieur dikwijls nog goed behouden gebleven en zichtbaar voor bezoekers.

13

Uitkomsten gesprekken met geloofsgemeenschappen Door de bezoeken en de gevoerde gesprekken is een goed beeld verkregen van de situatie van de geloofsgemeenschappen en hun gebedshuizen. Daarbij komt het volgende naar voren. Staat van de gebouwen Bijna driekwart van de Hilversumse gebedshuizen verkeert in goede staat. Een paar gebouwen behoeven onderhoud. Een enkel gebedshuis moet groter herstel krijgen, vanwege de toestand van het dak en de glas-in-loodramen. Dit zal ook gebeuren.

Staat gebouw 1

2

5

23

Goed

Redelijk

Matig

Onbekend

populatie: 31 gebedshuizen

Voldoet het gebouw aan de wensen van de geloofsgemeenschap? De meeste gebedshuizen voldoen aan de wensen van de geloofsgemeenschap. Het gebouw is ruim genoeg, is praktisch inzetbaar, bijvoorbeeld ook voor medegebruik. Een aantal kerken heeft nog wensen voor wat betreft het kerkgebouw. Bij de een is er een gebrek aan ruimte voor de kindernevendienst. Bij andere zijn er wensen voor een aangepast interieur. Maar deze wensen zijn niet zodanig dat er omgekeken moet worden naar een ander gebedshuis. Dit geldt niet voor een viertal andere geloofsgemeenschappen. Hier is door het groeiende ledental het gebedshuis te klein geworden. Eén van deze gemeenschappen bezint zich nog of er misschien naast het huidige gebedshuis een ander gebedshuis moet komen, dan wel of er toch één groter gebedshuis gezocht moet worden.

14

Gebouw voldoet aan de wensen van de gemeenschap 2

4

5

Ja

20

Niet helemaal

Nee

Onbekend

populatie: 31 gebedshuizen

Op zoek naar ander gebouw 2 4

25

Ja

Nee

Onbekend

populatie: 31 gebedshuizen

Is er sprake van groei of krimp van de geloofsgemeenschappen in de gebedshuizen? Uit de gesprekken met de geloofsgemeenschappen komt naar voren dat de meeste een stabiel ledenaantal hebben. Wel is de gemiddelde leeftijd van de leden bij veel kerkgenootschappen hoog. Dat maakt de toekomst, ook al is er soms sprake van aanwas door jonge leden en gezinnen, onzeker. Maar toch viel uit de gesprekken op te maken dat er over het algemeen meer behoefte is aan bezinning. Dit uit zich in meer bezoek van mensen die niet lid zijn van een kerk en op zoek zijn naar zingeving. Dit leidt bij sommige geloofsgemeenschappen tot groei, met name bij de nieuwe kerkgenootschappen. Daarnaast

15

hebben de moskeeën ook te maken met groei. Bijna een kwart van de gebedshuizen heeft te maken met krimp. Bij één, de Onze Lieve Vrouwekerk, leidt dit tot sluiting van de deuren.

Groei-krimp 2 8 7

14 Groei

Stabiel

Krimp

Onbekend

populatie: 31 gebedshuizen

Hoeveel gebedshuizen hebben medegebruik? Sommige geloofsgemeenschappen zijn zodanig groot of kapitaalkrachtig dat er geen behoefte is aan medegebruik. Daaronder zijn ook een paar gemeenschappen die uit geloofsovertuiging bezwaren hebben tegen een ander dan religieus gebruik van het gebedshuis. Een groot aantal, bijna driekwart, heeft dat daarentegen niet en heeft een vorm van medegebruik. Hiervoor hebben deze gebedshuizen mogelijkheden, omdat er doordeweeks – op de avonden na, die regelmatig gevuld zijn met bijeenkomsten – minder gebruik wordt gemaakt van de ruimten. Ook is er vaak een bijgebouw, waar het medegebruik plaatsvindt. Nevengebruik levert extra inkomsten op voor de instandhouding van het gebedshuis en zorgt ook voor een breder publiek dat gebruik kan maken van het gebouw. Het bestaat met name uit verhuur van zalen voor vergaderingen en bijeenkomsten. Ruimten in kerken worden vaak gehuurd door Verenigingen van Eigenaren (VVE’s) van vastgoed uit de omgeving. Maar ook door andere geloofsgemeenschappen, die nog geen eigen gebedshuis tot hun beschikking hebben. Ook wordt een gebedshuis vaak gebruikt als stemlokaal. Daarnaast worden ruimten beschikbaar gesteld voor dans, koren, concerten en andere optredens. Over het algemeen moet dit gebruik passend zijn bij de geloofsgemeenschap. Een aantal gebedshuizen is op zoek naar meer nevengebruik.

Een maatschappelijke functie, zonder winstoogmerkt, is dan het meest gewenst. Een vijftal gebedshuizen, die nu nog geen nevengebruik hebben, staat open voor medegebruik in de 16

toekomst. Dit betreft dan ook een maatschappelijke functie. Daarbij komt vaak de wens naar voren om het bestaande welzijnswerk te versterken en om een buurtfunctie te krijgen. Medegebruik vraagt wel om de inzet van vrijwilligers om het gebouw te openen en de gebruikers te faciliteren. Als er een tekort is aan vrijwilligers, zal het gebedshuis minder opengesteld kunnen worden voor medegebruik.

Medegebruik 2

5

12

9 Ja

Nee

Toekomst

Onbekend

populatie: 31 gebedshuizen

Inzet van vrijwilligers Gebedshuizen draaien op vrijwilligers. Dit geldt voor de meeste van de 29 bezochte gebedshuizen. Vrijwilligers zijn erg belangrijk. Zonder hen kan er geen eredienst plaatsvinden en kan een gebedshuis niet opengesteld worden voor medegebruik. Vrijwilligers zitten in het bestuur, houden zich bezig met onderhoud van het gebouw, zetten zich in voor de kindernevendienst, jongerengroepen of ouderengroepen en allerlei activiteiten die van belang zijn voor de betreffende geloofsgemeenschap. Daarnaast zijn vrijwilligers van belang voor schoonmaak, tuinonderhoud en het bijhouden van de website. Bij de meeste gebedshuizen is de inzet van vrijwilligers goed. Er zijn voldoende mensen om alle vrijwilligersfuncties ingevuld te kunnen krijgen. Soms is het echter lastig om het vrijwilligersbestand op peil te houden, door vergrijzing of krimp van het ledenaantal. Een aantal kerkgenootschappen heeft een tekort aan bepaalde vrijwilligers, bijvoorbeeld voor het onderhoud van de tuin en voor openstelling van het gebedshuis. Een enkel gebedshuis heeft echt een groter tekort aan vrijwilligers.

17

Beschikbaarheid vrijwilligers 1

2

1

5

21

Goed

Redelijk

Matig

Geen

Onbekend

populatie: 31 gebedshuizen

Wat is het toekomstperspectief van de gebedshuizen? De gesprekken met de gebedshuizen hebben een goed beeld opgeleverd van het toekomstperspectief. Meer dan de helft van de geloofsgemeenschappen blijft de komende vijf jaar zeker bestaan en blijft in het betreffende gebedshuis. Een viertal geloofsgemeenschappen hebben daarnaast ook een goede toekomstverwachting, maar zijn vanwege groei op zoek naar een ander gebouw voor de eredienst. Voor iets minder dan een kwart van de gezindten is de toekomst onzeker na 5-10 jaar. Het kan zijn dat een aantal geloofsgemeenschappen kiest voor één gebedshuis en de andere dan afstoot. Een gebedshuis zal al sluiten. Dat is de Onze Lieve Vrouwekerk. Opvallend is het aantal gebedshuizen dat een regionale- en zelfs nationale uitstraling en functie heeft.

Toekomstperspectief 1

2

7 16

4 Blijft bestaan

Op zoek naar ander gebouw

Onzeker

populatie: 31 gebedshuizen

18

Sluit

Onbekend

Aan welke ondersteuning hebben gebedshuizen behoefte? Tijdens de gesprekken zijn verschillende wensen voor ondersteuning naar voren gekomen. Dit zijn de volgende: •

Advies over verduurzaming van gebedshuis Een aantal gebedshuizen heeft plannen voor verduurzaming en wil hier graag advies over van de gemeente. Eén gebedshuis heeft hierover juist naar voren gebracht dat realisme van belang is: je gaat niet een gebouw helemaal verduurzamen, terwijl je de grote zaal maar één keer per week gebruikt.

•

Advies over plannen voor verbouwing gebedshuis voor nieuwe vormen van gebruik Een paar kerken hebben plannen voor een nieuwe inrichting en willen hier graag advies over van de gemeente. De gebedshuizen zoeken naar een realistische aanpak, waarbij het gebruik van de verschillende ruimten een rol speelt.

•

Advies over plannen voor herstel gebedshuis Een paar geloofsgemeenschappen hebben plannen voor herstel van hun gebouw en willen hierover advies.

•

Ondersteuning en advies bij het proces van verkoop en herbestemming Een kerkgenootschap dat de deuren van een gebedshuis zal sluiten, heeft deze wens naar voren gebracht.

•

Ondersteuning om mee te denken/kijken voor andere locatie Een gebedshuis heeft deze behoefte naar voren gebracht, vanwege ruimtegebrek in het huidige gebedshuis.

•

Financiële ondersteuning/subsidie voor verduurzaming en/of instandhouding Een aantal kerken heeft behoefte aan subsidie voor verduurzaming. Een paar hebben de wens voor subsidie voor onderhoud/restauratie.

•

Platform van geloofsgemeenten Zo kunnen de verschillende geloofsgemeenschappen kennis uitwisselen en in kennis gesteld worden van wat er speelt. En zo in gesprek met elkaar en met de gemeente.

•

Op de hoogte gehouden worden van maatschappelijke partijen die ruimte zoeken voor hun activiteiten Dit kan bijvoorbeeld via een digitaal platform.

•

Verbinding met maatschappelijke organisaties Dit kan bijvoorbeeld via een digitaal platform. 19

•

Weten welke maatschappelijke thema’s er spelen in Hilversum, zoals vereenzaming, opvang van mensen uit het buitenland Door een gebedshuis is deze behoefte naar voren gebracht. Door kennis hierover kan het gebedshuis een rol spelen van betekenis om bijvoorbeeld vereenzaming tegen te gaan.

•

Goed contact met de gemeente Veel gebedshuizen hebben een goed contact met de gemeente, bijvoorbeeld voor herstelof verbouwingsplannen of subsidie. Er zijn hiervoor korte lijntjes met het team erfgoed. Het is van belang dat dit contact behouden blijft. Het is belangrijk dat ieder gebedshuis de gemeente snel kan vinden voor contact.

•

Meer contact met de buurt Een aantal gebedshuizen wil graag meer contact met de buurt. Een gemeenschapsfunctie kan hierbij helpen. Daarvoor moet eerst geïnventariseerd

Detail van de koepel van de Oud-Katholieke Kerk

worden welke behoeften en zijn in de buurt. •

Een gemeenschappelijke groep van vrijwilligers om tuin bij gebedshuis te onderhouden Een paar kerken heeft een tekort aan vrijwilligers om de tuin te onderhouden.

•

Geen betaald parkeren op zondag Veel kerken hebben aangegeven tijdens de gesprekken dat ze geen betaald parkeren willen op zondag, wanneer de eredienst wordt gehouden. Betaald parkeren is namelijk een drempel voor met name gebedshuizen met regionale functie. Het heeft effect op het kerkbezoek. Het kan leiden tot het verdwijnen van de regionale functie.

•

Een parkeervergunning voor regelmatig komende vrijwilligers vanwege oplopende parkeerkosten Het gaat dan om de kosten voor betaald parkeren die vrijwilligers doordeweeks regelmatig moeten maken, voor bijvoorbeeld openstelling kerk of voor andere activiteiten.

20

Suggesties en ideeën van gebedshuizen voor de Routekaart Op de vraag of zij nog suggesties en ideeën hebben voor de Routekaart Religieus Erfgoed, hebben de gebedshuizen tijdens de gesprekken het volgende naar voren gebracht. •

Platform van geloofsgemeenten Zo weten wat er speelt en kennis uitwisselen. Een van de gebedshuizen stelde ook een smoelenboek voor. Hierin kunnen kerken zichzelf beschrijven en zaken onder de aandacht brengen als ‘kerk zoekt extra ruimte’ of ‘kerk krimpt’, en vraag en aanbod.

•

Digitale kaart met gebedshuizen Hierop kan een bezoeker van de digitale site/kaart een gebedshuis aanklikken en dan informatie krijgen over identiteit, waar het gebedshuis zich bevindt en wat de openingstijden zijn. Bezoekers kunnen zo zien dat er charitas is en waar geloofsgemeenschap voor staat. Gasten kunnen zo gemeenschap weten te vinden.

•

Contact met andere geloofsgemeenschappen Door in gesprek te gaan met elkaar, kunnen geloofsgemeenschappen elkaar leren kennen, weten ze hoe het gaat en of er hulp nodig is, bijvoorbeeld behoefte aan extra vrijwilligers. Vrijwilligers ene gebedshuis kunnen andere helpen. Samenwerking gebedshuizen kan in een dergelijk gesprek ook gestimuleerd worden.

•

Hulp door vrijwilligers van buiten het gebedshuis voor werkzaamheden, waar gebedshuis zelf geen mensen voor heeft Dit gaat bijvoorbeeld om hulp bij digitalisering, tuinonderhoud en klein onderhoud van het gebouw.

•

Contact gemeente met gebedshuizen Zo kan de gemeente aanhoren hoe het gaat en wat de behoefte is van de gebedshuizen. Door één van de gebedshuizen is de suggestie gedaan om een keer per jaar een gesprek met alle gebedshuizen te hebben.

•

Maak appgroep of mailgroep vanuit gemeente, waarmee gemeente puur informatief berichten stuurt. De bedoeling is dan dat er puur informatie vanuit de gemeente verzonden wordt en dat hier niet een reply mogelijkheid voor de gebedshuizen bij zit.

•

Gemeente geeft behoeften in wijk door aan gebedshuis, zodat gebedshuis hierop kan inspringen

21

Bij meerdere gebedshuizen is er de behoefte om kennis te hebben over de behoeften in de wijk, zodat zij hierin een rol in kunnen spelen. Een voorbeeld is behoefte aan tegengaan vereenzaming. Verschillende geloofsgemeenschappen brachten ook naar voren dat hun gebedshuis open staat om mensen uit de buurt te ontvangen. •

Betrekken buurt bij gebedshuizen Deze suggestie ligt in het verlengde van de voorgaande.

•

Kerken betrekken bij thema polarisatie Hoe kan kerk daarin een rol spelen? Hoe zorg je dat je ondanks verschillen van mening en/of cultuur met elkaar in gesprek blijft.

•

Betrek de Raad van Kerken Dit is een gemeenschap van christelijke kerken en organisaties in Hilversum.

•

Contactpersoon voor gebedshuizen bij gemeente

•

Kies passende functie voor herbestemming gebedshuis Voorbeelden die genoemd zijn: boekhandel, bibliotheek, overdekte markt, leeszaal voor buurt of werkplekken voor studenten.

•

Benut logische link tussen maatschappelijke organisaties en kerk beter

•

Doe aan actief beheer op manier zoals Vereeniging haar gebedshuis in stand houdt. De Vereeniging slaagt er in om met realisme het beheer van het gebedshuis op orde te kunnen houden. Andere gebedshuizen kunnen profiteren van deze kennis.

•

Op de hoogte houden van subsidies Dit kan bijvoorbeeld via het platform of via de hierboven aangegeven mailing.

•

Bewaken dat er echt wat gebeurt en dat Routekaart Religieus Erfgoed niet in een la verdwijnt. Deze zorg is geuit door twee gebedshuizen. Het is van belang dat de routekaart echt gaat werken.

•

Maak een eenvoudige, heldere visie, met menselijkheid daarin en creëer verbinding

Voorbeeld van de gemeente Haarlem – project Buurtbakens Hoe vindt een gebedshuis een passende medefunctie? En hoe behoudt een gebedshuis betekenis voor de buurt? In Haarlem hebben ze als antwoord op deze vragen het project Buurtbakens opgestart. Hierbij stellen zeven lokale kerken hun deuren open voor maatschappelijke functies om zo hun relevantie in de wijk te behouden en leegstand te 22

voorkomen. Ondersteund door de gemeente Haarlem en met behulp van subsidie uit de Erfgoeddeal (die liep tot 2025) hebben de zeven kerken onderzocht hoe ze maatschappelijke organisaties kunnen huisvesten en het religieus erfgoed kunnen verduurzamen. De kerken hebben ingespeeld op de behoefte aan meer sociale voorzieningen in de wijk en hebben ruimtes die weinig gebruikt worden, hiervoor ingezet. Zij kwamen met projectplannen voor hun kerk als sociaal-maatschappelijk en/of cultureel buurtbaken. De gemeente Haarlem heeft deze projecten beoordeeld op basis van de volgende criteria: •

Duurzame samenwerking met een of meer sociaal-maatschappelijke en/of culturele partner(s);

•

Draagt bij aan de sociale cohesie van Haarlemmers en Spaarndammers;

•

Project draagt bij aan behoud en instandhouding erfgoed;

•

Uitvoerbaarheid project (kosten en tijdsplanning).

Daarnaast heeft iedere kerk een plan voor verduurzaming ingediend, dat beoordeeld is door een commissie van deskundigen, met kennis van zowel verduurzaming als van historische gebouwen. Binnen het project Buurtbakens worden kerken, die te maken hebben met krimp, getransformeerd tot laagdrempelige, multifunctionele ontmoetingsplekken in de wijk. Hiermee wordt het sociale weefsel versterkt. Een belangrijk doel is dat de kerken een lokaal ankerpunt voor zorg en welzijn worden voor: •

huisvesting van sociaal-maatschappelijke organisaties

•

functies zoals dagbesteding, zorgverlening of ondersteuning

•

laagdrempelige toegang tot hulp dichtbij huis.

Daarbij dragen de buurtbakens bij aan het meedoen in de samenleving en het voorkomen van sociale isolatie door ruimte te bieden voor: •

activiteiten voor kwetsbare groepen

•

participatie van bewoners (vrijwilligerswerk, initiatieven)

•

ontmoeting tussen formele en informele netwerken

Entree van de Zuiderkerk

Het project Buurtbakens is succesvol verlopen en kan als voorbeeld dienen voor Hilversum. 23

Sessie met maatschappelijke en culturele organisaties op 26 januari 2026 Op 26 januari 2026 heeft een sessie met een aantal maatschappelijke en culturele organisaties plaatsgevonden. Doel was om van gedachten te wisselen over de Routekaart Religieus Erfgoed. En om deze partijen te vragen of zij ideeën hebben om gebedshuizen open te kunnen houden. Daarbij is het volgende naar voren gekomen. •

Het is belangrijk dat een gebedshuis zelf betekenis houdt voor de wijk. Daarbij hangt het af van wat voor wijk het is: er moet gekeken worden naar de context. De beheerder van een gebedshuis speelt hierbij een cruciale rol als toegankelijk en verbindend persoon.

•

Gebedshuizen zijn er om gemeenschappen te verbinden. Juist in een samenleving die steeds individualistischer is geworden, is er behoefte aan plekken waar mensen willen samenkomen. De vraag is dan waar mensen naartoe willen. Programmering in kerk kan daarbij uitkomst bieden. Beheerder van gebedshuis speelt hierbij belangrijke rol. Suggestie om jonger iemand hiernaast te zetten, om mee te kijken. Zoek menselijke verbinders, die kunnen zien wat een gebouw kan hebben aan medegebruik.

•

Wanneer daar behoefte aan is, taallessen in de wijk organiseren in gebedshuizen.

Bijeenkomst gebedshuisbesturen op 23 februari 2026 Tijdens de bijeenkomst voor gebedshuisbesturen van 23 februari 2026, waarbij is gedeeld wat naar voren is gekomen uit de inventarisatie van de gebedshuizen, is gevraagd aan de aanwezigen om mee te denken over de doelstellingen van de gebedshuizenvisie. Toen is het volgende naar voren gebracht: •

Zie de gebedshuizenvisie als een kans voor participatie

•

Zie het belang van de gebedshuizen vanuit maatschappelijk perspectief

•

De verkondiging van het woord van Jezus blijft de primaire taak voor kerken

•

Behoud van plekken van betekenis, behoud van gebouwen

Ook hebben kerken tijdens deze bijeenkomst naar voren gebracht hoe zij aankijken tegen medegebruik: •

De kerk blijft primair de plek om het woord van Jezus te verkondigen 24

•

Medegebruik moet in lijn zijn met de kernwaarden van de gemeenschap

Daarnaast zijn ideeën naar voren gebracht over een op te stellen platform: •

Het platform optuigen vanuit een belang van de gemeente: bijvoorbeeld herinrichting van de openbare ruimte. Vanuit een integrale benadering met aansluiting op sociaal-maatschappelijke vraagstukken.

•

Participatie staat/valt met de energie/inzet die de gemeente erin steekt.

•

Stel een convenant/intentieverklaring op waarin heldere doelstellingen zijn geformuleerd. Alle deelnemende partijen ondertekenen. Eén keer per jaar evaluatie. Vereiste is commitment van de wethouder en van de ambtelijke organisatie.

•

Verbind met grote maatschappelijke thema’s, het wijkniveau overstijgend.

•

Bundel krachten, werk samen op deze thema’s.

Gebedshuizenvisie als kansrijk moment Tot slot is tijdens de bijeenkomst van 23 februari opgeroepen om de gebedshuizenvisie als een kansrijk moment te gebruiken. Nederland heeft een woonopgave. Aan een toename aan woningen is een toename aan maatschappelijke voorzieningen gekoppeld. Daar moet ook in voorzien worden. Gebedshuizen kunnen daar een rol in vervullen. En benader het momentum van de gebedshuizenvisie als een kans om beweging op gang te brengen vanuit de gemeente en met elkaar.

Glas-in-loodraam met afbeeldingen van de dierenriem in De Vereeniging

25

2. Sterkte-zwakteanalyse, aandachtspunten en kansen De inventarisatie van de geloofsgemeenschappen en gebedshuizen hebben geleid tot de volgende sterkte-zwakteanalyse, aandachtspunten en kansen.

Sterkte: •

Ongeveer helft geloofsgemeenschappen heeft stabiel aantal leden

•

Aantal geloofsgemeenschappen groeit, aanwas van jongeren en gezinnen

•

De geloofsgemeenschappen zijn hecht

•

Meerderheid gebedshuizen voldoet aan huidig en toekomstig gebruik

•

Veel gebedshuizen hebben het onderhoud op orde

•

Alle gebedshuizen steunen op groep betrokken vrijwilligers

•

Aantal gebedshuizen heeft al medegebruik

•

Veel gebedshuizen met cultuurhistorische waarde zijn aangewezen als monument en zo beschermd tegen sloop

•

De financiële situatie is in de meeste gevallen goed

•

Gebedshuizen vervullen een maatschappelijke en sociale rol: zingeving, omzien naar elkaar en hulp bieden.

•

Verscheidenheid aan geloofsrichtingen

Zwakte: •

Aantal gebedshuizen heeft het wat moeilijker door afname leden

•

Bij meeste gebedshuizen is de gemiddelde leeftijd van leden hoog (70+), waardoor toekomstperspectief op korte of middellange termijn onzeker is

•

Vaste verbindingsbereidheid (lid worden van genootschap) is lager: dat is een bredere maatschappelijke trend

•

Afhankelijkheid van vrijwilligers (met name voor openstelling en faciliteren van ander gebruik)

•

Aantal gebedshuizen wordt nauwelijks benut doordeweeks

•

Veel gebedshuizen weinig opengesteld voor bezoekers buiten tijdstip viering

•

Hoge stookkosten voor verwarming grote zaal bij aantal gebedshuizen

26

Kans: •

Een aantal gebedshuizen, dat nu nog geen nevenfunctie heeft, staat hiervoor open

•

Aantal gebedshuizen staat open voor extra medegebruik

•

Veel gebedshuizen willen meer contact met de buurt

•

Er is interesse om het kerkgebouw breder in te zetten; voor de wijk en de stad, voor functies die passen bij de doelstellingen van de kerkgemeenschap en om hier samen creatief over na te denken

•

Toename van jongeren (20-30jr); meer jongeren op zoek naar betekenis

•

Meer mensen zijn op zoek naar zingeving en oriënteren zich daarbij op verschillende denominaties

•

Inzetten vrijwilligers via vrijwilligerscentrale voor gebedshuizen waar een gebrek aan vrijwilligers is

•

Platform van geloofsgemeenschappen (voor contact onderling en uitwisseling kennis, nieuws, vraag en aanbod)

•

Vrije ruimte biedt de mogelijkheid om 'nieuwe' religieuze gemeenschappen ruimte te bieden

•

Kerken zijn ‘third’ places (naast thuis, werk of school een plek waar je anderen ontmoet)

•

Behouden maatschappelijke functie

•

Kerken zijn buurtbakens in sociaal en ruimtelijk opzicht, versterken identiteit van de buurt

•

Extra maatschappelijke voorzieningen, die nodig zijn vanwege nieuwe woningen, kunnen mogelijk ingepast worden in gebedshuizen

Aandachtspunt: •

Sommige gebedshuizen hebben een tekort aan bepaalde vrijwilligers, bijvoorbeeld voor onderhoud tuin, openstelling en digitalisering

•

Sommige gebedshuizen hebben moeite om hun vrijwilligersbestand op sterkte te houden

•

Er zijn vrijwilligers nodig voor nevenfuncties in gebedshuis

•

Aantal gebedshuizen willen uit geloofsovertuiging of andere redenen geen medegebruik 27

•

Passende herbestemming voor leegkomend gebedshuis

•

Aantal gebedshuizen heeft moeite om contact te maken met buurt

•

Jongeren hebben moeite om woning te vinden in Hilversum, waardoor aanwas jonge leden lastiger is

•

Aantal gebedshuizen is te klein of te groot voor geloofsgemeenschap

•

Sommige geloofsgemeenschappen overwegen afstoting van gebedshuis

•

Belang van tijdig in gesprek komen en blijven gemeente en gebedshuizen over medeen herbestemming

Heilig Hart Kerk

28

3. Visie – Behoud van gebedshuis als buurtbaken De inventarisatie in hoofdstuk 1 laat zien dat het belangrijk is om gebedshuizen te kunnen behouden voor de stad. Primair hebben de gebedshuizen een religieuze functie. Maar daarnaast hebben ze een bredere betekenis en is het niet alleen in het belang van de geloofsgemeenschap dat het gebedshuis behouden blijft, maar ook van de wijk en de stad. Hieronder worden deze functies en belangen kort belicht. Religieuze functie De eerste functie van de gebedshuizen is het verkondigen van de religie. Zij willen er zijn vanuit hun religieuze kracht. Daarnaast doen de vrijwilligers veel werkzaamheden die van betekenis zijn voor inwoners. Een baken in de wijk Hilversumse gebedshuizen liggen vaak op beeldbepalende plekken in de wijk. Ze fungeren als herkenbare bakens en vormen belangrijke oriëntatiepunten. Vaak zijn gebedshuizen en hun plaats in de wijk onderdeel van het stedenbouwkundig ontwerp van de betreffende wijk. Het zijn plekken waar gelovigen samenkomen en waar rust en bezinning centraal staan. Waarde voor álle inwoners Niet alleen voor gelovigen zijn deze gebouwen van belang. Omwonenden en wijkbewoners voelen vaak een sterke verbondenheid met het kerkgebouw in hun buurt — vanwege de architectuur, de beeldbepalende toren of het serene interieur. Gebedshuizen zijn vaak monumentaal of hebben een cultuurhistorische waarde.

Inwoners kunnen persoonlijke herinneringen hebben aan deze plekken: ze zijn er gedoopt, getrouwd of hebben er andere activiteiten, zoals concerten, meegemaakt. Gebedshuizen vervullen daarnaast een maatschappelijke rol. Ze bieden ruimte voor ontmoeting: mensen kunnen er binnenlopen voor een kop koffie, een luisterend oor, of een gezamenlijke maaltijd.

Hoe kunnen gebedshuizen als buurtbaken behouden blijven? Hoe kunnen gebedshuizen als baken voor de buurt, als cultuurhistorisch waardevol gebouw en als plek voor ontmoeting en samenkomst behouden blijven? De sterkte-zwakte analyse in hoofdstuk 2 laat naast sterkten en zwakten, die de nodige inzicht verschaffen, ook kansen zien, die benut kunnen worden om de gebedshuizen een zekerdere toekomst te bieden. Zo 29

kunnen medebestemmingen helpen om de toekomst van het gebouw te versterken en het in gebruik te houden voor zowel de religieuze gemeenschap als de buurt. Maar hoe vindt een gebedshuis een passende medefunctie? En hoe behoudt een gebedshuis betekenis voor de buurt? In Haarlem hebben ze als antwoord op deze vragen het project Buurtbakens opgestart. Het project buurtbakens is succesvol verlopen en kan als voorbeeld dienen voor Hilversum. Belangrijk voor het faciliteren van passend medegebruik en het geven van betekenis voor de buurt, is de koppeling met maatschappelijke en culturele organisaties. Hoe kan deze koppeling gemaakt worden?

Zout en Licht

Gebedshuizenplatform Tijdens de gesprekken met de gebedshuizen is meerdere keren het idee geopperd om een platform op te richten voor de Hilversumse gebedshuizen. Dit platform kan digitaal ontsloten worden. Daarbij kunnen alle gebedshuizen digitaal op de kaart gezet worden: waar staat het gebedshuis, wanneer is het open, waar staat het gebedshuis voor en welke mogelijkheden voor medegebruik zijn er? Zo zijn ze goed te vinden voor sociaal-

30

maatschappelijke en culturele partners. En zo kunnen ze van meer betekenis zijn voor de buurt. De buurt kan op zo’n digitaal platform ook snel vinden welke activiteiten er zijn in een gebedshuis en daar desgewenst aan meedoen. Projecten die van belang kunnen zijn voor buurtbewoners kunnen zo gemakkelijker onder de aandacht gebracht worden. Binnen het platform kunnen gebedshuizen makkelijk met elkaar contact leggen. En zo weten wat er speelt. Het is ook mogelijk voor een geloofsgemeenschap om hierbinnen de wens voor meer ruimte kenbaar te maken. Een geloofsgemeenschap die overweegt om een gebedshuis af te stoten, kan dan in contact treden met de zoekende geloofsgemeenschap en bekijken of overname van het betreffende gebedshuis een optie is. Bij een zoekende geloofsgemeenschap kan ook gedacht worden aan de gemeenten die nog geen eigen gebedshuis hebben. Die maken nog geen onderdeel uit van het platform, bij gebrek aan een eigen gebedshuis, maar zouden wel via het platform kenbaar moeten kunnen maken dat zij zoekend zijn naar ruimte voor hun vieringen. Het opnieuw krijgen van een religieus gebruik is voor een gebedshuis het meest passend. Het blijft zo open voor de buurt en kan zijn functie als plek van bezinning continueren. Religieus erfgoed blijft zo optimaal behouden. Geloofsgemeenschappen kunnen aanhaken bij de bestaande sociale kaart van de gemeente.

Op deze digitale kaart kunnen zij zichtbaar gemaakt worden voor een ieder. De gebedshuizen zullen de digitale kaart zelf online moeten vullen, zodat sociaalmaatschappelijke organisaties en culturele partners de juiste informatie kunnen krijgen voor eventuele mogelijkheden voor medegebruik. En zodat buurtbewoners kunnen zien welke activiteiten er in het gebedshuis plaatsvinden en wanneer zij deze kunnen bijwonen. Daarnaast kan de gemeente zelf informatie richting het platform brengen, die relevant is voor de gebedshuizen, bijvoorbeeld over subsidiemogelijkheden of over bijeenkomsten over instandhouding van gebedshuizen. Voor de levensvatbaarheid van een gebedshuizenplatform is het doorslaggevend dat gebedshuizen gemotiveerd zijn om hier onderdeel van uit te gaan maken en zich willen committeren. En dat er een jaarlijks contactmoment is. Bij dit contactmoment kan de gemeente aanschuiven.

31

Verbinding met de buurt De verbinding met de buurt en de betekenis voor een wijk zijn van belang voor een gebedshuis. Door een participatietraject met de buurt is het mogelijk om te achterhalen welke behoeften er zijn in de buurt en om te bekijken hoe deze eventueel een plek kunnen krijgen in het gebedshuis in deze buurt. Maar ook reeds bestaande inventarisaties kunnen hierbij van pas komen. Bijvoorbeeld de behoefte aan voorzieningen als huisartsenposten en andere medische en maatschappelijke voorzieningen in buurten, die gemonitord wordt door het sociaal domein en het fysiek domein van de gemeente. Hiervoor is recent de leidraad advieslijnen maatschappelijke voorzieningen opgesteld. Door marktonderzoek kan verder in kaart gebracht worden aan welke maatschappelijke voorzieningen Hilversum, per wijk, behoefte heeft. Resultaten hiervan kunnen gedeeld worden in het gebedshuizenplatform. De gemeente kan een rol spelen in het signaleren en delen van behoeften in een wijk aan gebedshuizen, zodat gebedshuizen hierin een rol kunnen vervullen. Bij meerdere gebedshuizen bestaat de wens om kennis te hebben over de behoeften in de wijk, zodat zij bijvoorbeeld eenzaamheid tegen kunnen gaan in de betreffende buurt.

Hiervoor kunnen de gebedshuizen gebruik maken van de wijkprofielen en de sociale kaart, die informatie bevatten van de verschillende wijken over bijvoorbeeld sociale samenhang, jeugd, leefbaarheid en duurzaamheid.

Silo

32

Inzet vrijwilligers van elders Een gebedshuis draait op vrijwilligers. Dat is helder uit de inventarisatie naar voren gekomen. Mocht een gebedshuis behoefte hebben aan medegebruik, om zo te voorkomen dat het sluit, dan heeft het voor de openstelling ook vrijwilligers nodig. Als daar een gebrek aan is, dan kan ook lastig aan de behoefte aan medegebruik worden voldaan. Om gebedshuizen te helpen om voldoende vrijwilligers tot hun beschikking te hebben, kunnen zij in contact worden gebracht met Versa Vrijwilligerscentrale. Deze kan hen helpen bij het vinden van vrijwilligers. Ook is het mogelijk om via het platform inzet van vrijwilligers van andere gebedshuizen te vragen. Een paar gebedshuizen staan open voor hulp van hun eigen vrijwilligers in een ander gebedshuis. Advies op maat bij mede- of herbestemming Soms kan het zijn dat er aanpassingen nodig zijn in een gebedshuis om medegebruik te kunnen faciliteren. Hiervoor kan een omgevingsvergunning noodzakelijk zijn. Het vergunningstraject zal dan via de gebruikelijke reguliere of uitgebreide procedure onder de Omgevingswet lopen. Mocht een gebedshuis onverhoopt toch zijn deuren moeten sluiten, en is religieus gebruik door een andere gemeenschap niet mogelijk, dan zal de mogelijkheid van herbestemming bekeken moeten worden.

Uit de inventarisatie is naar voren gekomen dat het belangrijk is dat een gebedshuis bij een eventuele herbestemming open kan blijven voor de buurt, dan wel dat er nog een kapel in het gebouw behouden blijft, naast een minder openbare of niet openbare functie. Zo blijft de oorspronkelijke ontmoetingsfunctie bewaard en behoudt het gebedshuis betekenis voor de buurt. Behoud van de maatschappelijke functie is van belang. Verder is een invulling, waarbij de grote ruimte van de gebedszaal nog steeds beleefbaar is, te verkiezen boven een invulling waarbij het gebedshuis geheel wordt onderverdeeld in kleinere ruimtes voor bijvoorbeeld appartementen. Cultuurhistorische waarden van het interieur kunnen zo beter behouden blijven. Sloop zal te allen tijde voorkomen moeten worden: dan is een waardevol icoon in de stad voorgoed verloren. Een ladder van behoud van gebedshuizen kan helpen om de juiste keuze te maken voor een herbestemming.

33

Ladder behoud gebedshuizen 1. Religieus gebruik 2. Religieus gebruik met medegebruik 3. Herbestemmen met behoud van maatschappelijke functie 4. Herbestemmen naar andere functie Alleen indien het behoud van maatschappelijke functie aantoonbaar en onderbouwd niet mogelijk is. Bij het onderbrengen van een andere functie streven naar zo veel mogelijk behoud ruimtelijke beleving gebedsruimte. Als optie meegeven om deel van gebedshuis open te houden als kapel. 5. (Gedeeltelijke) sloop [indien geen monument] Alleen in uitzonderlijke gevallen, wanneer optie 4 (herbestemmen naar andere functie) aantoonbaar en onderbouwd niet mogelijk is, en wanneer geen sprake is van een monument. Voor onderzoek naar mogelijkheden voor herbestemming en verduurzaming van religieus erfgoed kan subsidie aangevraagd worden bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Advies over verduurzaming en instandhouding De gemeente heeft veel kennis in huis over de mogelijkheden van verduurzaming van monumenten. Zo ook van kerken. Deze kennis kan de gemeente inzetten voor de gebedshuizen. Bijvoorbeeld als dit nodig is om medegebruik te kunnen faciliteren. Maar niet alleen op het gebied van verduurzaming, ook op het gebied van instandhouding heeft de gemeente de nodige expertise.

Het team erfgoed heeft deze kennis over instandhouding van historische gebedshuizen en de mogelijkheden van verduurzaming van deze gebouwen. Dit team kan direct ingezet worden bij vragen hierover. Bij verduurzamingswensen is het ook goed om realisme te betrachten. Zo heeft de Vereeniging er voor gekozen om niet de eigen grote zaal te verduurzamen, nu deze slechts één keer in de week gebruikt wordt. Daarnaast doet De Vereeniging aan actief beheer: zij slaagt er in om met realisme het beheer van het gebedshuis op orde te kunnen houden. Andere gebedshuizen kunnen profiteren van deze kennis. Door het platform kunnen zij met elkaar in contact komen.

34

Financiële ondersteuning voor restauratie en verduurzaming Geloofsgemeenschappen kunnen via de gemeente financiële ondersteuning krijgen voor restauratie van (onderdelen van) hun gebedshuis, indien dit beschermd is als gemeentelijk monument. Het gaat dan om kosten voor herstel van de monumentale waarde, die het normale onderhoud te boven gaan. Dit is maximaal € 10.000 euro. Ook is het mogelijk om een laagrentende lening aan te vragen voor restauratiekosten en/of energiebesparende maatregelen voor gemeentelijke monumenten via het Hilversums Restauratiefonds. Verder zijn er ook subsidiemogelijkheden voor gebedshuizen die als rijksmonument zijn aangewezen. Onderhoud kan gesubsidieerd worden via de Subsidieregeling instandhouding Monumenten. Gebedshuizen kunnen hiervoor een aanvraag doen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. In plaats van deze subsidie is het ook mogelijk om een laagrentende lening af te sluiten bij het Restauratiefonds. Een laagrentende lening kan zowel voor restauratie als voor verduurzaming aangevraagd worden. Tot slot gaat er per 1 september 2026 een nieuwe regeling open voor rijksmonumenten met een grote restauratieopgave. Hiervoor komen

Interieur van de Oud-Katholieke Kerk

alleen projecten met meer dan € 2,5 miljoen aan subsidiabele restauratiekosten in aanmerking. Informatie over financiële ondersteuning kan gedeeld worden via het gebedshuizenplatform. 35

Inventarisatie van het roerend erfgoed dat nog niet in kaart is gebracht Uit de inventarisatie is naar voren gekomen dat nog niet van elk gebedshuis het roerend interieur in kaart is gebracht. Een inventarisatie van dit roerend interieur geeft de betreffende gebedshuizen een goed overzicht en inzicht in de cultuurhistorische waarde van hun bezit. Deze inventarisatie kan uitgevoerd worden door het Catharijne Convent, dat deskundig is op het gebied van roerend religieus erfgoed. Het Catharijneconvent biedt ook de mogelijkheid om de collecties digitaal vast te leggen. Deze organisatie kan de betreffende gebedshuizen zo ook helpen om hun roerende erfgoed te behouden. Onderzoeken of de gebedshuizen in bijlage III in aanmerking kunnen komen voor aanwijzing als gemeentelijk monument Vooral wanneer kerken hun deuren moeten sluiten, komt naar voren hoe gehecht een buurt is aan het gebouw. Een kerk blijkt dan opeens ‘van iedereen te zijn’. Het gebedshuis vormt voor omwonenden een oriëntatiepunt. Een gebouw dat geliefd is vanwege zijn karakteristieke uiterlijk en zijn vertrouwde plaats in de wijk. Veel gebedshuizen zijn bovendien mee-ontworpen bij de stedenbouwkundige aanleg van de betreffende wijk, als plek waar zichtlijnen op uitkomen of als herkenbare entree. Niet alle gebedshuizen zijn beschermd als monument.

Een aantal hiervan is in de inventarisatie als waardevol naar voren gekomen. In bijlage III is een lijst opgenomen van gebedshuizen die vanwege hun cultuurhistorische waarden in aanmerking zouden kunnen komen voor aanwijzing als gemeentelijk monument. Een onafhankelijk en deskundig bureau kan onderzoeken of de gebouwen in bijlage III in aanmerking kunnen komen voor aanwijzing als gemeentelijk monument. Door deze gebedshuizen te beschermen als monument, kunnen ze behouden blijven voor de buurt en de stad. De cultuurhistorische waarden kunnen bewaard blijven. En mocht een gebedshuis onverhoopt toch zijn deuren moeten sluiten, dan kan door een bescherming als monument het gebouw toch behouden blijven voor de wijk en kan er tijdig meegedacht worden voor een passende herbestemming. Zo kan voorkomen worden dat wijken hun religieus erfgoed, oriëntatiepunten en plekken om samen te komen verliezen, wat bijvoorbeeld wel is gebeurd in Hilversum Noord en het Van Riebeeckkwartier. Voorafgaand aan het onderzoek door een externe en onafhankelijke partij zal contact opgenomen moeten worden met de eigenaren van de betreffende gebedshuizen, zodat deze actief betrokken kunnen worden bij dit nadere onderzoek. Mocht er uit het onderzoek naar voren komen dat een gebedshuis in aanmerking komt voor aanwijzing, dan zal het 36

gebedshuis, na overleg daarover met de betreffende geloofsgemeenschap, worden voorgedragen voor aanwijzing als gemeentelijk monumenten op basis van de Erfgoedverordening Hilversum 2025.

Interieur van de Mevlana Moskee

37

4. Beleidsuitgangspunten en vervolgstappen De adviezen om gebedshuizen van betekenis te laten blijven voor hun buurt leiden tot de volgende beleidsuitgangspunten en vervolgstappen:

1. Faciliteer dat gebedshuizen zichtbaar worden op de sociale kaart Gebedshuizen kunnen op de sociale kaart van de gemeente zichtbaar worden gemaakt voor een ieder. De gemeente zorgt dat de gebedshuizen worden gekoppeld aan deze digitale kaart. De geloofsgemeenschappen zorgen vervolgens zelf voor het vullen van de digitale kaart met informatie, zoals contactgegevens, openingstijden, waar de geloofsgemeenschap voor staat, welke mogelijkheden voor medegebruik er zijn, nieuws en welke activiteiten er zijn. Gebedshuizen kunnen via de sociale kaart ook verbinding zoeken met elkaar. En met elkaar een gebedshuizenplatform oprichten, waarvoor de sociale kaart de ondergrond biedt.

2. Stel de ladder voor behoud van gebedshuizen vast voor de Hilversumse gebedshuizen Deze ladder heeft als doel om de gebedshuizen te kunnen behouden. In eerste instantie in religieus gebruik of, wanneer gewenst en/of nodig, met medegebruik. Wanneer religieus gebruik niet meer mogelijk is, dan is de insteek om de maatschappelijke functie te behouden en om het gebedshuis zo van betekenis te laten blijven voor de buurt. Indien dit aantoonbaar en goed onderbouwd niet mogelijk is, dan pas komen andere functies aan de orde. Sloop van het gebedshuis kan zo voorkomen worden. Ladder behoud gebedshuizen 1. Religieus gebruik 2. Religieus gebruik met medegebruik 3. Herbestemmen met behoud van maatschappelijke functie 4. Herbestemmen naar andere functie Alleen indien het behoud van maatschappelijke functie aantoonbaar en onderbouwd niet mogelijk is. Bij het onderbrengen van een andere functie streven naar zo veel mogelijk behoud ruimtelijke beleving gebedsruimte. Als optie meegeven om deel van gebedshuis open te houden als kapel. 38

5. (Gedeeltelijke) sloop [indien geen monument] Alleen in uitzonderlijke gevallen, wanneer optie 4 (herbestemmen naar andere functie) aantoonbaar en onderbouwd niet mogelijk is, en wanneer geen sprake is van een monument.

3. Zorg voor advies op maat bij mede- en herbestemming Dit traject verloopt, wanneer daarvoor een omgevingsvergunning nodig is, via de gebruikelijke reguliere of uitgebreide procedure onder de Omgevingswet. Het is belangrijk dat de gemeente vooraan in het traject voor mede- of herbestemming betrokken wordt. De gemeente kan dan meekijken hoe de nieuwe functie goed ingepast kan worden in het religieuze erfgoed. De gemeente kan zo maatwerk leveren.

4. De gemeente stimuleert de gebedshuizen om in een vroeg stadium expertise te betrekken voor onderzoek en planvorming voor mede- en herbestemming Het is verstandig als een geloofsgemeenschap tijdig met behulp van een deskundige op het gebied van mede- en herbestemming van historische gebouwen een onderzoek start naar scenario’s voor invulling van haar gebedshuis. Op die manier kan het gebouw zo lang mogelijk worden gebruikt in de functie waarvoor het is gebouwd. Door proactief deze kansen voor een gebedshuis te verkennen, kan voorkomen worden dat bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast (deels) leeg staat. Voor het onderzoek kan een geloofsgemeenschap subsidie aanvragen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.