bijlage1 Programma Groen Hilversum 2040

81

Kaart 12 Principe keuze boomsoorten Hilversum is een bomenstad. In de openbare ruimte staan meer dan 800 verschillende boomsoorten. Deze kaart geeft een richtlijn voor soortkeuze bij de aanplant of vervanging van bomen. Afhankelijk van de standplaats (verharding of open grond) en de stedenbouwkundige structuur van een buurt wordt er gekozen voor inheemse (Nederlandse) of uitheemse bomen en voor allemaal dezelfde soorten of voor variatie. Legenda Hoofdboomstructuur Inheems en variatie Inheems en uniformiteit Uitheems en variatie Uitheems en uniformiteit Wijken Inheems en variatie Inheems en uniformiteit Uitheems en variatie Uitheems en uniformiteit

82

Verklarende woordenlijst Barrière

Boomspiegel

Ecologische verbinding

Constructies in en rondom Hilversum die een obstakel voor dieren, insecten en planten zorgen om van A naar B te gaan. Zoals gebouwen, wegen en schuttingen.

Een boomspiegel is de uitsparing in de verharding van een stoep waarin een boom is geplant.

Ecologische verbindingen worden aangelegd om het migreren van dieren en planten tussen natuurgebieden mogelijk te maken en om grotere natuurgebieden te creëren.

Bewonersparticipatie Er is sprake van participatie als bewoners meedenken, meepraten en meedoen bij bestuurlijke processen van de gemeente. Bij Programma Groen zijn dit bijvoorbeeld de gesprekken die gevoerd zijn met bewoners en belanghebbende organisaties.

Biodiversiteit De verscheidenheid van het leven, op het niveau van soorten en ecosystemen. Biodiversiteit omvat alle soorten die er op aarde zijn, waaronder alle dier- en plantensoorten. Naast de verscheidenheid aan soorten omvat biodiversiteit ook de diverse ecosystemen (leefgebieden) waar die soorten voorkomen.

Buitengebied Het gebied rondom de bebouwde kom van Hilversum.

Dudok Willem Marinus Dudok (Amsterdam, 6 juli 1884 Hilversum, 6 april 1974) was een Nederlands architect en stedenbouwkundige. Hoewel niet opgeleid als architect, is hij onder meer bekend door zijn ontwerp van het raadhuis in Hilversum. Hij maakte in totaal voor Hilversum 75 ontwerpen (enkele niet uitgevoerd en enkele al gesloopt), een unicum in de Nederlandse architectuur.

Ecologische biomassa Ecologische biomassa is het totale gewicht aan planten en dieren, uitgedrukt in drooggewicht per oppervlakte of aantal individuen.

Ecologische stapstenen Kleine oppervlaktes geschikte leefomgeving voor bepaalde diersoorten, die deze diersoorten de mogelijkheid geven om zich door het landschap van het ene naar het andere natuurgebied te verplaatsen.

Ecosysteem Een ecosysteem wordt gevormd door de wisselwerkingen tussen alle organismen en de abiotische omgeving binnen een zekere geografische of anderszins afgebakende eenheid. De term ecosysteem werd in 1935 door Arthur Tansley geïntroduceerd. Voorbeelden van ecosystemen zijn een bos, maar ook de hele aarde. Sommigen beschouwen zelfs een potplant als ecosysteem. Onderdeel van een ecosysteem zijn afzonderlijke planten, dieren en micro-organismen en de complexen die zij vormen, bijvoorbeeld in de vorm van levensgemeenschappen en populaties. Vaak ziet men ecosystemen als dynamische en functionele eenheden.

Ecosysteemdiensten De zichtbare en onzichtbare diensten die de natuur levert. Dit zijn producerende, regulerende en culturele diensten.

83

Exoten Een exoot is een plant, dier, of een ander organisme, dat van nature niet in Nederland voorkomt. Deze exoten komen door menselijk handelen in ons land terecht.

Gebouwbewonende soorten Dieren die onze gebouwen en woningen gebruiken als verblijf- en/of broedplaats. Dit zijn onder andere huismussen, gierzwaluwen en vleermuizen.

Genen Een gen is een stukje DNA. Elk gen beschrijft de code van een kenmerk, die meebepaalt hoe je eruitziet, hoe je lichaam werkt of hoe je bent.

Goois Natuurreservaat/GNR De Stichting Goois Natuurreservaat is een Nederlandse natuurbeschermingsorganisatie uit 1932, gevormd door de zes Gooise gemeenten Bussum, Blaricum, Hilversum, Huizen en Laren en Naarden, de gemeente Amsterdam en de provincie Noord-Holland. Het bezit beslaat circa 2700 hectare. Het Goois Natuurreservaat loopt van het noordelijk uiteinde aan het Gooimeer tot de provinciegrens bij Hollandsche Rading, vijftien kilometer zuidelijker. Het Goois Natuurreservaat wordt gevormd door ongeveer 40 natuurterreinen in de buitengebieden van de zes gemeenten, inclusief alle Gooise heidevelden

en het grootste deel van de bossen.

Groenblauwe verbinding Een natuurstrook die het migreren van dieren en planten tussen natuurgebieden mogelijk maakt en helpt om grotere natuurgebieden te creëren. En groenblauwe verbinding heeft een droge en natte component.

Groene verbinding Groene verbindingen worden aangelegd om het migreren van dieren en planten tussen natuurgebieden mogelijk te maken en om grotere natuurgebieden te creëren.

Groene vinger Groene vingers, ook wel groene scheggen genoemd, zijn groengebieden aan de stadsranden die het stedelijk gebied binnendringen. Op deze wijze wordt een groene overgang van stad naar buitengebied gecreëerd. In dit groenbeleidsplan zijn voor Hilversum vier groene vingers beschreven die zich kenmerken door hun natuurlijke karakter. De plantsoenen langs de radialen aan de stadsranden van Hilversum vormen ook een groene verbinding tussen de stad en het buitengebied, maar hebben geen natuurlijk karakter. Daarom zijn ze apart benoemd en beschreven als stadsranden en zichtlijnen.

Groene Tunnel-effect Als een straat omzoomd is door grote bomen waarvan de kronen elkaar raken ontstaat een soort groene tunnel. Hierdoor wordt de verversing van de lucht in de straat sterk beperkt. Als gevolg blijven uitlaatgassen onder de boomkronen hangen. In straten met veel verkeer kan dit leiden tot hoge concentraties luchtverontreiniging.

Hoofdbomenstructuur De hoofdbomenstructuur is de in dit groenbeleidsplan aangewezen verzameling boomstructuren, die als de belangrijkste binnen de gemeente Hilversum wordt gezien.

Illusielandschap Het illusielandschap is een typisch Goois begrip. Wie zich op de heidevelden begeeft heeft ondanks de aanwezigheid van verschillende bebouwingskernen de illusie zich in een grootschalig aaneengesloten natuur/ cultuurlandschap te bevinden waarin de stedelijke invloeden niet of nauwelijks merkbaar zijn. Dit beeld wordt bereikt door zorgvuldig gepositioneerde bosaanplant langs de randen van bebouwingskernen in combinatie met terughoudendheid bij het bouwen van hoge gebouwen.

84

Inheemse planten

Lokaal wandelnetwerk

Dit zijn soorten die oorspronkelijk voorkomen in Nederland of in de buurt van Nederland.

Een lokaal wandelnetwerk is een netwerk van toegankelijke voetpaden en stoepen in buurten. Ook woonerven vallen hieronder.

Invasieve soorten Planten en dieren die niet van oorsprong in Nederland voorkomen en een bedreiging vormen voor de oorspronkelijke soorten.

Langzaam verkeer

Kwelwater

Natuurlijk groen

Kwelwater is grondwater dat onder druk uit de grond komt. In het algemeen ontstaat kwel door een ondergrondse waterstroom van een hoger gelegen gebied naar een lagergelegen gebied.

Groen binnen de bebouwde kom dat is ingericht met een variatie aan planten, struiken en bomen die past bij Hilversum en voorziet in voedsel, vocht, veiligheid en voortplanten van dieren en insecten. Dit kunnen parken, plantsoenen en bermen zijn, maar ook tuinen. Natuurlijk groen wordt natuurvriendelijk beheerd.

Klimaatbestendig inrichten Het inrichten van de bebouwde omgeving zodat dat de effecten van de klimaatverandering opgevangen kunnen worden.

Klimaatadaptatie Klimaatadaptatie is het aanpassen van samenlevingen en gebieden aan veranderingen in het klimaat, zodat de kwetsbaarheid voor de gevolgen van klimaatverandering vermindert.

Kruidenlint Een door mensen ontworpen strook waar wilde bloemen groeien van het voorjaar tot ver in de winter. De bloemenlinten zijn belangrijk voor vlinders, bijen en andere insecten.

Langzaam verkeer bestaat uit fietsers en voetgangers.

Natura 2000 Natura 2000 is een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden op het grondgebied van de lidstaten van de Europese Unie. Dit netwerk vormt de hoeksteen van het beleid van de EU voor behoud en herstel van biodiversiteit. Natura 2000 is niet enkel ter bescherming van gebieden (habitats), maar draagt ook bij aan soortenbescherming.

Natuurvriendelijk beheer Vorm van beheren waarbij gestreefd wordt de biodiversiteit te vergroten, en de flora en fauna

de kans te geven zich te ontwikkelen door middel van natuurlijke processen. De focus in het beheer is dan niet het in stand houden van huidig groen, maar het actief begeleiden naar een andere samenstelling van het groen.

Natuurinclusief De natuur een volwaardige plek geven in de stad. Hiermee bedoelen we het natuurinclusief bouwen, ontwerpen, inrichten en beheren van de openbare en private buitenruimte.

Natuurmonumenten De Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland, in de tekst kortweg Natuurmonumenten, is een Nederlandse natuurbeschermingsorganisatie, opgericht in 1905, die natuurgebieden in Nederland aankoopt en beheert. Het eerste gebied dat de vereniging in 1905 aankocht ter bescherming was het Naardermeer in de provincie Noord-Holland.

Natuurnetwerk Nederland (NNN) Natuurnetwerk Nederland is een samenhangend netwerk van bestaande en nog te ontwikkelen natuurgebieden in Nederland. Het vormt de basis voor het Nederlandse natuurbeleid. Het Natuurnetwerk Nederland levert, samen met het Natura 2000-netwerk, een bijdrage aan het behoud en de versterking

85

van de biodiversiteit in Nederland. Het Natuurnetwerk Nederland is opgebouwd uit kerngebieden, natuurontwikkelingsgebieden en verbindingszones.

Natuurvriendelijke oever Natuurvriendelijke oevers zijn geleidelijk aflopende oevers zonder verhardingen of beschoeiingen, zodat er veel ruimte is voor planten en dieren in de overgangszone tussen land en water.

Natuurwaarden De natuurwaarde van een gebied is de waarde die een bepaald gebied heeft, gezien vanuit het perspectief van natuurbescherming. Dit betreft grofweg de verscheidenheid aan verschillende soorten flora en fauna die in een bepaald gebied voorkomt.

Overheidsparticipatie Als inwoners zelf ideeën hebben voor hun buurt of gemeente, vraagt dat om een andere rol van de overheid. De ondersteuning van al die ideeën en plannen door de gemeente heet overheidsparticipatie. In Hilversum zijn dat bijvoorbeeld de wijkbudgetten die inwoners kunnen helpen hun ideeën te laten uitvoeren.

Rondje Hilversum

rondom Hilversum.

Stadslandschap Naast 8 wijken is Hilversum ook in 20 stadslandschappen ingedeeld. Een stadslandschap wordt gekenmerkt door zijn ligging in de stad, de hoeveelheid groen en de hoeveelheid en hoogte van gebouwen. Elk stadslandschap heeft zijn eigen ecologische kenmerken, bijzonderheden en kansen. Een stadslandschap in het westen biedt bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor soorten uit het veenweidegebied, terwijl een stadslandschap in het noordoosten mogelijkheden biedt voor soorten van de heide. Een stadslandschap met veel hoogbouw biedt juist meer mogelijkheden voor massawinterverblijven van vleermuizen dan een stadslandschap met voornamelijk laagbouw. Ook de hoeveelheid groen die aanwezig is, beïnvloedt voor welke soorten het stadslandschap geschikter is.

Stadsecologie De ecologische omstandigheden en processen in een stad. De stad is een door de mens gedomineerd ecosysteem. In vergelijking met natuurgebieden is het doorgaans warmer, droger, versteender en is het dynamisch. Sommige dieren en planten weten juist goed te overleven in steden, mede vanwege het speciale milieu.

Stedelijk groen Stedelijk groen zijn gazons, bermen, plantsoenen en lanen waar de focus niet ligt op het realiseren van natuurwaarden. Bij stedelijk groen is het gebruik van de plek leidend in de beplanting. Stedelijk groen wordt intensiever beheerd dan natuurlijk groen.

Tuinstad De tuinstad is oorspronkelijk een in 1898 door Ebenezer Howard ontwikkeld revolutionair model voor stedelijke ontwikkeling. Hiermee wilde hij de arbeidersbevolking bevrijden uit de toenmalige misère van de industriële metropool: een stad waarin de morele, intellectuele en lichamelijke ontwikkeling van de inwoners zou worden bevorderd. Het model behelsde de oprichting van een reeks zelfvoorzienende en autonome steden, met elk maximaal 32.000 inwoners, midden op het platteland. Het tuinstadmodel was een complete samenleving op lokaal schaalniveau, die een intensieve participatie van de bevolking in het bestuur en in het culturele leven moest gaan kennen, belichaamd in een besloten, intieme en geborgen vormgeving (bron: Wikipedia). Een tuinstad is een combinatie van het goede van de stad en het dorp: “In een tuinstad vindt men het leven met de natuur, maar tevens hoogstaand geestelijk genot.”

Een recreatieve fietsroute in het buitengebied

86

Veenweide

Wadi

Zonering

Het westelijke gedeelte van het Noord-Hollandse gedeelte van het Groene Hart bestaat uit laaggelegen veenweidegebied. Veen is een natte, zuurstofarme en sponsachtige grondsoort, die is opgebouwd uit plantaardig materiaal. De gedroogde vorm staat bekend als turf. In Noord-West Nederland worden de uitgestrekte veengebieden al honderden jaren vooral als weidegebied voor koeien gebruikt. Drassige gronden en veengebieden of veenmoerassen waar turf werd gestoken (zoals een groot deel van het Vechtplassengebied) zijn veranderd in plassengebieden.

Een beplante greppel met een waterdoorlatende bodem. Bij een wadisysteem stroomt het water van de daken en de wegen niet in het riool, maar via de bovengrondse goten en/of greppels de wadi in, naar het grondwater in de bodem.

Maatregelen gericht op het geleiden van recreanten om onderlinge hinder tussen recreatieactiviteiten te voorkomen en/of aanwezige natuur en landschapswaarden te beschermen. Om de diverse kwaliteiten van het gebied tot hun recht te laten komen kan gekozen worden voor ‘zonering’. In de verschillende zones worden verschillende accenten gelegd. Belangrijke wegingsfactoren zijn: • De toegankelijkheid voor recreanten. • De belevingswaarde voor gebruikers. • De ecologische waarde, en de invloed op omliggende natuurgebieden. • De landschappelijke en cultuurhistorische waarde.

87

Literatuurlijst Gemeentedocumenten Beleid Natuurinclusief bouwen zoek.officielebekendmakingen.nl/gmb-2022299253.html Coalitieakkoord ‘Hilversum koesteren’ https://hilversum.nl/bestuur-organisatie/ college-van-burgemeester-wethouders/ coalitieakkoord-2022-2026 Gemeentelijk Watermanagement Plan 2021-2026 https://www.bouwenaanhilversum.nl/groen/ duurzaam-omgaan-met-water/default.aspx Leidraad Natuurinclusief Bouwen bij Nieuwbouw 2021 www.bouwenaanhilversum.nl/groen/nib/ nib-aanpak/2209767.aspx?t=Leidraadnatuurinclusief-bouwen Omgevingsvisie 2040: geactualiseerde samenvatting omgevingsfoto Hilversum www.hilversum2040.nl Rapport Groen Enquête 2022 bouwenaanhilversum.nl/groen/ resultaten+enquete+groen/2142229.aspx

Rapport Groene Stad Challenge 2021 www.bouwenaanhilversum.nl/groen/ groene+stad+challenge/default.aspx

Groene Initiatieven open-hilversum.hub.arcgis.com/pages/ hilversum100

Velbeleid Hilversum 2017 –1030 zoek.officielebekendmakingen.nl/gmb-2017184360.html

Klimaatsverandering in Hilversum open-hilversum.hub.arcgis.com/pages/klimaatin-hilversum

Gemeentewebsites

Natuur in Hilversum open-hilversum.hub.arcgis.com/pages/natuur-inhilversum

Beschermde bomen in Hilversum beschermde-bomen-hilversum.hub.arcgis.com/ Bouwactiviteiten en beschermde dieren en planten hilversum.nl/vergunningen/vergunningen-voorbouwen-slopen/bouwactiviteiten-beschermdeplanten-dieren Bouwen aan Hilversum bouwenaanhilversum.nl/groen/ Duurzaam Hilversum https://hilversum.nl/duurzaamheid

Externe Websites Agenda Natuurinclusief www.agendanatuurinclusief.nl/ Atlas Natuurlijk Kapitaal www.atlasnatuurlijkkapitaal.nl/ Centraal Bureau voor de Statistiek www.cbs.nl Compendium voor de Leefomgeving clo.nl/onderwerpen/biodiversiteit clo.nl/onderwerpen/ecosystemen clo.nl/onderwerpen/lokale-leefomgeving

88

De Groene stad degroenestad.nl/ Groen Kapitaal www.platform.groenkapitaal.nl GGD Gooi en Vecht ggdgv.nl/mijn-gezondheid/beter-in-het-groen/

Koninklijke Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) Klimaatsignaal 2021

Döpp, S. (14 april 2011) Kennismontage Hitte en Klimaat in de stad. Climate Proof Cities (CPC) consortium. edepot.wur.nl/440794

Omgevingsdienst Noord-Holland Noord odnhn.nl/

Dorrestijn, K. (2015) Minder sterfgevallen in groene wijken. New Scientist. www.newscientist. nl/nieuws/minder-sterfgevallen-in-groenewijken/

Hilversum in Cijfers hilversum.incijfers.nl/dashboard/bevolking-3

Planbureau voor de leefomgeving pbl.nl/onderwerpen/natuur-landschap-enbiodiversiteit pbl.nl/ecosysteemdiensten-0

Hittebestendige Stad hittebestendigestad.nl/mindmap/

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu rivm.nl/hitte

Gehl, J. (2017) Steden voor Mensen. Uitgeverij Vanden Broele, Brugge.

Instituut voor Natuur en Milieueducatie ivn.nl/wat-wij-doen/natuur-in-de-buurt/natuurin-de-buurt

Stichting toegepast Onderzoek Waterbeheer Stowa.nl Droogte en hitte in de stad

Hiemstra, J. (z.d.) Groen in de stad – Soortentabel. edepot.wur.nl/460540

Kennisportaal klimaatadaptief Nederland klimaatadaptatienederland.nl/ Thema - klimaatsverandering Sector - Natuur Kennisplatform processierups processierups.nu Klimaateffect Atlas klimaateffectatlas.nl/nl

Waterschap Amstel, Gooi en Vecht agv.nl/

Publicaties Beakert, W. & Ruyssen, I. (2021) De impact van klimaatsverandering op migratie. Demos jaargang 37, nummer 3, maart 2021 Bijhouwer, J.T.P. (1977) Het esdoornlandschap. Het Nederlandse Landschap. Uitgeverij Kosmos

Feenstra G. (1920) Tuinsteden en volkshuisvesting in Nederland en buitenland.

Hiemstra, J.A, de Vries, S., Spijker, J.H. (z.d.) Groen: meer dan mooi en gezond. De meerwaarde van groen in de stedelijke omgeving. https://edepot.wur.nl/412084 Hiemstra, J.A, de Vries, S., Spijker, J.H. (z.d.) Groen en Wonen: De meerwaarde van groen in de stedelijke omgeving. edepot.wur.nl/412102 Hiemstra, J.A, de Vries, S., Spijker, J.H., Maas. J., Tanja-Dijkstra, K., (z.d.) Groen en Zorg: De meerwaarde van groen in de stedelijke omgeving. edepot.wur.nl/412090

89

IPCC (2021) IPCC Sixt Assessment Report: the Physical Science Basis Kluck, J., Kleerekope, L., Klok, L., Solcerová, A., Loeve, R., Erwin, S., Liu, C., Welter, N., Lopes, M., Rajaie, S., (z.d.) De Hittebestendige Stad: Coolkit – Hogeschool van Amsterdam. hva.nl/ kc-techniek/gedeelde-content/contentgroep/ klimaatbestendige-stad/resultaten/coolkit.html

Petri, A.C, Koeser, A.K., Lovell, S.T., Ingram, D. (2016) How green are trees? Using Life Cycle Assessment Methods to assess net environmental benefits doi.org/10.24266/07382898-34.4.101 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) (2022) Kennisbundeling Groen en Gezondheid.

Koenders, A. (2011) Hilversum: architectuur en stedenbouw 1850 – 1940. Waanders Uitgevers, Zwolle.

Schilthuizen, M. (2018) Darwin in de stad: evolutie in de urban jungle. Uitgeverij Quercus, Meppel.

Kros, J., de Haan, B.J., Bobbink, R., van Jaarsveld, J.A., Roelofs, J.G.M, de Vries, W. (2008) Effecten van ammoniak op de Nederlandse natuur: achtergrondrapport. https://wur.nl/nl/ Publicatie-details.htm?publicationId=publicationway-333638393133

Schuttenhelm, R. (7 augustus 2020) Nederland wordt droger. En de mens draagt daar al zo’n drieduizend jaar aan bij. De Correspondent. decorrespondent.nl/11492/nederland-wordtdroger-en-de-mens-draagt-daar-al-zondrieduizend-jaar-aan-bij/17796340015168503f416e#:~:text=In de wetenschappelijke literatuur wordt,het sterkst in de ecologie.

Lahr, J. Lammertsma, D.R, Bijlsma, R.J., Weeda, E.J., Buij, J., Snep, R.P.H ( z.d.) Nederlandse biodiversiteit: hoe belangrijk is het stedelijk gebied? edepot.wur.nl/380993 Moraal, J.C (z.d.) De ene boom is de andere niet. De ene boom is de andere niet - WUR

Soga, M., Gaston, K.J. (2018) Shifting baseline syndrome: causes, consequences, and implications, Frontiers in ecology and the environment. doi.org/10.1002/fee.1794

Van der Grift, E.A, Jochem, R., Biersteker, L. van Eupen, M. (2021) Ontsnipperingsbeeld Provincie Noord-Holland: Een knelpuntenanalyse en advies voor ontsnippering van het provinciale wegennet voor fauna. Wageningen Universiteit en Research. Van der Zee , J., Bloem, J. Galama, P., Gollenbeek, L., van Os, J., Schotman, A., de Vries, S., (2019) Zonneparken Natuur en Landbouw. edepot.wur. nl/475349 Valten, D. (1988) Tuindorp Vreewijk, een geschiedschrijving over de vennootschap, haar woningen en haar huurders 1913-1988 Vink, J., Vollaard, P., de Zwarte, N. (2017) Stadsnatuur maken. Nai010 uitgevers, Rotterdam. Wageningen University and Research (z.d.) Waarom is Biodiversiteit in de stad belangrijk. edepot.wur.nl/460542 Wageningen University and Reserach (z.d.) Zonneparken en biodiversiteit: ruimte voor verbetering. edepot.wur.nl/475349 Wageningen University and Research (z.d.) Groen: goed voor de gezondheid. Geraadpleegd op 25 juli 2022.

90

Wageningen University and Research (9 oktober 2020) Groen in de wijk als maatregel tegen hitte Geraadpleegd 25 juli 2022 Wassenaar, A., Schreijnders, R. (1991) De droom van Howard: het verleden en toekomst van tuindorpen. Uitgeverij Elmar b.v, Rijswijk.

Overig beleid overheidsinstanties Basisveiligheidniveau Klimaatbestendige Nieuwbouw 3.0 - Metropool Regio Amsterdam metropoolregioamsterdam.nl/wp-content/ uploads/2021/07/BasisveiligheidsniveauKlimaatbestendige-nieuwbouw.pdf. Besluit Uitvoering Europese Exotenverordening – Rijksoverheid wetten.overheid.nl/BWBR0037731/2016-03-18 Bossenstrategie 2030 – Rijksoverheid rijksoverheid.nl/documenten/ kamerstukken/2020/11/18/uitwerking-ambitiesen-doelen-landelijke-bossenstrategie-enbeleidsagenda-2030 Deltaprogramma 2022 – Rijksoverheid deltaprogramma.nl/

Flora- en Faunawet – Rijksoverheid wetten.overheid.nl/BWBR0009640/2016-04-14 Handvest Nederland Natuurinclusief – Rijksoverheid rijksoverheid.nl/documenten/ rapporten/2021/04/23/handvest-nederlandnatuurinclusief---natuur-inzetten-voor-eensterke-en-vitale-samenleving Klimaatadaptatie Noord-Holland: bouwstenen voor een provinciale aanpak - Provincie NoordHolland noord-holland.nl/Onderwerpen/Klimaat_ Energie/Klimaatadaptatie Klimaatplan 2021 –2030 – Rijksoverheid rijksoverheid.nl/onderwerpen/ klimaatverandering/documenten/ beleidsnotas/2020/04/24/klimaatplan-2021-2030 Klimaatwet – Rijksoverheid wetten.overheid.nl/BWBR0042394/2020-01-01 Leidraad Landschap en Cultuurhistorie – Provincie Noord-Holland leidraadlc.noord-holland.nl/ensembles/het-gooi/

Leidraad Kwaliteitsimpuls Zonneparken Provincie Noord-Holland noord-holland.nl/Onderwerpen/Klimaat_ Energie/Zon Masterplan Biodiversiteit – Provincie NoordHolland noord-holland.nl/dsresource?objectid=c29ee51123f3-484d-8f38-a616f1d4d821&type=PDF Natuurbeleid – Unie van Waterschappen unievanwaterschappen.nl/waterkwaliteit/ natuurbeleid/ Natuurbeleid – Provincie Noord-Holland noord-holland.nl/Onderwerpen/Natuur/ Natuurbeleid Nationale klimaatadaptatiestrategie – Rijksoverheid klimaatadaptatienederland.nl/overheden/nas/ Nederland Natuurpositief – Natuurbeleid Rijksoverheid rijksoverheid.nl/onderwerpen/natuur-enbiodiversiteit/natuurbeleid-komende-jaren Omgevingsvisie NH2050 – Provincie NoordHolland noord-holland.nl/Onderwerpen/Ruimtelijke_ inrichting/Projecten/Omgevingswet/ Omgevingsvisie

91

Ruimtelijke Handreiking Wind op Land – Provincie Noord-Holland noord-holland.nl/Onderwerpen/Klimaat_ Energie/Wind Stikstof en Natuur – Provincie Noord-Holland noord-holland.nl/Onderwerpen/Natuur/ Natuurversterking_Stikstof Voedselvisie 2020 – 2030 – Provincie NoordHolland noord-holland.nl/Onderwerpen/Land_en_ tuinbouw_visserij/Voedsel_Verbindt Wet stikstofreductie en natuurverbetering – Rijksoverheid aanpakstikstof.nl/de-stikstofaanpak Startnotitie Nationaal Plan Landelijk Gebied – rijksoverheid aanpakstikstof.nl/de-stikstofaanpak/nationaalprogramma-landelijk-gebied

92

Colofon Programma Groen Hilversum 2040 Vastgesteld door de Gemeenteraad op 1 december 2022 Bestuurlijk opdrachtgever Wethouder Bart Heller Ambtelijke opdrachtgever Daniël Wolters Projectleiding Joost Volkers Myrte Mijnders Communicatie Hienke Stoffers Gabriëlla Vosters

Met dank aan Alle Hilversummers, externe experts en medewerkers van gemeentelijke onderdelen die hebben bijgedragen aan de totstandkoming van Programma Groen Hilversum 2040. Arnold Huisman, Erik van Schaijk, Hienke Stoffers, Daniël Grootendorst, Thalita van den Hoek, Jet Lebbink, Eva de Bruin, Gabriëlla Vosters, Annette Koenders, Coen van Beers, Jurjen Michiel Elzinga, Michel Beuving, Jacqueline Greven, Marjolein van Dongen, Marco Maréchal, Farlie Moenné, Gerben van Lunteren, Frans-Rutger Janssens, Maarten van de Zwaan, Roel van Reenen, Matthias van Beest, Gerard Paul Jol, Robin Bree, Natascha Heerschop, Carola van de Berg, Esther Seijsener, Josje Bek-Ballering, Kevin van Pernis, Ron van Toor, Michael van Riet Paap, Daniël Wolters, Milan Teunissen van Manen, Stefan Mol, Bastiaan de Deckere, Annet Krijgsman, Warsha Babulall, Renee Uijtjens, Jan Hofwegen, Paul Portheine, Christa Boshuis, Gerben Timmer, Gerard Marsman, Reni Boorsma-de Moel.

Poul Hulzink (GNR), Derk van der Velden (GNR), Luc Hoogenstein (Natuurmonumenten), Ninouk Vermeer (Natuurmonumenten), Elmar Prins (Buiting Advies), Tim Asbreuk (Buiting Advies), Bart Specken (Waternet), Luc van Zandbrink (Aeres Hogeschool), Nienke Kwikkel (Landschap Noord-Holland), Jolanda Maas (UvA), Edith Sikking (GGD), Marije Ebbers (Waternet), Marga van den Hurk (Waternet), Sijas Akkerman (Participatiecoalitie), Hans Kaljee (gemeente Amsterdam). Hilversum100 thema groep Natuur in en rondom Hilversum, VONK in de wijk, UrbanFarming035, Pinetum Blijdestein, Dr. Costerustuin, Vrienden van het Boombergpark, Stichting de Hof, Kinderboerderij De Hilversumse Meent en Stichting Omgevingseducatie.

93