Bijlage A. Geactualiseerde samenvatting Omgevingsfoto

• Het Marktplein is de grootste locatie waar evenementen in de stad georganiseerd kunnen worden in goed overleg met de markt. Deze locatie biedt de meeste faciliteiten, ruimte en mogelijkheden voor grotere evenementen. Naast grootschalige evenementen kunnen er ook kleinschalige (eendaagse) evenementen worden georganiseerd waarbij de opbouw dezelfde dag of na de markt kan plaatsvinden. • De Groest kenmerkt zich door winkels en de vele terrassen van horecaondernemers. Er komt veel publiek op de Groest af waardoor het (vooral in het weekend) een bruisende straat is. De locatie leent zichvoornamelijk voor horecagerichte evenementen. Daarnaast kunnen markten het aanwezige winkelaanbod aanvullen.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 37

• Het Herenplein is een plein met een Filmtheater, enkele horecagelegenheden, winkels en woningen. Het plein is geschikt voor kleinschalige evenementen met een culturele of horeca achtergrond. • Het Keiplein is een plein met winkels, horeca en woningen. Het plein is geschikt voor kleinschalige activiteiten die gerelateerd zijn aan horeca, zoals proefevenementen of muziek voor de terrassen van de horecaondernemers. • De Biersteeg is een plein met horecabedrijven en woningen. Geschikt voor evenementen van geringe omvang en van culturele aard of gericht op de aanwezige horeca. • Voor de Kerkbrink vindt een verkenning plaats naar de mogelijkheden het gebied een grotere culturele aantrekkingskracht te geven, zowel met de toekomstige invulling van de panden als met het aanbod van evenementen. De Kerkbrink is daarnaast ook geschikt voor andere kleinschalige evenementen zoals braderieën en sportevenementen. In 2019 zijn circa 120 evenementen in Hilversum georganiseerd, vrijwel gelijk aan 2018. Cijfers over 2020 geven vanwege de coronacrisis geen goed beeld. Alleen in de eerste maanden van 2020 hebben evenementen doorgang kunnen vinden. De meeste evenementen in 2019 vonden plaats in het centrumgebied van Hilversum. De populairste locaties in het centrumgebied zijn het Marktplein en de Kerkbrink.

In het buitengebied worden op Werf35 en Landgoed Zonnestraal de meeste evenementendagen gehouden. De spreiding wordt daarnaast sterk beïnvloed door het seizoen. In de lente en zomer zijn er relatief veel evenementen.

In Hilversum ontbreekt een aantrekkelijke locatie voor een ijsbaan. De nieuwe schaatslocatie zal vooral voor jongeren zijn. Zij hebben een ander uitgavenpatroon en willen het schaatsen combineren met andere voorzieningen in de stad. De schaatsbanen in de omgeving worden voornamelijk gebruikt door gezinnen en jonge kinderen. Locatie

Dagen

In %

Marktplein

58

19,4

Kerkbrink

58

19,4

Groest

48

16,1

Biersteeg

28

9,4

Stationsplein

21

7,0

Leeuwenstraat

15

5,0

Kerkstraat

15

5,0

Weversplein

15

5,0

Keiplein

15

5,0

Herenplein

15

5,0

Wagenmakersplein

11

3,7

Totaal

299

100

Evenementenlocaties (gemeente Hilversum)

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 38

13.2 Trends en ontwikkelingen Aantal evenementen In Nederland heeft de afgelopen jaren een sterke toename van festivals en evenementen plaatsgevonden. De laatste twee tot drie jaar stabiliseert deze toename. Festivals zijn tegenwoordig meer dan alleen een goede muzikale line-up. Verschillende food en drank festivals worden steeds populairder en er komen steeds vaker evenementen voor een specifieke doelgroep. Daarnaast wordt de sector steeds professioneler. Zo is er meer aandacht voor duurzaamheid en zijn betaalde evenementen meer in trek dan gratis festivals. Er is daardoor een sterkere basis voor grote commerciële evenementen. Met de coronacrisis heeft de evenementenbranche een flinke klap gekregen. Het is afwachten hoe deze zal herstellen en in welke vorm (blijven we nog lang in een anderhalve meter-samenleving?). Voor de crisis was het beeld dat door de groei van het aantal evenementen en het aantal bezoekers per evenement aspecten rondom de beheersbaarheid van evenementen steeds meer aandacht vroegen. Beheersbaarheid beslaat zowel overlast en hinder als veiligheidsaspecten. Overlast en hinder zijn door het groeiende aantal evenementen toegenomen. Vanuit de samenleving wordt hier in toenemende mate aandacht voor gevraagd. Veelal gaat het om geluid, maar ook andere aspecten als vervuiling, verkeersaantrekkende werking en toegankelijkheid zorgen voor overlast.

In toenemende mate wordt de overlast van geluid veroorzaakt door gebruik van lage tonen (basto-

nen). Voor evenementen in de nabijheid van beschermde flora en fauna, zoals in Laapersveld en in de Oude Haven, worden dan ook natuurtoetsen uitgevoerd. Daarnaast zijn veiligheidsaspecten belangrijker geworden tijdens evenementen. Door terroristische dreiging worden er meer en betere veiligheidsmaatregelen genomen. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de grote betonnen blokken die worden neergezet bij ingangswegen. Deze zijn geborgd in evenementenvergunningen, waarin de veiligheidsaspecten omtrent EHBO, verkeersregelaars en dergelijke beschreven zijn. Het groeiende aantal evenementen heeft tot gevolg gehad dat beveiligingsbedrijven een belangrijkere rol spelen. In Hilversum leek in 2019 het plafond qua (grotere) evenementen bereikt als gevolg van de toenemende eisen waaraan evenementen moeten voldoen. Hierdoor konden sommige bestaande en nieuwe initiatieven niet doorgaan. Er zijn bovendien steeds minder evenementen voor de jeugd, mede door de hogere veiligheidseisen en de leeftijdsverhoging omtrent alcohol. Hilversum wil met heldere locatieprofielen voor evenementen in de binnenstad meer evenementen gaan toestaan op deze locaties. Een andere trend in Hilversum is dat er steeds meer eendaagse evenementen zijn op het Marktplein.

Beleving van evenementen Evenementen komen en gaan. De waardering van evenementen kan afnemen als gevolg van de toegenomen hinder en overlast of doordat een activiteit minder populair wordt. De Kermis was in de afgelopen jaren het populairste evenement onder de bewoners van Hilversum. Inwoners vinden dat er steeds meer te doen is in Hilversum. Dit komt mede door een duidelijke evenementenkalender/uitagenda en doordat er meer gebruik wordt gemaakt van social media. Het aantal evenementen is namelijk niet toegenomen. Ruimtelijke spreiding van evenementen Het centrum van Hilversum wordt al volop gebruikt voor evenementen. Om evenementen te kunnen spreiden wordt nadrukkelijk gekeken naar andere locaties, waar kleinschalige evenementen kunnen plaatsvinden. Ook ziet de gemeente steeds meer activiteiten op het Media Park en neemt het aantal initiatieven op het Arenapark toe.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 39

14. Sport en bewegen 14.1 Huidige situatie In Hilversum ligt de sportparticipatie rond de 63% (Hilversum Monitor, 2018). Dat wil zeggen dat ongeveer 2/3e van alle inwoners regelmatig sport. De frequentie van sporten loopt daarbij uiteen van twee tot meer dan tien keer per maand. Ongeveer 25% daarvan doet dat uitsluitend in verenigingsverband. Maar liefst 75% doet dat geheel buiten verenigingsverband of zowel binnen als buiten verenigingsverband. Buiten verenigingsverband verwijst dan naar georganiseerd commercieel of anders georganiseerd sporten in de openbare ruimte. 69% van de inwoners is tevreden over de sportvoorzieningen in Hilversum. Op dit moment zijn de mogelijkheden voor sport als gevolg van corona beperkt. Afhankelijk van het afbouwen van de geldende maatregelen kan er weer meer ruimte ontstaan om activiteiten te organiseren. Sportakkoord In het verlengde van gezondheid is er toenemende aandacht voor sport en bewegen in de openbare ruimte en via specifieke sportvoorzieningen. In Hilversum is eind 2019 een sportakkoord gesloten. Ambities binnen het sportakkoord zijn een inclusieve en duurzame sportomgeving, vitale sportaanbieders, jong vaardig in bewegen en het vergroten van de beweegvriendelijkheid van de openbare ruimte.

Hilversum is een Jongeren Op Gezond Gewicht (JOGG) gemeente en onderschrijft de ambities van het manifest ‘buitensport en natuur’ van de Vereniging Sport en Gemeenten (VSG).

Kernindicatoren Sport en Bewegen In 2014 zijn kernindicatoren Sport en Bewegen benoemd door de minister van Volksgezond, Welzijn en Sport om de stand van zaken op dit terrein te kunnen volgen. Indicatoren die relevant zijn voor de gemeente Hilversum zijn de sportvoorzieningen en de beweegvriendelijkheid van de openbare ruimte, daarnaast zijn ook de tevredenheid over het huidige sport- en beweegaanbod en het clublidmaatschap interessante indicatoren voor de huidige situatie van Hilversum. De beweegvriendelijke omgeving De indicator beweegvriendelijke omgeving laat zien hoe de publieke ruimte in de fysieke woonomgeving scoort op een schaal van 1 tot 5 per 10.000 inwoners. De gemeente Hilversum scoort hierop een 2,50. Deze kernindicator is opgebouwd uit verschillende deelindicatoren, namelijk: speelplekken, sportvoorzieningen, routes, buitengebied en nabijheid. Kernindicator beweegvriendelijke omgeving

2,50

Speelplekken

1,00

Sportvoorzieningen

1,30

Routes

2,30

Buitengebied

3,50

Nabijheid

5,00

Verdeling deelindicatoren beweegvriendelijke omgeving Hilversum scoort hoog op het buitengebied. Bijzonder aan Hilversum is dat het diverse landschappen binnen haar

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 40

gemeentegrenzen heeft liggen. Daarnaast scoort de deelindicator nabijheid, die betrekking heeft op de gemiddelde afstand naar voorzieningen, maximaal. Deze hoge score draagt positief bij aan de beweeg-vriendelijke omgeving. Op het gebied van speelplekken en sportvoorzieningen is nog winst te behalen. Dat lijkt vooral te gelden voor voorzieningen in de openbare ruimte. Sportlocaties Rondom Hilversum zijn diverse sportparken waar verschillende soorten sporten worden beoefend. Naast deze sportparken zijn er in Hilversum ook diverse locaties met sportaccommodaties. Op basis van de gemeente-grootte van Hilversum is de verwachting dat circa 26,9% van de inwoners een lidmaatschap bij een sportvereniging heeft (Kernindicator lidmaatschap sportvereniging 2018), in dit jaar had Hilversum 89.520 inwoners. Naast deze sportaccommodaties beschikt de gemeente Hilversum over 147 openbare speelplekken (playadvisor). Naast reguliere sportlocaties worden in Hilversum diverse sportevenementen georganiseerd, waarbij gebruik wordt gemaakt van evenementenlocaties, de openbare ruimte en/of sportparken. De inrichting van de openbare ruimte is belangrijk voor de voortzetting van deze evenementen. Arenapark Het Arenapark ontvangt dagelijks duizenden mensen die hier komen werken, leren en sporten. Een groot deel van de openbare ruimte is niet aangelegd of heeft een tijdelijke inrichting.

Daarom is het project Masterplan Arenapark

gestart om een doorontwikkeling van het gebied op te starten tot circa 2035. In het plangebied wordt een Sporten Onderwijscluster gerealiseerd, waarbij de inrichting van het Arenapark uit moet nodigen om te sporten en te bewegen. Fiets- en wandelroutes In en rond Hilversum lopen verschillende (lange afstands) wandelroutes. Het is lastig om inzicht te krijgen in het aantal mensen dat gebruik maakt van deze routes, maar tijdens de coronacrisis is het gebruik ervan nadrukkelijk toegenomen.

14.2 Trends en ontwikkelingen Verschuiving van bevolkingsgroepen Als gevolg van een toenemende vergrijzing en migratie verandert de opbouw van de bevolking. Dat leidt tot een verandering in de wensen en voorkeuren wat betreft sport en bewegen. Commercialisering Ondanks het feit dat de sportbehoefte verandert blijft sport nog steeds erg belangrijk. Een gezonde leefstijl blijft een rol spelen in de mate waarin we sporten beoefenen. Veel nieuwe vormen van sport komen naar voren en zowel sporten in de openbare ruimte als de commercialisering van sport zal toenemen. Dit vraagt om flexibiliteit.

Individualisering Naast de verschuiving van bevolkingsgroepen en de veranderende behoefte in sport is er nog een ontwikkeling te zien: de individualisering in sport. Men wordt zich steeds bewuster van het belang van een gezondere levensstijl en de eigen verantwoordelijkheid hiervoor (sport en bewegen in cijfers). Mensen gaan steeds meer individueel of in zelfgeorganiseerde groepen sporten en juist minder in clubverband. Denk hierbij aan hardloopgroepen, bootcamp en fietsclubjes. Om georganiseerde sport te stimuleren is het van belang dat de gemeente Hilversum verenigingen blijft ondersteunen. Technologische ontwikkelingen Het zelf organiseren van sportactiviteiten gaat door technologische ontwikkelingen steeds gemakkelijker. Via Social Media of een ander medium kan men makkelijker met elkaar afspraken maken of sportprestaties online delen. Met de groeiende behoefte aan ongeorganiseerde sport zal er ook minder behoefte zijn aan sportaccommodaties. De openbare ruimte komt daarmee steeds meer in beeld als geschikte sportlocatie. Om de openbare ruimte zo aantrekkelijk mogelijk te maken voor spelen, sport en bewegen is het creëren van een veilig sportmilieu essentieel. Daarnaast kunnen kleine fysieke ingrepen in de openbare ruimte bijdragen aan de aantrekkelijkheid om erin te sporten. Denk aan goed onderhouden fiets- en wandelpaden, verlichting, bankjes en watertappunten.

Ook kunnen bestaande sportlocaties efficiënter omgaan met de beschikbare ruimte, door bijvoorbeeld multifunctioneel gebruik of door ruimere openingstijden. Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 41

15. Kunst en cultuur 15.1 Huidige situatie Kunst in de openbare ruimte Kunst heeft een sterk ruimtelijke component, omdat het een belangrijk aspect is van de manier waarop mensen de openbare ruimte beleven. De toevoeging van kunst en cultuur brengt levendigheid en dynamiek voor inwoners en bezoekers. Daarnaast is de openbare ruimte een plek voor kunstenaars om zich te presenteren aan een breed publiek. Hilversum heeft onder andere een beeldencollectie en de aanwezigheid van poëzie in de openbare ruimte is de afgelopen jaren gegroeid met de plaatsing van diverse gedichten op muren in de stad. Er zijn 55 kunstwerken in de openbare ruimte die gelijkmatig verspreid zijn over de stad. Alleen in het Dudokpark is een concentratie van kunstwerken te vinden. In het landelijk gebied zijn geen openbare kunstwerken aanwezig. Er zijn verschillende locaties in de stad waar amateurkunst kan worden beoefend. In culturele centra, wijkcentra, scholen en kerken zijn zalen en werkruimten beschikbaar voor repetities en optredens. Het huidige aanbod van deze zalen en werkruimten is echter te beperkt om in de vraag te kunnen voorzien. In de gemeente is daarom een tekort aan ruimten waar amateurkunst wordt beoefend, waar culturele activiteiten kunnen plaatsvinden en waar kunstenaars kunnen werken (ateliers/broedplaatsen).

Er wordt specifiek gezocht naar mogelijkheden om broedplaatsen te creëren voor cultuur en creatieve industrie, eventueel in combinatie met (herbestemming van) erfgoed. Ook werkruimten voor amateurkunst en als atelier voor kunstenaars zijn gewenst.

Culturele voorzieningen Hilversum heeft overwegend een goed cultureel voorzieningenniveau, dat past bij het huidige inwoneraantal. Zo heeft de stad onder andere een museum, een bibliotheek, het MCO (Muziek Centrum van de Omroep), een poppodium (De Vorstin), een Filmtheater (artfilms), een reguliere bioscoop (Vue), een Architectuurcentrum, een organisatie voor cultuureducatie (Globe), een Grafisch Atelier en een theater (Gooiland). Wat in deze opsomming mist voor een stad van deze omvang is een voorziening voor beeldende kunst, werkruimten en broedplaatsen, een volwaardige theatervoorziening, een presentatie instelling, een multifunctionele zaal en een werkplaats/productiehuis. Ook nationale instellingen, zoals Beeld&Geluid en het Metropole Orkest (gehuisvest in MCO), bepalen het culturele profiel van Hilversum. Ze bevinden zich in toonaangevende gebouwen in de stad en een aantal is gevestigd in panden die tot het cultureel erfgoed behoren. Hilversum heeft 4 wijkcentra en één buurtkamer (ook wel buurthuizen genoemd) die bijdragen aan het aanbod van culturele activiteiten. Op het gebied van culturele voorzieningen vervult de gemeente ook een regionale rol. Als centrumgemeente van de regio streeft de gemeente naar een clustering van (een uitgebreid aanbod aan) culturele voorzieningen.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 42

Acht op de tien inwoners zijn (enigszins) bekend met het culturele aanbod van Hilversum. Van deze inwoners is de helft tevreden over het culturele aanbod. Tussen 2016 en 2018 nam deze tevredenheid toe (van 51% naar 57%). In 2019 is de tevredenheid wat gedaald, van 57% in 2018 naar 49% in 2019. Tevens is een verschuiving in de populariteit van bepaalde instellingen en evenementen te zien. Over het algemeen raken bewoners wat meer bekend met het cultureel aanbod in Hilversum en de waardering ervan neemt toe. Daarnaast bezoeken steeds meer inwoners bestaande culturele voorzieningen in Hilversum (Hilversum Monitor, 2019). Coronacrisis Op dit moment zijn de mogelijkheden op cultureel gebied als gevolg van corona beperkt. Afhankelijk van het afbouwen van de geldende maatregelen kan er voor deze sector weer meer ruimte ontstaan om activiteiten te organiseren. De sector is daarbij onder andere afhankelijk van de mate van compensatie door het Rijk.

15.2 Trends en ontwikkelingen Er is een grote behoefte aan continuïteit in de artistieke ontwikkeling en bedrijfsvoering. De huisvesting is in deze context in toenemende mate een probleem geworden. Het gaat dan vooral om betaalbare ateliers en broedplaatsen. De voorheen actieve maatschappelijke rol van corporaties op het terrein van beschikbaar stellen van vastgoed voor culturele doeleinden is sterk verminderd. Het is daarom van nog groter belang vanuit de overheid het vestigings-

klimaat voor creatieve starters te versterken, bijvoorbeeld door het beschikbaar stellen van broedplaatsen/werkruimtes tegen lage kosten. Daarnaast is op basis van de Veranderagenda Cultuur zowel bezuinigd als hervormd in de culturele sector. Er is een stevig beroep gedaan op culturele organisaties om organisatorische veranderingen en/of bezuinigingen te verwerken en tegelijkertijd het culturele aanbod in de stad op peil te houden. Gezien de verwachte groei van het inwoneraantal zal het aanbod aan culturele voorzieningen moeten groeien. Het huidige voorzieningenniveau volstaat niet voor de toekomst.

Kunstaanbod in Hilversum (virtuele-stad.nl)

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 43

16. Onderwijs 16.1 Huidige situatie Beschikbaarheid onderwijs Goed onderwijs is een belangrijk fundament van de samenleving. Elke school vormt een ontmoetingsplek en maakt deel uit van een netwerk van voorzieningen. Het grondwettelijk recht van vrijheid van onderwijs maakt dat scholen zelf vooral gaan over hoe zij onderwijs geven. De rol van de gemeente in het onderwijsbeleid richt zich vooral op aanverwant beleid, over het voorkomen dat leerlingen met een achterstand het onderwijs instromen, in de verbinding van passend onderwijs met jeugdzorg en over het halen van een startkwalificatie. De gemeente heeft een zorgplicht voor bekostiging van de huisvesting van het primair-, voortgezet- en speciaal onderwijs. Daarnaast richt de gemeente zich ook op het aanbod van en samenwerking met middelbaar en hoger beroepsonderwijs, omdat dit van grote invloed is op het vestigingsklimaat van Hilversum. Hiervoor is geen huisvestingsplicht. Het onderwijsaanbod in Hilversum is divers: • Het landelijk register kinderopvang telt voor Hilversum 48 registraties voor kinderdagopvang en 33 voor buitenschoolse opvang. • In Hilversum zijn 36 reguliere basisscholen, 2 scholen voor internationaal basisonderwijs (primary years programme) en 3 scholen voor speciaal basisonderwijs.

• Er zijn 11 reguliere scholen voor voortgezet onderwijs, 1 school voor internationaal voorgezet onderwijs en 5 scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs.

• Tenslotte zijn er 6 beroepsonderwijsinstellingen, waarvan 1 groot, breed mbo (MBO College Hilversum, onderdeel ROC van Amsterdam), 1 kleiner mbo (MBO Utrecht met BBL-zorgopleidingen), 1 masteropleiding (Media Innovation, Breda University of Applied Science), 1 vestiging voor Leven Lang Ontwikkelen (Hogeschool van Amsterdam), 1 grote particuliere opleider mbo/hbo/ wo (NCOI-groep) en 1 particulier mbo/hbo (Business School Notenboom). Bovendien zijn de verschillende universiteiten, hogescholen en mbo’s in Almere, Amersfoort, Utrecht en Amsterdam goed bereikbaar vanuit Hilversum. Hilversum is een gemeente met een rijk cultureel erfgoed in haar gebouwde omgeving. Maar liefst 20 van de 70 schoolgebouwen hebben een monumentale status. Onderhoud en verduurzaming van deze gebouwen is complexer en er zijn hogere kosten aan verbonden. Het starten en sluiten van een school als voorziening is vooral een taak van ouders en schoolbesturen. Via wettelijke trajecten als het Plan van Scholen (primair onderwijs), het Regionaal Plan Onderwijsvoorzieningen (voortgezet onderwijs) en vanaf 2021 via de nieuwe wet Meer Ruimte voor Nieuwe Scholen kunnen ouders en schoolbesturen nieuwe initiatieven starten. In enge zin is de rol van de gemeente om de plannen te toetsen en te adviseren aan de Minister van Onderwijs en vervolgens om voor huisvesting te zorgen.

In ruime zin heeft de gemeente wel invloed als er signalen zijn over een andere vraag naar onderwijs dan het huidige onderwijsaanbod.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 44

Aanbod en vraag Goede onderwijsvoorzieningen dragen bij aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor mensen en bedrijven, ook van buiten onze landsgrenzen. Daarmee wordt een belangrijke bijdrage aan de lokale economie en de vitaliteit van de gemeente geleverd. Daarnaast is onderwijs de belangrijkste preventieve voorziening voor achterstanden op de arbeidsmarkt. In het primair-, voortgezet en speciaal onderwijs sluit het kwantitatieve aanbod aan op de vraag. In het primair onderwijs zijn in iedere wijk meerdere scholen en is keuzevrijheid voor ouders. Voor het voortgezet onderwijs is er eveneens een gevarieerd aanbod. Kwalitatief zijn er geen signalen dat er behoefte is aan ander aanbod dan nu beschikbaar is. Wel is er behoefte aan meer zicht hierop. Demografische ontwikkelingen en ontwikkelingen in de woningbouw zijn van grote invloed op de noodzaak om kwantitatief uit te breiden. De bestaande huisvesting is over geheel Hilversum bezien passend, echter vooral in Hilversum Oost zien we groei. Keuzes in de woningbouwopgave hebben dan ook consequenties voor de behoefte aan onderwijs en onderwijsruimte. Kwalitatief zijn verschillende gebouwen toe aan renovatie of vervanging. Daarbij zal soms ook de omvang worden verkleind of vergroot.

Coronacrisis Al een jaar hebben we nu te maken met grote beperkingen in het organiseren van fysiek onderwijs als gevolg van corona. Door het inzetten van digitale oplossingen wordt erger geprobeerd te voorkomen. Het risico op blijvende leerachterstanden is groot. Ook blijft het lastig voor kwetsbare jongeren om geschikte stageplekken te vinden en daarmee startkwalificaties te behalen.

De kaders voor onderwijsbeleid en onderwijshuisvesting zijn: • De Hilversumse Educatieve Agenda. • Het integraal Huisvestingsplan Onderwijs 2020-2035. Het vmbo staat onder druk, onder andere als gevolg van de continu veranderende arbeidsmarkt, van opwaartse druk, de mate van betrokkenheid van het bedrijfsleven en de problemen rond het vinden van voldoende goede docenten.

Door digitalisering en de economische crisis als gevolg van corona zal een groot deel van de beroepsbevolking zich moeten bij- en omscholen om inzetbaar te blijven.

Als het gaat om vraag en aanbod bij beroeps- en hoger onderwijs, is Hilversum kwantitatief goed bedeeld met 6 onderwijsinstellingen en met name vanuit het Media Park veel contacten met instellingen elders in Nederland. Kwalitatief blijft het een continue uitdaging om het mbo en hbo zo in te richten dat ontwikkelingen in de samenleving en economie worden vertaald. De samenwerkingsagenda’s van de gemeente met het MBO College Hilversum en de Hogeschool van Amsterdam zijn er dan ook op gericht om het aanbod af te stemmen op de vraag, met de Media & ICT-sector als aandachtspunt. Als het gaat om aanbod voor ‘leven lang ontwikkelen’ (onderwijs voor werkenden/ werkzoekenden) ligt er nog een opgave.

16.2 Trends en ontwikkelingen Het aantal leerlingen in het basisonderwijs zal naar verwachting stijgen naar circa 8.300 in 2040. Ten opzichte van 2018 zijn dit ongeveer 350 leerlingen meer. In het voortgezet onderwijs worden in 2040 8.550 leerlingen verwacht, 50 minder dan in 2018. Deze groei in het primair onderwijs is vooral het gevolg van woningbouwplannen en inwoners die uit grote steden naar Hilversum verhuizen. De krimp in het voortgezet onderwijs is vooral een gevolg van daling van het aantal leerlingen in omliggende gemeenten.

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2029

2034

2039

Basisonderwijs

7818

7938

8184

8254

8321

8362

8384

8491

8595

8693

Voortgezet onderwijs

8681

8700

8827

8856

8850

8913

8938

8965

8858

9005

Leerlingenprognoses Hilversum (2019-2039) (gemeente Hilversum)

Een belangrijke ontwikkeling op onderwijsgebied is het wetsvoorstel ‘meer ruimte voor nieuwe scholen’. Deze wetswijziging heeft tot gevolg dat er meer wettelijke ruimte komt om een school te beginnen. De nieuwe wet maakt het mogelijk om op basis van daadwerkelijke belangstelling van ouders en leerlingen een school te stichten. Het doel van het wetsvoorstel is om het scholenaanbod beter aan te laten sluiten bij de wensen van ouders en leerlingen. Vanuit onderwijskundig opzicht is bewegen in toenemende mate integraal onderdeel van het onderwijs. Trends en ontwikkelingen die worden gezien, zijn bewegen in de openbare ruimte en bewegen in en om de school. Hilversum ligt in een regio die internationaal belangrijk is voor Nederland. Hier zijn grote internationale bedrijven gevestigd en onder andere de komst van de EMA naar Amsterdam en de Brexit zorgen ervoor dat meer dan ooit aandacht is voor internationaal onderwijs. Ook Nederlanders zelf zijn steeds meer mondiaal actief en geïnteresseerd in tweetalig of internationaal onderwijs. De aanwezigheid van internationaal onderwijs draagt andersom bij aan het vestigingsklimaat en is voor Hilversum als zodanig een waardevolle toevoeging. De locatie en voetafdruk van onderwijsinstellingen wordt met het afnemen van de beschikbare ruimte steeds belangrijker.

Niet alleen de fysieke locatie van het onderwijsgebouw, maar ook de aanrijroutes, parkeergelegenheid, schoolpleinen en gymzalen vragen om ruimte. Bovendien vraagt onderwijs om gezonde ruimte, omdat jongeren hier

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 45

veel tijd doorbrengen en negatieve gezondheidseffecten daarom zoveel als mogelijk voorkomen dienen te worden. Daarbij valt te denken aan de inzet op rookvrije schoolpleinen, het stimuleren van gezond (eet)gedrag, goede fiets- en loopbereikbaarheid en sociale veiligheid. Ook het combineren van voorzieningen zal steeds meer noodzaak zijn. Het beheer en onderhoud van (monumentale) schoolgebouwen is steeds meer een probleem voor schoolbesturen. De kosten en de beperkte mogelijkheden voor verbouwing zorgen ervoor dat veel scholen in Hilversum niet in het juiste ‘jasje’ zitten. Hoewel dit niet optimaal is, lijkt er in Hilversum geen goed alternatief aanwezig, omdat scholen voor veel cultureel erfgoed een relatief kansrijke invulling zijn. Om de kosten voor de schoolbesturen te beperken en de ruimte voor de benodigde voorzieningen te verkrijgen wordt steeds vaker gezocht naar andere manieren waarop onderwijslocaties kunnen worden opengesteld voor publiek. Gezien de beperkte beschikbare ruimte in de gemeente Hilversum lijkt het efficiënt en multifunctioneel gebruiken van onderwijsvoorzieningen een belangrijke kans om ruimtelijke opgaven op te lossen.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 46

17. Veiligheid 17.1 Huidige situatie Externe veiligheid Bij externe veiligheid gaat het om het risico of de kans op ongevallen. Bepalend hierbij zijn de zogenaamde risicobronnen, waarbij onderscheid gemaakt wordt tussen inrichtingen en transport van gevaarlijke stoffen. Inrichtingen: Dit betreft bedrijven waar gewerkt wordt met gevaarlijke stoffen of waar deze stoffen opgeslagen worden. Transport: Bij het transport van gevaarlijke stoffen wordt onderscheid gemaakt tussen transport via buisleidingen (hoge druk aardgas en -olie) en vervoer over land. Op de risicokaart van Nederland zijn alle risicobronnen weergegeven. De risicobronnen kennen een invloedsgebied. Het risico op ongevallen met dodelijke slachtoffers wordt uitgedrukt met het plaatsgebonden risico (PR). Dit is de kans per jaar dat 1 persoon overlijdt door een ongeluk met een gevaarlijke stof. In theorie zou die persoon zich onafgebroken en onbeschermd op 1 bepaalde plaats moeten bevinden. Deze kans mag niet groter zijn dan 1 op de miljoen. Het groepsrisico (GR) gaat over de impact van een calamiteit met veel dodelijke slachtoffers tegelijk. De officiële definitie van groepsrisico in artikel 1 van het Besluit externe veiligheid inrichtingen (Bevi) luidt: “de cumulatieve kans per jaar dat ten minste 10, 100 of 1.000 personen overlijden als rechtstreeks gevolg van hun aanwezigheid

in het invloedsgebied van een inrichting en een ongewoon voorval binnen die inrichting waarbij een gevaarlijke stof of gevaarlijke afvalstof betrokken is”. Het groepsrisico is geen norm, maar er geldt een verantwoordingsplicht. Daarbij moet een vergelijking worden gemaakt met de oriëntatiewaarde. Dit is een richtwaarde waar het bevoegd gezag zich zoveel mogelijk aan moet houden, maar men mag hiervan wel goed onderbouwd afwijken.

• Motiveren waarom bouwkundige maatregelen op een locatie niet worden getroffen. • Meer mogelijkheden om maatregelen juridisch te verankeren én af te dwingen.

17.2 Trends en ontwikkelingen Het externe veiligheidsbeleid in Nederland wordt gemoderniseerd. Het beleid wordt meer geïntegreerd in het omgevingsbeleid. Daarom wordt gesproken van omgevingsveiligheidsbeleid. Omgevingsveiligheid kijkt naar het risico van de bron, de bescherming van de omgeving én het treffen van omgevingsmaatregelen om de veiligheid te optimaliseren. Bij het nieuwe omgevingsveiligheidsbeleid wijzigt de normstelling voor het plaatsgebonden risico niet. Het groepsrisico wordt op een andere manier benaderd. Voorbeelden van de nieuwe benadering zijn: • Integratie van veiligheid vanaf het eerste ontwerpmoment van een plan. • Accent op het treffen van beschermingsmaatregelen. • Minder risicoberekeningen.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 47

18. Lucht 18.1 Huidige situatie Luchtkwaliteit Luchtkwaliteit kan per dag en per gebied verschillen door bronnen die luchtverontreinigende deeltjes uitstoten. Het gaat dan bijvoorbeeld om verkeer, bedrijven, gasgestookte woningen en woningen met open haarden. In Hilversum zijn met name verkeer en woningen van invloed op de luchtkwaliteit. Monitoring De luchtkwaliteit in Hilversum wordt op verschillende manieren gemonitord. Monitoring vindt onder andere plaats via een overkoepelende samenwerking, het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) en op lokaal niveau met luchtkwaliteitsmetingen. Twee maatgevende stoffen voor het bepalen van de luchtkwaliteit zijn stikstofdioxide (NO2) en fijnstof (PM10 PM2,5). De hoogste concentraties luchtverontreinigende stoffen liggen op en rondom wegen in Hilversum. Dit wordt veroorzaakt door het gemotoriseerde verkeer op deze wegen. De concentratie stikstofdioxide varieerde in 2019 van 14 tot 30 μg/m3 in de buitenlucht. Voor fijnstof varieert de concentratie van 17 tot 21 μg/m3 voor PM10 en 10 tot 12 μg/m3 voor PM2,5. Op basis van deze informatie kan geconcludeerd worden dat wordt voldaan aan de wettelijke grenswaarden die gelden voor stikstofdioxide (NO2: 40 μg/ m3) en fijnstof (PM10: 40 μg/m3 en PM2,5: 25 μg/m3). Ook in de Hilversumse Meent zijn geen knelpunten ten aanzien van luchtkwaliteit.

Lokale metingen Voor NO2 geldt een wettelijke grenswaarde van 200 μg/m3 uurgemiddelde concentratie die maximaal 18 keer per jaar overschreden mag worden. In de periode juli-september 2019 zijn er geen uurgemiddelde concentraties van boven de 35 μg/m3 gemeten. Voor PM10 geldt een wettelijke grenswaarde van 50 μg/ m3 daggemiddelde concentratie die maximaal 35 keer per jaar overschreden mag worden. In de periode juli-september 2019 is deze uurgemiddelde concentratie boven de 50 μg/m3 eenmalig gemeten. Hiermee wordt de wettelijke grenswaarde niet overschreden. Voor PM2.5 is geen wettelijke grenswaarde voor dag- of uurgemiddelde concentratie vastgesteld.

www.clo.nl). Industrie, raffinaderijen en de energiesector leveren ook een bijdrage (2016: 23%), de bijdrage van overige bronnen (landbouw, huishoudens, handel/bouw) is beperkt (2016: samen 12%). Voor fijnstof (PM10) is maar 22% afkomstig van Nederlandse bronnen (2016, bron RIVM, www.clo.nl). 30% komt uit het buitenland, 2% van de Noordzee en 45% is overig (niet in te schatten bronnen, achtergrond en natuurlijke bronnen). Van de Nederlandse bronnen is 28% afkomstig van verkeer (2016, bron RIVM, www.clo.nl), 28% van industrie en 24% van landbouw. De grootste lokale bronnen waar Hilversum invloed op heeft zijn lokaal verkeer en houtstook in de gemeente.

WHO advieswaarden Naast de wettelijk vastgestelde grenswaarden brengt de World Health Organization (WHO) ook advieswaarden uit. Deze advieswaarden zijn gekoppeld aan de gezondheid van mensen. Voor NO2 zijn de wettelijke grenswaarden hetzelfde als de WHO advieswaarden. Voor PM10 is de advieswaarde van de jaargemiddelde concentraties 20 μg/ m3 en voor PM2.5 is de advieswaarde van de jaargemiddelde concentratie 10 μg/m3.

18.2 Trends en ontwikkelingen

Bronnen van luchtverontreiniging De jaargemiddelde luchtkwaliteit wordt met name bepaald door bronnen waar Hilversum geen invloed op heeft. Wat betreft stikstofoxiden (NOx) is verkeer buiten Hilversum een belangrijke bron (2016: 64%, bron RIVM,

De jaargemiddelde concentraties van stikstofdioxide en fijnstof zakken vanaf 2018 tot het jaar 2030 onder de 10 μg/m3 voor stikstofdioxide en 18 μg/m3 voor fijnstof (PM10) (Bron: RIVM, 2019). Volgens deze prognose wordt in 2030 dan ook voldaan aan de WHO advieswaarden voor

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 48

De lucht wordt de komende jaren schoner door het Europese en landelijke beleid dat er op gericht is om de bronnen van luchtvervuiling te verduurzamen en de uitstoot terug te dringen. Daarnaast nemen gemeenten maatregelen om de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen op bepaalde plekken terug te dringen, door bijvoorbeeld het invoeren van milieuzones.

deze stoffen. Tevens nemen de concentraties van stikstofdioxiden en fijnstof al sinds 1990 landelijk af. De lokale luchtkwaliteit (in Hilversum) volgt dezelfde trend als de regionale luchtkwaliteit. De lucht wordt over het algemeen schoner. De gemeente gaat zich de komende jaren inzetten voor een campagne tegen het opstoken van open haarden. Tevens gaat de gemeente Hilversum het luchtmeetnet voor het meten van fijnstof uitbreiden.

Dalende trend concentratie stikstofoxiden sinds 1990 (RIVM/DCMR/GGD Amsterdam 2018)

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 49

19. Licht 19.1 Huidige situatie Lichtemissie In Hilversum zijn er verschillende bronnen die licht uitstralen. In de Atlas leefomgeving is de totale lichtemissie van de stad op kaart weergegeven. Bepaalde locaties stralen veel licht uit, zoals locaties met beeldschermen. In Hilversum zijn beeldschermen in de openbare ruimte aanwezig op de volgende locaties:

Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet verhuizen enkele regels met betrekking tot lichthinder van het Rijk naar gemeenten. Het Rijk zorgt er met het Invoeringsbesluit voor dat deze regels (via de ‘bruidsschat’) automatisch in het omgevingsplan komen. Elke gemeente moet na de definitieve invoering van de Omgevingswet afwegen hoe ze omgaat met deze bruidsschat in het omgevingsplan. Daar speelt de Omgevingsvisie een belangrijke rol in.

• Stationsplein. • Groest (Gevel Xenos ter hoogte van Leeuwenstraat). • Kerkstraat (Gevel Gooise brink). • Ziggo Sport (Joost den Draaierrotonde). Deze locaties zijn gelegen in gebieden waar de meeste lichtuitstraling plaatsvindt. De lichtemissie beperkt zich voornamelijk tot het stedelijk gebied van de gemeente. In de omliggende natuurgebieden is de lichtemissie beperkt.

19.2 Trends en ontwikkelingen Door ruimtelijke ontwikkelingen (intensiever gebruik van de ruimte) en de groei van het aantal inwoners neemt de lichtemissie toe. Ook door het toenemende aantal beeldschermen in de openbare ruimte neemt de lichtemissie toe. Deze toename concentreert zich voornamelijk tot het bestaand stedelijk gebied. De uitstraling van de lichtemissie op natuurgebieden (en dus hinder op soorten) kan hierdoor toenemen. Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 50

Lichtemissie, 2015 (Atlas Leefomgeving 2019)

20. Geluid

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

20.1 Huidige situatie

Luchtvaartlawaai In Hilversum wordt het luchtvaartlawaai veroorzaakt door vliegtuigen die op de luchthavens Hilversum en Schiphol vliegen. Het merendeel van de woningen die luchtvaartlawaai ondervinden zijn gelegen in de geluidcontour van onder de 54 dB (rustig). De geluidcontouren van luchthaven Hilversum concentreren zich voornamelijk binnen de start- en landingsbaan van de luchthaven zelf. De 48 Lden-contour van de luchthavens is de zone waar vliegtuigen gemiddeld 48 decibel per etmaal produceren. Deze zones liggen in Hilversum voornamelijk buiten het bebouwd gebied.

Geluidbronnen Het geluid in onze omgeving komt van meerdere bronnen. Voor Hilversum zijn wegverkeerslawaai, spoorweglawaai, luchtverkeerslawaai en industrielawaai relevante geluidbronnen. Nederlandse gemeenten moeten verplicht iedere vijf jaar de geluidbelasting in kaart brengen. In de Atlas leefomgeving kaart staat dat 6-8 procent van de bewoners in Hilversum ernstige geluidshinder ondervindt van het stadsverkeer. Weg- en spoorweglawaai Wegverkeer stoot geluid uit naar de omgeving. De belangrijkste geluidbronnen zijn het motorgeluid en het contact van de banden met het wegdek. Dit geluid neemt toe bij hogere snelheden en bij hogere intensiteiten op de wegen. Wegen met een snelheid van 50 km/h of meer zijn daarom voorzien van geluidcontouren. Een tweede belangrijke bron van geluid is het spoor. Ook treinverkeer zorgt voor geluidbelasting op de omgeving. De geluidbelasting van wegverkeer en spoor wordt in beeld gebracht door middel van geluidbelastingkaarten. Dit zijn kaarten die door middel van contouren de hoogte van de geluidbelasting laten zien. De geluidskaart van de gemeente Hilversum is te vinden op https://62.212.154.154/geluidregister/.

Industrielawaai Vanuit industrie en bedrijvigheid kan ook geluidoverlast veroorzaakt worden. Er is in Hilversum één gezoneerd industrieterrein: bedrijventerrein Havenkwartier. Op dat terrein zit betonmortelcentrale Mebin die niet meer gebruikt wordt. In de geluidcontouren van dit terrein liggen geen woningen. Er zijn plannen om de betonmortelcentrale te slopen en de bestemming een andere functie te geven, hierdoor zal de geluidszone worden ingetrokken. Figuur 20.1: Geluidbelasting van wegverkeer en spoorweg (gecumuleerd) (Bron: Geluidregister, 2016)

Gecumuleerde geluidbelasting van wegverkeer en spoor (Geluidregister 2016)

Werkdocument

Blad 163 van 173

Evenementen Levendigheid wordt met name bepaald door evenementen in de gemeente. Evenementen kunnen geluidoverlast veroorzaken voor woon- en natuurgebieden. Stiltegebieden Provincies zijn bevoegd om gebieden aan te wijzen waar bepaalde milieuaspecten beschermd worden. Stiltegebieden zijn hier een goed voorbeeld van. In deze gebieden

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 51 Ernstige geluidhinder wegverkeer <50 km/u

moeten mensen kunnen genieten van rust en stilte. Binnen de gemeentegrenzen van Hilversum zijn geen stiltegebieden gelegen. Direct ten westen van Hilversum zijn de natuurgebieden Vechtplassen en -polders en De Wijde Blik wel aangewezen als stiltegebied. Voor de inwoners van Hilversum zijn stiltegebieden daarom op relatief korte afstand gelegen.

20.2 Trends en ontwikkelingen De geluidbelasting in Hilversum neemt de komende jaren toe door groei van de mobiliteit, ondanks de groei van elektrisch rijden, wat juist een dempend effect heeft op de toename van de geluidbelasting. Verder worden er door ruimtelijke ontwikkelingen nieuwe geluidgevoelige bestemmingen gerealiseerd die te maken krijgen met geluidhinder. Over het algemeen zal de groei van de stad leiden tot meer geluid als gevolg van de toename van levendigheid. Deze drukte is gewenst voor de stad vanuit economisch oogpunt, maar kan ook leiden tot een toename van hinder. De inwerkingtreding van de Omgevingswet betekent dat voor het thema geluid nieuwe kaders gaan gelden. Voor gemeenten wordt lokale afwegingsruimte beschikbaar. Om daar goed gebruik van te maken is een goed beeld van de lokale situatie nodig en een heldere afweging van belangen.

direct na de definitieve invoering van de Omgevingswet een volledig actueel en afgewogen omgevingsplan te hebben. Om te voorkomen dat er een vacuüm ontstaat, is de zogenaamde ‘bruidsschat’ in het leven geroepen. Het Rijk zorgt er met het Invoeringsbesluit voor dat deze regels automatisch in het omgevingsplan komen. Elke gemeente moet in de jaren na de definitieve invoering van de Omgevingswet afwegen hoe ze om gaat met deze bruidsschat in het omgevingsplan. Daar speelt de Omgevingsvisie een belangrijke rol in. In het kader van de energietransitie worden warmtepompen gerealiseerd die meer geluid produceren dan de huidige systemen. Het is met de groei van het aantal warmtepompen waarschijnlijk niet mogelijk om het huidige geluidsniveau van woningen te handhaven. Hilversum is bezig met het saneren van locaties met te veel spoorweglawaai, door onder andere het plaatsen van geluidschermen langs het spoor. Er zijn nog enkele resterende saneringslocaties die de komende jaren worden aangepakt.

Ook verhuizen veel regels van het Rijk naar gemeenten. Voor het bevoegde gezag is het, mede door het ontbreken van alle definitieve teksten over de Omgevingswet en aanhangige besluiten en regelingen, niet te doen om Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 52

Bronvermelding Algemeen Dit document is een geactualiseerde samenvatting van de Omgevingfoto Hilversum (Antea Group, 2019). Deze bronvermelding geeft een overzicht van de bronnen die gebruikt zijn bij het opstellen van het oorspronkelijke document en de actualisatie. Hoofdstuk 2 • Topotijdreis.nl Hoofdstuk 3 • Gemeente Hilversum, Archeologische beleidskaart Hilversum (2019). • Provincie Noord-Holland, Informatiekaart landschap en cultuurhistorie (2019). • Rijksmonumentenregister, Spreiding rijksmonumenten in Hilversum (2019). • Virtuele-stad.nl Hoofdstuk 4 • Aerius, huidige stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden. • Atlas Natuurlijk Kapitaal. • Gemeente Hilversum, Groenbeleidsplan Hilversum. • Hilversum Monitor 2018. • Klimaateffectatlas.nl • RIVM.nl/stikstof. Hoofdstuk 5 • AGV, Wegzijging van water in Horstermeerpolder. • Gemeente Hilversum, diverse kaarten. • Gemeente Hilversum, Stresstest wateroverlast.

• Klimaateffectatlas.nl, Plaatsgebonden overstromingskans (2019). • Provincie Noord-Holland, Grondwaterbeschermingsgebieden. Hoofdstuk 6 • AHN.nl (Algemeen Hoogtebestand Nederland). • Gemeente Hilversum, diverse kaarten. • Provincie Noord-Holland, Voormalige stortplaatsen. • Waterschap Amstel, Gooi en Vecht, Knelpuntenkaarten bij de ‘Strategie Bodemdaling’ (2016). Hoofdstuk 7 • Klimaatatlas.nl • Klimaateffectatlas.nl • Milieucentraal.nl Hoofdstuk 8 • Milieucentraal.nl • Ministerie Infrastructuur en Waterstaat, Klimaatmonitor (peiljaar 2018). • Over Morgen, Energy Transition Model. • Servicepunt Duurzame Energie (2018, cijfers 2016). Hoofdstuk 9 • Regionale Woonmonitor Gooi en Vechtstreek (2019). • CBS, Demografische kenmerken naar wijk in Hilversum (2019). • CBS, Top 10 verhuisrelaties en vestigings- en vertrekoverschotten 2015-2019 (2020). • CBS, Woningkenmerken naar wijk in Hilversum (2019).

• Companen, Uitgangspuntennotitie Woonvisie Hilverum (2021). • Pico.geodan.nl, gecertificeerde energielabels. • Provincie Noord-Holland, Huishoudensprognoses 20202040 en Ontwikkeling huishoudens naar leeftijd (2019). Hoofdstuk 10 • Ecorys, Economisch perspectief 2040 (2021). • Gemeente Hilversum, diverse kaarten en data. • LISA, Landelijk Informatiesysteem Arbeidsplaatsen. • Locatus, Detailhandelsaanbod gemeente Hilversum per winkelgebied (2019). • Monitor Economie, De staat van Hilversum (2019). • Regio Gooi- en Vechtstreek, Werklandschappen regio Gooi- en Vechtstreek. Hoofdstuk 11 • Connexion website, buslijnen netwerk. • Gemeente Hilversum, Structuurvisie verkeer en vervoer 2030 (2016). • Goedopweg website, Doorfietsnetwerk in ontwikkeling procincie Utrecht (2019). • Regio Gooi- en Vechtstreek, Businesscase doorfietsen in Gooi- en Vechtstreek (2018). • Viastat. Hoofdstuk 12 • Botman , J., & van Kampen, H., Regionale Zorgvisie Gooi-Vechtstreek-Almere. Den Dolder: House of Coherence (2020). • CBS, Gemiddelde afstand tot voorzieningen. • CBS, Leeftijdsopbouw 2019 en 2040.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 53

• RIVM, Ervaren gezondheid (2016). • Sociaal en Cultureel Planbureau, Sociaal economische status (2017). • Sociaal en Cultureel Planbureau, Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040 (2019). • Virtuele-stad.nl • Volksgezondheidenzorg.info • Woonzorgwijzer, Percentage geschikte of aanpasbare woningen. Hoofdstuk 13 • Antea Group, Kaart evenemententerreinen waar locatieprofielen voor worden opgesteld. • Hilversum Monitor. Hoofdstuk 14 • Gemeente Hilversum, diverse kaarten en data. • Stichting landelijk fietsplatform, Lange afstands wandelroutes en fietsroutes. • Virtuele-stad.nl

Hoofdstuk 18 • Atlas Leefomgeving (2019). • NSL Monitoringsronde 2018. • RIVM, Concentratie stikstofdioxide en fijnstof in de buitenlucht, 2018 en 2030. • RIVM, Jaarrapportage 2016 Luchtmeetnet IBP Hilversum. • Samenmeten.rivm.nl Hoofdstuk 19 • Atlas Leefomgeving, Lichtemissie 2015. Hoofdstuk 20 • Bestemmingsplan Vreelandseweg, Geluidscontouren Mebin-terrein (2013). • Geluidregister, Geluidbelasting van luchtvaart en luchthavens / Geluidbelasting van wegverkeer en spoorweg (gecumuleerd) (2016).

Hoofdstuk 15 • Virtuele-stad.nl Hoofdstuk 16 • Decisio, Update regionale vraag-aanbodanalyse internationaal onderwijs. • Gemeente Hilversum, Leerlingenprognoses 2019-2039. • Virtuele-stad.nl Hoofdstuk 17 • Gemeente Hilversum, diverse kaarten en data. Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 54

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 55