NEO RBO - De flexibele kracht van de Verhalenfabriek (toegevoegd 11 oktober 2024)

54

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek Tabel 5.6 Regionale productiemultipliers van de informatie en communicatie sector in Gooi en Vechtstreek. Productiemultiplier

Direct

Indirect

Verdeling Indirect

Gooi en Vechtstreek

1,25

1,00

0,25

43

Groot-Amsterdam*

0,16

0,00

0,16

28

Utrecht (Provincie)

0,06

0,00

0,06

11

Rest van Nederland

0,11

0,00

0,11

18

Nederland totaal

1,59

1,00

0,59

100

*COROP 23 (gemeente Amsterdam, Waterland, Regio Haarlemmermeer, Amstelveen en omgeving) Bron: MRIO 2.0 voor het jaar 2012, gebruikt voor MIRT onderzoek Oostkant Amsterdam (Ministerie van Infrastructuur en Milieu 2016)

Hilversum blinkt met verschillende disciplines in digitale creatieve diensten uit. Als relatief belang in de regionale economie zijn alle domeinen in de creatieve industrie oververtegenwoordigd en bij nieuwe bedrijvigheid starten succesvolle ondernemers in Hilversum. Dit toont aan dat de stad, maar ook de regio, een goede voedingsbodem is voor digitale creatieve diensten. Voor bedrijvigheid die geen directe link heeft met de televisie-industrie heeft het Media Park geen extra aantrekkingswaarde op dit moment.

5.4 Het Media Park: ruimtelijke condities Hoewel Hilversum de tweede stad is, is het Hilversum Media Park de belangrijkste werkgelegenheidsconcentratie van de media- en entertainmentindustrie in Nederland. Dan gaat het om de ruimtelijke concentratie. Geen enkele andere locatie in Nederland herbergt een vergelijkbare concentratie van bedrijven in deze sector. Niet alleen op het Media Park, maar ook daarbuiten zijn bedrijven uit deze sector daar gevestigd. Uit een eerder uitgevoerde ruimtelijk-economische analyse blijkt dat Gooi en Vechtstreek/Hilversum weliswaar veel vestigingen en werkgelegenheid in deze sector accommodeert, maar het is zeker niet de enige aantrekkelijke vestigingsplaats voor dit type bedrijven. Amsterdam/Hoofddorp, Utrecht, Amersfoort en Almere accommoderen ook veel (kleine) vestigingen en werkgelegenheid, zoals blijkt uit onderstaande figuur 5.5, maar veel minder grootschalig geconcentreerd dan in Hilversum Media Park.

55

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek Figuur 5.5 Werkgelegenheid in de media- en entertainmentindustrie in de MRA en de Stadsgewesten Utrecht en Amersfoort

Bron: Rienstra/QGIS m.b.v. PAR Utrecht en Vestigingenregisters provincies Noord-Holland en Flevoland

Figuur 5.6 De grote werkgevers op het Media Park Hilversum: omroeporganisaties en facilitaire bedrijven

Bron: Rienstra/QGIS m.b.v. Vestigingsregister provincie Noord-Holland

56

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek Figuur 5.7 Werkgelegenheidsconcentraties op en rond het Media Park, 2016 Uitkomsten ruimtelijke clusteranalyse van werkgelegenheidsconcentraties op micro-niveau*

*Toelichting: Rood (hotspot): cluster van economische activiteiten rond een (aangrenzende) werkgelegenheids-kern, synoniem voor economische concentratie Blauw: (coldspot): idem, maar dan zonder (aangrenzende) werkgelegenheidskern. Blanco: niet significant Beide clusters worden statistisch/econometrisch bepaald in een ruimtelijke clusteranalyse met een significantieniveau van 95%, met behulp van vestigingsadressen en omvang werkgelegenheid per bedrijf of instelling. Bron: Rienstra/QGIS m.b.v. Vestigingsregister provincie Noord-Holland

57

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek Tabel 5.7 Bedrijfsvestigingen op het Media Park, 2016, naar bedrijfstak Aantal bedrijfsvestigingen per bedrijfstak Bedrijfstak

Bedrijfsvestigingen

Productie van films (geen televisiefilms) Televisie-omroepen Ontwikkelen, produceren en uitgeven van software Organisatie-adviesbureaus Facilitaire activiteiten voor film- en televisieproductie Maken en uitgeven van geluidsopnamen Productie van televisieprogramma's Markt- en opinieonderzoekbureaus Draadgebonden telecommunicatie Advisering op het gebied van informatietechnologie Reclamebureaus Groothandel in beeld- en geluidsdragers Detailhandel via internet in overige non-food Overige telecommunicatie Overige specialistische zakelijke dienstverlening Arbeidsbemiddeling Arbobegeleiding en reïntegratie Overige recreatie (rest, geen jachthavens) Bron: Rienstra/QGIS m.b.v. Vestigingsregister provincie Noord-Holland

Aantal 12 10 8 8 7 6 5 4 3 3 3 2 2 2 2 2 2 2

Figuur 5.8 De grote werkgevers in de media-en entertainmentindustrie buiten het Media Park Hilversum: omroeporganisaties KRO-NCRV, EO en Radio 538

Bron: Rienstra/QGIS m.b.v. Vestigingenregister provincie Noord-Holland

58

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek Ook binnen Gooi en Vechtstreek en Hilversum is sprake van ruimtelijk gespreide vestigingen en werkgelegenheid. Dit laat onverlet dat de grootste bedrijven en instellingen op het Media Park Hilversum zijn gevestigd, zoals omroep- en facilitaire organisaties (figuur 5.6). Buiten het Media Park is een aantal grote omroeporganisaties gevestigd, zoals KRO-NCRV, EO en Radio 538 (figuur 5.6). De bedrijfsvestigingen en de werkgelegenheid die buiten, maar in de onmiddellijke nabijheid van het Media Park (figuur 5.7) zijn gevestigd hebben vaak een advies- of creatief karakter (specialistische zakelijke diensten en creatieve beroepen) en zijn gemengd met de woonfunctie. Dit is een fenomeen dat als spin-off en als verbreding van het cluster van de media- en entertainmentindustrie met toeleverende diensten wordt beschouwd. Het is echter gezien de omvang en de aard van hun economische activiteit de vraag of dergelijke ondernemers en ondernemingen in een vestiging op het Media Park geïnteresseerd zullen zijn, tenzij het voor hen aantrekkelijk wordt om in de nabijheid van vakgenoten (clustervorming creatieve industrie) of door grote bezoekersaantallen en aanloop economisch rendabel kunnen functioneren. Die bijeenkomstfunctie levert door haar arbeidsintensief karakter qua werkgelegenheid wel het meeste op.

Daardoor zouden zij in principe op het Media Park gevestigd kunnen zijn. Daarbij gaat het niet per se om grootschalige ruimtes alleen. Het gaat om diversiteit van aangeboden bedrijfsruimtes, om zowel zzp’ers, starters, doorgroeiers, en ook grote, buitenlandse, vestigingen te kunnen accomoderen. Ruimtes moeten flexibel zijn, en, letterlijk volgens de principes van de platte organisatie, eerder horizontaal dan verticaal zijn. Gelijkvloers heeft de voorkeur in de huidige vastgoedmarkt. Vanwege het belang van toeleveren en uitbesteden dienen de bedrijven makkelijk toegankelijk te zijn voor elkaar, zodat onderlinge uitwisseling mogelijk is. Dit stelt eisen aan de openbare ruimte en de kwaliteit ervan. Dit leidt tot een belangrijk aanknopingspunt als het om de ruimtelijke condities van het Media Park gaat. In principe zijn er genoeg andere economische activiteiten buiten de media zelf mogelijk op het Media Park, zo blijkt uit het huidige activiteitenoverzicht (tabel 5.7). Afgeleid uit hoofdstuk vier zijn dat reclame, ICT, kunst en cultuur, en design, fotografie en vertaalbureau’s. Tevens, vanuit het vraagstuk van schaalverkleining, flexibilisering, toeleveren en uitbesteden en de behoefte aan nabijheid en ontmoeten, is er ruimte voor publieksfuncties en horeca, en ruimte voor congressen en symposia op het gebied van media en entertainment.

Er zit bovendien nog 170.000 m² reserveruimte in de vorm van bouwhoogte (en niet grondoppervlak) in het bestemmingsplan Media Park (2010) en de mogelijkheid van verschillende typen ondersteunende functies als onderdeel van ‘uitbreiding van de multimediasector op en in de omgeving van het Media Park’ (Toelichting bestemmingsplan, hoofdstuk 5, Structuur en stedenbouwkundige randvoorwaarden). Deze diversiteit in bedrijvigheid, die spontaan tot stand is gekomen, leert dat marktkrachten rond het specifieke film, radio en TV cluster aangeven dat de menging van soorten bedrijvigheid in de bredere creatieve industrie, ICT en reclame, vergezeld van horeca en ontmoetingsfuncties, economisch nuttig is. Beschouwen we de verschillende gebruiksdoelen op het Media Park dan blijkt de bijeenkomstfunctie (evenementen en horeca) veruit de meeste banen per m² vloeroppervlak op te leveren, veel meer dan onderwijs en kantoren samen. De potentiële werkgelegenheidsgroei bij uitbreiding van het vloeroppervlak op het Media Park komt dan ook vooral voort uit een uitbreiding van deze functie (hospitality). Vanuit het gebruiksdoel wonen zoals ‘short term housing’ en ‘student housing’ is dit werkgelegenheidseffect nul, tenzij er sprake is van het creëren van woon-werkcombinaties (mixed function, work at home) buiten het Media Park.

59

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek Wat ontbreekt er nu aan het Media Park en wat is dan ruimtelijk-economisch kansrijk? De ontmoetingsfunctie, of bijeenkomstfunctie, zoals in de Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) aangeduid, ontbreekt. Er is wel vraag naar. Het is opvallend dat in de week van de Top 2000 (Eerste Kerstdag – Oudejaarsavond) 30.000 bezoekers op het Media Park afkomen en dan specifiek op het café in de aula van het iconische gebouw van Stichting Beeld en Geluid. Gezien het bijzondere karakter van deze speciale week mag niet verwacht worden dat dit succesvolle evenement het gehele jaar door kan worden gecontinueerd. Maar het geeft wel de potentiële belangstelling voor deze ontmoetingsfunctie op het Media Park weer. Het ligt voor de hand dat er exploitanten (in dagrecreatie, horeca en evenementen) zijn die interesse hebben om deze functie langduriger kunnen en willen verzilveren. Concurrentie voor de horeca met de binnenstad is niet van belang. Het extra aanbod van horeca op het Media Park, bijvoorbeeld voor het consumentenpubliek, maar zeker ook congressen voor de zakelijke markt, accomodeert juist de latente extra vraag. Daarvoor is extra capaciteit nodig. Er is in het algemeen bijzonder weinig aandacht voor dit fenomeen in en rond het gebouw van Stichting Beeld en Geluid.

De vraag is dan ook of er niet alleen voor het noordelijk deel en het middenterrein (nu als parkeerterrein in gebruik) een stedenbouwkundige/architectonische impuls kan worden gegeven, maar ook voor de zuidrand van het bedrijventerrein. Voor de bereikbaarheid met het OV (NS Station Media Park) zou een aantrekkelijke wandelroute met ondersteunende voorzieningen naar deze bestemming al een belangrijke verbetering betekenen. Nu is het vooral een met de auto bereikbare instelling met een eigen parkeergarage in het midden, die geen spin-off of kennis spill-over oproept als het gaat om bedrijvigheid en ondersteunende functies. In dit gebied aan de zuidrand is bovendien al sprake van een gemengde ruimtelijke inrichting met wonen, werken en voorzieningen (onderwijs, kinderopvang) en daarmee van een vloeiende overgang naar het stedelijk gebied van Hilversum.

60

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek

6 Samenvatting en conclusies 6.1 Samenvatting Creatieve destructie, digitalisering en winnaars De algemene conclusie is dat de digitalisering hard ingrijpt in de creatieve industrie, in het bijzonder de media. De traditionele gedrukte pers en muziekindustrie, de telecom, de televisie en reclame industrie ondervinden de gevolgen van creatieve destructie van digitalisering. Echter, de Nederlandse ICT en delen van de media blijken winnaars van deze digitalisering. Dat geldt in het bijzonder voor de IT-diensten (niet de telecom). In het kielzog volgen de diensten op het gebied van informatie en recentelijk, vanaf 2014 in de jongste conjuncturele hausse, de film, radio en televisiesector. Het nationale beeld: IT aan kop door export De Nederlandse IT sector blijkt te zijn vervijfvoudigd na 1995 en de digitalisering aan te voeren. De afzetmarkten van de creatieve industrie zijn echter fors gewijzigd door de beschikbaarheid van informatie. Content verkrijgt het karakter van een publiek goed, zoals muziek op Youtube of informatie op Wikipedia. De inkomsten voor de IT komen uit de snel groeiende export, zeker in de recente hoogconjunctuur en de binnenlandse zakelijke markt. De export van ICT diensten nam fors sneller toe dan de import, hetgeen betekent dat de sector internationaal zeer concurrerend is. Consumentenmarkt valt terug De consument als directe afnemer treedt terug.

Voor de creatieve industrie geldt een soortgelijk beeld: de zakelijke markt is het belangrijkst en de rol van de consument valt weg. Dit geldt ook voor de film, radio en televisiesector. Uitbesteding resulteert in flexibiliteit en innovativiteit Opvallend is het toenemen van onderlinge uitbesteding en toelevering in de creatieve industrie en de IT. Dat is nationaal duidelijk zichtbaar en is het gevolg van de opkomst van de zzp’er. Uitbesteding verleent een cluster flexibiliteit en innovativiteit. Dit blijkt een belangrijke functie te hebben. Film-, radio- en televisie past zich aan De film, radio en televisiesector in Nederland volgt in de periode tot 2010 het pad van de traditionele gedrukte pers en de telecom: teruggang en verlies van positie in de waardeketen. Echter, na 2010 lijkt deze voor Hilversum belangrijke bedrijfstak zichzelf opnieuw uit te vinden: een sterk herstel en krachtige uitbreiding van de werkgelegenheid. De film- radio en televisiesector past zich aan aan de digitalisering en weet groei te realiseren. Dat is gedreven door extra afzet aan de reclame-industrie en enigermate aan de IT sector. Het gaat tevens gepaard met een toename van de onderlinge uitbestedingen in de FRTV-sector zelf: fragmentatie van de bedrijven waardoor flexibiliteit en innovativiteit toenemen. Echter, de groei is sterk plaatsgebonden – namelijk in Amsterdam.

Kennelijk is er een relatie tussen de aanpassing en de locatie. Uitgaven reclame en meer uitbesteding De film, radio en televisiesector (FRTV) kan zich handhaven door sterk toegenomen bestedingen van de reclame industrie, die zelf moeite heeft zich staande te houden in de digitalisering. Tevens, hoewel bescheiden in omvang, nemen de leveringen van de FRTV aan de IT diensten toe. Voor de FRTV sector zijn dit aanzienlijke bestedingen. De IT diensten zijn de krachtigste groeimotor in de creatieve industrie en de ICT-sector.

61

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek De film, radio en TV-sector trekt het voordeel van de reclame en de IT diensten in het jongste conjuncturele herstel naar zich toe. De FRTV sector koopt op haar beurt diensten in van vertalers en artiesten in kunst en cultuursector in. De ruimte voor groei ligt duidelijk in directe export en binnenlands in de voorwaartse leveringen aan de internationaal sterke reclame-industrie en ITdiensten. Ofwel, de Creatieve industrie en de IT sector staat voor de uitdaging de trekkende rol van de krachtige, exporterende en internationaal concurrerende IT diensten zoveel mogelijk te laten doorwerken naar kleinere bedrijfstakken in deze industrie. Dat grensvlak zijn de creatieve digitale diensten, waarbij software (IT-kennis), creatieve reclame en beeld- en geluidtechniek samenvallen.

Herstel film-, radio- en televisiesector vindt plaats in Amsterdam Dit is echter een nationale analyse. Het blijkt dat de groei overwegend in Amsterdam is, in de IT diensten, maar ook de groei in de FRTV sector is een hoofdstedelijk fenomeen. Dat heeft drie redenen: 1 digitalisering leidt tot onzekerheid over de laatste trend en de nieuwste technologische ontwikkeling, die ter plekke markten kunnen vernietigen en creëren. Het antwoord van bedrijven daarop is opsplitsen (meer toeleveren en uitbesteden) en elkaars nabijheid zoeken, met als doel spillover te verkrijgen, en zoveel mogelijk informatie op te vangen. Nabijheid compenseert onzekerheid als gevolg van markt- en technologie-ontwikkeling (Manshanden, 1996). 2 dit lijkt te maken te hebben met de woonvoorkeuren van de moderne IT-er: dat is een alpha-ITer, een techneut met voorkeur voor muziek, creatie, menselijke contact en een voorkeur voor hippe steden. 3 het is waarschijnlijk dat de monofunctionele karakter van het Media Park de recente groei uit de cross-over met de IT diensten en de reclame in Hilversum in de weg heeft gestaan. De FRTV-sector is namelijk ingericht op het leveren aan de consument, terwijl de groei juist hoofdzakelijk uit de binnenlandse reclame sector en IT diensten komt. Die groei zit buiten Hilversum, in gemengde woon-werk milieus in Amsterdam, waar ontmoetingsfuncties ruim voorhanden zijn.

Daarin is de leidraad voor de verdere ontwikkeling van het Media Park besloten.

Vestigingscondities Media Park: diversiteit bedrijven, spill over en ontmoeten Nu zijn de uitbestedingen en toeleveringen door de ZZP’er op en rond het Media Park weliswaar toegenomen, maar de diversiteit en ontmoetingsfunctie op het Media Park dienen te worden verbeterd. Het ligt voor de hand op het Media Park juist ook ruimte te bieden voor bedrijven in de reclame, IT diensten en diensten op het gebied van informatie (webhosting, webportals). Dat zijn zelf exporteurs van diensten en flinke afnemers van de FRTV-sector. In het huidige bestemmingsplan zijn deze activiteiten (‘ondersteunende diensten’) weliswaar al toegestaan en zelfs al zeer beperkt, namelijk 3 vestigingen met in totaal 8 werkzame personen, aanwezig op het Media Park. Het huidige monofunctionele karakter van het Media Park leidt er echter toe dat de genoemde bedrijvigheid vestiging op het Media Park niet overweegt, uitzonderingen daargelaten. De asset van het Media Park is de data infrastructuur. De ICT sector is de sterkste sector in Gooi en Vechtstreek met de hoogste en stabiele specialisatie, hoewel de sector groter is en sneller groeit in Amsterdam. In Gooi en Vechtstreek en Hilversum groeit de sector niet zo sterk als daarbuiten; de agglomeratievoordelen van Amsterdam trekken deze groei aan. Hilversum heeft wel de 62

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek mogelijkheden voor groei in de IT-diensten en diensten op het gebied van informatie, gezien de sterke bedrijven in Hilversum. Hilversum biedt wel de kwaliteit en ruimtelijke concentratie, maar niet de schaal en kwantiteit in de IT-diensten en Creatieve industrie.

6.2 Conclusies onderzoeksvragen 1. In welke segmenten van de arbeidsmarkt is er sprake van schaarste en overschotten? Met het oog op het mediacluster en de ontwikkelingen in de digitale creatieve industrie, bij welke competenties knelt het op de arbeidsmarkt? Het is gebleken dat de zeer dynamische arbeidsmarkt voor de ICT en creatieve industrie zich voor het overgrote deel buiten het gezichtsveld van de officiële bronnen afspeelt. Aan IT-ers is in het algemeen in een gebrek, maar dat betreft een ruim begrip van IT. Daartegenover staat een ruim aanbod van creatieven van een groot aantal opleidingen. Hierdoor is er sprake van een mismatch. De combinatie van beide is echter schaars, maar is wel noodzakelijk voor de digitale creatieve industrie. De IT-diensten, de krachtigste groeier van de sector, heeft na 1995 een groei van circa 140 duizend personen doorgemaakt. De FRTV sector is na 2010 met drie, vierduizend personen toegenomen. Dit heeft zich hoofdzakelijk via informele kanalen afgespeeld. De markt doet voor een groot deel zijn werk. De moderne IT-er is creatief en van een andere categorie dan de traditionele IT-er/programmeur. De moderne ITer zoekt een hoogwaardig, gemengd woon-werkmilieu. Urbane kwaliteit van de woonwerkomgeving is cruciaal als vestigingsvoorwaarde, daar veel mensen in de sector thuis werken in een flexibel netwerk.

Specifiek onderwijs is noodzakelijk om juist het talent, dat de combinatie van IT en creatieve vaardigheden heeft, te vormen. Echter, onderwijs op het Media Park heeft met twee structurele factoren te maken. De eerste is de beperkte schaal. De tweede is het zeer gespecialiseerde karakter van de gevraagde skills en vertrouwen. Opleiding wordt voor een deel door de bedrijven zelf gedaan. Mensen met de juiste skills en competenties voor de mediasector (creativiteit en programmeren, kortweg de creatieve communicatieve bèta) zijn niet altijd verkrijgbaar op een open en transparante arbeidsmarkt, zoals in een vacaturebank. Zulke werknemers worden door de bedrijven zelf opgeleid of aangenomen via informele netwerken. Een formele vacaturebank ontbreekt. Vertrouwelijkheid, de nabijheid tot de werkvloer en kennis over (toekomstige) producten en diensten bepalen dat. Het is precies op dat grensvlak waarop bedrijven, op en van buiten het Media Park onderwijs voorzieningen kunnen delen, omdat elk bedrijf weer eigen wensen heeft. Hoogwaardige bedrijven op het Media Park organiseren de instroom van nieuwe creatieve werknemers weliswaar deels zelf, onder andere via bedrijfsopleidingen. Desondanks is er behoefte aan behoefte aan bundeling van de vraag door verschillende bedrijven en een gezamenlijk, gedeeld aanbod van opleidingen.

Media Perspectives beoogt dat, onder andere door het bijeenbrengen van HR-mensen van verschillende bedrijven. Dit is noodzakelijk, omdat bedrijven het niet geheel zelf kunnen en er een gezamenlijk belang is. Echter, onderwijs op het Media Park kan alleen slagen als het (zoals Research & Development) in de bedrijven is verankerd en er dichtbij en nauw mee verbonden is. Kortom, opleiding op het Media Park is mogelijk als het vanuit de interne behoefte van bedrijven op het Media Park wordt opgezet, specialistisch, toegesneden ‘top of the bill’ is en een vervolg heeft in een gedeeld, gezamenlijk belang en faciliteit. 63

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek 2. In welke technologieën en toepassingsgebieden in de digitale creatieve diensten heeft Hilversum een concurrentievoordeel in het nationale en internationale speelveld, hoe draagt dit bij aan de Nederlandse economie en wat is nodig voor een verdere ontwikkeling van deze kracht? Welke risico’s/uitdagingen zijn er in de toekomst te verwachten voor deze technologieën en toepassingsgebieden? Waar knelt het op dit gebied bij het Media Park? Hilversum heeft een voordeel voor bedrijven die gericht zijn op de productie van content – de verhalenfabriek. Door de decennialange traditie van productie en selectie van beeld en geluid en de concurrentie tussen deze producenten (omroepen in het zuilenstelsel) is er een diepe kennis over de mediaconsument in de hoogwaardige Nederlandse consumentenmarkt. Deze producenten kunnen goed selecteren; zij weten wat wel en niet werkt voor de consument. Dat weten zij zo goed, dat zij in staat zijn formats voor de buitenlandse markt te ontwikkelen. Vervolgens heeft Hilversum een voordeel voor IT diensten die gericht zijn op de digitalisering van beeld- en geluidtechnologie voor de eindconsument. Vanuit de verschillende omroepen, publiek en commercieel, levert dit een effectieve vraag naar formats op die, als ze overleven op de Nederlandse thuismarkt, meer dan goed genoeg zijn voor internationale markten.

Zo draagt dat bij aan de Nederlandse economie. Het specifieke voordeel van Hilversum is dat deze kennis geconcentreerd is in een klein gebied: Hilversum is een kleine stad en het Media Park is een unieke concentratie met een groot nabijheidsvoordeel. Binnen een straal van 500 meter tot een kilometer vindt een internationale speler in de media industrie alle inputs en een aantrekkelijk gemengd, hoogwaardig woonwerkmilieu. Het benutten van dit nabijheidsvoordeel heeft de hoogste prioriteit. Het Media Park is vanuit het in de jaren zestig geldende principe van functiescheiding monofunctioneel opgezet, terwijl de moderne ontwikkeling duidelijk voortkomt uit diversiteit en variatie, en dispersie van bedrijvigheid door toeleveren, uitbesteden, zzp-ers die thuis werken en een grote behoefte hebben aan ontmoetingen buiten de deur. Juist daar knelt het op het Media Park. Meer soorten en maten bedrijven, passend in het toekomstige profiel, ook vestigingen van internationale bedrijven, ontmoetingsfuncties als congrescentra, horeca en publieke verblijfskwaliteit in plaats van een parkeerterrein, nodigen uit voor de benutting van cross-over tussen de kwaliteit van de FRTV sector, de IT diensten en de reclame-industrie.

3. Wat zijn de ruimtelijke condities voor het Hilversum Media Park en hoe kan de beschikbare ruimte in Hilversum met het oog op de toekomst optimaal worden benut, variërend van de behoefte van grootschalige internationale en nationale bedrijvigheid op specifieke terreinen tot de kleinschalige lokale bedrijvigheid in gemengde woon-werkmilieus? Waar kunnen knelpunten worden verwacht op ruimtelijk gebied? Momenteel is het park ingericht volgens verouderde inrichtingsprincipes, namelijk functiescheiding. Autobereikbaarheid neemt letterlijk een centrale plek in het Media Park in. Het zijn de principes van staatsgeleide organisaties, zoals de verzuilde omroepen in de 20e eeuw waren. Over de afgelopen decennia is de mediasector meer markt gedreven geworden. Daar horen andere inrichtingsprincipes bij, namelijk functiemenging. Juist voor een incubatiemilieu zijn ruimtelijke condities zijn van groot belang. Het gaat om maximale benutting van netwerkvoordelen (economies of scope) tussen de belangrijkste bedrijfstakken in de IT/CI. Kortom, de ruimtelijke condities van het Media Park dienen zich te richten op: 64

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek • • • • • • • • •

dichtheid nabijheid variatie van bedrijfsruimte, in kwaliteit, prijs, volume en vorm met ruimte voor start-ups functiemenging werken, amusement, publieke verblijfskwaliteit, short-stay en horeca verbreden soorten bedrijvigheid, direct en indirect voor de media vervaging scheiding tussen publieke en private ruimte openheid hoge verblijfskwaliteit, sfeer en groen bereikbaarheid voor meer modaliteiten

Deze ruimtelijke voorwaarden dienen zodanig te zijn dat uitwisseling en verblijf aantrekkelijk is – het is geen puur zakelijk werkmilieu, maar een creatief milieu, waar het gaat om uitwisseling door nabijheid die extra vernieuwing mogelijk maakt. Daarnaast is het van belang dat een campus niet wordt gedomineerd door één partij, maar dat juist verschillende partijen de mogelijkheid hebben om faciliteiten te delen en samen te werken, zodat er vertrouwen is. Functies die daar bij horen zijn horeca, detailhandel, publieksfuncties zoals Beeld en Geluid, hotels, en congressen (Amsterdam zit qua capaciteit aan de grens en de Randstad is in Europa de belangrijkste grootstedelijke regio voor congressen geworden), en ruimte voor short-stay. Lokaal gebonden clusters bestaan doorgaans uit grote bedrijven die om hen heen, al dan niet in de nabijheid, een keten van kleinere bedrijven hebben die toeleveren. Het Media Park is zoiets; in de wijken er om heen wonen veel mensen die in media industrie werken, dan wel als klein bedrijf of thuiswerkende zzp’ers creatieve diensten toeleveren aan de grotere bedrijven op het Media Park en elders, in Hilversum of daarbuiten, en daarbij weer flexibel samenwerken met anderen.

4. Wat is de huidige en toekomstige kracht van de driehoek Hilversum-Amsterdam-Utrecht? Welke positie heeft het Hilversum Media Park hierin? Hoe kan deze positie optimaal benut worden? Porter’s diamant in de Media Valley Met behulp van de clusterbenadering van Porter kan deze vraag beantwoord worden. Zijn clusterbenadering kent vier pijlers (de diamant van Porter): • • • •

Natuurlijke hulpbronnen: letterlijke fysieke hulpbronnen, dan wel ontwikkelde voordelen Toeleverende bedrijfstakken Vraag condities Strategie, structuur en concurrentie

Kortweg gezegd zijn alle vier aanwezig in de Media Valley. De concurrentiekracht van het huidige Mediacluster en creatieve industrie in Nederland is groot. De export van verschillende formats en muziek zijn daar de bekendste voorbeelden van. De diamant van Porter is van toepassing voor de gehele Media Valley. Hilversum, Amsterdam en Utrecht, waar een groot aantal bedrijven in de creatieve industrie, de ICT en film-, radio- en TVsector is gevestigd, hebben aanvullende voordelen als het om de vraag condities gaat. Natuurlijke en ontwikkelde hulpbronnen en vraagcondities Amsterdam biedt het voordeel van concentratie en diversiteit van de sector, waardoor spill-over, toeleveren en uitbesteden tussen een groot aantal kleine bedrijven mogelijk is. Dit reduceert de 65

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek onzekerheden en reductie van onzekerheid. Daarnaast heeft Amsterdam een grote consumentenmarkt, dat het publiek genereert voor TV-opnames. Tevens biedt Amsterdam een woonomgeving voor creatieven. Buiten Amsterdam zijn voorts in Haarlemmermeer belangrijke vestigingen van de sector gevestigd. Utrecht is een grote concentratie van bedrijven in de ICT die met name de Nederlandse markt bedienen. Het is in mindere mate op media dan elders in de Media Valley, en meer gericht op de harde ICT. Niettemin is Utrecht een reservoir van talent en ICT-ers. Het is in mindere mate een broedplaats voor nieuwe bedrijvigheid in de ICT, creatieve industrie en FRTV-sector zoals Amsterdam dat is. Media Park Hilversum is de enige locatie in Nederland die een hoge concentratie van activiteit in de media sector biedt. Nabijheid, diversiteit, ontmoeten en clustering worden nog niet optimaal benut, en vormen de leidraad voor de opzet van het Media Park Hilversum. Daarnaast heeft Media Park de fysieke data-infra die voor het mediaal bereiken van een groot publiek nodig is, en grootschalige productie- en opname faciliteiten. Daar geldt een specifiek nabijheidsvoordeel voor bedrijven in de media, die alleen in Hilversum op die plek gelden: de broedplaats.

Hoewel Hilversum de omvang van de publieksmarkt mist, heeft Hilversum een hoogwaardig lokaal publiek en een basis voor musici, content-makers en creatieve ICT-ers. Toeleverende bedrijfstakken binnen de Media Valley In de Media Valley heeft de IT-industrie een hoofdrol; deze sector groeit sterk door de digitalisering en heeft een sterke exportpositie. De dragende sectoren voor de film-, radio en televisiesector zijn de reclame industrie en de ICT-sector. De FRTV sector weet vanaf 2014 aan te haken en groeit. De onderdelen van de creatieve industrie hebben elk een eigen verhaal over de effecten van de digitalisering. De ontwikkelde voordelen liggen in de traditie van kunst, cultuur en creativiteit, de historie van de media en de omroepen en de kennis over de consument die daaruit voortvloeit. Er is een hoge mate van toelevering tussen deze bedrijfstakken op het niveau van de Media Valley: IT, reclame en FRTV. De laatste is een grote afnemer van kunst, cultuur, vertalers, designers artiesten. Bestedingen in Gooi en Vechtstreek door de creatieve industrie en IT-sector hebben een hoge doorwerking in de Media Valley zelf; er zijn weinig weglek-effecten. Binnen de Media Valley is het cluster in Hilversum cluster zowel vrager als aanbieder van media producties. In deze cross-over ligt de grote kracht van het cluster in de Media Valley.

De vragers zijn niet de eindconsumenten, maar de export en de binnenlandse zakelijke markt. Hilversum biedt extra attracties zoals het instituut voor Beeld en Geluid. Het ontwikkelen van de attractiewaarde voor het publiek en de B2B (congressen) van het mediacluster brengt bestedingen voort die voordelig zijn voor het Media Park en Hilversum.

Strategie, structuur en concurrentie De achtergrond van de concurrentie in Hilversum en Media Vally is dat gedurende een eeuw elke omroepmaatschappij een eigen radio orkest had, dat eigen publiek trok. Dit heeft uiteindelijk geleid tot de huidige concentratie in het Muziekcentrum van de Omroep, de thuisbasis van het Radio Filharmonisch Orkest, het Groot Omroepkoor en het Metropoolorkest. Dit kan inmiddels als een ontwikkelde hulpbrom beschouwd worden. De concurrentie tussen de omroepen, een uniek Nederlands verschijnsel, is de basis voor deze kwaliteit van Nederlandse producties en bestond 66

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek vooral in Hilversum. Dat geldt voor TV-formats, maar ook voor orkesten. De FRTV-sector heeft een stabiele publieke basis, die spin-off genereert in de vorm van een vraag naar creativiteit en content. Alleen de ICT sector laat een krachtige export zien. Voor de FRTV-sector – en zekere zin ook voor de creatieve industrie – geldt dat de de concurrentie van oudsher een goede basis is geweest voor kwaliteit. Vervolgens is dat een voedingsbodem gebleken voor de ontwikkeling van commerciële partijen. Export is echter iets voor grote bedrijven; zij kunnen de internationale markt openbreken. Omdat de sector kleinschaliger is geworden, blijft er zeer waarschijnlijk exportpotentieel liggen. Toch zal daar zeker exportpotentieel zijn. Clustermanagement kan dat faciliteren, naast innovatie, markten talentontwikkeling door onderwijs dat is geïntegreerd met bedrijven op het Mediapark.

67

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek

Literatuur en bronnen Abrahamse, C.M. en C. Cabout (Eindredactie), (1995) Hilversum en de omroep. Publicatie ter gelegenheid van het vierde lustrum van de Hilversume Historische Kring “Albertus Perk” Buiting, K. (2018), Stand van TMT – februari 2018. Amsterdam: ABN-Amro Buiting, K. (2017), Branche-update: Reclamebureaus – december 2017. Amsterdam: ABN-Amro Duijn, S. (2018), Stand van de Leisure – januari 2018. Amsterdam: ABN-Amro Erasmus Centre for Entrepreneurship (2018), ScaleUp Dashboard 2018. Rotterdam: EUR/ECE. Gemeente Hilversum, iMMovator en diverse auteurs (2017), Open Brief aan formateur - Investeer met ons in de Digitale Creatieve Industrie, Using Dutch Creativity to Inspire the World. Hilversum: Gemeente Hilversum. Hilversums Historisch Tijdschrift Eigen Perk, diverse nummers iMMovator (2015), Ondersteuning acquisitiebeleid gemeente Hilversum. Hilversum: iMMovator. Manshanden, W.J.J. (1996), Zakelijke diensten en regionaal-economsiche vernieuwing: de economie van nabijhheid. Universiteit van Amsterdam: Amsterdam. Academisch proefschrift Manshanden, W.J.J. en W. Jonkhoff (2005), Creativiteit komt met concentratie. In: Economisch Statistische Berichten, 15-7-2005, pp 310-312 Rutten, P.W.M, Van Mil, T. en F. Visser (2010), De kracht van Cross Media in de netwerkeconomie. Hilversum: iMMovator. Rutten, P.W.M, Koops, O., Nieuwenhuis, O. en en F.

Visser (2012), Toekomst van het Nederlandse Cross Media Cluster. Hilversum: iMMovator. Rutten, P.W.M, O. Koops en F. Visser (2017), Monitor Creatieve Industrie 2016. Hilversum: iMMovator. Perfect & More (2018), Exportwaarde Nederlandse Populaire Muziek. Hilversum: Buma Cultuur. Rienstra, G., Manshanden, W. en O. Koops (2017), Economisch Beeld Utrecht+, Utrecht: Provincie Utrecht. Rienstra, G., Manshanden, W. en O. Koops (2017), Economisch Beeld Utrecht+ - deelrapportage Gooi en Vechtstreek, Utrecht: Provincie Utrecht. Schavemaker, P. (2018), 100 jaar Hilversum mediastad. Hilversum: Uitgeverij Conserve.

www.startupjuncture.com www.cbs.nl www.lisa.nl www.fd.nl 68

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek

Bijlage 1: Media-uitgaven van het Rijk In hoofdstuk 3 is de afzet van de film, radio en televisiesector naar categorie weergegeven. Een van de afzetmarkten van de sector zijn de media-uitgaven van het Rijk. Dit zijn de uitgaven van de instellingen die taken uitvoeren die in de Mediawet 2008 zijn vastgelegd. Hieronder vallen naast de landelijke publieke omroep ook de regionale omroepen, het Instituut voor Beeld en Geluid, Stichting Omroep Muziek en een aantal andere instellingen op gebied van media. In onderstaande figuur is een overzicht gegeven van de instellingen en de uitgaven uit de Mediabegroting 2018. Figuur B1: Uitgaven Mediabegroting 2018 per instelling Instelling

Uitgaven 2018

Aandeel in totaal

x1000

als %

Landelijke publieke omroep

794,0

80,6

Regionale publieke omroep

142,3

14,4

Instituut voor Beeld en Geluid

22,6

2,3

Stichting Omroep Muziek

16,1

1,6

Commissariaat voor de Media

4,8

0,5

Stimuleringsfonds voor de Journalistiek

2,1

0,2

Lokale Publieke Omroepen

1,5

0,2

Mediawijsheid-expertisecentrum

1,5

0,2

Overige uitgaven

0,8

0,1

985,7

100,0

Totaal mediabegroting

Bron: Rijksoverheid (2017) - Kamerbrief Mediabegroting 2018 De uitgaven worden gefinancierd uit de Rijksmediabijdrage en de Reclame-inkomsten (waaronder STER inkomsten). Indien nodig worden tekorten aangevuld vanuit de Algemene Media-reserve. In 2018 is er sprake van een tekort van 28,4 miljoen euro in de begroting. De Rijksmediabijdrage is een dotatie uit de algemene middelen die jaarlijks wordt overgemaakt naar de mediabegroting. Dit is de belangrijkste financieringsbron voor de Mediabegroting en goed voor ongeveer 80 procent van de totale uitgaven. In de Mediawet 2008 is tevens een minimumniveau vastgelegd voor de Rijksmediabijdrage. De ontwikkeling van de media-uitgaven van het Rijk over de tijd laat een stabiel licht stijgend verloop zien en ook in de Mediabegroting 2018-2022 wordt deze trend voor de komende vijf jaar doorgezet (zie figuur B2).

69

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek Figuur B2: Ontwikkeling Media-uitgaven van het Rijk 2000-20161 en Meerjarige raming 2018-20222.

Bron: CBS Nationale Rekeningen en Rijksoverheid (2017) - Kamerbrief Mediabegroting 2018 1 in constante prijzen, prijspeil 2016 2 prijspeil 2018, exclusief consumentenprijsindexvergoeding

70

De flexibele kracht van de Verhalenfabriek

71