Ontwerp Omgevingsvisie

weidegebied maken deel uit van het Europese netwerk van Natura 2000-gebieden. Deze gebieden liggen overwegend net ten westen van de gemeentegrens. Binnen de gemeente Hilversum heeft alleen een gebied ten westen van de Hilversumse Meent een Natura 2000-status. Zonnestraal, gelegen op de overgang van hoog naar laag en droog naar nat, toont een verscheidenheid aan landschappen. Door de compacte opbouw van de stad zijn de grote groengebieden voor alle Hilversummers in korte tijd bereikbaar.

21e eeuw Hilversum begint aan een kwaliteitsslag in de bebouwde kom. De invulling van het centrum verandert, door het toevoegen van wonen, werken en vermaak. Daarnaast wordt gewerkt aan een groot aantal binnenstedelijke transformaties. Verlaten bedrijfslocaties krijgen een nieuwe functie terwijl hun historie herkenbaar blijft (Melkfabriek, Lucent en Mout). Het Media Park bundelt nieuwe commerciële media en technische bedrijven en ontwikkelt door tot campus. In het centrum en op verschillende andere locaties wordt gewerkt aan de verdere transformatie van verouderde bedrijfslocaties, wijkcentra, het winkelgebied en een vernieuwing van de gezondheidszorg.9

2.2 Positie in de regio Omgeven door groengebieden Met de oprichting van het Goois Natuur Reservaat hebben de Gooise gemeenten het behoud van de groengebieden op en rond de Utrechtse Heuvelrug gezekerd. Mede daardoor is Hilversum ook vandaag de dag nog vrijwel geheel omgeven door groen. Veel van de groengebieden rond de stad hebben bovendien een natuurstatus. De meest kenmerkende landschappen in de directe omgeving zijn het afwisselende heide- en boslandschap van de Utrechtse Heuvelrug (dat grotendeels onderdeel is van het Natuurnetwerk Nederland (NNN)), het veenweidelandschap aan de westzijde van de stad en de open Eemvallei aan de oostzijde van de Heuvelrug. Delen van het veen10

9 Bron: deze tekst is een samenvatting van de beschrijving van de ontstaansgeschiedenis van

10 Bron: Koersdocument Gooi en Vechtstreek, landschapsbeeld Gooi en Vechtstreek (MTD

Hilversum uit de Omgevingsfoto van Antea Group (2019), op enkele onderdelen aangevuld.

Landschapsarchitecten). 22

Ontwikkelingen rond station Hilversum, het Arenapark en Media Park dragen bij aan de verdere ontwikkeling van dat profiel. De regio onderscheidt zich ook door de grote cultuurhistorische gelaagdheid en diversiteit van het landschap en de natuur. Opgaven voor de regio gaan over een integrale aanpak van het watersysteem om verdroging tegen te gaan, natuur te beschermen en waterkwaliteitsdoelen te halen, óók als voorwaarde voor ontwikkelingen in het stedelijk gebied. Daarnaast is aandacht nodig voor het functioneren van snel- en spoorwegen, in relatie tot (H)OV-verbindingen en de bereikbaarheid van praktijkgeschoolde werkgelegenheid. De positie van Gooi en Vechtstreek is beschreven in het Verstedelijkingconcept MRA (gemeenteraad februari 2022).

Centraal gelegen in de Noordvleugel Hilversum ligt op de grens van de provincies Noord-Holland en Utrecht, tussen twee (metropool)regio’s die deel uitmaken van het stedelijk netwerk Nederland: de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en de regio Utrecht. De regio Gooi en Vechtstreek en Hilversum zijn een verbindende ‘groenblauwe’ schakel tussen de dichtbevolkte steden Amsterdam, Utrecht, Almere en Amersfoort. En het is juist die combinatie die Hilversum zo aantrekkelijk maakt als woongemeente. De metropoolregio Amsterdam en de Utrechtse regio zijn binnen korte tijd bereikbaar, zowel per openbaar vervoer als per auto. De afstanden zijn zelfs zodanig klein dat ook de elektrische fiets een steeds belangrijker rol begint te spelen in het dagelijkse vervoer. Hier liggen kansen op het gebied van duurzaamheid en bereikbaarheid.

Centrumgemeente De rol van Hilversum als centrumgemeente in Gooi en Vechtstreek komt o.a. tot uitdrukking in de aanwezige voorzieningen, het aantal beschikbare banen en de aantrekkingskracht van Hilversum als woongemeente. Wat voorzieningen betreft vervullen vooral de winkel- en culturele voorzieningen in het centrum en ziekenhuis Tergooi een belangrijke rol in de regio. Het is te verwachten dat toekomstige voorzieningen vooral komen in gebieden waar (nu al) de meeste voorzieningen zijn, de meeste mensen wonen en waar de bevolking nog groeit. Binnen de regio Gooi en Vechtstreek is op dat gebied de druk op de ruimte in Hilversum het grootst.11

Identiteit van de regio Gooi en Vechtstreek Met hoogwaardige voorzieningen is de regio een prettige plek om te wonen, werken en recreëren. De organische groei van de woonomgeving heeft geleid tot een grote variatie in kernen, elk met een eigen identiteit. De regio onderscheidt zich met media als een herkenbaar economisch cluster, maar ook met ICT, kunstmatige intelligentie, creatieve industrie, zorg en recreatie.

Met zo’n 92.000 inwoners vormt de bevolking van Hilversum een kleine 37% van de totale bevolking van Gooi en Vechtstreek. Als we alleen zouden kijken

11 Bron: RHO, Regionale samenwerking Omgevingsvisie, onderzoek ruimtebehoefte wonen en

werken (augustus 2019).

23

naar het aantal bedrijfsvestigingen dan doet Hilversum het minder dan gemiddeld binnen de regio: Hilversum is namelijk goed voor zo’n 33% van het aantal bedrijfsvestigingen.12 Het grote verschil schuilt in het aantal banen. Op dat onderdeel is Hilversum goed voor zo’n 44% van het totale aanbod in de regio Gooi en Vechtstreek.13 Hilversum heeft dus niet zozeer meer bedrijven dan verwacht mag worden op basis van het inwoneraantal, maar de aanwezige bedrijven zijn gemiddeld genomen wel een stuk groter dan elders in de regio. Hilversum is bovendien de enige gemeente in de regio waar sprake is van enige balans tussen het aantal banen en de aanwezige beroepsbevolking. In de andere zes gemeenten is de beroepsbevolking (veel) groter dan het aantal beschikbare banen.14

Daarnaast is het opvallend dat Hilversum als enige gemeente in de regio specifieke kantoorlocaties in de aanbieding heeft. Deze zijn vooral te vinden op Laapersveld, Arenapark en Media Park. Ook de vele kantoorvilla’s vormen een onderscheidende kwaliteit van Hilversum. Met de aanwezige bedrijven biedt Hilversum als centrumgemeente daarmee een belangrijke werkfunctie voor de regio.

12 Bron: allecijfers.nl.

15 CBS Statline geeft voor 2021 de volgende (afgeronde) gemiddelde verkoopprijzen van koopwoningen: Amsterdam (€570.000), Hilversum (€521.000) en Utrecht (€470.000). Voor heel Nederland lag de gemiddelde verkoopprijs op €387.000.

Vanuit de Metropoolregio Amsterdam en de Utrechtse regio gezien is Hilversum een zeer aantrekkelijke groene woongemeente, op relatief korte afstand. Dit vormt een belangrijk deel van de verklaring voor de grote druk op de Hilversumse woningmarkt. De gemiddelde verkoopprijs van een koopwoning in Hilversum lag in 2021 bovendien iets lager dan die in Amsterdam. Woningen in de gemeente Utrecht waren juist iets goedkoper dan die in Hilversum. De resultaten hiervan zijn terug te zien in de Hilversumse vestigingsen vertrekoverschotten. Vanuit de Metropoolregio Amsterdam is al jaren sprake van een vestigingsoverschot: er komen meer mensen naar Hilversum dan dat er richting de MRA gaan. Naar de rest van Gooi en Vechtstreek en de Utrechtse regio is juist sprake van een licht vertrekoverschot: meer Hilversummers vertrekken die kant op, dan dat er mensen naar Hilversum trekken.15

13 Bron: RHO, Regionale samenwerking Omgevingsvisie, onderzoek ruimtebehoefte wonen en

werken (augustus 2019).

14 Bron: RHO, Regionale samenwerking Omgevingsvisie, onderzoek ruimtebehoefte wonen en

werken (augustus 2019).

24

Mede door de aanwezigheid van grote steden in de nabije omgeving (Amsterdam, Utrecht, Amersfoort, Almere) met grote concentraties wonen, werken en voorzieningen, kennen Hilversum en Gooi en Vechtstreek dagelijks een forse inkomende en uitgaande pendel (woon-werkverkeer).

2.3 Participatieopbrengst: hoe kijkt Hilversum anno 2022 naar zichzelf? 2.3.1 Hilversumse waarden Tijdens de participatie is mensen onder andere de vraag gesteld wat ze ‘goed’ vinden aan Hilversum, of ‘typisch’ Hilversums. Dat vormde de basis voor een gesprek over de huidige Hilversumse waarden. Dat gesprek is op verschillende momenten en op verschillende manieren gevoerd: tijdens wijksessies, in het Atelier van de Toekomst, op straat en via een enquête. De uitkomsten geven een goed overzicht van de Hilversumse waarden die mensen belangrijk vinden om te behouden en te versterken. Deze Omgevingsvisie bouwt daarop voort.

Bestuurlijke eenheden De centrale ligging van Hilversum komt ook tot uitdrukking in de bestuurlijke eenheden waar de gemeente deel van uitmaakt. Hilversum vormt de centrumgemeente in de regio Gooi en Vechtstreek. Gooi en Vechtstreek is ook onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam. Tegelijkertijd neemt Hilversum deel aan de regio Utrecht en is er samenwerking met de Veiligheidsregio Flevoland.

Drie waarden springen er echt uit Hilversum wordt om veel redenen gewaardeerd, maar voor inwoners springen drie waarden er echt uit. Het gaat dan om het groen in en om Hilversum, de karakteristieke architectuur van Dudok en het ‘dorpse’ karakter van Hilversum in combinatie met de aanwezigheid van ‘stedelijke’ voorzieningen.

Al deze overlappende invloedssferen zijn terug te zien in het invloedsgebied van verschillende onderwerpen die op regionale schaal spelen. Arbeidsmarktregio’s zijn bijvoorbeeld vaak groter dan alleen Hilversum of Gooi en Vechtstreek. Dat geldt ook voor veiligheidsregio’s. En afspraken op het gebied van energie worden gemaakt in het kader van de RES, in het gebied Noord-Holland Zuid. Voor deze opgaven geldt dat samenwerking in (boven)regionaal verband nodig is om ze te kunnen oplossen. Bewustzijn van de positie en rol van Hilversum in het grotere geheel is daarom belangrijk bij het maken van keuzes in deze Omgevingsvisie.

1. Groen in en om Hilversum Het groen in en om Hilversum wordt door vrijwel iedereen genoemd als een van de belangrijkste kwaliteiten van Hilversum. En dat groen heeft veel functies: het draagt bij aan een prettige woonomgeving, biedt mogelijkheden voor recreatie, vormt ‘groene longen’, zorgt voor biodiversiteit en verlaagt de hittestress in de stad. Mensen vinden ook dat er in de stad meer groen moet komen.

25

Het meest bijzondere aan Hilversum vinden mensen dat iedere bewoner natuur om de hoek heeft. Door de compacte opzet van de stad zijn de vele natuurgebieden lopend en op de fiets makkelijk te bereiken. De natuurgebieden zijn belangrijk voor plant, dier en mens en over het algemeen zijn mensen het er zeer mee eens dat de aanwezige natuur beschermd wordt.

de wijken. Daarnaast is er een behoorlijk aanbod op het gebied van uitgaan en cultuur. Ondanks meer verkeer en meer bebouwing ervaren veel mensen toch nog rust en ruimte in hun stad: “Hilversum is een drukke stad die niet druk is.” Ook vinden mensen dat Hilversum een woon- én een werkgemeente is, waarbij kleine én toonaangevende bedrijven zoals op het Media Park en Arenapark belangrijk zijn. En duidelijk is dat Hilversum als centrumgemeente voor Gooi en Vechtstreek geen eiland is. Hilversum is een gemeente met een grote diversiteit in bevolking en bebouwing.

2. Karakteristieke architectuur Hilversum kent veel beeldbepalende woningen en andere gebouwen. In totaal zijn er in de stad zelfs meer dan 1.000 monumenten. De ontwerpen van Dudok zijn geliefd en mensen willen deze behouden. Oudere, maar ook een aantal moderne gebouwen kunnen op waardering rekenen, zoals museum Beeld en Geluid en Villa Industria. Mensen zijn positief over het geven van nieuwe functies aan (mooie) oude gebouwen. Zoals bedrijfspanden die worden verbouwd tot woningen, maatschappelijke voorzieningen of een andere bedrijfsinvulling krijgen. Zo wordt de transformatie van het pand van Meddens in de Kerkstraat als voorbeeld genoemd voor andere winkelpanden. De voormalige kledingwinkel is op respectvolle wijze verbouwd tot restaurant.

Andere onderwerpen In aanvulling op de drie hiervoor beschreven waarden worden ook nog andere waarden genoemd. Het gaat dan bijvoorbeeld om de centrale ligging van Hilversum, tussen de grote steden, maar wel op afstand. En wie aan Hilversum denkt, denkt ook aan televisie en radio: het Media Park en bedrijven op het gebied van media zijn deel van de ontwikkeling van Hilversum. Hilversum is de Mediastad! Hilversum had al iconische gebouwen zoals de Dudokmonumenten en de Vituskerk, het Media Park heeft Hilversum ook de tvtoren opgeleverd die van ver te zien is.

3. Stad en dorp tegelijk Stad of dorp, daar zijn Hilversummers niet over uit. En dat is ook een deel van de identiteit. Het dorpse komt tot uitdrukking in zaken als kleinschaligheid - alles is dichtbij - en prettige dorpse woonwijken met een menselijke maat. Maar bijvoorbeeld ook in de vriendelijke sfeer en in de betrokkenheid van inwoners en ondernemers. Buren groeten en helpen elkaar en dankzij een groot aantal vrijwilligers zijn allerlei activiteiten mogelijk. Het stedelijke zit vooral in de aanwezigheid van goede voorzieningen: er is in Hilversum een ruime keuze op het gebied van onderwijs, er is een ziekenhuis, veel sportvoorzieningen en een breed aanbod aan winkels, zowel in het centrum als in

De sociale waarden van Hilversum zijn wat minder zichtbaar, maar daardoor niet minder belangrijk. Zo komt uit de participatie naar voren dat Hilversummers de verschillen tussen de wijken omarmen. Deze bieden de basis voor een diverse bevolkingsopbouw en een samenleving waarin iedereen mee kan doen.

26

vooral meer behoefte aan betaalbare woningen. Het gaat dan om voldoende betaalbare woningen voor (alleenstaande) starters. Die zijn er nu te weinig, waardoor veel jongeren die in Hilversum zijn geboren, genoodzaakt zijn de stad te verlaten. Maar het gaat ook om voldoende woningen voor senioren die kleiner willen wonen. Als die beschikbaar komen bevordert dat de doorstroming, waardoor er (gezins)woningen vrij komen.

2.3.2 Hilversumse aandachtspunten Mensen hebben tijdens de participatie ook aangeven welke aandachtspunten ze zien in de huidige opbouw van Hilversum. Verkeer, wonen en werken, duurzaamheid en sociale aspecten werden het meest genoemd. Verkeer Naast duidelijke Hilversumse waarden zijn er ook onderwerpen waarop verbetering mogelijk is. Het onderwerp verkeer springt er dan nadrukkelijk uit. De problemen worden breed erkend: vooral het autoverkeer staat te vaak vast. Autorijden in Hilversum wordt dramatisch genoemd. Dat gaat in de eerste plaats om de doorstroming. Er is veel vertraging als gevolg van de grote hoeveelheid auto’s en bijvoorbeeld door de verkeersregelinstallaties op de ring. Automobilisten ergeren zich ook aan het eenrichtingsverkeer dat Hilversum tot een zoekplaatje maakt. De hoeveelheid verkeer, het stilstaan en omrijden zorgen daarnaast voor extra uitstoot van schadelijke stoffen. Mensen storen zich ook aan de uitstoot en lawaai van vrachtwagens, motoren en brommers.

Op het gebied van werk wordt als positief punt genoemd dat er in Hilversum veel schone werkgelegenheid is, onder meer door de aanwezigheid van de mediabedrijven. Het blijven stimuleren van kleine innovatieve bedrijven wordt ook van harte aangemoedigd. In de veranderende economie is steeds een nieuw economisch perspectief nodig. De gedachten gaan naar uitbreiding van bijvoorbeeld innovatieve en creatieve bedrijven, organisaties en broedplaatsen. En er is behoefte aan meer werk voor praktijkgeschoolde mensen. Het gaat dan vooral om ‘werk met je handen’. Duurzaamheid Mensen vinden dat Hilversum op het gebied van duurzaamheid voor grote opgaven staat. Er moet minder energie worden verbruikt en meer energie duurzaam worden opgewekt. Grondstoffen worden steeds schaarser en er moet worden ingespeeld op klimaatverandering. Delen van de stad zijn nu erg versteend en daardoor in de zomer erg warm. Daarnaast zijn er verschillende plekken in de stad waar bij hevige regenbuien water op straat staat.

Overigens zijn er ook op dit onderwerp positieve aspecten. Zo wordt de bereikbaarheid van Hilversum met de trein gewaardeerd. Hilversum heeft maar liefst drie stations en die zijn op korte afstand voor iedereen bereikbaar. Sowieso is door de menselijke maat vrijwel alles in Hilversum op fietsafstand bereikbaar. Aan de kwaliteit van fietsroutes valt dan wel weer een hoop te verbeteren.

Sociale aspecten Mensen vinden het belangrijk dat iedereen kan meedoen in de samenleving. Dat betekent kansen op een baan, het tegengaan van extreme (inkomens)verschillen en kansen op scholing. Eenzaamheid wordt als een pro-

Wonen en werken Wonen is een ander aandachtspunt. Er is behoefte aan het beter afstemmen van het woningaanbod op de veranderende bevolking. Dat wil zeggen meer woningen en een diverser aanbod voor verschillende doelgroepen. Er is 27

bleem gezien. Op het gebied van gezondheid wordt een aantal aandachtspunten genoemd. De grote hoeveelheid verkeer tast de luchtkwaliteit aan. Daarnaast ervaren mensen geluidoverlast van auto’s, vrachtwagens, goederentreinen, scooters en ook bladblazers. In het kader van gezondheid is ook sport en bewegen aangehaald. Hilversum kan sporten bij verenigingen voor meer mensen mogelijk maken en bewegen in de openbare ruimte stimuleren.

zieningen, innovaties, het gebruik van platte daken en isolatie van gebouwen. Alleen als alle opties binnen de bebouwde kom benut zijn komt het buitengebied in beeld. We bouwen toekomstgericht: gebouwen moeten zoveel mogelijk aanpasbaar zijn, een dak hebben dat geschikt is voor zonnepanelen en/of een daktuin en zo mogelijk groene gevels hebben. Bij de inrichting van de buitenruimte wordt zo veel mogelijk rekening gehouden met het tegengaan van hittestress en het realiseren van mogelijkheden om water vast te houden. Toegepaste materialen voor gebouwen en de inrichting van de openbare ruimte zijn duurzaam en herbruikbaar.

2.3.3 Denkrichting Naast aandachtspunten heeft de participatie ook ‘denkrichtingen’ opgeleverd over hoe je met de aandachtspunten kunt omgaan. De principes 9 tot en met 18 uit de denkrichting (bijlage B) staan hieronder.

We nemen maatregelen om de kwetsbare natuur in en om Hilversum te beschermen en versterken. De natuur in en om Hilversum staat onder andere onder druk door versnippering, vervuiling, stikstof, klimaatverandering, recreatiedruk en verdroging. We moeten alles op alles zetten om het tij te keren. Dat gebeurt op verschillende manieren. Om de druk op het buitengebied te verlagen wil Hilversum meer groene verblijfsruimte binnen de bestaande stad. We zorgen dat elke nieuwe ontwikkeling voldoende openbare verblijfsruimte heeft en bijdraagt aan het vergroenen van Hilversum. Alle opties zijn daarbij in beeld: collectieve binnentuinen, groene daken, groene gevels, tuinen of extra bomen in de straat. Het zou vanzelfsprekend moeten zijn dat bij ontwikkelingen niet alleen wordt gekeken naar de parkeernorm, maar dat ook wordt meegewogen of de bestaande groenstructuur wordt versterkt en er voldoende groene buitenruimte wordt gerealiseerd, die leidt tot een hoogwaardige verblijfskwaliteit. Hiervoor is inzicht nodig in de beschikbare ruimte in de ondergrond, want door de aanwezigheid van kabels en leidingen kunnen niet overal zomaar bomen worden geplant.

Hilversum wil in één generatie fossielvrij worden en concentreert zich daarbij op het bebouwde gebied. Hilversum zou allereerst moeten inzetten op het toepassen van zo veel mogelijk zonnepanelen op daken. Dit moet leiden tot een energietransitie waar inwoners en organisaties zich eigenaar van voelen. We denken in mogelijkheden, maar zullen – om de gestelde doelen te halen - als overheid ook meer de regie moeten pakken. Want voorop staat dat we nu moeten beginnen om niet te laat te zijn. We werken actief aan oplossingen die passen in de wijken en beschermde stadsgezichten (zonnepanelen en beschermde stadsgezichten komen in oktober 2022 in de raad in het kader van de Welstandsnota). Naast zonnepanelen wordt actief gezocht naar mogelijkheden om Warmte Koude Opslag (WKO) in zo veel mogelijk nieuwe ontwikkelingen op te nemen en - in overleg met de regio - gebruik te maken van aardwarmte. Hilversum zet daarnaast in op collectieve voor-

28

Zowel binnen als buiten de stad vergroten we de biodiversiteit. Dat kan door verbindingen tussen groengebieden te herstellen, de juiste soorten aan te planten of - als dat nodig is - door delen van het buitengebied (periodiek) rust te geven om te laten herstellen. We brengen de kwaliteit van water en bodem op orde. Water en bodem zijn sturend bij alle toekomstige vernieuwingen in Hilversum. Hilversum wil overal binnen de gemeente minimaal voldoen aan de wettelijke normen. Dat is goed voor mens en natuur. Het voorkomt bovendien dat ruimtelijke ontwikkelingen stil komen te liggen als gevolg van het overschrijden van milieunormen, zoals de stikstofnormen en de kaderrichtlijn Water. Dit onderwerp overstijgt de gemeentegrenzen. Hilversum wil dit daarom actief gaan oppakken in samenwerking met buurgemeenten en de provincie.

Hilversum wil meer ruimte creëren voor werk en duurzame economie We gaan binnen Hilversum en in de regio Gooi en Vechtstreek op zoek naar ruimte en behoud/versterking van ruimtelijke kwaliteit op bestaande werklocaties, voor het groot-, midden- en kleinbedrijf. In Hilversum is ruimte nodig voor de noodzakelijke transitie naar een circulaire en duurzame economie, dus voor innovatie én het bijbehorende onderwijs. We kijken binnen Hilversum kritisch naar de tendens van het transformeren van werklocaties naar wonen. We bieden passende woonruimte voor personeel in kritische sectoren (en maken daarbij actief gebruik van wetgeving die momenteel wordt voorbereid) en zetten in op het aantrekken van hoger onderwijs. Daar hoort ook een compact, compleet en levendig centrum bij met winkels, uitgaan en culturele voorzieningen bij, dat voor de regio van betekenis is.

Waar mogelijk zet Hilversum in op het mengen van wonen, werken, voorzieningen en openbare ruimte in wijken en bedrijfs- en kantoorlocaties. Zo maken we prettige en levendige plekken. Dat betekent passend wonen voor ouderen, jongeren en middengroepen in kritische economische sectoren. Het betekent ook ruimte voor wonen én werken en ruimte voor jong én oud. In principe moet er een geschikte woning zijn voor elke Hilversummer. We kiezen alleen waar dat past voor hoogte of verdichting. Voorwaarde is dat dit leidt tot een kwalitatief hoogwaardige openbare ruimte, bijvoorbeeld door een financiële bijdrage vanuit de ontwikkeling. Bij OV-knooppunten is hoogte het best voorstelbaar. Zo creëren we kansen voor wandelen, fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit en het terugdringen van de rol van de auto in de buitenruimte.

We zetten de overgang van vervoermiddelbezit naar vervoermiddelengebruik door. Wandelen, fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit komen steeds centraler te staan: die krijgen letterlijk meer ruimte. We doen dit in samenwerking met bedrijven en corporaties. De ruimte voor de auto wordt geleidelijk beperkter. We leggen geen nieuwe grootschalige infrastructuur voor de auto aan, maar kijken wel kritisch naar het verkeerscirculatieplan. Zodoende zorgen we ervoor dat de stad bereikbaar blijft. We leggen waar nodig beperkingen op aan auto- en vrachtverkeer. Door de gebieden rond de stations te ontwikkelen kan de positie van Hilversum in de regio worden versterkt. Tegelijkertijd wordt de aantrekkelijkheid van het openbaar vervoer verhoogd. Dit is op alle onderdelen een transitie van de lange adem.

29

tie. Voldoende ruimte voor groen en water is de eerste prioriteit. Zo zorgen we dat we droge voeten houden, er voldoende water is in droge tijden en gebieden leefbaar blijven omdat de temperatuur niet te ver oploopt. Dat legt tegelijkertijd de basis voor een robuust ecosysteem. Ontmoetingsplaatsen en een veilige en toegankelijke openbare ruimte zijn de tweede prioriteit.16 Zo houden we de wijken levendig en zorgen we ervoor dat mensen elkaar kennen en kinderen veilig kunnen spelen. Meer ruimte voor de voetganger, de fiets en deelvervoer vormt de derde prioriteit. Ruimte voor de auto is het sluitstuk. We brengen waar mogelijk de parkeernorm naar beneden en bevorderen tegelijkertijd alternatieven voor de auto.

Het vergroten van kansengelijkheid en het organiseren van ontmoeting staan centraal in de wijkontwikkeling. Versterken, vernieuwen en ontwikkelen doen we met het oog op meer vitaliteit en leefbaarheid in alle wijken. Het is belangrijk de doorstroming in de wijken op gang te brengen, door passende woningen voor ouderen, jongeren en middengroepen te realiseren. Waar mogelijk wordt ingezet op het rendabel maken en houden van wijkvoorzieningen als winkels, ontmoetingsplekken, zorg, sport en onderwijs. Gerichte verdichting in wijken en het inzetten van bestaande gebouwen kan daarbij helpen. We omarmen de diversiteit van de bevolking en mengen functies waar het kan. Waar mogelijk behouden we de maatschappelijke functie van gebouwen en plekken. Bij alle ontwikkelingen zet Hilversum in op het realiseren van een zo gezond mogelijke leefomgeving. Een gezonde leefomgeving is zowel gericht op het behalen en handhaven van milieunormen als het realiseren van een woonomgeving die uitnodigt tot bewegen. Dat betekent voldoende en goed bereikbare ruimte maken in de buurt om te spelen, wandelen, sporten én een omgeving die het vanzelfsprekend maakt om veel vaker te lopen of de fiets te pakken in plaats van de auto.

2.4 Lopende projecten Aan verschillende van de hiervoor genoemde aandachtspunten en denkrichtingen wordt op dit moment al gewerkt. Soms thematisch, soms als onderdeel van een gebiedsontwikkeling. Als afsluiting van hoofdstuk 2 volgt hierna een overzicht van de belangrijkste lopende projecten in Hilversum. Gebiedsontwikkeling In verschillende delen van de stad is sprake van grote gebiedsontwikkelingen. Voor het stationsgebied zijn plannen ontwikkeld om de sociale veiligheid en de verblijfskwaliteit te vergroten, Daarbij is ruimte voor groen en

We stellen nieuwe prioriteiten in de openbare ruimte. We richten ons op het vergroten van de veiligheid, het bevorderen van ontmoeting en gezondheid en het maken van ruimte voor klimaatadapta-

16 In het Stadsgesprek werden die ontmoetingsplekken ‘bumping places’ genoemd.

30

een divers programma met verschillende woningen en commerciële ruimtes vlak naast het station. Voor het Arenapark wordt gewerkt aan plannen om het gebied te transformeren tot een groene en bruisende wijk, waar meer ruimte is voor werken, sporten, studeren en wonen. Het Arenapark moet een levendige plek worden waar Hilversummers graag komen en waar bedrijven zich willen vestigen. Ook voor het Media Park worden plannen ontwikkeld. Het gebied biedt kansen voor omvorming tot een levendige campus, waar ruimte is voor ontwikkeling, innovatie, onderwijs en onderzoek.

Verkeer Op het gebied van verkeer is de aanleg van de Alexiatunnel onder de Oosterengweg voor veel mensen waarschijnlijk het meest in het oog springende project. De tunnel maakt deel uit van de toekomstige HOV-verbinding tussen Hilversum en Huizen en moet ook het verkeer in het oostelijk deel van Hilversum soepeler laten doorstromen. Deze unieke dubbellaagse tunnel, met de fietstunnel bovenop de autotunnel, is in augustus 2022 geopend. Onder de tunnel is een waterbassin aangelegd, zodat er tijdens hevige regenbuien geen waterproblemen ontstaan in de tunnel. Kortom: veel dubbel grondgebruik en daarmee een goed voorbeeld van integraal werken.

Een ander gebied waar Hilversum al geruime tijd aan werkt is postcodegebied 1221, met daarin de Geuzenbuurt, Electrobuurt en Kleine Driftbuurt. In het gebied komen verschillende opgaven samen. Er is vraag naar woningen en werkruimten, maar in deze vrij stenige buurt is ook behoefte aan ruimte voor groen, spelen en ontmoeten. Dat vraagt om het opnieuw inrichten van sommige delen van de buurt. Inwoners, ontwikkelende partijen, ondernemers, maatschappelijke organisaties en gemeente maken samen de toekomst van 1221.17

Een ander belangrijk project voor fietsers waar momenteel aan wordt gewerkt is het versterken van het netwerk van snelfietsroutes. Het gaat daarbij om routes tussen de kernen in het Gooi en richting Utrecht en Amsterdam. Openbare ruimte Tenslotte wordt op verschillende plekken in de stad gewerkt aan het verbeteren van de openbare ruimte. Het gaat daarbij zowel om het aanpassen van wegen (dit speelt met name in en om het centrum) en pleinen, als om projecten waarin delen van buurten worden aangepakt. De groenstructuur wordt verbeterd en ingezet voor het creëren van meer biodiversiteit.

Naast deze gebieden is nog op een aantal andere plekken in de stad sprake van kleinere en grotere ontwikkelingen. Zoals de vele kleinschaliger ontwikkelingen, die zich in en rond het centrum concentreren en zijn vooral gericht op het toevoegen van woningen en het vergroten van de levendigheid van het centrum. Maar ook buiten het centrum zijn op veel plekken kleinere en grotere (zoals Anna's Hoeve en Monnikenberg) ontwikkelingen te vinden.

17 Bron: www.1221.Hilversum.nl

31

participatieopbrengst zijn een goede basis daarvoor, maar vragen een aanvulling met trends- en ontwikkelingen en een goede definitie van de opgaven waar Hilversum voor staat. Dat staat beschreven in hoofdstuk 3. De uitgangspositie en participatieopbrengst komen vervolgens in hoofdstuk 4 (visie en aanzet voor maatregelen) weer terug.

Zichtbaar en beleefbaar erfgoed, herbestemming Cultuurhistorie en identiteit van het gebied en de plek zijn in Hilversum al vaak het vertrekpunt voor gebieds- en locatieontwikkelingen. Erfgoed wordt ingezet als omgevingskwaliteit en gerestaureerd, getransformeerd en gebruiksgereed gemaakt, ook met een nieuwe functie. De verduurzaming van de gebouwen wordt direct meegenomen. Woningbouwcomplexen worden met de corporaties gerenoveerd en verduurzaamd, andere voorbeelden: de Aula Bosdrift, de Wybertjesfabriek, MOUT, voormalig C&A gebouw, het oude postkantoor aan de Oude Torenstraat en Bussummerstraat.

Kadertekst Onderwerpen Omgevingsvisie 2040 Overzicht van de belangrijkste onderwerpen Op basis van de uitkomsten van de participatie is een overzicht gemaakt van de onderwerpen die in deze Omgevingsvisie aan de orde moeten komen. De lijst is aangevuld op basis van maatschappelijke trends en ontwikkelingen en de eisen die de Omgevingswet stelt aan Omgevingsvisies en de onderwerpen die erin aan bod moeten komen.18 Het schema hiernaast geeft een overzicht van de belangrijkste onderwerpen. Centraal staan de Hilversumse waarden die de identiteit van Hilversum vormen. Zo weten we zeker dat deze waarden steeds als vertrekpunt worden meegenomen en de Omgevingsvisie ook echt ‘Hilversums’ is.

Goede eerste aanzet Met al deze projecten is een goede eerste aanzet gegeven om de opgaven waar Hilversum voor staat aan te pakken. Er is ook nu al aandacht voor de kwaliteit van de openbare ruimte en het realiseren van groen en plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Er wordt geïnvesteerd in alternatieven voor de auto, door het versterken van de Hilversumse fietsstructuur en het realiseren van een HOV-lijn. En waar dat kan wordt de doorstroming van het autoverkeer verbeterd. Er is aandacht voor woningbouw en nieuwe kansen voor (kleinschalige) bedrijvigheid. En er wordt nagedacht over duurzaamheid, vergroening en mogelijkheden om water te bergen.

Om de Hilversumse waarden staan negen onderwerpen, die in drie groepen zijn in te delen. Het deel rechtsboven in het schema bevat vooral onderwerpen die te maken hebben met hoe we met de aarde omgaan. Hier gaat het over klimaat(adaptatie), duurzaamheid, landschap, natuur, water en bodem. Het deel linksboven in het schema gaat vooral over mensen en de manier waarop we met elkaar samenleven. Hier gaat het over mee kunnen doen in de samenleving, gezondheid, voorzieningen en openbare ruimte. Het onderste deel van het schema is gericht op de traditionele onderwerpen uit de ruimtelijke ordening en daarmee uiteindelijk ook op onze welvaart. Hier gaat het over bevolkingsopbouw, wonen, economie en verkeer en vervoer. Tussen de onderwerpen bestaan uiteraard veel dwarsverbanden, een Omgevingsvisie is tenslotte een integrale visie. Het schema

In twee stappen naar een toekomstbeeld voor 2040 Al deze ontwikkelingen en inzichten worden meegenomen bij het schetsen van een toekomstbeeld over het Hilversum in 2040. De uitgangspositie en de

ontwikkelingen op het gebied van cultureel erfgoed, energie-infrastructuur, landbouw, landschap, milieu, natuur en water worden volgens de memorie van toelichting bij de wet meegewogen en beschreven. Een omgevingsvisie bestrijkt daarmee de hele breedte van de fysieke leefomgeving zoals bedoeld in de Omgevingswet.

18 VNG factsheet Omgevingsvisies: “De fysieke leefomgeving is breder dan alleen de ruimte-

lijke aspecten. De wet noemt verplichte aspecten die integraal terug moeten komen in de omgevingsvisie. Daarin zit bijvoorbeeld het gebruik van natuurlijke hulpbronnen, activiteiten waardoor emissies, hinder of risico’s worden veroorzaakt en het nalaten van activiteiten. Ook 32

moet dan ook vooral worden gezien als een handig overzicht, een checklist en een manier om ordening aan te brengen in deze Omgevingsvisie.

Verkeer en vervoer 16. Verbeteren doorstroming en veiligheid voor alle vervoerssoorten 17. Stimuleren van gezonde en duurzame alternatieven voor de auto 18. Verminderen overlast door doorgaand (vracht)verkeer

Aan de hand van dit schema kunnen we goed overzicht aanbrengen in de vele sectorale opgaven waar Hilversum al aan werkt. Dat is anders dan in hoofdstuk 3, waarin we meer naar de samenhang (integraliteit) tussen de opgaven kijken.

Mee kunnen doen 19. Bevorderen van kansengelijkheid en verlagen kans op eenzaamheid, tweedeling, onveiligheid en hoge zorgkosten. 20. Bevorderen gezonde eetgewoonten en zorgen voor duurzaam, lokaal geproduceerd voedsel 21. Inrichten van een openbare ruimte, die uitnodigt tot ontmoeting.

Klimaat, energie en circulaire materialen 1. Omslag naar een klimaatneutrale gemeente en het verduurzamen van het energiesysteem 2. Anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering 3. Omslag naar een 100% circulaire economie

Gezondheid 22. Voldoen aan de wettelijke normen voor geluid, lucht, licht en stank. 23. Verbeteren van de water- en bodemkwaliteit 24. Inrichten van een beweegvriendelijke openbare ruimte, die uitnodigt tot bewegen.

Landschap, groen en natuur 4. Versterken van de biodiversiteit 5. Beschermen, versterken en verbinden van landschappen en natuurgebieden 6. Meer groen, wateropvang, biodiversiteit en leefbaarheid in de openbare ruimte Water en bodem 7. Het watersysteem toekomstbestendig maken (drinkwater, risico van droogte en overstroming) 8. Het verbeteren van de waterkwaliteit 9. Tegengaan van bodemdaling, verzilting en verdroging en verbeteren ecologische bodemkwaliteit.

Voorzieningen en openbare ruimte 25. Afstemmen inrichting openbare ruimte op gebruikers, met aandacht voor kwetsbare doelgroepen. 26. Een levendig, aantrekkelijk centrum 27. Voldoende sociale voorzieningen in de wijk, passend bij de demografische ontwikkeling en de centrumpositie

Bevolkingsopbouw en wonen 10. Voldoende woningaanbod 11. Voldoende betaalbare woningen, m.n. voor lagere en middeninkomens en het huisvesten van werknemers in belangrijke sectoren 12. Woningen en woonomgeving van goede kwaliteit Economie en innovatie 13. Versterken van bestaande economische clusters en werklocaties 14. Versterken van de Hilversumse economie en het vestigingsklimaat 15. Ruimte voor werkgelegenheid op alle opleidingsniveaus

Hilversumse waarden 28. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen baseren op Hilversumse kwaliteiten en waarden. 29. Zuinig en slim omgaan met beschikbare ruimte door omvorming, inbreiding en functiemenging. 30. Passend gebruik van erfgoed, zichtbaar en beleefbaar.

33

Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste trends en ontwikkelingen waar Hilversum in de periode tot 2040 mee te maken krijgt. Vervolgens worden op basis van de inzichten uit het vorige hoofdstuk en de trends en ontwikkelingen de belangrijkste opgaven voor de toekomst beschreven. Opgaven waar deze Omgevingsvisie de richting voor bepaalt.

3. Trends en opgaven 3.1 Inleiding

Omgevingsfoto Hilversum en Hilversumse Trendstudie Vanaf het najaar van 2021 heeft in het kader van de Omgevingsvisie Hilversum een gesprek plaatsgevonden tussen inwoners, ondernemers en organisaties. De gemeenteraad heeft daarbij achtergrondinformatie meegegeven in de vorm van de ‘Omgevingsfoto Hilversum’19 (bijlage A). In deze Omgevingsfoto staan voor belangrijke onderwerpen cijfers, trends en ontwikkelingen beschreven. Inwoners en organisaties gaven aan veel van de beschreven trends en ontwikkelingen te herkennen. Deze conclusies sluiten op hun beurt weer goed aan op de trends en ontwikkelingen die worden beschreven in de uitgebreide Hilversumse trendstudie, mede opgesteld door Platform 3120 (bijlage C).

In het vorige hoofdstuk is het vertrekpunt voor de Omgevingsvisie beschreven. Hoe heeft Hilversum zich tot nu toe ontwikkeld, welke kwaliteiten, aandachtspunten en denkrichtingen ziet de samenleving en aan welke projecten en opgaven werken we nu al in Hilversum? Bijlage G bevat een grote set illustrerende kaarten. Opgaven voor de toekomst In dit hoofdstuk verbinden we de kwaliteiten, aandachtspunten en denkrichtingen aan landelijke en wereldwijde trends en ontwikkelingen, die gevolgen hebben voor onze gemeente. Hilversum is immers geen eiland. Ook uit de trends en ontwikkelingen volgen uitdagende opgaven voor Hilversum tot 2040. We hebben in de participatie gemerkt dat de samenleving de trends en ontwikkelingen voor het grootste deel ook ziet. Slechts enkele onderwerpen – zoals bodem en water – waren in de participatie wat onderbelicht.

Drie integrale trends en ontwikkelingen Alles overziend zijn er drie dominante, integrale trends en ontwikkelingen waar Hilversum volop mee te maken heeft. Ze spelen op het gebied van: - Duurzaam: transities en veranderende ruimtevragen. - Actief: de (beroeps-)bevolking groeit en verandert van samenstelling. - Meedoen: de verdeling van de welvaart wordt schever.

19 Bureau Nieuwe Gracht, Geactualiseerde samenvatting Omgevingsfoto Hilversum (april

20 Platform 31, Hilversumse Trendstudie 2022 - 2026 (2022).

2021). Deze samenvatting is gebaseerd op de ‘Omgevingsfoto gemeente Hilversum’ uit 2019, opgesteld door de Antea Group. 34

Deze drie dominante trends en ontwikkelingen worden hierna verder uitgewerkt. De genoemde informatie komt in de meeste gevallen uit de Hilversumse Trendstudie. Waar dat niet het geval is wordt dit aangegeven.

Een veranderend klimaat heeft invloed op de natuur, de landbouw(opbrengsten) en onze gezondheid. Dat laatste met name als gevolg van hittestress. Vooral kwetsbare groepen zijn hiervan de dupe.21 Dit vraagt bijvoorbeeld om ruimte voor extra groen en waterberging.

3.2 Trends en ontwikkelingen

Biodiversiteit neemt af Klimaatverandering is ook een van de oorzaken van de afname van de biodiversiteit op aarde. Geschat wordt dat wereldwijd nog ongeveer 70% van de oorspronkelijke populatie planten en dieren voorkomt (situatie 2010). In NeFiguur 1, gebieden met afnemende biodiversiderland is dit slechts 15%. Dit teit (bruin) grote verschil met het wereldwijde gemiddelde is vooral het gevolg van verlies aan natuurareaal en de kwaliteit van de resterende natuurgebieden. Daarnaast is in Nederland vooral de natuurkwaliteit van het landelijke gebied afgenomen als gevolg van landbouwintensivering en verstedelijking.22 De biomassa van vliegende insecten, een belangrijke voedselbron voor vogels en vleermuizen, is in de afgelopen 27 jaar met 60-75% afgenomen. Momenteel wordt een kleine 40% van de Nederlandse dier- en plantensoorten bedreigd.23 Het verlies van biodiversiteit heeft nadelige gevolgen voor onder andere de zekerheid van voedsel en energie, kwetsbaarheid voor natuurrampen en toegang tot schoon water. Om deze trend te

3.2.1 Duurzaam: transities en veranderende ruimtevragen De beschikbare ruime in Hilversum is beperkt. Voor woningen en bedrijventerreinen geldt bijvoorbeeld al jaren dat er in Hilversum meer vraag is dan aanbod. Daarnaast komen er nieuwe ruimtevragen op de gemeente af, bijvoorbeeld als gevolg van klimaatverandering of de behoefte aan duurzame energie. In deze paragraaf worden de belangrijkste trends op een rij gezet die - direct of indirect - een claim leggen op de beschikbare ruimte in Hilversum. Opwarming van de aarde zet door Op mondiale schaal bevinden we ons in de 21e eeuw in een klimaat- en energiecrisis. Het is nu wereldwijd gemiddeld ruim één graad warmer dan in de periode 1850 - 1900. De gevolgen van deze klimaatverandering dienen zich de laatste jaren steeds vaker en steeds heftiger aan. Er zijn lange periodes van droogte of juist extreme neerslag. En de verwachting is dat dit in de toekomst steeds vaker voor zal komen.

21

Bronnen: knmi.nl, milieucentraal.nl.

22

Bron: Rijksoverheid, Compendium voor de leefomgeving (clo.nl).

23

35

Bron: Samenvatting Omgevingsfoto Hilversum (2021).

keren zullen we bestaande groengebieden moeten behouden, versterken en verbinden.

versum qua geluid en lucht voldoet aan Europese en Nederlandse wet- en regelgeving, kan bijvoorbeeld luchtkwaliteit in Hilversum per dag en per gebied verschillen door bronnen die luchtverontreinigende deeltjes uitstoten. Het gaat dan bijvoorbeeld om verkeer, bedrijven, gasgestookte woningen en woningen met open haarden. In Hilversum zijn met name verkeer en woningen van invloed op de luchtkwaliteit. 6-8 procent van de inwoners van Hilversum ervaart ernstige overlast door geluidhinder van stadsverkeer. Vrachtverkeer speelt daarbij een belangrijke rol.25 De landschappen die om Hilversum liggen - vooral aan de westzijde - zijn gevoelig voor stikstof en FPAS26. Het overschrijden van milieunormen heeft gevolgen voor de volksgezondheid en kan van invloed zijn op het verlenen van vergunningen voor stedelijke ontwikkelingen, zoals woningbouw.

Overgang naar duurzame energie Voor de energietransitie heeft Hilversum de doelen helder geformuleerd, maar het is nog onduidelijk wanneer we die gaan halen. We slagen erin om de CO2-uitstoot geleidelijk terug te dringen en minder afhankelijk te worden van fossiele energie. De beweging is er, maar om de doelen te halen moet het tempo omhoog. En daar is ruimte voor nodig, bijvoorbeeld voor zonnepanelen. De situatie in Hilversum is complex, want Hilversum heeft met 42% ongeveer twee keer zo veel vooroorlogse gebouwen als het landelijke gemiddelde. Het is bij deze gebouwen niet zeker of stevige verduurzaming technisch en economisch haalbaar is. Gekoppeld aan de scheve verdeling van de welvaart zien we een grote groep die niet gemakkelijk met de energietransitie kan meedoen. Dit geldt ook voor een transitie naar meer duurzame en collectieve vormen van mobiliteit. Zulke transities zijn wel noodzakelijk.

3.2.2 Actief: bevolking groeit en verandert van samenstelling

Niet alle milieu- en natuurnormen worden gehaald Op dit moment voldoet minder dan één procent van de Nederlandse meren, beken en rivieren aan de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW).24 Hoewel Hil-

De samenstelling van de Nederlandse bevolking zal de komende 30 jaar flink veranderen. De belangrijkste trends zijn: aanhoudende bevolkingsgroei en toenemende vergrijzing en diversiteit. Volgens het CBS groeit de Nederlandse bevolking tot 2050 met 1 miljoen mensen. Daarbij zal het percentage 65-plussers toenemen van 19 naar 25 procent. Tegelijkertijd zal de beroepsbevolking nauwelijks groeien.27 In 2021 werd het woningtekort in Nederland geschat op zo’n 280.000 woningen. Gecombineerd met de verwachte bevolkingsgroei moeten er in de komende jaren daarom naar verwachting 1,1 miljoen woningen bijkomen.28

24

26

Bron: Unie van waterschappen (unievanwaterschappen.nl).

PFAS staat voor Poly- en perfluoralkylstoffen, die niet van nature in het milieu voorkomen

27 Bron: nidi.nl, CBS.nl.

25 Bron: Geactualiseerde samenvatting Omgevingsfoto Hilversum (2021).

28 www.volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/berekening-woningbouwopgave

36

van een koopwoning lag in 2021 in Hilversum op € 521.000. Voor heel Nederland was dat € 387.000.29 Dit leidt ertoe dat vooral gezinnen met lagere en middeninkomens steeds minder kans hebben op de Hilversumse woningmarkt. De effecten daarvan merken we nu al door spanning op de arbeidsmarkt in allerlei sectoren.

Groei in Hilversum zet door Alle prognoses wijzen erop dat Hilversum richting 2040 groeit tot een stad van zo’n 97.000 inwoners (2022: 92.000 inwoners). Daarnaast verandert de samenstelling van de bevolking onder invloed van (dubbele) vergrijzing en buitenlandse migratie. Er komen in aantallen en naar verhouding meer ouderen en vooral mensen boven de 75. Het aantal 60+ers gaat van 36 naar 41%, de groep oudere ouderen van 14 naar 20%. Die groep woont ook steeds langer thuis, ondanks dat de woning vaak niet meer passend is.

Bevolking wordt diverser De Hilversumse bevolking zal in 2040 meer mensen met verschillende sociaal-culturele achtergronden bevatten. Meer mensen uit andere Europese landen en daarbuiten zullen zich hier tijdelijk of permanent vestigen, voor werk of als vluchteling. Daarnaast komen er steeds meer kleine huishoudens. Beide ontwikkelingen zullen impact hebben op de sociale verbinding tussen bewoners in de wijken, maar ook op het gebruik van met name maatschappelijke voorzieningen (inburgering, scholing, uitkeringen). De meest recente prognoses30 tonen dit beeld:

Vergrijzing in combinatie met afname van de beroepsbevolking Gecombineerd met de vergrijzing is het de verwachting dat het aantal mensen dat werkt zal afnemen. En dat terwijl een steeds grotere groep mensen zorg nodig gaat hebben. De kleiner wordende beroepsbevolking moet dus voor een steeds grotere groep ouderen zorgen. Daarmee zijn er ook minder schouders om de toenemende (zorg)lasten te dragen. Tegelijkertijd zien we in Hilversum dat de groep middeninkomens kleiner wordt en de groepen praktisch geschoolden en hoogopgeleiden groter worden. Het is bekend dat dit kan leiden tot verlies aan cohesie in de wijken. Minder kans op de woningmarkt voor lagere inkomens In heel Nederland is sprake van een tekort aan woningen. In het afgelopen decennium heeft de woningbouw en -vernieuwing geen tred kunnen houden met de toename van de bevolking. Dat leidt tot spanning op de woningmarkt; sommige groepen ervaren ronduit woningnood. In Hilversum zijn met name betaalbare woningen schaars. De gemiddelde verkoopprijs

29 Bron: CBS Statline (2021).

2022

2040

2050

Aantal inwoners Hilversum

91.750

96.870

99.180

Aantal huishoudens Hilversum

42.920

45.830

47.060

30 Primos, 2022

37

achter ten opzichte van het landelijk beeld. In de zorgeconomie is het aantal banen erg groot, maar is de zorg in termen van toegevoegde economische waarde beperkter. Het herstel na de Coronacrisis verloopt voor sommige sectoren grillig en door de lange productieketens heeft de Hilversumse economie last van geopolitieke spanningen of internationale belemmeringen. De bijgevoegde grafiek geeft een beeld van de positie van Gooi en Vechtstreek. De verticale as geeft de mogelijkheden weer om in te spelen op veranderingen. De horizontale as geeft het vermogen weer om met tegenslagen om te gaan. Conclusie: de economie van Gooi en Vechtstreek kan tegen een stootje, maar is minder goed in inspelen op veranderingen.

Mogelijkheden voor economische groei niet volledig benut Hilversum heeft met de media- en zorgeconomie in potentie sterke sectoren in huis, met nationale en regionale uitstraling. Hilversum kent als middelgrote gemeente een bovengemiddeld aantal internationaal actieve bedrijven. Met 91% van de banen is de Hilversumse economie vooral een diensteneconomie. Tegelijk is de economie in Hilversum nadrukkelijk onderdeel van een regionale economie van Gooi en Vechtstreek. De economische ontwikkeling in Hilversum en Gooi en Vechtstreek is op onderdelen positief (sinds 2017 is weer sprake van groei van het aantal banen en vestigingen) en sterke sectoren zoals Media en ICT groeien harder dan het regionale gemiddelde, maar het totaal van de Hilversumse economie loopt

Gebrek aan ruimte stuurt economische ontwikkeling Er zijn verschillende oorzaken aan te wijzen voor de positie die de economie van Gooi en Vechtstreek inneemt. Ruimtegebrek en tekort aan stuwende werkgelegenheid (ondanks de aanwezigheid van media/ICT) zijn daarbij terugkerende thema’s. Er is een structureel tekort aan geschikte ruimte voor 38

bedrijven. Daardoor staat een gezonde ontwikkeling van bedrijven en ook groei van de werkgelegenheid onder druk. Binnen dit grotere geheel speelt een dreigend tekort aan stuwende werkgelegenheid, dat wil zeggen werkgelegenheid die andere werkgelegenheid aantrekt. Ook komt de werkgelegenheid voor praktijkgeschoolden steeds meer in de knel. Dit wordt mede veroorzaakt door gebrek aan ruimte, innovatie en omscholing, bijvoorbeeld in de sectoren duurzaamheid en zorg. De kans op een grotere werkloosheid in deze doelgroep neemt daarmee verder toe.

verwachtingen. Tegelijkertijd vraagt de krapte op de arbeidsmarkt om vergroting van de inzetbaarheid van mensen die nu aan de zijlijn staan. Omscholing, herscholing en bijscholing is de sleutel voor economische veerkracht. Daarbij moet de aandacht ook uitgaan naar de zwaksten op de arbeidsmarkt, zoals laagopgeleiden, minderheden, vrouwen en jongeren. Mismatch op de arbeidsmarkt Door demografische ontwikkelingen en het verdwijnen van praktijkgeschoold werk is er kans op een relatief hoge structurele werkloosheid onder praktijkgeschoolden.31 Tegelijk zal als gevolg van de digitalisering de vraag naar banen waarschijnlijk juist aantrekken en het aantal administratieve (midden)klasse banen teruglopen.

Beperkt arbeidsaanbod Hilversum kampt met beperkingen in het arbeidsaanbod en de arbeidsparticipatie, onder meer onder invloed van een steeds verdere (relatieve) krimp van de beroepsbevolking, maar ook door het ontbreken van voldoende passende woningen om personeel te huisvesten.

Positie van binnensteden staat onder druk Ook Hilversum heeft te maken met toenemende winkelleegstand. Online winkelen is hiervan een van de belangrijkste oorzaken. Tegelijkertijd is de rol en positie van binnensteden aan het veranderen, waarbij de nadruk steeds meer komt te liggen op beleving. Horeca, cultuur en uitgaan vormen daarvan belangrijke onderdelen. Positieve ontwikkelingen Tegelijk zien we ook positieve bewegingen op economisch gebied. Bedrijven investeren steeds meer in technologische ontwikkelingen en in de overgang naar een groene, duurzame, digitale en inclusieve economie. Bedrijven worden steeds kennisintensiever en dus neemt het belang van een lerende eco-

Onvoldoende divers aanbod van kennisinstellingen Er is in Hilversum een onvoldoende divers aanbod van kennisinstellingen. Deze zijn belangrijk voor het aantrekken, opleiden en binden van talent en het vergroten van een aantrekkelijk vestigingsklimaat in Hilversum. Zo is het aantal werkenden dat de stap moet zetten naar een heel ander beroep tijdens de coronacrisis met gemiddeld 12 % toegenomen ten opzichte van de

31

Bron: Omgevingsfoto Hilversum (2021). 39

nomie toe. Economische ontwikkeling en opgaven op het gebied van transitie gaan hand in hand. Het gaat dan bijvoorbeeld om energietransitie, digitalisering en innovatie in de zorg. Ook in Hilversum zien we economische ontwikkelingen en transitieopgaven steeds meer verbinden.

waarden om mee te kunnen doen. Landelijk is het beeld dat de sociale scheiding tussen inwoners met verschillende achtergronden (qua leeftijd, gezondheid, werk, inkomen, opleiding, etniciteit) groeit. De wrijving tussen sociale groepen is toegenomen. Er is minder wijk- en omgevingsbetrokkenheid en minder tevredenheid over sociale contacten.

3.2.3 Meedoen: de verdeling van de welvaart wordt schever We weten al enige tijd dat de welvaart in Nederland ongelijk is verdeeld. Op basis van recent onderzoek blijkt de verdeling nog schever te zijn dan verwacht. Landelijk bezit 10% van de huishoudens 61% van het vermogen. De top 1% is zelfs goed voor 26% van het vermogen.32 Hoewel Hilversum beter scoort dan veel andere Nederlandse gemeenten, is dit probleem ook in Hilversum aan de orde.33 Hilversum heeft dan wel een behoorlijke uitgangspositie, maar ook in Hilversum krijgt een steeds grotere groep mensen steeds lastiger toegang tot primaire levensbehoeften als onderwijs, een woning en passend werk. De steeds snellere opeenvolging van (wereldwijde) crisissen en de daaraan gekoppelde prijsstijgingen versterken deze ontwikkeling nog verder. De sterk stijgende energieprijzen zijn hiervan een goed voorbeeld. Vraagstukken zijn steeds meer met elkaar verweven Welvaart, meedoen en sociale samenhang zijn sterk met elkaar verbonden. Het is bekend dat mensen met minder mogelijkheden een veel kortere levensverwachting hebben en veel eerder gezondheidsproblemen krijgen. Gezondheid, bestaanszekerheid en kansengelijkheid zijn belangrijke randvoor-

Hoe scoort Hilversum: ontwikkeling brede welvaart (bron: regionale monitor brede welvaart CBS 2020).

32 Bron: Rijksoverheid, Licht uit, spot aan: de vermogensverdeling, IBO Vermogensverdeling

33 Bron: Brede welvaartsmonitor (2019).

(juli 2022). 40

Er is steeds meer sprake van een stapeling van vraagstukken Er is een groeiende groep mensen die een gebrek aan zekerheid heeft op verschillende terreinen. Dit is vaak gecombineerd met slechte vooruitzichten. Het gaat dan onder andere om gezondheid, opleiding, werk en inkomen en een geschikte woning. Dit belemmert deze mensen in het dagelijks leven en zorgt voor afstand tot mensen die betere vooruitzichten hebben. Die laatste groep is in Hilversum behoorlijk vertegenwoordigd. Zij kunnen zich in alle crisissen gemakkelijker staande houden, of het nu gaat om inflatie, duurdere energie of de krappe woningmarkt. Volgens allerlei trendstudies (Platform 31, SCP) worden verschillen door meer mensen zo gevoeld en steeds minder geaccepteerd. Gevolgen van grotere verschillen in de samenleving We zien toenemende maatschappelijke kosten. De lasten van overheidsvoorzieningen in het sociaal domein vormen nu al meer dan 54% van de gemeentebegroting. Daarnaast is sprake van afnemende solidariteit en betrokkenheid bij de wijk (mantelzorg), verenigingen en clubs. Tegelijkertijd zien we dat de beschikbaarheid en betaalbaarheid van allerlei voorzieningen afneemt. Buurthuizen, sportverenigingen en culturele instellingen hebben steeds meer moeite de exploitatie en de personele bezetting met vrijwilligers rond te krijgen.

De druk op mantelzorgers neemt toe en grote verschillen zijn een voedingsbodem voor criminaliteit en onveiligheid. Als we dat koppelen aan de veranderende samenstelling van de bevolking, lijkt bijsturing noodzakelijk.

De verschillen binnen en tussen wijken zijn soms groot Vaak wonen mensen met een minder goed toekomstperspectief bij elkaar in dezelfde wijk. We zien in die wijken een toename van het aantal kwetsbare volwassenen en jeugd. Kinderen van hoogopgeleide ouders gaan naar andere scholen dan kinderen van ouders met een lage sociaaleconomische status. Binnen en tussen wijken kunnen grote verschillen optreden. We zien aan de ene kant een deel van de bevolking met problemen op verschillende levensgebieden (gezondheid, eenzaamheid, armoede, klimaatstress en bewegingsarmoede), terwijl aan de andere kant koopwoningen worden gekocht door hogere inkomens. Nieuwe begrippen als ‘energiearmoede’ en ‘vervoerarmoede’ doen hun intrede en de afstand tussen verschillende bevolkingsgroepen wordt scherper waargenomen.

41

leidt ruimtedruk tot steeds minder ruimte voor praktijkgeschoolde bedrijvigheid. Praktijkgeschoolden komen hierdoor steeds moeilijker aan een baan en kunnen steeds minder goed concurreren op de woningmarkt. Dit versterkt de verschillen in de samenleving. Enzovoorts.

3.3 Drie samenhangende opgaven De hiervoor beschreven trends en ontwikkelingen zijn van invloed op bijna alle opgaven die aan het eind van hoofdstuk 2 zijn genoemd. Tegelijkertijd zien we vanuit de trends en ontwikkelingen steeds beter dat onderwerpen en opgaven samenhangen. Die samenhang is kenmerkend voor de opgaven van deze tijd en anders dan bijvoorbeeld bij het opstellen van de Structuurvisie Hilversum 2030. We geven drie voorbeelden.

We zien ook dat het tempo van veranderingen toeneemt. De huidige samenloop van meerdere crisissen tegelijkertijd hebben we nog niet eerder meegemaakt. Zo hebben we in een paar jaar tijd te maken gekregen met een Coronacrisis, een energiecrisis, een klimaatcrisis, een crisis op de woningmarkt, een stikstofcrisis en een asielcrisis. Daarbij is ook bij al deze crisissen sprake van een sterke onderlinge samenhang. Dat uit zich ook in de stapeling ervan voor inwoners en leefomgeving.

Er is sprake van grote spanning op de woningmarkt en voor steeds meer groepen in de samenleving van woningnood. Niet voor niets maakt het Rijk anno 2022 plannen om tot 2030 in Nederland 900.000 woningen bij te bouwen. Wonen staat echter niet op zichzelf: het is ook belangrijk voor het huisvesten van werknemers in kritische sectoren (werk en economie). De demografische ontwikkeling (dubbele vergrijzing) vraagt om levensloopbestendige woningen, sterke wijken met goede voorzieningen en een beweegvriendelijke openbare ruimte. En het toevoegen of vernieuwen van woningen is bij uitstek een kans voor duurzaamheids- en energieopgaven.

Opgaven in samenhang bekijken Zo bezien past het opknippen van opgaven in hapklare, sectorale brokken niet meer bij de opgaven van deze tijd en de antwoorden die daarop nodig zijn. Ruimte, geld en capaciteit moeten steeds meer meervoudig en in samenhang worden ingezet. Tegelijk leidt alles aan alles koppelen niet altijd tot de energie en visie die nodig is om de opgaven effectief aan te kunnen pakken. De Omgevingsvisie Hilversum formuleert daarom eerst drie samenhangende opgaven. Deze opgaven liggen aan de basis van het toekomstbeeld voor Hilversum dat in hoofdstuk 4 wordt uitgewerkt.

Een tweede voorbeeld. Vraagstukken over de arbeidsmarkt zijn bijvoorbeeld verbonden aan de economie, bevolkingsontwikkeling, wonen (huisvesting van benodigd personeel) en het verdelen van welvaart (het voorkomen van grote verschillen). En daarmee indirect aan gezondheid en kunnen meedoen. Een derde voorbeeld: automobiliteit zorgt voor toenemende ruimtedruk, maar is ook een belangrijke vestigingsfactor voor bedrijven. Een mobiliteitstransitie kan bijdragen aan de energietransitie, stimuleren van beweging en meer ruimte voor bijvoorbeeld groen. En dat heeft vervolgens ook invloed op klimaatadaptatie en een gezonde en prettige leefomgeving. En tenslotte 42

Opgave 1 – Duurzaam Hilversum: verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving Een ‘groener’ Hilversum sprong er in de participatie als thema flink bovenuit. Dit sluit aan bij de gesignaleerde trend, die laten zien dat de leefbaarheid van Hilversum onder druk staat, onder andere door klimaatverandering, energievraagstukken en de dominantie positie van de auto. Daarom is dit de eerste opgave. We moeten op al deze onderwerpen een omslag maken in de manier waarop we werken, reizen en leven. En dat vergt inpassing zodanig dat dit aansluit op de grote cultuurhistorische waarden van Hilversum en onze leefomgeving erdoor versterkt wordt.

gaat óók over zorg, welzijn en een sterk sociaal weefsel: een vangnet van informele netwerken in de buurt (vrijwilligers, mantelzorgers, tegen eenzaamheid), mede in het licht van de houdbaarheid van de gemeentelijke vangnetfunctie. Deze integrale opgave haakt aan op de trends en ontwikkelingen rondom demografie (veranderende bevolkingssamenstelling, dubbele vergrijzing), zorg, welzijn, gezondheid, welvaartsverdeling en economie. Opgave 3 – Actief Hilversum: een robuuste, duurzame economie die past bij demografische ontwikkelingen De Hilversumse bevolking groeit en tegelijkertijd is sprake van dubbele vergrijzing. Het percentage werkenden neemt daardoor af. Tegelijk verandert de economie voortdurend. We moeten ervoor zorgen dat er in de toekomst voldoende passende en betaalbare woonruimte is, gecombineerd met een flexibele economie en een beroepsbevolking die aansluit op de wensen van een vergrijzende samenleving.