bijlage1 Programma Groen Hilversum 2040

Groen in Beweging: van tuin, straat en wijk tot natuurgebied

Programma Groen Hilversum 2040 December 2022

Inhoudsopgave 1. Voorwoord wethouder Bart Heller

4

2. Inleiding

6

3. Beleidssamenvatting en leeswijzer

10

4. Wat wil Hilversum bereiken?

13

5. Voor welke opgaven staat Hilversum?

20

5.1 Biodiversiteitsverlies

21

5.2 Klimaatverandering

24

5.3 Behoefte aan groen in directe leefomgeving

27

6. Hoe wordt Hilversum een gezonde groene stad voor mens en dier?

29

6.1 Biodiversiteit stimuleren

29

6.2 Klimaatbestendig inrichten

32

6.3 Zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit

33

7. Welke inspanningen gaat de gemeente leveren?

34

7.1 Groengebieden binnen Hilversum met elkaar en met het buitengebied verbinden

36

7.2 Natuurinclusief en klimaatbestendig bouwen, verbouwen en renoveren, zowel bij grote ontwikkelingen als door de particulier

38

7.3 Binnenstedelijk groen, zowel openbaar als privé, natuurlijker inrichten en beheren

42

7.4 Waterkwaliteit en bodemkwaliteit verbeteren

45

7.5 Vele koele plekken en koele routes toevoegen: voor iedere Hilversummer en vooral bij zorg- en onderwijsinstellingen

47

7.6 Meer ruimte voor bewegen in de stad creëren met kwalitatieve groene verbindingen

49

7.7 Meer groene plekken creëren voor ontmoeten en samendoen

51

2

7.8 Zorgen voor een gezond bomenbestand dat groene baten levert aan mens en dier

53

7.9 Zorgen voor toekomstbestendige natuurgebieden en landschappen

56

8. Uitvoeringsprogramma

58

9. Wat is er nodig?

60

9.1 Organisatie en capaciteit

60

9.2 Budgetten

61

9.3 Kennis, communicatie en samenwerking

63

9.4 Evalueren, monitoren en onderzoeken

66

10. Hoe is het Programma Groen tot stand gekomen? 10.1 Participatie totstandkoming Programma Groen

69 70

Overzicht kaarten

71

Verklarende woordenlijst

83

Literatuurlijst

88

Colofon

93

3

1. Voorwoord wethouder Bart Heller In de groenenquête van 2021 vond 95 (!) procent van de deelnemers een groener Hilversum belangrijk. Het gemeentebestuur koestert samen met haar inwoners onze groene tuinstad. Niet voor niets, want ons Hilversums groen is prachtig. Maar onze ambities liggen hoger. We willen nóg meer en mooier groen. Met dit Programma Groen geven we invulling aan onze ambities uit het coalitieakkoord Hilversum koesteren. Hoe? Door de natuur rondom de stad, de stad binnen te halen. Zoals Dudok dat had bedacht toen hij de Tuinstad Hilversum ontwierp. En omdat groen en natuur niet vanzelf gaan en geholpen moeten worden, gaat de gemeente buurten en werklocaties actief helpen vergroenen. In het coalitieakkoord is hiervoor extra geld vrijgemaakt. Hiermee kunnen we samen onze groene ambities realiseren. Met “Programma Groen Hilversum 2040” willen we ook een perspectief schetsen, een stip op de horizon. Het jaar 2040, als iedere Hilversummer van de uiteindelijke resultaten kan genieten: een groene omgeving direct voor de deur. Waar we elkaar op allerlei groene, gezonde en gezellige plaatsen ontmoeten. Samen zijn, samen werken en samen spelen in het groen hebben in alle wijken hun plekken gevonden. Dit beleidsplan “Programma Groen Hilversum 2040: Groen in Beweging: van tuin, straat en wijk tot natuurgebied” laat zien hoe de gemeente dit wil doen.

Tegelwippen Planten, bloemen en bomen in plaats van tegels en asfalt: we gaan enthousiast mee met de landelijke beweging ‘tegelwippen’. Zinloze verharding in straten en pleintjes halen we weg en vervangen we door kruiden, struiken en bomen. Maar liefst 6500 m2 aan verharding maakt de aankomende 4 jaar plaats voor groen. Zo worden bijvoorbeeld versteende pleintjes vergroend, boomspiegels vergroot en groene

routes aangelegd. Want een groen Hilversum begint direct voor uw deur.

Gewoon meer bomen Er komen er verspreid over Hilversum ruim 500 extra bomen bij. Oók in de wijken die bomen het hardste nodig hebben: het centrum en HilversuOost. In bijna elk project gaan we bomen planten. In het project natuurverbinding RaabosRaaweg planten we zelfs 1,5 hectare bos.

4

Spelen doe je in het groen Samen met kinderen en omwonenden gaan we maar liefst 25 speel- en ontmoetingsplekken aanpakken en vergroenen. Speelplekken waarvan de speeltoestellen aan vervanging toe zijn geven we meteen een dikke groene jas. Met elkaar maken we zo’n plek het groene centrum van de buurt. Deze drie ‘groene bewegingen’ zijn de uitkomst van uitgebreide participatie en heel veel meningen en suggesties. Met dit Programma

Groen 2040 worden de groene ambities van het coalitieakkoord ingevuld én willen we onze belofte inlossen van samenwerking met de stad en haar inwoners. Dit doen we onder de noemer ‘Groen in Beweging’: de campagne waarin we al onze acties en communicatie daarover samen brengen onder één paraplu.

meer verschillende soorten planten en dieren, meer biodiversiteit, is ook een belangrijk doel van dit beleidsplan. Ik kan niet wachten om aan de slag te gaan! Doet u mee? Met vriendelijke groet,

In tuinen, straten en wijken: overal in Hilversum komt het groen de komende jaren in beweging en werken we samen om onze stad nog groener te maken. Voor mensen én voor dieren. Want

Bart Heller Wethouder Natuur en Groen

5

2. Inleiding Het gemeentebestuur en de Hilversummers koesteren hun groene tuinstad. En niet voor niets, want Hilversums groen is prachtig groen. Maar onze ambities liggen hoger, we willen meer en nog mooier groen. Het Programma Groen gaat deze ambities uit het coalitieakkoord Hilversum koesteren waarmaken. Hoe we dat doen? Het groen uit de natuur óm de stad trekken we door ín de stad. Net zoals Dudok dat bedacht had toen hij de Tuinstad Hilversum ontwierp. Groen en natuur komen niet meer vanzelf Hilversum binnen en moeten meer dan een handje geholpen worden. Daarom pakt de gemeente buurten en werklocaties aan en vergroent deze. Onder de slogan ‘Groen in Beweging’ komen de groene acties van de gemeente en de communicatie hierover samen onder één paraplu. De komende vier jaar gaan we werken aan 15 groene projecten. Bermen, pleinen, plantsoenen, straten en lanen dragen veel meer bij aan de biodiversiteit. Met meer verschillende bomen, planten en bloemen. Maar ook zorgen we ervoor dat iedereen gezond kan leven in de eigen omgeving in een klimaat dat verandert. Het groen van Hilversum is in beweging en samen zorgen we ervoor dat het in beweging

6

blijft. Dat doen we door inwoners bij onze projecten te betrekken en door initiatieven van Hilversummers te ondersteunen. Wat gaat u van ‘Groen in Beweging’ zien?

A. Tegel eruit, groen erin Planten, bloemen en bomen in plaats van tegels en asfalt. Zo simpel is het. De gemeente gaat daarom vol overtuiging mee met de landelijke beweging ‘tegelwippen’. In de groenenquête van 2021 vond 95% van de deelnemers een groener Hilversum belangrijk. Zinloze verharding in straten en pleintjes halen we weg en vervangen we door kruiden, struiken en bomen. Maar liefst 6500 m2 aan verharding maakt de aankomende 4 jaar plaats voor groen. Zo worden bijvoorbeeld versteende pleintjes vergroend, boomspiegels vergroot en groene routes aangelegd. Maar ook inwoners zelf kunnen bijdragen! Want een groen Hilversum begint direct voor uw deur. Als inwoner kunt u hieraan meedoen door

ook tegels of andere verharding uit uw tuin te halen. En daarmee wil de gemeente graag een handje helpen. Door het afvoeren van tegels en vervuilde grond te vergemakkelijken en door het uitdelen van kruidenzaad en boompjes. Soorten die passen bij Hilversum en bijdragen aan de biodiversiteit. Heeft u zelf een leuk idee of initiatief? Daar is in alle plannen ruimte voor. Van straat vergroenen en geveltuintjes adopteren tot boomspiegels beplanten, denk en doe mee! Groen en natuur in de buurt is gewoon fijn en gezond. En al die initiatieven helpen bij het vergroten van de biodiversiteit. Samen voor groen: van tuin naar wijk naar natuurgebied. Zo blijft groen in beweging.

7

B. Gewoon méér bomen Dat bosgevoel met die geuren en kleuren, die sfeer, daar zouden we ook wat meer van willen hebben in Hilversum. Hilversum heeft meer bomen nodig ín de stad en in de wijken. Daarom komen er verspreid over Hilversum ruim 500 extra bomen bij. Oók in de wijken die bomen het hardste nodig hebben: het centrum en Hilversum-Oost. In bijna elk project gaan we bomen planten. In het project natuurverbinding Raabos-Raaweg planten we zelfs 1,5 hectare bos. En dat kunnen nog veel meer bomen worden. Daarom willen we ook dat Hilversummers bomen planten in hun tuinen. Want ook bomen in tuinen dragen bij aan groene stad. Om inwoners hierbij te helpen, gaat de gemeente ook bomen uitdelen die passen in elke Hilversumse tuin; of die nu groot of klein is.

Hilversum klimaatbestendiger maken met groen: dat is wat veel deelnemers aan de groenenquête aangaven als belangrijkste reden om te vergroenen. Koele routes en pleinen zijn nodig. Bomen bieden schaduw en maken de hitte op zomerse dagen prettig en draaglijk. Bomen temperen met hun wortels ook wateroverlast. U weet wel: die ‘rivier’ die ontstaat op de stoep en de straat bij zo’n hevige regenbui. Bomen zorgen voor schonere lucht en zijn natuurlijke airco’s. Bomen willen we ook omdat het een thuis is voor vogels en dieren, die door alle bebouwing de weg kwijt kunnen zijn. Die bomen komen op plekken te staan waar ze groot en oud kunnen worden. Want grote bomen zijn niet alleen mooi, maar ook het meest nuttig én het gezondst voor ons allemaal.

8

C. Spelen en ontmoeten doe je in het groen Vlak naast de deur elkaar kunnen ontmoeten in het groen of bewegen en spelen is leuk, gezellig en gezond. Een groene en uitnodigende omgeving versterkt een goed humeur bij jong en oud. Daarom worden er samen met kinderen en omwonenden maar liefst 25 speel- en ontmoetingsplekken aangepakt en vergroend. Speelplekken waarvan de speeltoestellen aan vervanging toe zijn, geven we meteen een dikke groene jas. Met elkaar maken we zo’n plek het groene centrum van de buurt. Zo’n kleine plek met groen heeft al grote voordelen. Het zet kinderen aan tot buitenspelen en volwassenen aan tot een wandeling door de straat of een praatje met wijkgenoten. Natuur in de buurt werkt ontspannend, is goed voor de lichaamsbeweging en je krijgt frisse, schone lucht binnen.

Tegel eruit, groen erin, Gewoon méér bomen, Spelen en ontmoeten doe je in het groen; dit alles gebeurt in een intensieve samenwerking tussen de gemeente en de inwoners en

organisaties van onze stad. Met het Programma Groen 2040 worden de groene ambities van het coalitieakkoord ingevuld en lost het bestuur de belofte van samenwerking met de bewoners

in, voor een prachtig resultaat waar elke Hilversummer trots op kan zijn. Samenwerken aan groen: van tuin tot wijk tot natuurgebied.

9

3. Beleidssamenvatting en leeswijzer In 2040 wonen en werken Hilversummers in een gezonde leefomgeving voor mens en dier. Een leefomgeving die koel is op hete dagen. Een plek waar groen inwoners stimuleert om te bewegen en elkaar te ontmoeten. De gemeente Hilversum heeft drie doelen: biodiversiteit stimuleren; zorgen dat Hilversum klimaatbestendig wordt; zorgen dat groen beter bijdraagt aan de vitaliteit van Hilversummers.

Het Programma Groen laat zien hoe we als gemeente de komende jaren werken aan een gezond en groen Hilversum, de tuinstad van de toekomst. We gaan plekken vergroenen voor koelte op hete dagen, groene plekken met elkaar verbinden zodat mensen en dieren zich beter door de stad kunnen bewegen. Hilversum gaat de komende 4 jaar 25 speelplekken vergroenen. Zodat meer kinderen kunnen spelen en leren in het groen. We vergroenen straten zodat straten prettiger worden om door te wandelen. In buurten met veel steen maken we samen met de bewoners schaduwrijke groene plekken waar je je buurtgenoten kunt ontmoeten. Zo zorgen we er voor dat iedere inwoner binnen 5 minuten

lopen op een koele groene plek kan zijn. Op deze manier draagt een groene omgeving bij aan het welbevinden van de inwoners van Hilversum. We bouwen voort op bestaande groene kwaliteiten, zoals de verscheidenheid aan omliggende natuurgebieden, verschillende groene plekken en groenstructuren in Hilversum, en het fiets- en wandelnetwerk. Dit gaan we samen doen met inwoners, bedrijven en groene organisaties. Om te zorgen dat we de drie doelen bereiken gaat de gemeente van alles doen. Dit ‘doen’ is onderverdeeld in 9 inspanningen die we nemen we mee in ons dagelijks werk als gemeente. Denk aan het adviseren bij ontwikkelingen, het ondersteunen van bewonersinitiatieven, het toetsen van

10

bouwplannen, het beheren van groen en het ontwerpen van de openbare ruimte. De negen inspanningen zijn: 1. Groengebieden binnen Hilversum met elkaar en met het buitengebied verbinden. 2. Natuurinclusief en klimaatbestendig bouwen, verbouwen en renoveren, zowel bij grote ontwikkelingen als door de particulier. 3. Binnenstedelijk groen, zowel openbaar als privé, natuurlijker inrichten en beheren. 4. Waterkwaliteit en bodemkwaliteit verbeteren. 5. Vele koele plekken en koele routes toevoegen: voor iedere Hilversummer en vooral bij zorg- en onderwijsinstellingen. 6. Meer ruimte voor bewegen in de stad creëren met kwalitatief goede groene verbindingen. 7. Meer groene plekken creëren voor ontmoeten en samendoen. 8. Zorgen voor een gezond bomenbestand dat groene baten levert aan mens en dier. 9. Zorgen voor toekomstbestendige natuurgebieden en landschappen. De drie doelen en negen inspanningen komen ook op diverse manieren terug in projecten. De komende 4 jaar gaat de gemeente zorgen voor meer en beter groen in Hilversum middels 15 projecten waaronder:

• • • • •

Vergroenen speelplekken Biodiverser maken van stadsvijvers Koele plekken maken Stadsranden beter verbinden met de heide Zorgen voor een bomen- en kruidenlint

• •

Verwijderen zinloze verharding bouwplannen, het beheren van groen en het ontwerpen van de openbare ruimte.

11

Het Programma Groen begint in hoofdstuk 4 met een beschrijving van wat Hilversum wil bereiken op het gebied van groen, natuur en landschap: een gezond en groen Hilversum voor mens en dier. Biodiversiteit stimuleren, een klimaatbestendige leefomgeving en zorgen dat groen beter bijdraagt aan de vitaliteit van Hilversummers zijn drie belangrijke doelen om dit te bereiken. Hoofdstuk 5 beschrijft voor welke opgaven Hilversum op het gebied van groen, natuur en landschap staat in relatie tot deze drie doelen. De belangrijkste opgaven zijn biodiversiteitsverlies, klimaatverandering en de toenemende behoefte aan groen in de directe leefomgeving. In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op de bestaande kwaliteiten in Hilversum op het gebied van biodiversiteit, klimaatbestendigheid en vitaliteit. En hoe in Hilversum deze bestaande kwaliteiten versterkt kunnen worden, om biodiversiteit te stimuleren, klimaatbestendiger te worden en te zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit.

mens en dier. Per inspanning wordt beschreven wat er in Hilversum al gebeurd is, wat we als gemeente gaan doen, hoe anderen kunnen helpen en wat er op regionaal tot Europees niveau speelt. Naast deze inspanningen definiëren we ook een aantal concrete projecten om de doelen van Programma Groen te bereiken. Deze projecten en aan welke doelen ze bijdragen worden genoemd in hoofdstuk 8. In hoofdstuk 9 gaan we in op wat nodig is om aan deze inspanningen en projecten te werken op het gebied van organisatie, capaciteit en financiën. Ook beschrijven we de rol van onderzoeken, monitoren en evalueren binnen het programma. En hoe we als gemeente groene initiatieven

faciliteren, met groene partners samenwerken en welke rol communicatie speelt om inwoners en andere betrokkenen te enthousiasmeren om samen aan een groener Hilversum te werken. Hoofdstuk 10 beschrijft hoe en met wie dit Programma Groen tot stand gekomen is. Een overzicht van alle (beleids)kaarten die in het Programma Groen worden genoemd staat op pagina 71. Op pagina 83 staat een verklarende woordenlijst. In de literatuurlijst staan online verwijzingen naar relevante wet- en regelgeving, beleid en kennisplatforms op Europees, nationaal, provinciaal en regionaal niveau.

Hoofdstuk 7 benoemt de inspanningen die we als gemeente gaan leveren zodat Hilversum een gezonde en groene leefomgeving wordt voor Das

12

4. Wat wil Hilversum bereiken? Een gezond en groen Hilversum voor mens en dier In 2040 willen we dat Hilversummers kunnen leven, wonen, werken en opgroeien in een gezonde leefomgeving, en leven mét de natuur in de tuinstad van de toekomst. Een klimaatneutrale stad die bestand is tegen de gevolgen van klimaatverandering. Een stad waar we ook in de toekomst op een prettige plek kunnen wonen, werken, recreëren, sporten en ontmoeten. Een gezonde groene stad die we met elkaar maken: gemeente, inwoners, corporaties, instituten, organisaties en bedrijven.

Groen zorgt voor koelte op hete dagen, zuivert de lucht en nodigt uit om te bewegen. Een groene omgeving bevordert ontmoeting, samenwerking en ontspanning. Door groen zijn we gezonder, want met groen in de buurt zijn we vrolijker, rustiger, slapen we beter en genezen we sneller.

Een gezonde groene stad betekent een toekomstbestendig buitengebied en sterke en veelzijdige stadslandschappen (zie H6). Stadslandschappen met veel variatie in natuurlijke beplantingen en groene verbindingen tussen de stadse stenen, binnenstedelijk groen én de rijke natuur rondom Hilversum. We bouwen de stad voor mensen en voor dieren. We maken meer groene pleinen en koele plekken. We stimuleren groen op, aan en rondom gebouwen. Een fantasiebeeld van hoe een groene en natuurinclusieve Hilversumse woonstraat eruit zou kunnen zien

13

In het begin van de twintigste eeuw heeft stadsarchitect Dudok zijn stempel gedrukt op de ontwikkeling en vormgeving van Hilversum. Hij ontwierp Hilversum als “een compacte tuinstad omgeven door natuurgebieden”. Dudok was geïnspireerd door de tuinstadgedachte van Ebenezer Howard. Een tuinstad is geen stad met tuinen, maar een totaalconcept waarin goede huisvesting, een groene omgeving, ruimte om elkaar te ontmoeten en ontwikkeling van het individu centraal staan. Een tuinstad is een combinatie van het goede van de stad en het dorp: “In een tuinstad vindt men het leven met de natuur, maar tevens hoogstaand geestelijk genot.”

gemeente aan drie doelen werken: biodiversiteit stimuleren en vergroten, een klimaatbestendige leefomgeving ontwikkelen en zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit. Dat doen we op basis van de bestaande landschappelijke,

stedenbouwkundige en cultuurhistorische kwaliteiten van de stad. De vormgeving van Hilversum als compacte stad zorgt ervoor dat de kwaliteiten van de natuur voor iedereen binnen bereik zijn.

95 procent van de Hilversummers vindt een groener Hilversum (heel) belangrijk. De belangrijkste reden om te vergroenen is volgens één derde het klimaatbestendiger maken van Hilversum, terwijl net iets meer dan een kwart vindt dat Hilversum groener maken de biodiversiteit moet steunen. Groen Enquête 2021

Dudok maakte gebruik van de landschappelijke basis die aanwezig was. Dit waren de schaapsdriften. Hij maakte deze tot de structurerende lijnen voor de nieuwe woonwijken. Dit werden de directe verbindingen tussen centrum en buitengebied. De samenhang tussen het stedenbouwkundig plan, de openbare ruimte en de architectuur is een van de belangrijke kwaliteiten van Hilversum. Deze kwaliteit is nog altijd aanwezig en vormt de basis bij het oplossen van de actuele opgaven waar Hilversum voor staat. Om ervoor te zorgen dat Hilversum een gezonde en groene leefomgeving wordt voor mens en dier die bestand is tegen veranderingen, wil de

De Marconistraat en Van ’t Hoffplein in de wijk Liebergen

14

Drie doelen van programma Groen Onderstaande iconen komen in het hele document voor. Deze iconen representeren de drie doelen van programma Groen. Deze dragen bij aan het maken van een groene, gezonde en klimaatbestendige stad.

Biodiversiteit

Klimaatbestendigheid

Vitaliteit

Dit is de basis van al het leven, ook van de stad. We willen de biodiversiteit stimuleren en vergroten: zorgen voor meer en verschillende planten, bloemen, bomen en dieren.

We willen een klimaatbestendige stad ontwikkelen, met een prettig leefklimaat dat bestand is tegen toekomstige veranderingen. Bijvoorbeeld meer hitte en meer droogte.

Gezond, beweging, ontspanning, geluk, ontmoeten en samendoen. We willen zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit.

15

4.1 Biodiversiteit stimuleren en vergroten De natuur levert ons allerlei onmisbare diensten. Bomen leggen bijvoorbeeld CO2 vast en leveren zuurstof. Biodiversiteit zorgt ervoor dat de natuur ook met het veranderen van omstandigheden deze diensten kan blijven leveren. Natuur is de basis van het leven, dus ook van de stad. We délen Hilversum met verschillende dieren en planten. De stad is het leefgebied van veel dieren plantensoorten die een eigen ecosysteem vormen. In de stad zorgt een grote biodiversiteit voor gezonder groen, een gezondere bodem en schoner water. Het beperkt de overlast van plaagdieren zoals de eikenprocessierups. Biodiversiteit (genetisch) vermindert ook de kwetsbaarheid van planten en bomen voor ziektes, zoals de kastanjebloedingsziekte en de essentaksterfte (Wageningen Universiteit and Research, z.d.). Biodiversiteit kan zo de noodzaak tot groot onderhoud beperken. Niet al het groen draagt even veel bij aan de biodiversiteit. Soorten die van nature voorkomen rondom Hilversum dragen het meeste bij aan de biodiversiteit. Omdat er meer inheemse insecten, dieren en planten zijn die op een of andere manier gebruik maken van deze lokaal voorkomende soorten. Zo komen op een eik meer dan 400 insecten- en mijtsoorten voor, terwijl op een acacia maar twee insecten- en mijtsoorten voorkomen (Green, z.d.).

Overzicht ecosysteemdiensten

16

4.2 Klimaatbestendige stad ontwikkelen De gevolgen van klimaatverandering, zoals wateroverlast, hitte en droogte, hebben een steeds grotere invloed op onze leefomgeving. Dit heeft zowel een negatieve invloed op ons eigen welbevinden als op de leefomstandigheden van de beplanting en dieren in en om de stad. Bomen en planten helpen om de gevolgen van extreem weer te verzachten (Kennisportaal Klimaatadaptatie). Groen beperkt de opwarming van de stad als geheel. Groen maakt het klimaat op straatniveau prettiger, doordat het

zorgt voor koelere plekken in warme perioden. Vooral bomen zorgen met hun boomkroon voor schaduw en koelte op hete dagen. Planten en bomen zorgen ervoor dat de bodem minder snel uitdroogt. In de open grond bij beplanting kan hemelwater in de bodem infiltreren (Hiemstra et al., z.d). Dit helpt wateroverlast voorkomen en zorgt dat het grondwater lokaal wordt aangevuld. Het gemeentelijke watermanagementplan vertelt hoe de gemeente wateroverlast en overstromingen wil voorkomen.

Pieter de Hooghlaan, een boomrijke straat

17

4.3 Zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit De positieve effecten van groen op onze gezondheid zijn veel onderzocht. Een groene omgeving nodigt uit om meer te bewegen (Hiemstra et al., z.d.). In een groene omgeving worden hormonen aangemaakt die leiden tot ontspanning: van het kijken naar groen wordt je brein rustig en ervaar je minder stress en pijn (Hiemstra et al, z.d.). In een groene omgeving slaap je beter, ben je vrolijker en kun je jezelf beter concentreren (GGD Gooi en Vecht). Leven in een groene omgeving vergroot je weerstand, door blootstelling aan vluchtige stoffen van bomen en planten1. Groen stimuleert de ontwikkeling van kinderen. Het daagt ze uit en bevordert hun motoriek (Hiemstra et al., z.d.). Boombergpark

Een groene omgeving biedt mensen een prettige plek om elkaar te ontmoeten. Het verbindt mensen met elkaar en vermindert daardoor eenzaamheid. Een groene omgeving maakt mensen behulpzamer en stimuleert samenwerking (GGD Gooi en Vecht). En een direct effect van beplanting is dat het geluid dempt (Hiemstra et al., z.d).

Vluchtige stoffen van bomen en planten zijn speciale chemische stoffen die bomen en planten afscheiden om met elkaar te communiceren en zich te verdedigen tegen ziekten en plagen.

1

De Riebeecktuin

Dudokpark

18

Groen… • • • • • • • • • • • • • • • •

Vergroot biodiversiteit en onderdrukt plagen Legt CO2 vast Verkoelt bij hitte: 1 grote boom is 10 airco’s Buffert wateroverlast Dempt geluid en wind Produceert voedsel Bindt fijnstof Versterkt sociaal gedrag Biedt een plek om te ontmoeten Biedt een plek om te bewegen Zorgt voor groene werkgelegenheid Verhoogt waarde van onroerend goed Biedt een plek om te ontspannen en te recreëren Draagt bij aan de bodemvruchtbaarheid Zorgt dat mensen sneller beter worden Zorgt dat mensen zich gezonder voelen

Groengordel Hilversumse Meent

19

5. Voor welke opgaven staat Hilversum? Met de drie doelen biodiversiteit stimuleren, een klimaatbestendige stad ontwikkelen en zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit spelen we als gemeente in op een drietal opgaven die van invloed zijn op Hilversum als leefomgeving, het landschap en de natuur in en rondom de stad. Deze opgaven zijn biodiversiteitsverlies, klimaatverandering en de toenemende behoefte aan groen in de directe leefomgeving. In dit hoofdstuk beschrijven we deze opgaven.

Biodiversiteit Biodiversiteit staat voor de verscheidenheid aan verschillende soorten, leefgebieden en genen2 boven de grond, onder de grond en in het water. De verscheidenheid aan soorten houdt de natuur in balans. Samen vormen ze een levende en productieve natuur. Variatie binnen soorten en soortenrijkdom is belangrijk voor het evenwicht in de natuur. Het maakt de natuur robuuster tegen veranderingen in het klimaat. Als bijvoorbeeld door klimaatverandering een nuttig insect verdwijnt, dan kan in het grote reservoir van andere insectensoorten een vervanger zitten. Door deze variatie in en binnen soorten blijft de natuur in evenwicht en worden plagen voorkomen. 2

Biodiversiteit is meer dan de optelsom aan soorten. Soorten zijn ook afhankelijk van elkaar. Hoe meer soorten verdwijnen, hoe kwetsbaarder ecosystemen worden. Bij grote veranderingen stort het systeem in en kan het niet meer hersteld worden. Biodiversiteit kan je zien als een levensverzekering om met grote veranderingen om te kunnen gaan.

Een robuuste biodiversiteit staat aan de basis van deze ecosysteemdiensten die de natuur ons levert en waar onze economie en maatschappij op rusten. De aantasting van onze biodiversiteit is dus niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook een bedreiging voor de basis van ons leven.

Biodiversiteit zorgt voor schoon water, vruchtbare grond en een stabiel klimaat. Het levert voedsel, bouwmateriaal, brandstof, en grondstof voor producten als kleding en medicijnen. Zo is bijvoorbeeld het bestuiven van fruitbomen door bijen veel goedkoper dan wanneer mensen dat met de hand zouden moeten doen.

Een gen is een stukje DNA. Elk gen beschrijft de code van een kenmerk, dat meebepaalt hoe je eruitziet, hoe je lichaam werkt of hoe je bent.

Eikenprocessierups

20

5.1 Biodiversiteitsverlies Natuur- en buitengebieden In Nederland is de biodiversiteit sterk gedaald. Niet alleen het aantal soorten maar ook de hoeveelheid planten en dieren (ecologische biomassa) neemt af. In Nederland is de biodiversiteit afgenomen tot slechts vijftien procent van de oorspronkelijke situatie in het jaar 1700 (Compendium voor de leefomgeving, 2016). Hierbij is biodiversiteit gemeten als kwantiteit en kwaliteit van natuur. Van het oppervlaktewater heeft maar 6 procent een goede ecologische kwaliteit. De rest van het oppervlaktewater is van matig tot slechte kwaliteit (Compendium voor de leefomgeving, 2022). Ook in Hilversum zien we een daling in dier- en plantensoorten die kenmerkend zijn voor de landschappen rondom Hilversum, zoals heide, bos, moeras en half-natuurlijk grasland3 (Compendium voor de leefomgeving). De biodiversiteit neemt af doordat natuur steeds minder ruimte krijgt (Planbureau voor de Leefomgeving). De overgebleven natuur staat onder druk door vermesting (stikstof), verdroging, verzuring, versnippering, klimaatverandering en invasieve exoten. De overmaat van stikstof zorgt voor overbemesting van de natuur. Plantensoorten die van een voedselrijke bodem houden, groeien ten koste van andere 3

soorten. Deze stikstof (nitraat) spoelt uit naar het grondwater. Door stikstof verzuurt de bodem, waardoor waardevolle voedingsstoffen, zoals calcium, magnesium en kalium, worden verdrongen. Ook komt er aluminium vrij, wat in overmaat giftig is voor planten en dieren (Kros et al., 2008). Uiteindelijk leidt deze vermesting en verzuring tot een verstoring van de bodem, de vegetatie, en dieren en insecten in de natuurgebieden. De overmaat van stikstof beïnvloedt ook de Hilversumse natuur (Atlas Natuurlijk Kapitaal). Vooral de voedselarme ecosystemen, zoals de heidegebieden in het Gooi, zijn hier gevoelig voor. Voor de gebieden rondom Hilversum is de stad de bron voor milieuvreemde stoffen en nutriënten. Deze stoffen en nutriënten worden meegenomen door afstromend hemelwater.

De natuurgebieden rondom Hilversum zijn de laatste jaren al minder versnipperd. Door natuurverbindingen zijn knelpunten door grote wegen opgelost. Er liggen echter nog opgaven met betrekking tot versnippering door regionale en lokale wegen (Van der Grift et al., 2021). Tot slot kunnen planten en dieren, die van nature niet voorkomen in Nederland, uitgroeien tot een plaag. Doordat exoten vaak geen natuurlijke vijanden hebben, kunnen zij snel in aantal groeien en inheemse planten en dieren verdringen. Schadelijke exoten in Hilversum zijn onder andere de Japanse Duizendknop en Reuzenberenklauw.

Ook recreatiedruk heeft een effect op de natuur en biodiversiteit in de Hilversumse natuurgebieden. De recreatiedruk is in het coronajaar 2020 het meeste toegenomen in de regio Gooi en Vechtstreek in vergelijking met andere gebieden in Noord-Holland. Deze recreatiedruk zorgt voor zwerfvuil, extra lawaai en schade aan de natuur. De recreatiedruk in 2020 is een doorkijk naar de druk op natuurgebieden met de voorspelde groei in de noordelijke Randstad.

Mensen wandelen in het Goois Natuurreservaat

Half-natuurlijk grasland is een begroeiingstype waar de mens op een vrij extensieve manier invloed uitoefent, door extensief maaibeheer of het toepassen van lichte begrazing.

21

In de stad

Gevolgen

Ook in steden neemt de biodiversiteit af (Centraal Bureau voor Statistiek, 2008). Dit komt door de toename van verstening en bebouwing. Daarmee neemt leefgebied voor planten en dieren af en verdwijnen verbindingen tussen groene plekken. Ook de kwaliteit van het groen voor dieren, insecten en planten in Hilversum is afgenomen. Hierdoor kunnen dieren en insecten steeds minder voedsel, vocht, veiligheid (schuilplekken) en voortplantingsplekken vinden in het groen (Compendium voor Leefomgeving, 2022). Terwijl ongeveer tien procent van de soorten in Nederland juist afhankelijk is van de stad als leefomgeving (Lahr et al., z.d.). Niet al het groen draagt even veel bij aan de biodiversiteit. Soorten die van nature voorkomen rondom Hilversum dragen het meeste bij aan de biodiversiteit. Omdat er meer inheemse insecten, dieren en planten zijn die op een of andere manier gebruik maken van deze lokaal voorkomende soorten. Zo komen op een eik meer dan 400 insecten- en mijtsoorten voor, terwijl op een acacia maar twee insecten- en mijtsoorten voorkomen (Green, z.d.).

De afname van biodiversiteit heeft ook gevolgen voor mensen. Gezonde ecosystemen voorzien in essentiële behoeften van mensen, zoals schoon drinkwater, schone lucht en voedsel (Planbureau voor de Leefomgeving). Biodiversiteit speelt een cruciale factor in de gezondheid van ecosystemen. Hoe groter de variatie in dieren en planten die samenwerken in een ecosysteem, hoe groter de capaciteit van dat ecosysteem om veranderingen op te vangen en leven te ondersteunen. Dit heeft gevolgen voor onze leefomgeving, zoals de drinkwatervoorziening, luchtkwaliteit, voedselvoorziening, et cetera. Een gezonde bodem en water vormen hiervoor de basis (Hiemstra et al, z.d.). Door andere keuzes te maken in het gebruik en inrichting van onze omgeving kan de afname van biodiversiteit en de negatieve gevolgen daarvan gestopt worden (Planbureau voor de Leefomgeving).

Verstening bij bedrijventerrein Zuidwest

22

Klimaatverandering Het wordt steeds warmer op aarde. De opwarming gaat ook steeds sneller. In de afgelopen 130 jaar is het wereldwijd gemiddeld 1 graden warmer geworden. Voor Nederland is dat zelfs nog meer. In Nederland is de gemiddelde temperatuur tussen 1901 en 2020 met ruim 2 graden gestegen. De temperatuur die we vroeger normaal vonden, vinden we nu een stuk kouder (Klimaatadaptatie Nederland). Het klimaat warmt op door de toename in broeikasgassen zoals CO2, methaan, en lachgas. Deze gassen houden warmte als een deken vast. Deze deken wordt steeds dikker. Daarom stijgt de temperatuur. Vooral de hoeveelheid CO2 in de lucht neemt toe, omdat mensen olie en gas verbranden (Klimaatadaptatie Nederland). Uit onderzoek blijkt dat een opwarming van 2 graden rampzalige gevolgen heeft voor mens, dier en natuur. Planten en bomen zullen op sommige plekken verdwijnen door verwoestijning. Ook zullen infectieziekten toenemen (Klimaatadaptatie Nederland).

Daarnaast is voorspeld dat tegen 2050, 200 miljoen mensen wereldwijd migreren (zowel binnenlands en internationaal) door de gevolgen van klimaatsverandering (Bekaert en Ruyssen, 2021). Als de aarde meer dan 1.5 graad opwarmt bereiken we een kantelpunt. Er komen dan processen op gang die het onmogelijk maken om de opwarming van de aarde nog terug te draaien. Daarom wordt internationaal een grens van 1.5 graad gehanteerd. De grens van 1.5 graden wereldwijde opwarming wordt volgens het International Panel on Climate Change (IPCC) al in 2030 bereikt, dat is 10 jaar eerder dan oorspronkelijk verwacht (IPCC rapport 2021). Het KNMI beschrijft in het Klimaatsignaal 21 wat de opwarming van 1.5 graad betekent voor Nederland. De zeespiegel kan hoger worden dan eerder werd verwacht. Ook de kans op extremere buien en valwinden nemen doen (KNMI, 2021).

Johannes Geradtsweg

23

5.2 Klimaatverandering Het klimaat verandert. Door de uitstoot van te veel broeikasgassen warmt de aarde op. We hebben vaker te maken met extreem weer. Het wordt steeds warmer, het hele jaar door. Buien worden heviger met als gevolg een grotere kans op wateroverlast en overstromingen. Ook neemt de kans op droogte toe. Hier bespreken we wat de gevolgen van klimaatverandering zijn voor Hilversum. Op Open Hilversum staan bij het thema Klimaat in Hilversum meer kaarten hierover.

Hitte We krijgen steeds meer extreem hete dagen. Hierdoor worden gezondheidsproblemen door hitte een groter probleem. Vooral in buurten met veel verharding en weinig groen. De gevolgen van hitte zijn groot. Vooral ouderen en jonge kinderen zijn kwetsbaar voor hitte. Tijdens hittegolven zijn er bijvoorbeeld meer sterfgevallen en neemt de arbeidsproductiviteit af. Ook de vraag naar water neemt op hete dagen toe (hittebestendigestad.nl). Deze veranderingen zijn ook voelbaar in Hilversum. Op dit moment ervaart 52 procent van de Hilversummers enige tot veel overlast van hitte (Groen Enquête 2021). De inwoners in het centrum ervaren de meeste overlast. In

2050 zal het aantal tropische dagen (temperatuur 30 °C of hoger) in Hilversum verdubbelen. De bebouwing en verharding van openbare ruimte en tuinen zorgt dat Hilversum veel warmte vasthoudt. Hierdoor zal ook hittestress meer voorkomen. Nu ervaren inwoners in het centrum 1,5 week per jaar hittestress door warme nachten (Klimaateffectatlas.nl). Voor 2050 is voorspeld dat inwoners in het centrum 3 weken per jaar hittestress ervaren door warme nachten (Klimaateffectatlas.nl). Klimaatverandering is dus een bedreiging voor de leefbaarheid. Bebouwing en verharding zorgt dat de bebouwde kom warmer is en langer warm blijft. Dit wordt ook wel het stedelijke hitteeiland-effect genoemd. Het hitte-eiland-effect komt ook in Hilversum voor. Op basis van fysieke kenmerken van verschillende type wijken zijn streefpercentages ontwikkeld voor het percentage groen in een type wijk. Deze streefpercentages hebben als doel om de stadstemperatuur als geheel te temperen. Hiermee kan Hilversum de luchttemperatuur in de bebouwde kom naar beneden brengen en zorgen voor een koelere buitenruimte. Zowel overdag als ‘s nachts. Met deze streefpercentages wordt dus het stedelijk hitteeiland-effect verkleind. Kaart 2 laat zien hoe de huidige percentages groen in de buurten zich verhouden tot het streefpercentage (zie pagina

72). De streefpercentages zijn een realiseerbare richtlijn om te vergroenen. Ze kunnen als basis dienen voor een te onderzoeken groennorm in bijvoorbeeld een omgevingsplan. Tijdens extreem warm weer is het belangrijk dat er een koele plek op loopafstand is. Kaart 3 laat de loopafstand tot een koele plek zien (zie pagina 73). De Europese richtlijn is om binnen 5 minuten (ongeveer 300 meter) lopen toegang te hebben tot een publiek toegankelijke koele plek. De gele en rode gebieden zijn gebieden waar publiek toegankelijke plekken gewenst zijn.

Pools onderzoek in Krakow over temperatuurverschil in straten met en zonder bomen

24

Droogte Door het opwarmen van het klimaat neemt ook de kans op droogte toe. Tot 2040 is voorspeld dat het neerslagtekort gaat toenemen van 180-210 mm naar 210-240 mm. Neerslagtekort betekent dat er meer vocht uit de bodem verdampt dan dat er aangevuld wordt door regen. Een neerslagtekort leidt dus tot droogte. Deze droogte leidt tot meer droogtestress bij planten en gewassen. Deze droogtestress zorgt voor een lagere oogst. Het neerslagtekort wordt versterkt doordat in tijden van droogte en hitte de vraag naar drinkwater groter wordt. Klimaatverandering is daardoor landelijk een bedreiging voor de voedselvoorziening.

Door de droogte neemt ook de kans op heidebranden toe. De heide rondom Hilversum is al erg brandgevoelig. In de toekomst neemt deze brandgevoeligheid onder andere toe in stukken die dichter bij de bebouwde kom liggen. Zie hiervoor de klimaatatlas op Open Hilversum. Klimaatverandering is via droogte daarom ook een bedreiging voor de openbare veiligheid. Droogte in de stad kan leiden tot overlast en schade via het zakken van grondwaterstanden, het zakken van het oppervlaktewaterpeil en afname in de kwaliteit van oppervlaktewater (STOWA). Doordat grondwaterstanden lager worden moet bijvoorbeeld bij extreme droogte meer beplanting bewaterd of vervangen worden omdat deze de droogte niet overleeft (STOWA). Door klimaatsverandering neemt de kans op schade door droogte toe. Groen beschermt de bodem tegen uitdrogen en houdt vocht vast. Zo kan regenwater de grond in zakken in plaats van in het riool stromen. En bouwt de bodem een voorraad op voor droge periodes (Atlas Natuurlijk Kapitaal).

Wateroverlast en overstroming Naast hitte en droogte is ook wateroverlast door hevigere buien merkbaar in Hilversum. In de toekomst neemt de intensiteit van regenbuien toe. Bij een flinke regenbui staan

onder meer de Prins Bernhardstraat, Kleine Drift, Lorentzweg en de Beatrixtunnel onder water. Dit probleem wordt veroorzaakt door de forse hoogteverschillen en een riool dat op deze plekken het laagste punt heeft. Er zijn door de jaren heen diverse maatregelen genomen die effect hebben. Maar door de toename van de intensiteit van regenbuien blijft het probleem bestaan en zijn verdergaande maatregelen noodzakelijk. Daarbij moet ook gezocht worden naar mogelijkheden om het overtollige hemelwater te bufferen en zo de negatieve gevolgen van droogte tegen te gaan. Klimaatverandering is dus via wateroverlast een bedreiging voor de leefbaarheid, veiligheid en betaalbaarheid. Op straten en wegen hoopt vervuiling op tijdens droge periodes, zoals zware metalen, rubber, stof, olieresten, benzineresten en blad (door vroegtijdige bladval). Bij hevige regenbuien is de kans groter dat deze vervuiling vervolgens via overstortingen uit de riolering terechtkomen in het oppervlaktewater, en daar leiden tot verhoogde concentraties aan voedingsstoffen, algenbloei, meer bacteriën en lagere zuurstofconcentraties (STOWA). Waardoor de waterkwaliteit afneemt.

25

Groen draagt bij aan vitaliteit Groen draagt bij aan onze gezondheid, zowel mentaal als fysiek. Onderzoek laat zien dat mensen zich vaker gezond voelen en minder vaak ziek zijn als zij wonen in een groene omgeving. Mensen bezoeken minder vaak de huisarts en hebben minder last van depressie en angststoornissen. In een omgeving met veel groen is de kans op vroegtijdige sterfte lager dan in een stenige omgeving (Dorst, 2015). Niet elke boom of struik heeft hetzelfde effect. In wijken waar de kwaliteit van het groen in het straatbeeld als beter werd beoordeeld, voelden inwoners zich gezonder en waren de laatste weken minder vaak bij de dokter geweest (Wageningen University and Research, z.d.). Groen stimuleert ontmoetingen tussen mensen, omdat groen uitnodigt de openbare ruimte te gebruiken. Daarbij is het belangrijk dat een groene ontmoetingsplek toegankelijk, veilig en onderhouden is. Onder die voorwaarden kan het ook leiden tot minder agressief gedrag bij jongeren en een toegenomen gevoel van veiligheid bij ouderen (RIVM, 2022). Groen vergroot het welzijn en daarom is het van belang om ontmoeten in het groen te stimuleren. Groen op speelplekken en in de wijk zorgt daarnaast voor gevarieerder spel van kinderen.

Zo hebben kinderen in groene wijken bijvoorbeeld vijftien procent minder vaak last van overgewicht, en gebruiken minder kinderen ADHD-medicatie. Deze relatie tussen groen, overgewicht en ADHD-medicatie is sterker in kwetsbare buurten (Wageningen University and Research, z.d.). De lijst van hoe groen bijdraagt aan vitaliteit is nog langer. Groen vermindert stress, omdat het zien van natuur een rustgevend effect heeft. In een groene omgeving verbetert het concentratievermogen van mensen en het stimuleert voldoende slaap en een goed slaapritme. Ook beïnvloedt groen de wijze waarop lawaai en geluidsoverlast van verkeer en industrie wordt ervaren door mensen. Groen dempt namelijk geluid, en de geluiden uit een groene omgeving worden meestal als aangenaam geluid ervaren. Daarnaast kan verblijven in een groene omgeving een gunstig effect hebben op de werking van het immuunsysteem (RIVM, 2022) (Wageningen University and Research, z.d.). Tot slot bevordert een groene omgeving herstel van ziekte en operatie. In een Amerikaanse studie nam de ligduur na een operatie af met bijna 10% wanneer de patiënt uitzicht had op bomen (Wageningen Universiteit en Research, z.d.).

26

5.3 Behoefte aan groen in directe leefomgeving Landelijk

Hilversum

In Nederland groeit het aantal inwoners naar 17.8 miljoen in 2040 en trekken steeds meer mensen naar grote en middelgrote steden. Ook neemt de vergrijzing toe. In Nederland groeit het aantal 75-plussers van 8.5% naar 15% (Hilversum in cijfers). Door beide toenames neemt de behoefte aan groen in deze bebouwde omgeving toe. Als de hoeveelheid groen in onze woon- en werkomgeving afneemt, komen we dagelijks minder met natuur in contact. Terwijl groen bijdraagt aan onze gezondheid en vitaliteit. Een groene omgeving leidt tot minder bezoek aan de huisarts. De kans dat iemand zich ongezond voelt is 1.5 keer zo groot voor mensen die wonen in weinig groene gebieden (Dorresteijn, 2015). Als mensen minder in aanraking komen met natuur in het dagelijks leven, vervreemden zij zich van de natuur. Door deze vervreemding verschuift ons referentiekader over wat natuur is, hoe dat er uitziet en wat natuur en groen voor ons doet. De ondergrens van natuur in de directe leefomgeving wordt steeds verlaagd. Nieuwe generaties accepteren de situatie waarin zij zijn opgegroeid als het nieuwe normaal (Soga & Gaston, 2018). Door de directe leefomgeving natuurlijk in te richten, komen mensen vaker met natuur in aanraking. Hierdoor neemt de vervreemding van natuur af.

Hilversum heeft relatief veel groen binnen de gemeentegrenzen. Maar dit groen bevindt zich langs de rand van de verstedelijkte kern (ruim 2.100 ha) en dus niet in de bebouwde kom. Dit komt omdat Dudok Hilversum stedenbouwkundig ontwierp als compacte stad met relatief weinig groen in de directe woonomgeving en met veel groen buiten de stad. Op dit moment is in Hilversum, mede door de stedenbouwkundige opzet, de hoeveelheid groen in de directe woonomgeving laag. De totale hoeveelheid groen per inwoner is met 99m2 lager dan gemiddeld voor andere gemeenten. Ook de hoeveelheid openbaar groen per

inwoner is met 50m2 lager dan gemiddeld (Tabel 1) (Groene Stad Challenge, 2021). Hierbij kan worden aangetekend dat Hilversum aan alle kanten is omringd door natuur en in een wijk als het Noordwestelijk Villagebied vanwege het vele particuliere groen minder behoefte is aan openbaar groen. In Hilversum is er een groot verschil tussen buurten in hoeveelheid groen in de woonomgeving. Daarom is in kaart gebracht wat de hoeveelheid groen per buurt is. Dit is vertaald naar groenlabels per buurt (zie kaart 1 ‘Mate van groen in Hilversum’ op pagina 71). Buurten met een label E en F hebben weinig groen tot extreem weinig groen in de directe woonomgeving (Groene Stad Challenge, 2021).

Marktplein

27

Hilversummers aan dat, groene fiets- en wandelroutes (68%) en voldoende ruimte om te kunnen lopen en fietsen (63%), helpen om te bewegen in de openbare ruimte. Net iets minder dan de helft van de inwoners wil groen om in rond te kijken (Groen Enquête, 2021). Voor kwetsbare groepen zoals ouderen en mensen met een lage sociaaleconomische status is de toegang tot groen in de directe leefomgeving extra belangrijk. Deze kwetsbare groepen hebben een kleinere actieradius. In Hilversum ligt het groen buiten de stad op een loopafstand van 5 tot 20 minuten. Voor kwetsbare groepen is een loopafstand van 5 tot 20 minuten te lang voor koelte op hete dagen en ruimte om te bewegen (Wageningen University and Research, z.d.).

Tabel 1: Hoeveelheid groen per inwoner

Vergroende speeltuin Ampèrestraat

Totale hoeveelheid groen Hilversum: Gemiddelde gemeente in Nederland:

99m2 162m2

Openbaar groen per inwoner Hilversum: Gemiddelde gemeente in Nederland:

50m2 81m2

De relatief lage hoeveelheid groen in de directe leefomgeving, mede als gevolg van het stedenbouwkundig concept van compacte tuinstad in het groen, komt overeen met de behoefte aan meer groen in de directe woonomgeving bij inwoners. Zeven op de tien Hilversummers geven aan een groene plek (plantsoen, plein of parkje) te willen om een ommetje te maken. Daarnaast geven

In de toekomst zal de druk op de beperkte hoeveelheid openbaar groen in de verstedelijkte kern van Hilversum toenemen. Door het Centraal Bureau voor de Statistiek wordt verwacht dat het aantal inwoners in Hilversum zal groeien tot ruim 110.000 in 2050. Ook wordt verwacht dat het aantal 75-plussers groeit van 8.000 naar 13.830 inwoners (Hilversum in cijfers). Door de voorspelde toename van het aantal inwoners en toename van onder andere ouderen is het extra belangrijk om te zorgen dat er voldoende groen aanwezig is in de directe leefomgeving.

28

6. Hoe wordt Hilversum een gezonde groene stad voor mens en dier? Om te bepalen hoe Hilversum de biodiversiteit kan stimuleren, een klimaatbestendige stad kan ontwikkelen en kan zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit, zijn de bestaande kwaliteiten op het gebied van natuur, koelte, bewegen en recreatie op kaarten gezet. Vervolgens is gekeken waar er knelpunten zijn op het gebied van ecologische verbindingen, hitte, wateroverlast en beweegvriendelijkheid. Op basis hiervan hebben we subdoelen geformuleerd om biodiversiteit te stimuleren, een klimaatbestendige stad te ontwikkelen en kunnen zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit. Hierbij bouwen we voort op de bestaande kwaliteiten en cultuurhistorische waarden.

6.1 Biodiversiteit stimuleren Bestaande kwaliteiten Het grondgebied van de gemeente bestaat voor 42 procent uit natuur (Centraal Bureau voor Statistiek). Daarbij ligt Hilversum op een unieke positie op de overgang van verschillende landschapstypen: tussen de hooggelegen droge bos- en heidegebieden en de laaggelegen natte veenweidegebieden. Op Open Hilversum staan kaarten die laten zien hoe dit ecologische netwerk is opgebouwd. Door deze unieke landschappelijke ligging heeft Hilversum een sleutelpositie om de soortendiversiteit te vergroten (Atlas Natuurlijk Kapitaal). Vitushof

Via de groene vingers en stadsranden kunnen natuurwaarden de stad in trekken. De boomstructuur in de bebouwde kom verbindt Hilversum met het omliggende bos. Ook is er een aantal groene plekken die een ecologische stapsteen vormen voor dieren en insecten, zoals bijvoorbeeld de Vitushof. Deze groenstructuur vormt de basis voor de inspanningen van de gemeente om biodiversiteit te stimuleren. Deze structuur wil de gemeente Hilversum beschermen, versterken en een kwaliteitsimpuls geven. De groenstructuren in Hilversum kunnen de natuurgebieden door Hilversum heen met elkaar verbinden. Bossen worden verbonden via een ecologische bomenzone. Heide- en

29

Boombergpark

veenweidegebieden worden verbonden door kruidenlinten. Deze verbindingszones verbeteren de mogelijkheden voor verschillende dieren om zich door Hilversum heen te bewegen. Ook tuinen in Hilversum spelen hierbij een grote rol omdat die in oppervlak groter zijn dan het groen in de openbare ruimte (zie kaart 4 op pagina 74 en kaart 5 op pagina 75) (Omgevingsfoto, 2021).

Daarnaast kent Hilversum verschillende landschappen in de stad, zogenaamde stadslandschappen. Hilversum is ingedeeld in 20 verschillende stadslandschappen op basis van de ligging in de stad ten opzichte van het buitengebied, de hoeveelheid groen, de bebouwingsdichtheid en de hoogte van gebouwen. Elk stadslandschap heeft

zijn eigen ecologische mogelijkheden. Een stadslandschap in het westen biedt bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor soorten uit het veenweidegebied. Terwijl een stadslandschap in het noordoosten mogelijkheden biedt voor soorten van de heide. Voor elk stadslandschap is in kaart gebracht wat de belangrijkste dieren zijn die in dit stadslandschap zouden kunnen leven. Op Open Hilversum kunnen inwoners zien in welk stadslandschap zij wonen en welke dieren daar kunnen voorkomen. Door deze diversiteit aan landschapstypes in de bebouwde kom, is maatwerk nodig: elk landschapstype vraagt om een specifieke aanpak om biodiversiteit te stimuleren. Uit welke planten en bomen het groen bestaat verschilt per stadslandschap. De belangrijkste dieren die in een stadslandschap kunnen voorkomen, kunnen als vertrekpunt gebruikt worden bij de inrichting van de bebouwde en groene omgeving.

30

Versterken bestaande kwaliteiten De beleidskaart ‘Biodiversiteit vergroten’ (zie kaart 6 op pagina 76) geeft aan hoe we de groenstructuur en het ecologisch netwerk kunnen versterken. Een sterke groenstructuur en een sterk ecologisch netwerk voorzien in de behoeften van planten en dieren in Hilversum: verbinding, voedsel, vocht, veiligheid en voortplantingsplekken.

Bestaande groene plekken krijgen een kwaliteitsimpuls zodat zij beter in voedsel, vocht en veiligheid voorzien. Denk aan bloeiende bermen en het stimuleren van biodiversiteit in oppervlaktewater en vijvers. Ook tuinen zijn onderdeel van de Hilversumse groenstructuur en zijn daarmee onderdeel van de leefomgeving van deze dieren.

Daarnaast kan buiten de bebouwde kom natuurontwikkeling gestimuleerd worden door over te gaan naar andere vormen van landbouw.

Kerkelanden

De compacte tuinstad zoals die door Dudok is ontworpen, is zo opgezet dat stad en natuur met elkaar verweven zijn. Deze opzet biedt een goede basis om de biodiversiteit in Hilversum te vergroten. Door het groen in Hilversum beter met elkaar en met het buitengebied te verbinden, geven we planten en dieren de mogelijkheid om vanuit omliggende natuurgebieden door Hilversum te bewegen. Dit kan door groenblauwe verbindingen, zoals de Gooische Vaart en Oude Haven, te versterken en het aanvullen van de hoofdbomenstructuur. Door een aansluitend bomenlint te ontwikkelen, creëren we een ecologische verbindingszone door de stad voor dieren die boomgebonden zijn. Door een aansluitend kruidenlint te ontwikkelen, creëren we een verbindingszone voor insecten. Ook ecologische stapstenen, zoals parken, bermen en plantsoenen, zorgen dat bestaande groene plekken in Hilversum beter met elkaar verbonden worden voor verschillende insecten en dieren.

31

6.2 Klimaatbestendig inrichten Bestaande kwaliteiten De bossen rondom Hilversum zorgen voor koelte en bieden Hilversummers een koele plek om naartoe te gaan en te verblijven tijdens hete dagen. Daarnaast is er een aantal koele groene plekken in de bebouwde kom waar mensen naartoe kunnen, zoals de boomrijke begraafplaatsen. In de stad zijn bomen het waardevolle groen. Zij zorgen met hun kronen voor schaduw op stoepen en fietspaden. De hoofdbomenstructuur verbindt deze koele plekken. Hilversum heeft veel bomen binnen de bebouwde kom. Deze bomen zijn wel ongelijk verdeeld over verschillende buurten, zoals te zien is op kaart 7 (zie pagina 77). Groene, onverharde plekken in de stad zorgen er ook voor dat regenwater in de grond kan wegzakken. Het grondwater wordt hierdoor aangevuld en bij hevige regenbuien komt er minder water in het riool. Groen bergt water.

Versterken bestaande kwaliteiten Hoe we dit bestaande netwerk van koelte en waterberging kunnen versterken om een klimaatbestendige stad te ontwikkelen, staat op de beleidskaart ‘Klimaatbestendig inrichten’ (zie kaart 8 op pagina 78). Het Speldenkussen in het Boombergpark

Begraafplaats Bosdrift

Tijdens hete dagen is het belangrijk dat inwoners toegang hebben tot koelte. Daarom is het belangrijk om voor beschaduwing van verblijfsplekken te zorgen. Dit kan door groen, schaduwdoeken, mobiele voorzieningen of waterpartijen. Daarnaast is er een zestal zoekgebieden in Hilversum waar een koele plek toegevoegd moet worden. Op deze plekken hebben inwoners geen toegang tot koelte op loopafstand. Tot slot kunnen inwoners te voet of per fiets via koele routes naar het koele buitengebied. Het zoekgebied voor infiltratie van hemelwater op de beleidskaart komt uit het Gemeentelijk Watermanagementplan.

32

6.3 Zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit Bestaande kwaliteiten Hilversum kent een verscheidenheid aan parken en groene ontmoetingsplekken die verspreid door Hilversum liggen, zoals de Oude Haven, Anna’s Hoeve, Laapersveldpark, Boombergpark en Dudokpark. Ook heeft Hilversum 147 openbare speelplekken. Aan de randen van Hilversum zijn diverse recreatievoorzieningen, zoals campings, maneges en scoutingverenigingen. Door Hilversum lopen diverse lange-afstand-wandel- en fietspaden die Hilversum verbinden met het landelijke wandel- en fietsnetwerk. Ook zijn er in enkele buurten lokale wandelnetwerken aanwezig voor het maken van een ommetje. Deze bestaande kwaliteiten staan op de ‘Recreatiekaart’ (zie kaart 9 op pagina 79).

Koele route ’s-Gravelandseweg

Bestaande kwaliteiten versterken Hoe we dit bestaande netwerk van groene ontmoetingsplekken, parken en beweegvriendelijke groene verbindingen kunnen versterken om te zorgen dat groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit, staat op de beleidskaart ‘Bijdrage aan Vitaliteit’ (zie kaart 10 op pagina 80). Via groene koele routes kunnen inwoners te voet of per fiets naar de omliggende natuurgebieden. De tuinstadopzet van Hilversum leent zich ervoor om dergelijke routes te maken. Ook wordt gekeken waar recreatiemogelijkheden in de stadsranden verbeterd kunnen worden. Via een fietsroute rondom Hilversum kunnen inwoners een rondje om Hilversum fietsen. Door in een aantal zoekgebieden een centrale groene plek toe te voegen, hebben alle Hilversummers in de toekomst een groene ontmoetingsplek op loopafstand. In een aantal buurten is het lastig om een ommetje te maken. Daarom is het belangrijk om bij herinrichtingen de openbare ruimte beweegvriendelijker in te richten. Waar je ook loopt, het groen is altijd dichtbij. Zowel binnen de stad als daarbuiten (coalitieakkoord Hilversum koesteren). Ook wordt onderzocht wat de mogelijkheden zijn voor een MTB-route die aansluit op de route van Lage Vuursche.

Anna’s Hoeve

Oude Haven

33

7. Welke inspanningen gaat de gemeente leveren? Als gemeente gaan we inspanningen leveren om ervoor te zorgen dat biodiversiteit gestimuleerd wordt, Hilversum klimaatbestendiger wordt en groen beter bijdraagt aan onze vitaliteit. Op deze manier zorgen we voor een gezond en groen Hilversum voor mens en dier. Deze inspanningen beschrijven de principes die we meenemen in ons dagelijks werk als gemeente, zoals bij het adviseren bij ontwikkelingen, het ondersteunen van bewonersinitiatieven, het toetsen van bouwplannen, het beheren van groen en het ontwerpen van de openbare ruimte. In het uitvoeringsprogramma 2023-2026 worden de concrete projecten beschreven.

Kort overzicht van deze inspanningen 1. Groengebieden binnen Hilversum met elkaar en met het buitengebied verbinden. 2. Natuurinclusief en klimaatbestendig bouwen, verbouwen en renoveren, zowel bij grote ontwikkelingen als door de particulier. 3. Binnenstedelijk groen, zowel openbaar als privé, natuurlijker inrichten en beheren. 4. Waterkwaliteit en bodemkwaliteit verbeteren. 5. Vele koele plekken en koele routes toevoegen: voor iedere Hilversummer en vooral bij zorg- en onderwijsinstellingen. 6. Meer ruimte voor bewegen in de stad creëren met kwalitatief goede groene verbindingen. 7. Meer groene plekken creëren voor ontmoeten en samendoen. 8. Zorgen voor een gezond bomenbestand dat groene baten levert aan mens en dier. 9. Zorgen voor toekomstbestendige natuurgebieden en landschappen.

34

Groen dak voor vogels en verkoeling

35

7.1 Groengebieden binnen Hilversum met elkaar en met het buitengebied verbinden Hilversum ligt op een bijzondere plek in het Nederlandse landschap: op de overgang van hoge, droge zandgronden naar lage, natte veengebieden. Hilversum is daarmee een belangrijke schakel in het netwerk van natuurgebieden in Nederland. Door de natuurverbindingen over en onder provinciale wegen en rijkswegen zijn de belangrijkste knelpunten in dit netwerk rondom Hilversum opgelost. Nu is Hilversum zelf nog een barrière tussen deze natuurgebieden en kunnen dieren zich niet door Hilversum verplaatsen. Wegen, bebouwing en schuttingen vormen voor hen een obstakel. Hilversum wordt een groene schakel die deze gebieden met elkaar verbindt.

Wat is er in Hilversum al gebeurd?

Wat doet de gemeente Hilversum?

•

•

•

Verschillende natuurverbindingen zijn gerealiseerd door Provincie Noord-Holland, ProRail en Rijkswaterstaat in samenwerking met natuurorganisaties en de gemeente: Groene Schakel, Zwaluwberg, Hoorneboeg, Laarderhoogt, Westerheide (planvorming). 43 voetbalvelden aan gazon zijn omgevormd tot kruidenrijk grasland in de stadsranden.

•

•

•

Wat kun jij doen om groengebieden te verbinden? Inwoner • Maak een biodiverse tuin, dak en gevel. • Vervang de schutting door een haag zodat egels en andere kleine dieren een groter leefgebied krijgen. Groepen • Adopteer een stukje openbaar groen. Instanties • Steun lokale natuurorganisaties. • Plant bomen, struiken of kruiden.

•

•

Van buiten naar binnen werken: vanuit de randen van Hilversum kunnen we het buitengebied met het centrum verbinden. Uitvoeringsprogramma: projecten 2, 3, 7, 9 en 11. Zorgen voor een bomen- en kruidenlint, zodat dieren en insecten zich van de heide-, bos- en veenweidegebieden via Hilversum naar andere gebieden kunnen bewegen. We richten ons hierbij op ontbrekende schakels. Uitvoeringsprogramma: project 10. Zorgen voor meer biodiverse groene plekken die door dieren als ecologische stapsteen gebruikt kunnen worden. Zorgen voor robuuste groenstructuren en de hoofdbomenstructuur aanvullen met inheemse soorten, bij voorkeur van lokale afkomst. Overgangen en verbindingen maken tussen verschillende groengebieden binnen en buiten de stad. Samen met betrokken partijen op lokale en regionale wegen kijken naar verdere ontsnippering van natuurgebieden om aanrijdingen met dieren tegen te gaan.

36

Wat gebeurt er buiten Hilversum? •

•

•

•

De Rijksoverheid zorgt voor wettelijke natuurbescherming, maakt internationale afspraken en investeert samen met provincies in het Natuur Netwerk Nederland. De provincie Noord-Holland heeft in de omgevingsvisie zich als doel gesteld de biodiversiteit te stimuleren. Zo ondersteunen zij de realisatie van natuurverbindingen, ecologische verbindingen en faunapassages in ‘t Gooi. Het Goois Natuurreservaat en Natuurmonumenten spannen zich in om natuurwaarden te ontwikkelen met extensief recreatief medegebruik. Waternet en Waterschap Amstel, Gooi en Vecht werken aan het herstellen van biodiversiteit door het aanleggen van natuurvriendelijke oevers en het natuurvriendelijk maaien van bermen.