Omgevingsvisie Deel A - Visie op hoofdlijnen

Omgevingsvisie Hilversum 2040 Deel A: Visie op hoofdlijnen

Inhoudsopgave Deel A 6.

Doelen en maatregelen op hoofdlijnen .................................................. 24 6.1 Duurzaam Hilversum 2040: verbeteren leefomgeving ......................... 24 6.2 Meedoen in Hilversum 2040: kansen zijn voor iedereen ..................... 32 6.3 Actief in Hilversum 2040: duurzame economie.................................... 38 Kadertekst –Toekomstbestendige creatieve sector en Media Park ............ 40 6.4 Effecten van de Omgevingsvisie .......................................................... 44 7. Werken met de Omgevingsvisie ................................................................. 46 7.3 Het Omgevingsplan ............................................................................... 47 7.3 Programma’s ......................................................................................... 47 7.4 Gebiedsagenda’s ................................................................................... 49 7.5 Participatiebeleid .................................................................................. 50 7.6 Toetsingskader voor initiatieven........................................................... 51 7.7 Monitoring ............................................................................................ 52 7.8 Kostenverhaal .......................................................................................

53 7.9 Overige toepassingen ........................................................................... 53 7.10 Fasering en prioritering....................................................................... 54 Verklarende woordenlijst ............................................................................... 55

Inhoudsopgave deel A ...................................................................................... 2 1. Voorwoord en samenvatting .................................................................... 3 2. Aanleiding, werkwijze en leeswijzer ......................................................... 5 2.1 Houvast in een veranderende omgeving ............................................... 5 2.2 Voldoet aan de eisen .............................................................................. 5 2.3 Opgesteld met de samenleving en de gemeenteraad ........................... 6 2.4 Leeswijzer ............................................................................................... 6 3. Opgaven uit identiteit en kwaliteiten ....................................................... 7 3.1 Een prettige plek..................................................................................... 7 3.2 Ruimtelijke ontwikkeling van Hilversum ................................................ 7 3.3 Identiteit en breed erkende kwaliteiten van Hilversum......................... 7 3.4 Hilversum en de regio............................................................................. 8 3.5 Opgaven voor de toekomst uit waarden en kwaliteiten ...................... 10 4. Opgaven uit trends en ontwikkelingen ..................................................

11 4.1 Drie dominante en samenhangende trends......................................... 11 4.2 Van trends en ontwikkelingen naar opgaven ....................................... 12 Kadertekst – Een model dat overzicht geeft ............................................... 13 5. Ruimtelijke hoofdkeuzes, leidende principes en normen ...................... 14 5.1 Zes ruimtelijke hoofdkeuzes ................................................................. 14 Kadertekst: Tuinstad Hilversum .................................................................. 16 5.2 Negen leidende principes: accenten op thema’s ................................. 17 5.3 Normen en doelen ................................................................................ 18 Kadertekst - Hilversumse hoogte ................................................................ 19 5.4 Programmatische consequenties en ruimtevraag ............................... 20 5.5 Ruimtelijke strategie............................................................................. 21 5.6 Indicatoren ruimtelijke hoofdkeuzes en kwaliteit ................................ 23

Andere delen van de Omgevingsvisie Deel B: Brondocumenten Deel C: Uitwerkingen beleid en toepassingen Deel D: Verantwoording

2

1. Voorwoord en samenvatting

De Omgevingsvisie als stip op de horizon

Hilversum is een fijne plek om te wonen, werken en verblijven. We willen dat dit zo blijft. In deze Omgevingsvisie zet Hilversum daarvoor de koers uit, met als richtjaar 2040.

De Omgevingsvisie Hilversum 2040 vervangt de Structuurvisie Hilversum 2030 als ‘toekomstvisie’ voor Hilversum. De Omgevingsvisie dient als basis voor het Omgevingsplan en voor Omgevingsprogramma’s: nieuwe ruimtelijke instrumenten uit de Omgevingswet. Het is richtinggevend in situaties waarin kaders elkaar tegenspreken of wanneer zich vragen voordoen, waarop onze regels geen antwoord geven.

Hilversum ontwikkelde zich in de afgelopen 600 jaar in sprongen van schapendorp, nijverheidsstad, Tuinstad van Dudok tot veelzijdige Mediastad. Hilversum is een stad van 'makers’. Centraal gelegen in een waardevolle groenblauwe omgeving vindt Hilversum zichzelf steeds opnieuw uit. We zijn trots op onze bijzondere kwaliteiten, zoals het groen in en om Hilversum, de architectuur, het ‘dorpse’ karakter in combinatie met de aanwezigheid van ‘stedelijke’ voorzieningen en betrokken inwoners, ondernemers en organisaties. Niet voor niets staat Hilversum in de recente Atlas voor Gemeenten qua woonaantrekkelijkheid op de zesde plaats.

Alleen ga je sneller, samen kom je verder Om ontwikkelingen in Hilversum in goede banen te leiden, is het van belang om in gesprek te zijn en blijven met elkaar: inwoners, ondernemers, organisaties en overheid. Het opstellen van een toekomstvisie was daarvoor een belangrijke stap. We investeerden veel tijd en energie in het participatietraject. De participatieopbrengst werd in de zomer van 2022 in een duidelijke en gedragen ‘Denkrichting’ samengevat en is de basis voor deze Omgevingsvisie. Ook alle inspraakreacties op de ontwerp-Omgevingsvisie zijn verwerkt.

Voor ons liggen nieuwe, grote opgaven in een beperkte ruimte te wachten op volgende, vindingrijke sprongen. Hoe houden we Hilversum toekomstbestendig tegen de achtergrond van de demografische ontwikkelingen in de regio, de noodzaak om te verduurzamen en het verlangen 'Hilversums’ te blijven? Hoe maken we van crises die op ons pad komen kansen voor nu en de toekomst? Alleen als we slim denken en beter doen, maken we meer mogelijk. Hilversum koestert bestaande kwaliteiten en gemeenschappen en voegt nieuwe combinaties toe: voor duurzame economische ontwikkeling, een inclusieve samenleving en een gezonde leefomgeving. Oplossingen met kwaliteit en op menselijke maat. Niet alleen in Hilversum, maar ook met omliggende gemeenten en in grotere regionale samenwerkingsverbanden voor zaken die we niet alleen kunnen regelen. Die belofte sluit aan bij de karakteristiek van Hilversum: groot denken en klein doen, samen met inwoners, ondernemers en organisaties.

Een compacte opzet Om de wens voor een compacte opzet te honoreren, kent de Omgevingsvisie vier delen. Dit deel A is de ‘compacte visie op hoofdlijnen’ van circa 50 pagina’s. Het bevat samenvattingen van bronnen, maatregelen en toepassingen, die in Deel B en Deel C uitgebreider staan beschreven en die integraal onderdeel van de Omgevingsvisie zijn. Inbreng van samenleving (uit participatie en inspraak) en gemeente kregen in Deel C een ruime plek. De verantwoording in Deel D is om kennis van te nemen. In Deel A kiezen we duidelijk richting, maar verzanden niet in uitvoeringszaken. De leidende principes uit de Denkrichting zijn één slag dieper uitgewerkt in kwaliteiten, opgaven, doelen, de belangrijkste maatregelen en hoe we in de praktijk met de Omgevingsvisie gaan werken. De Omgevingsvisie bevat verder duidelijke kaders voor onderwerpen waarover veel maatschappelijk debat was: groei en hoogte in relatie tot het behoud van het illusielandschap, binnenstedelijk groen en de rol van de auto nu en in de toekomst. 3

Kiezen voor ‘het beste van twee werelden’: stad én dorp

Aan de slag en in gesprek blijven

We hebben in Hilversum een vrij eensgezind toekomstbeeld: een gezonde, luchtige, mooie en afwisselende leefomgeving, waar het voor iedereen goed wonen en werken is, op een schaal die het sociale leven stimuleert.

We gaan door met het uitvoeren en opstellen van ambitieuze programma’s en activiteiten, zoals voor groen, de energietransitie, mobiliteit, gezondheid, WMO, jeugd, onderwijs, sport, economie en openbare ruimte. We maken op basis van de Omgevingsvisie een Omgevingsplan, waarin alle regels komen te staan voor projecten en initiatieven. We maken een goed toetsingskader en vullen de Omgevingsvisie aan met gebiedsagenda’s: voor elk gebied een eigen uitwerking.

Dat Hilversum mag nog groener, met behoud van het dorpse karakter (rustig wonen en sterke sociale netwerken) en stadse voorzieningen (gezondheid, sport, cultuur, centrum). Met een goed evenwicht tussen rust en reuring, afgestemd op de verschillende (woon)behoeften en met respect voor Dudok. Een ruimtelijke opzet met plek voor spelen, ontmoeten, lopen en fietsen. Een stad die goed bereikbaar is. Waar veel aandacht is voor gezondheid en duurzaamheid, ingericht op het veranderende klimaat en waar verbinding in de buurt belangrijk is: bij elkaar betrokken zijn en kunnen meedoen.

Het gesprek over de toekomst zetten we met inwoners, ondernemers en organisaties bij al die plannen voort. De participatielessen en de Omgevingsmonitor helpen ons om regelmatig vinger aan de pols te houden: doen we met elkaar nog steeds de goede dingen? De Omgevingsvisie wordt in zijn geheel geactualiseerd als het nodig is de koers richting de toekomst bij te stellen.

De zes belangrijkste ruimtelijke hoofdkeuzes van de Omgevingsvisie zijn op dat toekomstbeeld gebaseerd: 1. Het beste van twee werelden (dorp én stad) 2. Vooral binnen de bestaande stad ontwikkelen 3. Gematigd groeien om sterk te blijven 4. Gebiedsgericht werken met de samenleving 5. De ruimte in de stad vaker meervoudig gebruiken 6. Een gezonde leefomgeving als basis

We zijn dankbaar voor de betrokkenheid van inwoners, ondernemers en organisaties bij de totstandkoming van deze Omgevingsvisie. We kijken er zeer naar uit om met elkaar de toekomst van Hilversum verder vorm te geven.

Hilversum, april 2024 Burgemeester en Wethouders van Hilversum

De hoofdkeuzes zijn langs drie invalshoeken uitgewerkt in opgaven, normen, doelen en de belangrijkste maatregelen: 1. Duurzaam: verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving. Het gaat om de grote ontwikkelingen op het gebied van energie, klimaat, mobiliteit en grondstoffen: verbeteringen voor de volgende generatie. 2. Meedoen: zorgen dat mensen grip hebben op hun leven en omgeving en kunnen meedoen. Het gaat om bestaanszekerheid, passende woningen en gezonde, sterke buurten met voorzieningen om elkaar te ontmoeten. 3. Actief: een toekomstbestendige economie. Het gaat om een veelzijdige en weerbare economie, zonder negatieve effecten voor de leefomgeving. We spelen in op de veranderende demografie. 4

De Omgevingsvisie is meer dan alleen een ruimtelijke visie. Zij fungeert als ‘integrale schakel’ tussen alle beleidsvelden. Niet alleen tussen fysiek, sociaal en economisch beleid, maar ook tussen thematisch beleid en gebiedsbeleid. Het strategische karakter wordt verder benadrukt door de keuze voor het jaar 2040 als horizon. Het laat zien dat doelen en effecten niet op korte termijn worden bereikt, maar juist op langere termijn. We brengen alle belangrijke opgaven bij elkaar en maken keuzes op het niveau van de stad, maar beschrijven niet in detail wat precies waar komt1. De Omgevingsvisie stuurt zo de ontwikkeling van Hilversum op hoofdlijnen en helpt om initiatieven vanuit het toekomstperspectief te beoordelen. De Omgevingsvisie voldoet daarmee aan artikel 2.1 lid 2 uit de Omgevingswet2.

2. Aanleiding, werkwijze en leeswijzer Hilversum heeft met deze Omgevingsvisie een houvast in een snel veranderende maatschappij en omgeving én een Omgevingsvisie die voldoet aan de eisen uit de Omgevingswet. De Omgevingsvisie is met inbreng van de samenleving gemaakt.

2.1 Houvast in een veranderende omgeving De Omgevingsvisie is een strategisch beleidsdocument dat inspireert om te werken aan een leefbaar en toekomstbestendig Hilversum en de natuurgebieden er omheen. De toekomst krijgt vorm in steeds complexere omstandigheden. Mondiale uitdagingen, zoals klimaatverandering, worden urgenter in het denken over de toekomst. Inwoners willen meer grip op hun leefomgeving. Nieuwe technologieën veranderen onze patronen en de economie. De bevolkingsopbouw verandert, met impact op allerlei gebieden.

2.2 Voldoet aan de eisen De Omgevingswet verplicht alle gemeenten om een Omgevingsvisie vast te stellen. De Omgevingsvisie neemt als instrument de plek in van de ‘Structuurvisie’, die vanaf 2008 als verplichting gold op basis van de Wet ruimtelijke ordening. Na vaststelling door de gemeenteraad vervangt de Omgevingsvisie Hilversum 2040 de Structuurvisie Hilversum 2030.

De Omgevingsvisie houdt met deze ontwikkelingen rekening en biedt houvast doordat zij: • de integrale langetermijnvisie op de fysieke leefomgeving bevat, met beleidskeuzes op hoofdlijnen; • recht doet aan de participatieopbrengst, door de Denkrichting uit de participatie als vertrekpunt te kiezen; • richting geeft aan de ontwikkelingen en een afwegingskader biedt, ook voor ontwikkelingen die niet zijn voorzien en/of niet binnen het Omgevingsplan en/of een Omgevingsplan-/programma passen; • heldere leidende principes en toetsingskaders voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving bevat; • toetsbare normen en doelen in gebiedsvisies verder uitwerkt en de impact en samenhang inzichtelijk maakt met een model.

De Omgevingsvisie is volgens de wet vormvrij: elke gemeente mag zijn eigen vorm bepalen. Het is verder een ‘zelfbindend’ instrument. Dat wil zeggen dat de gemeente Hilversum zichzelf na vaststelling verplicht zich aan haar eigen visie te houden. Een Omgevingsvisie heeft onder de Omgevingswet geen juridische status: je kunt er niet mee naar de rechter stappen. Die rol is weggelegd voor het Omgevingsplan, waarin alle juridische regels staan. Wel geldt de Omgevingsvisie als beleidskader voor het op te stellen definitieve Omgevingsplan en is zij de basis voor het inrichten van (Omgevings-)programma’s. Alle toepassingen van de Omgevingsvisie staan kort beschreven in hoofdstuk 7 en uitgebreider in Deel C.

1 We stellen bijvoorbeeld dat we in 2050 energieneutraal willen zijn en dat er meer ruimte

2 Het bestuursorgaan houdt daarbij rekening met de samenhang van de relevante onderdelen

moet komen voor zonne-energie op daken, maar niet precies op welk dak wel en niet.

en aspecten van de fysieke leefomgeving en van de rechtstreeks daarbij betrokken belangen. 5

De Omgevingsvisie voldoet aan de kwaliteitseisen van artikel 3.2 van de Omgevingswet3: alle relevante aspecten zijn in beeld gebracht, alle leidende principes uit de participatieopbrengst (de ‘Denkrichting’) zijn één slag verder uitgewerkt en de Omgevingsvisie bevat instrumentarium om tot zorgvuldige afwegingen te komen. Verder verklaart de Omgevingsvisie de beginselen uit artikel 3.3 van de Omgevingswet van toepassing4 en voldoet aan bestaande wet- en regelgeving.

De vier fasen stonden in het ‘herzien bestuurlijk plan van aanpak’ dat de gemeenteraad in maart 2021 vaststelde. Het zwaartepunt lag bij fase 2: een brede inwonersparticipatie in 2021 en 2022 voor het verkennen van denkrichtingen over het Hilversum dat we in 2040 willen zijn. De participatieopbrengst diende als zwaarwegend advies aan de gemeenteraad voor het opstellen van de eerste ontwerp-Omgevingsvisie. Met een Milieu Effect Rapportage zijn de effecten van het ontwerp objectief in beeld gebracht. De inspraakreacties op het ontwerp en de MER, die in maart/april 2023 zijn ingebracht, zijn in deze Omgevingsvisie verwerkt. In januari 2024 heeft de gemeenteraad het college positief geadviseerd over het afronden van de Omgevingsvisie in deze vorm. De hele procesverantwoording staat in Deel D.

2.3 Opgesteld met de samenleving en de gemeenteraad Om ontwikkelingen in Hilversum in goede banen te leiden is het van belang om in gesprek te zijn en blijven met elkaar: inwoners, ondernemers, organisaties en overheid. Het opstellen van een gedragen visie voor de toekomst was een belangrijke stap om te verbinden en inspireren. Onderstaande figuur verbeeld de vier fasen die zijn doorlopen en geeft een doorkijk hoe we met de visie gaan werken.

2.4 Leeswijzer Hoofdstuk 3 begint met een beschrijving van de identiteit, kwaliteiten en waarden van Hilversum: dat is het vertrekpunt. De opgaven uit trends en ontwikkelingen staan centraal in hoofdstuk 4: wat komt er op ons pad en waar zijn antwoorden op nodig? Op basis daarvan zijn drie integrale opgaven voor de toekomst van Hilversum geformuleerd: Duurzaam, Meedoen en Actief. De belangrijkste ruimtelijke hoofdkeuzes, leidende principes en normen staan in hoofdstuk 5. Die bepalen de ruimte voor doelen en maatregelen op hoofdlijnen voor allerlei onderwerpen in hoofdstuk 6. Hoofdstuk 7 beschrijft ten slotte hoe we met de Omgevingsvisie werken. De Omgevingsvisie is anders opgezet dan het Ontwerp. Teksten zijn bondiger geformuleerd en samengevat in dit Deel A. Brondocumenten staan in Deel B en uitwerkingen van maatregelen en toepassingen in Deel C. De verantwoording staat in Deel D. In Deel A wordt regelmatig naar de andere delen verwezen. Een verklarende woordenlijst staat aan het einde van dit document.

3 De Omgevingsvisie bevat een beschrijving van de huidige kwaliteit van de leefomgeving, de

4 Het voorzorgbeginsel, het beginsel van preventief handelen, het beginsel dat milieuaantas-

voorgenomen ontwikkeling, de hoofdzaken van het te voeren integrale beleid en samenhang in gebruik, beheer, ontwikkeling, bescherming en behoud van het grondgebied van de gemeente.

tingen bij voorrang aan de bron bestreden worden en het principe van de vervuiler betaalt.

6

eind van de negentiende eeuw een eerste groeisprong maakte naar een diverse woonplek met villa’s, buitenplaatsen en arbeiderswoningen. De volgende sprong was die van Hilversum tot Tuinstad aan de hand van stadsarchitect W. M. Dudok. Om ervoor te zorgen dat de dorpen in het Gooi niet aan elkaar groeien en de natuur te beschermen, richten de gemeenten in het Gooi samen met de provincie in 1932 het Goois Natuurreservaat (GNR) op. De bouw van de Nederlandsche Seintoestellen Fabriek in 1918 bleek de vroege start van Hilversum als Mediastad. De Tuinstad kreeg in moderne vorm navolging tijdens de wederopbouw, in uitbreidingswijken als Kerkelanden en Hilversum Noord. Op het hoogtepunt had Hilversum 100.000 inwoners. Na een periode van economische en demografische teruggang brak rond de laatste eeuwwisseling een periode van binnenstedelijke vernieuwing en verbetering aan.

3. Opgaven uit identiteit en kwaliteiten Hilversum is een prettige plek in een aantrekkelijke regio. Dat is niet zomaar. Identiteit, kwaliteiten en waarden zijn belangrijk in het denken over de toekomst. Ze zijn in de afgelopen 600 jaar ontstaan in verschillende periodes en werden vaak gehoord tijdens de participatie. De ruimtelijke hoofdkeuzes en leidende principes voor de toekomst uit hoofdstuk 5 zijn hiervan afgeleid.

3.1 Een prettige plek Dat Hilversum een prettige plek is, blijkt uit onderzoeken naar brede welvaart5 en de Atlas voor Gemeenten. Daar staat Hilversum in 2023 wat betreft woonaantrekkelijkheid op de zesde plaats en tiende op de sociaaleconomische index. Redenen daarvoor zijn dat Hilversum op een centrale plek ligt, waardoor alle delen van Nederland gemakkelijk te bereiken zijn. Omringd door afwisselend heide-, bos- en veenweidelandschap waardoor de natuur altijd dichtbij is. De rijke cultuurhistorische gelaagdheid in de stad is nog goed zichtbaar. Hilversum is woon- én werkgemeente en dé centrumgemeente voor de regio Gooi en Vechtstreek, met de bijbehorende werkgelegenheid en voorzieningen (zorg, cultuur, onderwijs, detailhandel). Hilversum is trotse eigenaar van een bijzonder affiche: de Mediastad van Nederland.

Elke fase van de ontwikkeling van Hilversum beantwoordde de opgaven en ideeën van die tijd. Kwaliteiten ontstonden en verdwenen. Anno 2024 vernieuwen en verbeteren we verder, met meer aandacht voor kwaliteit en cultuurhistorische waarden in de openbare ruimte en bij het bouwen of transformeren van woningen. We denken meer als vanzelfsprekend na over functiemenging, duurzaamheid, vergroening en mogelijkheden om water te bergen en investeren in duurzame alternatieven voor de auto.

3.3 Identiteit en breed erkende kwaliteiten van Hilversum

3.2 Ruimtelijke ontwikkeling van Hilversum

Identiteit gaat over de manier waarop mensen zich met plekken verbonden voelen. Hoe inwoners, ondernemers en organisaties dat zien, was de startvraag in het participatieproces: wat is ‘goed’ en ‘typisch Hilversum’ en is het waard te behouden en versterken? En wat kan en moet er beter? Door die ervaringen te delen en bij elkaar te leggen, ontstond een Denkrichting: ‘the stories we are’.

Veel kwaliteiten zijn in de loop van de tijd ontstaan. De Hilversumse geschiedenis kenmerkt zich door afwisseling van periodes van relatieve rust en snelle groei: een ontwikkeling in sprongen. Deel B beschrijft de ontstaansgeschiedenis van het agrarische brinkdorp op de veilige flank van de Utrechtse Heuvelrug, die zich ontwikkelde tot nijverheidsstad van textiel en aan het

5 Bron: regionale monitor brede welvaart, CBS (2021). Het gaat hierbij om als welzijn, materi-

ele welvaart, gezondheid, arbeid en/ vrije tijd, wonen, samenleving, veiligheid en milieu. 7

Drie waarden kwamen in de participatie steeds terug: • het groen in en om Hilversum; • de karakteristieke architectuur van Dudok; • het ‘dorpse’ karakter in combinatie met de aanwezigheid van ‘stedelijke’ voorzieningen.

is er ruime keuze op het gebied van onderwijs, een ziekenhuis, veel sportvoorzieningen en een breed aanbod aan winkels, zowel in het centrum als in de wijken. Ook is er een behoorlijk aanbod op het gebied van uitgaan en cultuur. Ondanks het verkeer en de bebouwing ervaren veel mensen toch nog rust en ruimte in hun stad: “Hilversum is een drukke stad die niet druk is.” Inwoners houden het liefst het beste van twee werelden. Stad én dorp dus.

Het groen in en om Hilversum werd door vrijwel iedereen genoemd als een van de belangrijkste kwaliteiten van Hilversum. Het groen heeft veel functies: het draagt bij aan een prettige woonomgeving, biedt mogelijkheden voor recreatie, vormt ‘groene longen’, zorgt voor biodiversiteit en verlaagt de hittestress in de stad. Inwoners vinden het meest bijzondere aan Hilversum dat iedereen natuur om de hoek heeft. Door de compacte opzet van de stad zijn de vele natuurgebieden lopend en op de fiets makkelijk te bereiken. De natuurgebieden zijn belangrijk voor plant, dier en mens en over het algemeen zijn mensen het er zeer mee eens dat de aanwezige natuur beschermd wordt. Inwoners vinden ook dat er in de stad meer groen moet komen.

Ook de centrale ligging tussen grote steden kan op veel waardering rekenen. En wie aan Hilversum denkt, denkt altijd aan televisie en radio: de creatieve bedrijven op het Media Park met de iconische TV-toren die van ver te zien is. Hilversum is de Mediastad! De sociale waarden van Hilversum zijn minder zichtbaar, maar niet minder belangrijk. Zo komt uit de participatie naar voren dat Hilversummers de verschillen tussen de wijken omarmen. Dit biedt een basis voor een diverse bevolkingsopbouw en een samenleving waarin iedereen mee kan doen.

Er is veel waardering voor de karakteristieke architectuur van woningen en andere gebouwen en de vele monumenten. Vaak worden het raadhuis van Dudok, Gooiland van Duiker en de Vituskerk genoemd, maar ook gebouwen van andere architecten. Oudere én een aantal moderne gebouwen (zoals museum Beeld en Geluid en de gashouders) kunnen op waardering rekenen. Inwoners willen ze behouden en zijn positief over het geven van nieuwe functies aan mooie oude gebouwen, als er respectvol mee wordt omgegaan. Denk aan bedrijfspanden die worden verbouwd tot woningen, tot maatschappelijke voorzieningen of die een andere bedrijfsinvulling krijgen.

3.4 Hilversum en de regio Hilversum is de centrumgemeente van de aantrekkelijke regio Gooi en Vechtstreek. De regio ligt op de grens van de provincies Noord-Holland en Utrecht en twee regio’s die deel uitmaken van het stedelijk netwerk Nederland: de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en de Metropoolregio Utrecht (MRU). De regio Gooi en Vechtstreek is een verbindende ‘groenblauwe’ schakel tussen de dichtbevolkte steden Amsterdam, Utrecht, Almere en Amersfoort. De organische groei van de dorpen leidde tot een grote variatie in kernen, elk met een eigen identiteit en omgeven door groene en blauwe natuur. De regio onderscheidt zich met de creatieve industrie en daarbinnen de mediasector als economisch cluster, maar ook met ICT, kunstmatige intelligentie, zorg en recreatie. Ontwikkelingen rond de stations Hilversum, Sportpark en Media Park dragen bij aan de verdere ontwikkeling van dat profiel. De omliggende grote steden zijn binnen korte tijd bereikbaar, per auto, openbaar vervoer en in toenemende mate per (elektrische) fiets. Dat maakt de regio een aantrekkelijke woonplek en vestigingslocatie.

Stad of dorp, daar zijn Hilversummers niet over uit. Die eeuwige discussie is ook een deel van de identiteit. Het dorpse komt tot uitdrukking in zaken als kleinschaligheid - alles is dichtbij - en prettige woonwijken met een menselijke maat. Maar bijvoorbeeld ook in de vriendelijke sfeer en in de betrokkenheid van inwoners en ondernemers. Buren groeten en helpen elkaar en dankzij een groot aantal vrijwilligers zijn allerlei activiteiten mogelijk. Het stedelijke zit vooral in de aanwezigheid van goede voorzieningen: in Hilversum 8

Hilversum heeft voor de regio een belangrijke woonfunctie: 38% van de inwoners woont in Hilversum en in Hilversum is een relatief groot aandeel sociale huurwoningen. Hilversum heeft ook een belangrijke werkfunctie: 44% van de banen in de regio is in Hilversum. Hilversum is zo de enige regiogemeente waar sprake is van enige balans tussen het aantal banen en de beroepsbevolking en de enige plek waar veel kantoorvilla’s en grotere kantorenlocaties zijn (Laapersveld, Arenapark, Media Park). De centrumfunctie geldt ook voor het winkelaanbod, de culturele voorzieningen, het onderwijs en het ziekenhuis Tergooi. Daarvan profiteren Hilversummers, maar ze hebben er soms ook last van, bijvoorbeeld door de inkomende en uitgaande pendel (woon-werkverkeer). Meerdere vraagstukken spelen op regionale schaal. Denk aan mobiliteit, de woningmarkt, de veiligheidsregio, de jeugdzorg en de arbeidsmarktregio. Of aan de afspraken die gemaakt worden over energie: de Regionale Energie Strategieën. Bijzondere aandacht vragen de kwetsbare natuurgebieden. Veel groengebieden om de stad hebben een natuurstatus: het afwisselende heide- en boslandschap van de Heuvelrug (grotendeels onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (NNN)), het veenweidelandschap aan de westzijde van de stad en de open Eemvallei aan de oostzijde van de Heuvelrug.

Delen van het veenweidegebied maken deel uit van het Europese netwerk van Natura 2000-gebieden6. Stevige regionale samenwerking is nodig om vraagstukken te kunnen oplossen en goede diensten te kunnen leveren voor inwoners en ondernemers. Wat voor de regio als geheel profijtelijk is, is dat meestal ook voor Hilversum. Denk aan goede snelfietspaden en openbaar vervoerverbindingen die de pendel dempen en bijvoorbeeld praktijkgeschoolde werkgelegenheid bereikbaar maken. Of aan het op orde brengen van natuur en water als voorwaarde om binnenstedelijk te kunnen ontwikkelen.

6 Binnen de gemeente Hilversum heeft alleen een gebied ten westen van de Hilversumse

Meent een Natura 2000-status. 9

3.5 Opgaven voor de toekomst uit waarden en kwaliteiten De Denkrichting verwoordde de opgave voor de toekomst Hilversum kernachtig: “een gezonde, luchtige, mooie en afwisselende leefomgeving, waar het voor iedereen goed wonen en werken is, op een schaal waarbij het sociale leven wordt gestimuleerd. Dat mag groener, met behoud van het dorpse karakter (rustig wonen en sterke sociale netwerken) en toch stadse voorzieningen (gezondheid, sport, cultuur, centrum) naar ieders smaak. Met een goed evenwicht tussen rust en reuring. Afgestemd op de verschillende (woon)behoeften en met respect voor Dudok. Een ruimtelijke opzet met plek voor spelen, ontmoeten, lopen en fietsen. Een stad die goed bereikbaar is. Waar veel aandacht is voor gezondheid en duurzaamheid, ingericht op het veranderende klimaat en waar verbinding in de buurt belangrijk is: bij elkaar betrokken zijn en kunnen meedoen”. Daarnaast noemde de Denkrichting specifieke opgaven die aangepakt moeten worden: • Verkeer: de kwaliteit en veiligheid van fietsroutes, minder lawaai en uitstoot van vrachtwagens en motoren en betere doorstroming van het autoverkeer. En behoud van de goede bereikbaarheid per trein. • Wonen: beter afstemmen van het woningaanbod op de veranderende bevolking, zodat doorstroming op gang komt.

Dat betekent meer woningen en een diverser aanbod voor doelgroepen: betaalbare woningen voor (alleenstaande) starters en senioren. • Werken: behoud van schone werkgelegenheid die flexibel kan meebewegen met de economie. Stimuleren van creatieve en innovatieve bedrijven en meer werk voor praktijkgeschoolde mensen. • Duurzaamheid: er zijn grote opgaven. Minder energie verbruiken en meer energie duurzaam opwekken. Minder grondstoffen gebruiken en inspelen op klimaatverandering: minder hitte in versteende wijken en opvang van het water van hevige regenbuien.

•

Sociale aspecten: iedereen moet kunnen meedoen in de samenleving, door kans op een baan en scholing en het tegengaan van extreme inkomens- en gezondheidsverschillen. De openbare ruimte moet beweegvriendelijk zijn en ontmoeting stimuleren, om zo te helpen eenzaamheid tegen te gaan.

Veel kwaliteiten en opgaven kennen ook een regionale schaal, zeker waar het gaat over de natuur. De natuurgebieden om Hilversum zijn immers net zo belangrijk voor Hilversummers als voor uit andere gemeenten. Een stevige regio Gooi en Vechtstreek is belangrijk voor alle inwoners van de regio en zeker ook die van Hilversum, voor goed wonen, werken, verplaatsen en de voorzieningen. Bewustzijn van de positie en rol van Hilversum in het grotere geheel en de noodzaak van samenwerken aan oplossingen zijn belangrijk bij het maken van keuzes in deze Omgevingsvisie.

10

Trends en ontwikkelingen Duurzaam

4. Opgaven uit trends en ontwikkelingen

•

Een mondiale klimaatcrisis en milieu- en natuurdoelen onder druk: afnemende biodiversiteit en waterbeschikbaarheid/kwaliteit. Toenemende ruimtevraag naar ruimte voor wonen en werken. Toenemende ruimtevraag voor energie, klimaatadaptatie en mobiliteit.

Naast identiteit en kwaliteiten leiden ook trends en ontwikkelingen tot opgaven waar Hilversum tot 2040 mee te maken heeft. We vertalen ze naar drie integrale opgaven: Duurzaam, Meedoen en Actief.

• •

4.1 Drie dominante en samenhangende trends

Bij ongewijzigd beleid neemt de kwaliteit van de leefomgeving af en staan voedsel- en waterbeschikbaarheid/kwaliteit en gezondheid onder druk.

Om de relevante trends en ontwikkelingen te kunnen bespreken met de samenleving, werden uitgebreide rapporten meegegeven aan de participatie, zoals de Omgevingsfoto Hilversum en de Hilversumse Trendstudie. De rapporten behandelen een breed scala aan onderwerpen: van cultuurhistorie tot economie en van water en bodem tot welzijn en sociale samenhang.

Trends en ontwikkelingen Meedoen • •

In de rapporten zagen we drie dominante, samenhangende trends en ontwikkelingen, die leiden tot opgaven voor de toekomst: • Duurzaam: de kwaliteit van de leefomgeving neemt af door klimaatverandering en ruimtedruk; • Meedoen: de welvaart wordt schever verdeeld en de gezondheid neemt af; • Actief: de (beroeps-)bevolking groeit en verandert van samenstelling.

•

Welvaartsverdeling (gezondheid, bestaanszekerheid, kansengelijkheid) wordt ongelijker, zichtbaar in een afnemende ervaren gezondheid en een groter risico op schulden. Verschillen tussen sociale groepen worden meer gevoeld en minder geaccepteerd. Er is minder sociale betrokkenheid en tevredenheid over sociale contacten. De beschikbaarheid en betaalbaarheid van voorzieningen staat onder druk: buurthuizen, sportverenigingen en culturele instellen krijgen steeds moelijker de exploitatie en personele bezetting rond.

Doorzetten van deze trends leidt tot spanning en maatschappelijke kosten.

Ook inwoners, ondernemers en organisaties zien in de dagelijkse praktijk veel van die trends en ontwikkelingen. Iedereen ziet de uitdaging om oplossingen te vinden die tegelijk de ruimtelijke kwaliteit in Hilversum verbeteren.

Trends en ontwikkelingen Actief •

• • •

De drie dominante trends en ontwikkelingen zijn uitgebreid beschreven in Deel B en zijn in deze paragraaf samengevat in opsommingen. Deel B bevat verder referentiekaarten, die de stand van zaken voor verschillende onderwerpen weergeven.

Demografische ontwikkeling: groei, dubbele vergrijzing, meer éénpersoonshuishoudens, toenemende diversiteit en afname beroepsbevolking. Beperkte ruimte en afnemende kansen op de woningmarkt. Beperkte ruimte voor duurzame economische ontwikkeling en innovatie. De positie van binnensteden (centra) staan onder druk.

Doorzetten van deze trends leidt tot spanning op de arbeidsmarkt en woningmarkt, met specifieke aandacht voor zorg en onderwijs. Zwakkere binnensteden leiden tot een neerwaartse spiraal in het voorzieningenniveau. 11

4.2 Van trends en ontwikkelingen naar opgaven

Duurzaam Hilversum: verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving

We zien steeds beter dat verschillende trends en ontwikkelingen op elkaar ingrijpen en het tempo van veranderingen toenemen. De recente samenloop van crisissen (corona, energie, klimaat, woningmarkt, stikstof, vluchtelingen) maakten we nog niet eerder mee. De stapeling en samenhang heeft impact op de leefomgeving en grote groepen inwoners, maar biedt ook kansen. Het is kenmerkend voor de opgaven van deze tijd en anders dan we bijvoorbeeld bij het opstellen van de Structuurvisie Hilversum 2030 zagen.

Een ‘groener’ Hilversum sprong er in de participatie als thema bovenuit. Dit sluit aan bij de gesignaleerde trends, die laten zien dat de leefbaarheid van Hilversum onder druk staat, onder andere door klimaatverandering, energievraagstukken en de dominante positie van de auto. Daarom is dit de eerste opgave. We willen op al deze onderwerpen een omslag maken in de manier waarop we werken, reizen en leven. Dat vergt inpassing die aansluit op de cultuurhistorische waarden in de stad en de natuur eromheen, zodat onze hele leefomgeving erdoor versterkt wordt.

We geven drie voorbeelden: 1. De spanning op de woningmarkt staat niet op zichzelf. Wonen is ook belangrijk voor het huisvesten van werknemers in kritische sectoren en een basisvoorwaarde voor bestaanszekerheid en kansengelijkheid. De demografische ontwikkelingen vragen niet alleen om meer en andere woningen, maar ook om sterke wijken met goede voorzieningen en een beweegvriendelijke openbare ruimte. Het toevoegen of vernieuwen van woningen is bovendien bij uitstek een kans voor duurzaamheids- en energieopgaven. 2. Vraagstukken over de arbeidsmarkt zijn verbonden aan de economie, bevolkingsontwikkeling, wonen, bestaanszekerheid en kansengelijkheid. En daarmee ook aan gezondheid en sociale samenhang. 3. Automobiliteit (met name geparkeerde auto’s) zorgt voor toenemende ruimtedruk, maar is ook een vestigingsfactor voor bedrijven. Een mobiliteitstransitie naar meer duurzame vormen van mobiliteit kan bijdragen aan de energietransitie en het stimuleren van beweging. Meer ruimte geeft meer mogelijkheden om maatregelen te nemen voor klimaatadaptatie en de openbare ruimte prettig en veilig in te richten. Dat draagt bij aan gezondheid en sociale samenhang.

Deze opgave haakt aan op trends en ontwikkelingen rondom de kwaliteit van de leefomgeving (klimaatverandering, extremer weer, droogte, bodemverzuring, waterkwaliteit), aantasting van de natuur (biodiversiteit, stikstof, geluid, recreatiedruk en ervaren drukte in de stad), economie en mobiliteit (duurzaam), gezondheid, wonen, veiligheid (verdroging natuurgebieden met risico op natuurbranden) en welvaartsverdeling.

Meedoen in Hilversum: zorgen dat er kansen zijn voor iedereen Er zijn steeds meer Hilversummers die het gevoel hebben onvoldoende grip te hebben op hun eigen leven en leefomgeving. Die negatieve spiraal moet doorbroken worden. Hilversum wil een gemeente zijn waar brede welvaart goed verdeeld wordt; een weerbare samenleving en inwoners die tegen een stootje kunnen. Dat betekent dat inwoners de zekerheid moeten hebben dat zij nu en in de toekomst over voldoende middelen voor levensonderhoud beschikken volgens de geldende normen voor welzijn en welvaart. Daarbij weten we dat een woning in een sterke buurt en de nabijheid van onderwijs, voorzieningen en werk belangrijke randvoorwaarden zijn. Een sterke buurt is niet alleen fysiek of economisch van karakter, maar gaat óók over zorg, welzijn en een sterk

Zo bezien past het opknippen van opgaven in hapklare, ‘sectorale’ brokken niet meer bij deze tijd. We willen ruimte, geld en capaciteit steeds meer meervoudig en in samenhang inzetten. Tegelijk leidt alles aan alles koppelen niet altijd tot de slagkracht die nodig is om de opgaven effectief aan te kunnen pakken. We formuleren daarom op drie samenhangende opgaven. 12

sociaal weefsel: een vangnet van informele netwerken in de buurt (vrijwilligers, mantelzorgers, tegen eenzaamheid), mede in het licht van de houdbaarheid van de gemeentelijke vangnetfunctie.

De opgaven voor identiteit, waarden en kwaliteiten uit hoofdstuk 3 zien we terug in het onderdeel ‘ruimtelijke kwaliteit’: hoe geven we de opgaven vorm? De ruimtelijke kwaliteit wordt verder uitgewerkt in hoofdstuk 5 (ruimtelijke hoofdkeuzes) en in hoofdstuk 7 (werken met de Omgevingsvisie), waarin we beschrijven hoe we gebiedsgericht aan het werk gaan: op welke onderwerpen is in specifieke gebieden meer inzet nodig?

Deze opgave haakt aan op de trends en ontwikkelingen rondom demografie (veranderende bevolkingssamenstelling, dubbele vergrijzing), zorg, welzijn, gezondheid, welvaartsverdeling en economie.

In Deel B laten we aan de hand van dit model zien aan welke onderwerpen we in Hilversum al werken.

Actief Hilversum: economie passend bij demografie De Hilversumse bevolking groeit en tegelijkertijd is sprake van dubbele vergrijzing. Het percentage werkenden neemt daardoor af. Ook verandert de economie. We zoeken toekomstbestendigheid, veerkracht en economische ontwikkeling door het versterken van onze schone economische clusters, het stimuleren van maakindustrie en nieuwe clusters op duurzame werklocaties. We willen zorgen voor voldoende passende en betaalbare woonruimte in de toekomst, gecombineerd met een flexibele economie en een beroepsbevolking die aansluit op de wensen van een vergrijzende samenleving. Deze opgave haakt aan op trends en ontwikkelingen rondom demografie, verdeling van de welvaart, de kwaliteit van de leefomgeving, voorzieningen, gezondheid, veiligheid en economische ontwikkeling De drie opgaven sluiten goed aan bij de opgaven die uit de participatie naar voren kwamen (hoofdstuk 3). In hoofdstuk 5 en 6 gaan we op zoek naar passende antwoorden.

Kadertekst – Een model dat overzicht geeft Onze Omgevingsvisie gaat over fysieke/ruimtelijke, sociale en economische aspecten. Om overzicht te houden, gebruiken we een ‘model’, waarin de belangrijkste onderwerpen van de Omgevingsvisie herkenbaar staan. De drie integrale opgaven uit trends en ontwikkelingen uit dit hoofdstuk zien we duidelijk terug. We werken ze uit in hoofdstuk 6 (doelen en maatregelen).

13

4. Vernieuwen passend bij kwaliteiten. Vernieuwen en ontwikkelen doen we passend bij de kwaliteiten van de gebieden, in gesprek met inwoners en organisaties en op basis van onderzoek wat kan en nodig is. Dat betekent in principe ontwikkeling in alle wijken en werklocaties, op basis van de identiteit, wensen en opgaven. We doen niet alles overal tegelijkertijd, maar gefaseerd over meerdere bestuursperiodes.

5. Ruimtelijke hoofdkeuzes, leidende principes en normen Alle opgaven uit de vorige hoofdstukken hebben impact op de beperkte ruimte in Hilversum. Om daar op een goede manier mee om te gaan, formuleren we in dit hoofdstuk de belangrijkste ruimtelijke keuzes, leidende principes en normen voor de toekomst. We maken de programmatische consequenties inzichtelijk en geven een indicatie van de ruimte die in Hilversum nodig is. We besluiten het hoofdstuk met de indicatoren voor ruimtelijke kwaliteit. Aan de hand van de keuzes, principes en normen in dit hoofdstuk werken we in hoofdstuk 6 doelen en maatregelen op hoofdlijnen uit.

Hoofdkeuze 1: het beste van twee werelden, dorp én stad Het vraagstuk ‘is Hilversum een dorp of een stad?’ bleek een terugkerend onderwerp, ook tijdens de participatie. Bij doorvragen blijkt het mensen niet zozeer om de term ‘dorp’ of ‘stad’ te gaan, maar vooral om de kwaliteiten die erachter schuilen. Het dorpse staat voor rustig wonen, voorzieningen dichtbij in de wijken en een sterk sociaal netwerk. Het stadse richt zich vooral op een ziekenhuis, cultuur, een levendig centrum, onderwijs en diverse mogelijkheden om te sporten.

5.1 Zes ruimtelijke hoofdkeuzes De zes ruimtelijke hoofdkeuzes zijn bepalend voor heel Hilversum. Ze passen bij de omvang en complexiteit van de opgaven waar Hilversum voor staat en doen recht aan de identiteit, kwaliteiten en waarden van Hilversum. We baseren de zes hoofdkeuzes op ‘vier bakens die niet worden verzet’ uit de Denkrichting: 1. Dorp én stad. Hilversum is een regionale centrumgemeente in balans die het beste van twee werelden biedt: dorps karakter (voorzieningen dichtbij in de wijken) en stadse voorzieningen (cultuur, ziekenhuis, centrum, sport). Hilversum is een woon- én een werkgemeente. 2. Ontwikkelen binnen de bestaande stad. We koesteren de natuur, het illusielandschap en het idee van de compacte tuinstad. Daarom vernieuwen en ontwikkelen we binnen de stadsgrenzen en niet daarbuiten. 3. Gematigde groei voor vitaliteit. Een zekere mate van groei is wenselijk voor een vitale toekomst. Door te ontwikkelen blijft de stad levendig en de wijken en buurten gezond. Het bevordert doorstroming op de woningmarkt en houdt voorzieningen in buurten levensvatbaar. Uit de participatie bleek geen draagvlak voor een fors groeiscenario, opgelegd van bovenaf. Er is net zo weinig draagvlak voor een ‘stand-still’ scenario. Wat dan resteert is een scenario van gematigde groei. Dat past bij Hilversum.

Hilversum zet in op het beste van twee werelden en wil in de toekomst stad én dorp blijven. Een volwaardige regionale centrumgemeente, inclusief de bijbehorende centrumvoorzieningen. Met een veelheid aan aantrekkelijke woonmilieus, een menselijke maat en voorzieningen dichtbij in de wijken. Daar horen ook werkmilieus bij. Dat betekent dat Hilversum voortdurend op zoek gaat naar de juiste balans.

Hoofdkeuze 2: vooral binnen de bestaande stad ontwikkelen We koesteren de natuur, het illusielandschap en het idee van de compacte Tuinstad. Hilversum versterkt, vernieuwt en ontwikkelt daarom vooral binnen de bestaande stad. Zo leggen we niet nog meer druk op het landschap, zodat we de kans hebben om ook daar de basis op orde te brengen. Buiten de stad is het landschap in het verleden bewust vormgegeven, zodat mensen zich op elke plek in een eindeloos natuurgebied kunnen wanen: het ‘illusielandschap’. Dit betekent echter niet dat geen enkele bebouwing van de stad zichtbaar is. Anno 2024 is bebouwing zichtbaar die een functionele relatie met hoogte heeft (zoals de watertoren, televisietoren en de toren van 14

de Vituskerk), bebouwing die belangrijk is voor oriëntatie (zoals bijvoorbeeld het station of het raadhuis) en plekken waar in het verleden bewust voor hoogte is gekozen, om bijvoorbeeld woningbouw mogelijk te maken. Van belang is dat vernieuwingen in de stad voortbouwen op de Hilversumse traditie om stedenbouw, architectuur en buitenruimte in samenhang te ontwikkelen. Elke vernieuwing dient gebiedskwaliteiten te versterken (sociaal, ruimtelijk en/of economisch) en de kwaliteit van het illusielandschap mee te wegen.

Hoofdkeuze 3: gematigd groeien om sterk te blijven ‘Wel of niet groeien’ was tijdens de participatie een terugkerend vraagstuk. Niemand wil dat het drukker wordt in de stad. Wel willen inwoners dat er passende woningen en stedelijke voorzieningen zijn. En dat de voorzieningen in de buurten en het sociaal domein levensvatbaar en betaalbaar blijven. Voor een deel is groei een keuze. Voor een ander deel overkomt groei ons: de realiteit van demografische, sociale en economische ontwikkelingen. Een breed gedragen conclusie is dat een gematigde groei wenselijk én onvermijdelijk is voor een vitale toekomst: een levendige stad en gezonde buurten en wijken. Er bleek geen draagvlak voor een scenario van forse groei, die leidt tot te grote drukte. Er bleek ook geen draagvlak voor een ‘nulgroei’, die leidt tot versnelde vergrijzing, bevolkingsafname door huishoudensverkleining, afname van de beroepsbevolking en afnemend draagvlak voor voorzieningen.

Het illusielandschap betekent ook niet dat er niets mag veranderen in de natuurgebieden: ook het landschap vraagt om onderhoud en verbeteringen. Ruimtelijke ontwikkelingen en ondernemerschap in het landschap zijn mogelijk en soms noodzakelijk, maar alleen als ze bijdragen aan een beter of duurzamer gebruik van de ruimte, zoals op landgoederen en voor (regeneratieve) landbouw.

Hilversum kiest voor een weloverwogen ontwikkeling en behoud van de positie als centrumgemeente voor de regio. Voor groei die van toegevoegde waarde is, in plaats van alleen maar ‘meer’. We stellen gericht ruimte beschikbaar: voor werk, voor groen, voor de energietransitie en klimaatadaptatie, voor huisvesting van werknemers in kritische economische sectoren, levensloopbestendige woningen of woonvormen waarin ouderen langer zelfstandig thuis kunnen wonen en voor voorzieningen in sterke wijken (huisartsen, wijkzorg, ontmoetingsplekken, sport en cultuur, beweegvriendelijke openbare ruimte). De omvang van de groei komt in deze Omgevingsvisie het duidelijkst tot uitdrukking in de volgende twee doelen: • Het aantal te bouwen woningen: 6.000 tot 2040 • benodigde ruimte voor economie en werk: 51 hectare

15

hoofdlijnen. Zo komen ruimtelijke keuzes op de schaal van heel Hilversum en de kwaliteiten, opgaven en kansen in de wijken bij elkaar. Op het totaal van Hilversum gaat het vooral om het voorkomen van disbalans tussen de bevolkingsopbouw, de woningvoorraad en de bereikbaarheid van werk en voorzieningen. Verschillen tussen en binnen de gebieden mogen er natuurlijk zijn, maar té grote verschillen zorgen voor onvrede en een verlies aan cohesie.

Kadertekst: Tuinstad Hilversum Het internationale idee van de Tuinstad is een sociaaleconomisch en functioneel concept waarbij men zich ervan bewust was dat een goede inrichting van de ruimte en de woning essentieel was. Dit idee ontstond tegen het eind van de 19e eeuw, toen in veel steden sprake was van woningnood, slechte woon- en leefomstandigheden en ziektes. Steeds meer werd onderkend dat vooruitgang en een goed functionerende stad met werkgelegenheid wel degelijk ook te maken had met gezonde en gelukkigere mensen die een toekomst konden hebben.

We maken niet in één keer alle gebiedsagenda’s, maar faseren binnen de looptijd van de Omgevingsvisie. Aan de vier ruimtelijke hoofdkeuzes uit de Denkrichting zijn twee extra hoofdkeuzes toegevoegd. Ontwikkeling binnen de stad betekent dat we de ruimte binnen de stad vaker slimmer (meervoudig) moeten gebruiken. Daarnaast legt de Omgevingswet een stevig accent op het op orde brengen van de water-, bodem-, geluid- en luchtkwaliteit.

Vanaf 1908 kreeg het idee om de groei van Hilversum vorm te geven naar het concept van de Tuinstad voet aan de grond. Stadsarchitect W.M. Dudok gaf de gedachte concreet vorm door Hilversum te vernieuwen met stedenbouwkundige en architectonische vormen voor een gezonde, luchtige, mooie en afwisselende leefomgeving, waar het voor iedereen goed wonen en werken is, op een schaal waarbij het sociale leven wordt gestimuleerd. Woningen werden rondom wijkvoorzieningen gebouwd en de stad werd dooraderd door groen. Hilversum bood zo harmonische en samenhangende oplossingen voor opgaven op het gebied van volkshuisvesting en werkgelegenheid. Alleen in Hilversum is het idee van de Tuinstad op de schaal van de hele stad doorgevoerd. Na de Tweede Wereldoorlog werden nieuwe wijken, zoals Hilversum Noord, Van Riebeeck en Hilversum Zuidwest gebouwd volgens dezelfde uitgangspunten, maar waar het kon intensiever, hoger en sneller. Zo moderniseerde de tuinstadgedachte in de loop van de tijd.

Hoofdkeuze 5: de ruimte in de stad vaker meervoudig gebruiken We gaan slimmer om met de beschikbare ruimte en zetten vaker in op dubbel of driedubbel ruimtegebruik, bijvoorbeeld door ruimte op daken en gevels te benutten voor het opwekken van energie en het aanleggen van groen of onder gebouwen ruimte te maken voor waterberging of parkeren. Meervoudig gebruik van de ruimte zien we vooral rondom OV knooppunten en op werklocaties. Daar ontstaan de meer ‘stadse’ woon-werkmilieus. Hoogte of verdichting is rond OV knooppunten en op campussen en werklocaties geen doel op zich, maar een manier om creatief, zuinig en passend met de ruimte om te kunnen gaan, zeker als tegelijk de kwaliteit van het buitengebied wordt versterkt. Een stevige inzet op meervoudig ruimtegebruik biedt mogelijkheden voor alternatieven voor de auto en leidt tot het vrijspelen van openbare ruimte voor groen, klimaatadaptatie, ontmoeting, vermaak, spelen en fietsen. We maken daarvoor altijd zorgvuldige gebiedsagenda’s, waarbij rekening gehouden wordt met alle relevante eisen en de samenhang. Alleen zo benutten we de schaarse ruimte optimaal en leveren we maatwerk.

Een uitgebreidere toelichting op de Tuinstad staat in bijlage B.

Hoofdkeuze 4: gebiedsgericht werken met de samenleving Versterken, vernieuwen en ontwikkelen doen we op basis van wat kan en nodig is in alle gebieden in en buiten de stad. We zoeken per gebied naar de juiste balans op basis van de eigen identiteit, wensen en opgaven, maar houden ook het totaal van Hilversum in het oog. We stellen de komende jaren Gebiedsagenda’s op met inwoners en organisaties, voor alle wijken, werklocaties en het buitengebied. De Omgevingsvisie biedt daarvoor de kaders op 16

Hoofdkeuze 6: de basis voor een gezonde leefomgeving op orde

4. De natuur in en om Hilversum beschermen en versterken

Ten slotte is er expliciet aandacht voor het op orde brengen van de basis: een goede water-, bodem-, geluid- en luchtkwaliteit die sturend is voor de ontwikkeling van Hilversum. Omgekeerd kunnen ontwikkelingen bijdragen aan het op orde brengen van de basis, bijvoorbeeld door saneringen of toepassing van betere materialen. Bij deze onderwerpen gaat het vaak over een (veel) grotere schaal dan die van Hilversum. De oorzaak ligt buiten Hilversum, maar in Hilversum merken we de gevolgen. Opgaven op dit gebied moeten daarom aangepakt worden met Rijk, provincie, waterschap en regio.

We nemen maatregelen om de kwetsbare natuur om Hilversum heen te beschermen. Meer groene verblijfsruimte in de stad zorgt voor een lagere belasting van de natuurgebieden en biedt ruimte en rust voor herstel van het buitengebied. Binnen en buiten de stad vergroten we de biodiversiteit.

5. Nieuwe prioriteiten in de openbare ruimte We stellen nieuwe prioriteiten in de openbare ruimte, met oog op veiligheid, ontmoeting, gezondheid en klimaatadaptatie. Groen en water hebben eerste prioriteit: een stevig ecosysteem is de basis die op orde moet zijn. Ontmoetingsplaatsen (‘bumping places’) staan op twee, gevolgd door ruimte voor fiets, voetganger en deelvervoer. Ruimte voor de auto is het sluitstuk.

5.2 Negen leidende principes: accenten op thema’s Deze paragraaf noemt de negen thematische principes uit de Denkrichting. Ze leggen accenten op de hiervoor beschreven hoofdkeuzes en geven een indicatie van het type maatregelen dat we in hoofdstuk 6 willen nemen.

6. De mobiliteitstransitie doorzetten

Het organiseren van ontmoeting en het vergroten van kansengelijkheid staan centraal in de wijkontwikkeling. Vernieuwen en ontwikkelen doen we met oog op meer vitaliteit en leefbaarheid in alle wijken, doorstroming in woningen in de wijk en het rendabel of betaalbaar maken/houden van wijkvoorzieningen (winkels, gezondheidszorg, sport, onderwijs, enzovoorts).

We zetten de ingezette transitie van vervoermiddelbezit naar -gebruik door. Lopen, fietsen, OV en deelmobiliteit komen centraler te staan en krijgen letterlijk meer ruimte. De ruimte voor de auto wordt geleidelijk beperkter, waarbij we ons realiseren dat de auto voor veel Hilversummers belangrijk is en blijft. We leggen geen grootschalige auto-infrastructuur aan, maar kijken wel kritisch naar de verkeerscirculatie en leggen waar nodig beperkingen op aan auto- en vrachtverkeer. De parkeernormen gaan naar beneden.

2. Gezonde leefomgeving

7. Functiemenging in diverse gebieden

Bij alle ontwikkelingen zet Hilversum in op het realiseren van een zo gezond mogelijke leefomgeving. Dat gaat over het behalen van milieunormen én het realiseren van een woonomgeving die uitnodigt tot gezond gedrag. Een gezonde leefomgeving betekent ook een veilige leefomgeving.

We versterken de diversiteit (bevolkingssamenstelling) en mengen vaker wonen, werken, voorzieningen en openbare ruimte in wijken en op kantorenlocaties voor prettige plekken. Waar passend kiezen we voor hoogte of verdichting, om per saldo kwalitatief hoogwaardige openbare ruimte toe te voegen. Bij OV-knooppunten is hoogte het best voorstelbaar.

1. Iedereen kan meedoen

3. Water- en bodemkwaliteit op orde Het op orde brengen van de water- en bodemkwaliteit is goed voor mens en natuur en voorkomt het stilleggen van ontwikkelingen door overschrijding van milieunormen, zoals de stikstofnormen en de kaderrichtlijn Water. 17

8. Ruimte voor werk en economische ontwikkeling

Geconcretiseerde norm •

We creëren meer ruimte voor werk op bestaande werklocaties en in wijken, voor het groot-, midden- en kleinbedrijf. Er komt ruimte voor circulaire en duurzame economie, inclusief onderwijs, innovatie en maakindustrie. We bieden passende woonruimte voor personeel in kritische sectoren en zetten in op het aantrekken van hoger onderwijs. We investeren in een compact, compleet, levendig centrum dat ook voor de regio van betekenis is.

•

We hanteren voor duurzame energie in gebiedsontwikkelingen minimaal de norm BENG (Bijna Energie Neutrale Gebouwen) en we volgen de ontwikkelingen. Hoogte: zie de kadertekst op de volgende pagina.

Te concretiseren norm (onderzoek)

9. Snelheid in de energietransitie

• •

Inwoners, organisaties en overheid voelen zich eigenaar van de energietransitie. We worden in één generatie fossielvrij en concentreren ons op het bebouwde gebied, als eerste op zon-op-dak. We denken in mogelijkheden en regie: nu beginnen om niet te laat te zijn. We bedenken oplossingen die passen in beschermde stadsgezichten. We bouwen waar mogelijk toekomstgericht: circulair, aanpasbaar en klimaatbestendig.

• •

5.3 Normen en doelen De zes ruimtelijke hoofdkeuzes en negen leidende principes vormen de kern van de Omgevingsvisie. Van daaruit formuleren we doelen en maatregelen in hoofdstuk 6. Voor een aantal onderwerpen vertalen we dat ook in ‘normen’ of regels, die we willen vastleggen in het Omgevingsplan of andere beleidsnota’s. Normen krijgen zo een juridische status en kunnen worden gebruikt om initiatieven aan te toetsen. Wat binnen de normen past, is toegestaan. ‘Normen’ verschillen van ‘doelen’. Een doel schetst een gewenst eindbeeld in tekst of cijfers. Denk aan het doel voor woningbouw: 6.000 woningen er bij in 2040 of het ruimtebeslag voor werk (51 ha). Het is ondoenlijk om in de Omgevingsvisie alle bestaande en nieuwe normen op te nemen. We beperken ons in deze paragraaf tot de normen die we in het proces van de Omgevingsvisie geconcretiseerd hebben, of die we voornemens zijn te concretiseren. De doelen staan in hoofdstuk 6.

18

Nieuwe lucht en geluidnormen, uit te werken in geluidbeleid. Autoparkeernormen, die in het algemeen naar beneden gaan. Concrete uitwerking daarvan heeft recent al plaatsgevonden in de nota parkeernormen 2023. Fietsparkeernormen concreet uit te werken als onderdeel van het mobiliteitsbeleid. Het omzetten van de streefcijfers uit het (deel-)programma groen in een groennorm per wijk.

dat plan is ook het versterken van de rand van het aangrenzende natuurgebied. Bij ‘overige nieuwbouwprojecten’ is alleen sprake van grotere hoogte als dat ook leidt tot kwaliteit en betere openbare ruimte in de buurt. Recente voorbeelden zijn enkele ontwikkellocaties in 1221.

Kadertekst - Hilversumse hoogte Besluitvorming over gebieds- en locatieontwikkelingen leidt in Hilversum vaak tot een discussie over de hoogte van gebouwen. Ook tijdens de participatie voor de Omgevingsvisie is ‘hoogte’ vaak genoemd; als een risico of dreiging, of als een kans voor woningbouw of meer en betere openbare ruimte.

In de Omgevingsvisie blijven we uitgaan van onze zorgvuldige benadering van hoogte. We kijken altijd naar wat passend is bij het betreffende gebied. Het Omgevingsplan bevat de normen waar belanghebbenden rechten aan kunnen ontlenen. De gemeenteraad wordt in veel situaties betrokken: bij Planuitwerkingskaders (PUKs) voor de start van grote projecten of initiatieven, of bij specifiek beschreven buitenplanse Omgevingsactiviteiten7. Afwijkingen zijn gebiedsgericht, passend bij de opbouw van Hilversum en de gebiedskwaliteiten. Als inhoudelijke richting voor de toekomst hanteren we: • De vastgestelde bestemmingsplannen/het omgevingsplan. • In de woonwijken is 2-4 woonlagen de regel en 5-6 woonlagen de uitzondering. We hanteren 25 meter als maximum in wijken en op overige werklocaties. Dit detailleren we in de gebiedsagenda’s. • Meer hoogte is legitiem rondom OV knooppunten, op campussen, in de spoorzone en op plekken waar al meer hoogte is. • De hoogtes uit de Structuurvisie 2030 nemen we over in de Omgevingsvisie (zie de tabel hieronder). Beperkingen daarin zijn niet op voorhand nodig, ook niet bezien vanuit het illusielandschap.

Bij de Structuurvisie 2030 was hoogte ook al een thema. Er stond: “In de jaren negentig is bij de overdracht van natuurgebieden aan het GNR afgesproken niet meer in het buitengebied te bouwen. Sindsdien is in deze natuurgebieden niet gebouwd. De gemeenteraad van Hilversum heeft in de jaren negentig ook besloten om de gewestelijke richtlijn van maximaal 20 meter hoog bouwen te verlaten. Op een aantal plekken in de stad is in 2030 hoogbouw gerealiseerd. Dit om eenvormigheid in nieuwe bebouwing te voorkomen, bepaalde gebieden in de stad te accentueren en voldoende en aantrekkelijke openbare ruimte over te houden”. Voor een aantal ‘dynamische gebieden’ noemde de Structuurvisie specifieke hoogtes: voor het Stationsgebied (38-45 meter), het Media Park en Arenapark (30 meter) en Kerkelanden (50 meter). Voor overige plekken beperkte de Structuurvisie de maximale bouwhoogte tot 25 meter, vooral bij de grenzen van de stad. Dit komt overeen met acht lagen. De Structuurvisie bood dus veel ruimte voor hoogte. In de praktijk zien we dat we daarmee in Hilversum niet dogmatisch omgaan, maar dat we zorgvuldig kijken naar wat nodig en passend is, ook in relatie tot het gekoesterde ‘illusielandschap’. Zo wordt het Stationsgebied maximaal acht lagen (maximaal 26 meter) en wordt niet de maximale hoogte benut.

Tegelijk wordt bij het Arenapark juist iets meer hoogte gezocht, voor een gebiedsontwikkeling met veel ambities op het gebied van wonen, werken, duurzaamheid en voorzieningen. Onderdeel van