Bijlage A. Geactualiseerde samenvatting Omgevingsfoto

Omgevingsvisie Hilversum geactualiseerde samenvatting Omgevingsfoto Hilversum Overzicht huidige situatie | trends en ontwikkelingen 11 maart 2021

Omgevingsfoto gemeente Hilversum | samenvatting | pagina 1

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 2

Inhoudsopgave 01. Inleiding

5

02. Hilversum in vogelvlucht

6

03. Cultureel erfgoed

11

04. Groen

13

05. Water

16

06. Bodem

19

07. Klimaatverandering en -adaptatie

21

08. Energietransitie

23

09. Wonen

25

10. Economie en werkgelegenheid

28

11. Bereikbaarheid en mobiliteit

31

12. Welzijn, zorg en gezondheid

34

13. Levendigheid

37

14. Sport en bewegen

40

15. Kunst en cultuur

42

16. Onderwijs

44

17. Veiligheid

47

18. Lucht

48

19. Licht

50

20. Geluid

51

Bronvermelding

53

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 3

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 4

1. Inleiding 1.1 Context

1.2 Aanpak

Hilversum werkt aan een Omgevingsvisie voor de periode tot 2040. Dat gebeurt aan de hand van een Bestuurlijk Plan van Aanpak (PvA). In dat Bestuurlijk PvA is een globale fasering aangegeven voor het proces van de Omgevingsvisie. Die fasering voorziet in een participatieronde vanaf mei van dit jaar. Die participatieronde maakt deel uit van Fase 2 van het opstellen van de Omgevingsvisie. Op verschillende manieren wordt in Fase 2 een zo breed mogelijk palet aan inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties benaderd.

De Omgevingsfoto is gemaakt door een bundeling, samenvatting en analyse van bestaand materiaal. Op basis van bestaande beleidsstukken, verkenningen en databronnen van onder andere de gemeente Hilversum en de provincie Noord-Holland zijn voor 18 thema’s de huidige situatie en de voor de toekomst relevante trends en ontwikkelingen belicht.

Voorafgaand aan Fase 2 wil de gemeente in Fase 1 een zo feitelijk en concreet mogelijk beeld schetsen van de huidige situatie en de trends en ontwikkelingen voor de fysieke leefomgeving in Hilversum. Al in november 2019 heeft de gemeente Hilversum door Antea Group een Omgevingsfoto laten opstellen. Dit document is de geactualiseerde samenvatting van die Omgevingsfoto. Net als in de oorspronkelijke Omgevingsfoto worden in deze geactualiseerde samenvatting 18 thema’s belicht. Deze worden ingeleid met een beschrijving van de ontstaansgeschiedenis van Hilversum en lopende projecten en ontwikkelingen.

De huidige situatie is beschreven en toegelicht aan de hand van cijfers, tabellen en kaartbeelden. In deze notitie gaat het om een samenvatting. Voor het complete overzicht verwijzen we naar de originele Omgevingsfoto uit 2019. Elk thema bevat een beschrijving van de trends en ontwikkelingen die een rol spelen. Dat zijn vaak niet alleen de ontwikkelingen ‘binnen’ het thema, maar ook de gevolgen van factoren die niet direct tot het thema behoren. Zo heeft klimaatverandering grote invloed op water, groen en gezondheid, zijn demografische ontwikkelingen bepalend voor de woningbouwopgave, enzovoorts. Deze integrale benadering zorgt ervoor dat rekening wordt gehouden met de complexe relaties in de fysieke leefomgeving.

Deze rapportage is gebaseerd op beschikbare informatie, maar is daarmee niet vanzelfsprekend volledig. Op verschillende onderwerpen, waaronder in ieder geval energie, groen en mobiliteit, wordt aanvullend onderzoek gedaan.

1.3 Coronacrisis Een beschrijving van de huidige situatie in Hilversum kan niet voorbij gaan aan de coronacrisis. Al bijna een jaar lang heeft het coronavirus een grote impact op de samenleving. Ook in Hilversum. Onze inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties zijn getroffen door het virus of door de maatregelen die onze volksgezondheid moeten beschermen. De verwachting is helaas dat corona voorlopig nog onder ons is en dat de effecten mogelijk lang zullen naijlen. Bij sommige thema’s in deze Omgevingsfoto is de impact van corona al heel zichtbaar, bij andere thema’s is de impact nog moeilijk vast te stellen of klein. Daar waar de beïnvloeding door corona groot is en er feiten bekend zijn, is aan het betreffende thema een ‘corona-alinea’ toegevoegd.

De uitwerkingen van de 18 thema’s zijn zelfstandig leesbaar. Dat betekent dat er soms sprake is van enige inhoudelijke overlap tussen de verschillende hoofdstukken.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 5

2. Hilversum in vogelvlucht 2.1 Ontstaansgeschiedenis Van ijstijd tot eerste bewoning In de voorlaatste ijstijd wist het ijs tot Midden Nederland door te dringen. Aan de randen van de gletsjertongen werden landmassa’s opgeschoven en ontstonden stuwwallen zoals de Utrechtse Heuvelrug. In de laatste ijstijd was sprake van een poolwoestijn zonder enige begroeiing. Daarna warmde het klimaat langzaam op en raakte het gebied dat nu Het Gooi heet bebost. 120.000 jaar geleden leefden Neanderthalers in het gebied. In de bronstijd (1800 tot 1200 voor Chr.) vestigden zich de eerste bewoners in Hilversum en omgeving. Ontstaan van Hilversum De heuvelrug is een veilige plek om te wonen. Met de groei van de bevolking verdwijnt het bos. Hier komt heide voor in de plaats. Op de lagere plekken bevindt zich water. Hilversum is net als Laren, Blaricum en Bussum ontstaan aan de rand van een drinkplaats. Deze drinkplaatsen waren bedoeld voor vee. Op de arme heidegronden werden voornamelijk schapen gehouden. Nabij het dorp lagen de engen (akkers). Veelal op afstand lagen de meenten (weidegronden). Een deel van het huidige stratenpatroon komt voort uit deze oude routes. Verschillende straten hebben hun naam hieraan te danken. Verkrijgen van zelfstandigheid vanaf de Middeleeuwen In 1424 krijgt Hilversum een zelfstandige status. Het wordt onafhankelijker van de stad Naarden.

Hilversum kan de eigen nijverheid, verkoop en verwerking van schapenwol flink uitbreiden en groeit daarbij sterker dan de omlig-

gende dorpen. De vrije boeren mogen hun schapen laten grazen op de gemeenschappelijke heide op basis van gebruiksrechten (erfgooier). De boeren zijn wel gebonden aan de regels van het marktbestuur. Vanaf 1500 worden de lage gronden aan de randen van Het Gooi langzaam maar zeker ontgonnen van veen en geschikt gemaakt voor landbouw. Net ten westen van Hilversum zijn hierdoor ook plassen ontstaan. Verbindingen naar het ommeland zijn de zogenaamde schapendriften waarover de schapen dagelijks van de brink naar de heide worden geleid. De dodenwegen lopen naar de begraafplaatsen tussen de Gooise kernen. Beiden zijn nog herkenbaar in het dagelijkse stratenpatroon. Gouden Eeuw In de Gouden Eeuw verandert het landschap drastisch. Vanaf 1650 verdwijnen de natuurbossen voor scheepsbouw. Hilversum ontwikkelt zelfstandig de nijverheid van textiel, spinnerij en weverij. Het landelijke gebied in Het Gooi bestaat uit heide met een aantal bomen in de dorpskernen en bomenlanen langs de belangrijkste verbindingsroutes. Tijdens de Gouden Eeuw vestigen rijke Amsterdamse kooplieden en notabelen zich aan de westflank van Hilversum. Zij kopen gronden aan in ’s Graveland als buitenplaats en tweede verblijf (1625). Industrialisatie en verlichting Het laatste kwart van de 19e eeuw is net als in de rest van Nederland een periode van grote rijkdom.

Op landelijk niveau worden het Noordzeekanaal, de spoorlijnen en de industrie ontwikkeld. Tegelijkertijd leidt de snelle groei

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 6

van steden tot gezondheidsproblemen. Beide ontwikkelingen doen zich ook in Hilversum voor. Ook ontstaat er een belangrijke link met de koloniën. Samen met het gemeentelijk bestuur zorgen de ondernemers van Hilversum ervoor dat de Oosterspoorlijn vanaf 1874 halteert in Hilversum. Dit is nodig voor voldoende arbeiders. Aan de westzijde van Hilversum is het doortrekken van de haven richting de Stoomkatoenweverij en de spinnerij van belang. In 1885 worden met behulp van de Gasfabriek straatlantaarns met kaarsverlichting vervangen door gasverlichting. Hierdoor kon het personeel langer doorwerken. Ook de industrie en de woningen aan de oostzijde van het spoor krijgen gasverlichting. Bij de latere elektrificatie wordt het gaslicht vanaf circa 1940 vervangen door elektrische verlichting. In de loop van de 19de eeuw wordt gestart met de aanleg van villaparken en villawijken. Herstellingsoord Trompenberg wordt opgericht als eerste antwoord op de ongezonde omstandigheden in het centrum van Hilversum. Mens en vee leven op dat moment namelijk dicht op elkaar. Gezondheid als thema is één van de belangrijke grondleggers voor de huidige ruimtelijke structuur van de stad. Had Hilversum in 1850 nog 5.500 inwoners, in 1910 zijn dit er circa 31.500. Hilversum verandert van een forenzenstad voor de rijkere bewoners steeds meer naar een forenzenstad voor arbeiders.

Tijdens de eerste wereldoorlog zorgt Hilversum voor de opvang van Belgische en Franse vluchtelingen.

Interbellum: groeiende industriestad wordt Tuinstad Tussen de beide wereldoorlogen ontwikkelt Hilversum zich fors verder. Verschillende nieuwe bedrijven vestigen zich er, waaronder in 1918 de Nederlandse Seintoestellenfabriek aan de oostzijde van Hilversum. De fabriek ontstaat door een samenwerking tussen Philips, Marconi en Radio Holland. Deze laatste zorgt voor de eerste experimentele en uiteindelijk definitieve radioverbinding tussen Nederland en de koloniën van toen. Daarna begonnen meerdere radio-uitzendingen en volgde de vestiging van

Hilversum omstreeks 1910 (Topotijdreis.nl)

omroepen van alle gezindten. Elke zuil krijgt zijn eigen omroep. Verspreid door Hilversum zijn nog steeds verschillende karakteristieke omroepgebouwen te vinden. Hilversum groeit snel. Aan het begin van de 20e eeuw wordt Hilversum zich er nog meer van bewust dat er regie met kwaliteit moet komen. Het uitbreidingsplan uit 1905 voldoet niet. In 1915 wordt Dudok aangesteld als directeur Publieke Werken en in 1928 wordt hij gemeentearchitect. Dudok zorgt voor de ontwikkeling van Hilversum als

unieke Tuinstad, waarbij hij er naar streeft dat stad en ommeland met elkaar verbonden blijven door het creëren van zichtlijnen en plantsoenen. In de jaren 1915-1930 worden de tuindorpen gebouwd. Daarna neemt het aantal tuinwijken met kenmerkende jaren 30 architectuur toe. Dudok ontwerpt de meeste wijken, scholen, gemeentelijke gebouwen en parken. Een deel van de parken wordt gerealiseerd door werkverschaffingsprojecten gedurende de crisis. Hiervoor wordt onder andere het landgoed Anna’s Hoeve aangekocht door de gemeente. Een ander park wordt ingericht als paardenrenbaan. Deze wordt in 1928 gebruikt voor het onderdeel ruitersport van de Olympische Spelen vanuit Amsterdam. Voor diamantbewerkers met TBC wordt het Sanatorium Zonnestraal opgericht. Hilversum groeit zo hard dat een groot deel van de engen bebouwd raakt. Ditzelfde geldt voor de omliggende Gooische dorpen. Om er voor te zorgen dat de dorpen niet aan elkaar zouden groeien en de heide behouden bleef, richtten gemeenten samen met de provincie in 1933 het Gooisch Natuur Reservaat (GNR) op. Het doel van GNR is om de natuur te beschermen. Jaren ‘40 Gedurende de Tweede Wereldoorlog gebeurt er veel in Hilversum. Hilversum wordt het hoofdkwartier van het Duitse leger in Nederland.

De Duitsers nemen het radioverkeer over, gebruiken het vliegveld Hilversum intensief en bouwen naast het vliegveld de Korporaal van Oudheusdenkazerne. De Trompenberg, het Nimrodpark en het Kannesheuvelpark worden ingekwartierd en krijgen beperkingen

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 7

(Sperrgebiet). Hier worden verdedigingswerken geplaatst met onder andere bunkers zoals de Blaskowitzbunker. Om de hele gemeente komt een tankgracht en een bunkerdorp bij Zonnestraal. Tijdens de oorlog zijn er verschillende verzetsgroepen die onder andere de verdedigingswerken in kaart brengen en helpen bij het onderduiken van mensen. De Trompenberg, Nimrodpark en Kannesheuvelpark worden tijdens de oorlog gebombardeerd. Tijdens de oorlog gaat een rijke Joodse geschiedenis verloren. Vrijwel de gehele Joodse bevolking van 600 families en 1.000 vluchtelingen wordt vermoord. Slechts 200 Joden hebben de oorlog overleefd. Ook waren er veel verliezen onder de verzetsbeweging en andere stadsbewoners. Wederopbouwperiode De periode na de wereldoorlog staat tot 1970 in het teken van wederopbouw en herstel. Daarnaast breidt Hilversum zich aan de noord-, zuidoost en zuidwestzijde nog flink uit. De bevolking van Hilversum groeit verder en bereikt begin jaren 60 een hoogtepunt met meer dan 100.000 inwoners. Hilversum wordt in de jaren 50 de stad voor televisie en radio. De omroepen zijn hier vanaf de jaren 20 al neergestreken in eigen gebouwen. In de jaren ‘60 begint de ontwikkeling van het Omroepkwartier, de voorloper van het Mediapark. Daarnaast breiden bedrijven als de Melkfabriek, Son, IFF en Philips zich uit.

De stad wordt verder verdicht. Eind jaren 60 en jaren ’70 worden Kerkelanden en de Hilversumse Meent gebouwd. Beide wijken liggen buiten de voormalige engen. Crisisjaren ‘80 en ‘90 Deze periode kenmerkt zich door achteruitgang. Veel bedrijven sluiten hun deuren. De bevolking neemt af naar 82.500 in 1999. Deze bevolkingskrimp komt met name doordat er weinig gebouwd wordt en doordat er steeds minder mensen in één huis wonen. Er wordt veel gesloopt en in het centrum is steeds meer leegstand van winkels. De toenemende automobiliteit gaat een steeds grotere rol spelen en veroorzaakt in toenemende mate verkeersproblemen. Er vestigen zich steeds meer media en technische creatieve bedrijven. Verschillende omroepen bundelen hun krachten en verlaten hun omroepgebouwen. Sommigen concentreren zich aan de ’s-Gravelandseweg en op het Mediapark.De gemeente start met een monumentenbeleid en vele jonge monumenten worden gerestaureerd, waarmee de bouwkundige staat van de monumentale bebouwing wordt verhoogd. 21e eeuw Hilversum begint een kwaliteitsslag in de bebouwde kom. Verlaten bedrijfslocaties krijgen een nieuwe functie terwijl hun historie herkenbaar blijft (Melkfabriek, Lucent en Mout). Het Omroepkwartier bundelt nieuwe commerciële media en technische bedrijven. Tijdens de bankencrisis worden de plannen voor Anna’s Hoeve, de eerste gasloze woonwijk, voorbereid.

Het idee is dat de gemeente de spelregels bepaalt en de groene contour legt. De ondernemers, woningcorporaties en particulieren gaan zelf,

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 8

begeleid door de gemeente, hun eigen wijk ontwikkelen. Na de bankencrisis krijgt Hilversum een nieuwe impuls. In het centrum en op verschillende andere locaties wordt gewerkt aan de verdere transformatie van verouderde bedrijfslocaties, buurtcentra, het winkelgebied en een vernieuwing van de gezondheidszorg.

2.2 DNA van de stad Hilversum is haar stad, het ommeland en de mensen. Het karakter en de inrichting van Hilversum is mede bepaald door de Erfgooiers (onafhankelijk, collectief, zelfstandig, opkomend voor het eigen recht), de nijverheid (doorzetter, vasthoudend, verantwoordelijkheidsgevoel), industrie en techniek (ondernemend, innovatief en creatief) en media (uniek). Dit gebeurt in de vaart der volkeren, een steeds veranderende omgeving en steeds meer internationale context. Ook al is een aantal stappen in de tijd definitief geschiedenis, het karakter waarvoor deze stappen de basis hebben gelegd is nog steeds herkenbaar in deze tijd en blijft herkenbaar in de toekomst.

2.3 Ruimtelijke en functionele structuur Hilversum is vandaag de dag een compacte middelgrote stad temidden van een bijzonder en afwisselend landschap. Hilversum kent drie grote beschermde stadsgezichten, vele monumenten en bijzondere landschappen binnen haar gemeentegrenzen. De Tuindorp-achtige, rustieke en veelal kleinschalige setting van de wijken maakt Hilversum een fijne stad om te wonen. In dichtbevolkte arbeiderswijken rondom het centrum doen zich echter (grootstedelijke) problemen voor, zoals achterstallig onderhoud, overlast van bewoners, parkeeroverlast, gebrekkig groen en te weinig speelaccommodaties. In het opgeknapte compacte centrum met lokale en regionale voorzieningen bevinden zich het belangrijkste winkelgebied van de stad en de horecavoorzieningen. De transformatie van het centrum heeft zich grotendeels afgespeeld binnen het historische stratenplan. Met uitzondering van de stationsomgeving en de Centrumring (die deels nieuw is aangelegd) zijn de historische brinken en het historische stratenpatroon nog grotendeels intact. De essentie van de oude Hilversumse bouwblokken wordt gevormd door de ligging op zandgrond, de hoeken, de aanwezigheid van voetpaden en de losse ligging van de panden op korte afstand van de rooilijn. Of een nieuwe ontwikkeling mogelijk is, wordt nu voor een belangrijk deel bepaald door de parkeernorm. Hilversum is een autostad.

Gevolg hiervan is dat in grote delen

van Hilversum geparkeerde auto’s de openbare ruimte domineren. Het wegennet van Hilversum zit regelmatig tegen zijn grenzen aan. Vanuit de markt is er een sterke wens om bedrijfslocaties te transformeren naar wonen. De vierkante meter prijs voor wonen ligt sterk boven die van werklocaties.

2.4 Vigerende beleidskaders Beleid van Rijk, provincie en gemeente Hilversum dient als gemeente rekening te houden met de visies voor de fysieke leefomgeving van het Rijk en de provincie Noord-Holland. Zo zijn de belangrijkste thema’s van het Rijk een duurzame en concurrerende economie, een klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving, een toekomstbestendige en bereikbare woon- en werkomgeving en een waardevolle leefomgeving. De speerpunten van de provincie zijn een economisch duurzame toekomst, benutten van de unieke ligging, verdere ontwikkeling van de metropool Amsterdam, sterke kernen en regio, energietransitie en een natuurlijke en vitale landelijke omgeving. Daarnaast heeft de provincie Noord-Holland in de eigen Omgevingsvisie acht urgente ontwikkelingen beschreven: • Klimaatverandering. • Economische transitie. • Energietransitie. • Bodem, water en luchtkwaliteit. • Mobiliteit.

• Biodiversiteit. • Verstedelijking. • Landschap. Er is een separate beleidsverkenning gemaakt met samenvattingen van het meest relevante beleid van het Rijk, de provincie, de regio en de gemeente. Bij de verschillende thema’s komen deze waar relevant inhoudelijk beknopt aan bod.

2.5 Ruimtelijke ontwikkelingen Inleiding Daarop aansluitend kent de gemeente Hilversum een aantal grote ruimtelijke ontwikkelingen. Dit zijn de ontwikkelingen rondom het Stationsgebied, Arenapark, gebied 1221, Crailo, Media Park, Philipshof, Anna’s Hoeve en Monnikenberg. Stationsgebied De ruimtelijke ontwikkeling Stationsgebied centreert zich rond het Stationsplein, de Koninginneweg, de Leeuwenstraat, de Stationsstraat en de centrumring. Met een aantal pijlers waaronder warm thuiskomen in een levendig centrum’, wordt het centrum van Hilversum verbeterd. Arenapark Het Arenapark is gelegen ten zuidoosten van Hilversum. De ontwikkelingen rondom Arenapark zijn gericht op een kwaliteitsverbetering op het gebied van verkeer, openbare ruimte en energie. De omgeving wordt groen, sportief

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 9

en gezond. Dit gaat gepaard met het stimuleren van de beweegvriendelijkheid van de fysieke leefomgeving. Er wordt ruimte gecreëerd voor wonen, werken, sport en leren. Er komen arbeidsplaatsen bij en er wordt een nieuw zwembad gebouwd. 1221 Met een horizon op 2030 is een kwaliteitsverbetering van de Geuzenbuurt, Electrobuurt en Kleine Driftbuurt ingestoken. Het doel is het versterken van de identiteit en het verbeteren van het woon-, werk- en leefklimaat. Crailo Het voormalige kazerneterrein Crailo is aangekocht door de gemeenten Gooise Meren, Hilversum en Laren. In de toekomst vindt hier de ontwikkeling plaats van 500 woningen en een deel bedrijventerrein. Bij de ontwikkelingen staan werken en leven in het groen centraal. Media Park Het Hilversumse Media Park is al decennialang het nationale mediacentrum. Het terrein is circa 30 hectare groot. Het is de basis voor een diversiteit aan media, creatieve en technisch aanverwante bedrijven.

Anna’s Hoeve Anna’s Hoeve is een recreatiebos en natuurgebied aan de oostrand van Hilversum. Grote delen van dit gebied zijn eigendom van het Goois Natuur Reservaat (GNR). Op de voormalige locatie van de RWZI (rioolwaterzuiveringsinstallatie) wordt de woonwijk Anna’s Hoeve voltooid. Het is een van de eerste grotendeels gasloze woonwijken in Hilversum. Anna’s Hoeve wordt naast een woonwijk ook een locatie met diverse particuliere, coöperatieve en publieke initiatieven op het gebied van duurzaamheid.

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

voor de onbekende plaatsen weergegeven. De verwachtingswaarde bepaalt wanneer onderzoek naar archeologische waarden vereist is.

Monnikenberg Het nieuwe Landgoed Monnikenberg omvat het voormalige Klooster, het oude Landgoed van het bisdom Noord-Holland en het huidige ziekenhuis Tergooi, Merem en de Mytylschool. Tot en met circa 2025 transformeert het gebied naar een gezondheidspark. Hierbij zijn de gebouwen en gebruikers van het gebied te gast. De bestaande groenstructuur en het landgoed spelen hierin een wezenlijke rol. De monumentale kloostergebouwen blijven in het gebied behouden en krijgen een nieuwe functie.

Philipshof De voormalige bedrijfslocatie van Philips/NEC aan de Anton Philipsweg wordt de komende jaren getransformeerd naar een woonbuurt met gedifferentieerde woontypen voor verschillende doelgroepen. Figuur 3.2: Archeologische beleidskaart van de gemeente Hilversum (Gemeente Hilversum, 2019)

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 10

Archeologische beleidskaart (gemeente Hilversum)

Werkdocument

3. Cultureel erfgoed 3.1 Huidige situatie Tuinstad Hilversum Het vele erfgoed dat Hilversum rijk is bepaalt mede het aantrekkelijke leef- en vestigingsklimaat. De identiteit van Hilversum als tuinstad draagt hier in zeer belangrijke mate aan bij. De tuinstadgedachte begon in Hilversum met het ontstaan van de villaparken. De tuinstad als concept hebben we te danken aan W.M. Dudok, die van het gemeentebestuur de ruimte kreeg om de kwaliteit van de stad en het geluk van de inwoners voorop te stellen. Stad en de omliggende natuur vormen een harmonische eenheid en elke architectonische opgave werd in de stad als geheel geïntegreerd. Stedenbouw, architectuur en openbare ruimte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De tuinstad biedt een blijvende kwaliteit die zich heeft bewezen en Hilversum is daarmee een unieke stad in Nederland. Aardkundige waarden In de omgeving van Hilversum zijn diverse aardkundige monumenten en aardkundig waardevolle gebieden gelegen. Hilversum ligt grotendeels op de Utrechtse Heuvelrug, een stuwwal die in de voorlaatste ijstijd (het Saalien) is opgestuwd door oprukkend landijs. Alle aardkundig waardevolle gebieden ontlenen hun waarde aan de ligging op de stuwwal: • Het Spanderswoud, Schaep en Burgh is een tamelijk gaaf en op provinciaal niveau zeldzaam fenomeen met stuwwallen, dekzand, stuifzand en droge dalen.

• De Bussumer- en Westerheide is een tamelijk gaaf, niet in ontginning gebracht heidegebied. De gronden zijn in

gebruik als heide en bos ten behoeve van recreatie. • De Zuiderheide en Witte Bergen en het Laarderwasmeer liggen op de flank van de stuwwal. De ligging leidt tot de aanwezigheid van dek- en actief stuifzand en vennen. • De Hoorneboeg, Zwarte Berg e.o. is een gaaf bos- en heidegebied waar de fenomenen smeltwater en windvormingen zichtbaar zijn. • Het Corversbos is een relatief weinig gaaf akkerbouwen bosgebied. Archeologische waarden Onder de grond ligt ons archeologisch erfgoed. Bebouwing en werkzaamheden kunnen dit erfgoed vernietigen. Hierdoor kunnen zoveel historische lagen ongezien verdwijnen dat er geen mogelijkheid meer is om de historische context te behouden en te leren kennen. Hilversum heeft daarnaast uniek, zichtbaar erfgoed, zoals de grafheuvels. Door onjuist beheer kunnen deze waarden worden aangetast. Uitgangspunt van de wetgeving en het archeologische beleid is bescherming en behoud van het archeologische erfgoed op de plek waar het ligt in de bodem: ‘in situ’. De reden hiervoor is dat opgraven ook vernietigen is, omdat de fysieke context niet behouden blijft. Voorwerpen, tekeningen en interpretatie blijven over, de gelaagdheid en de sporen in het landschap verdwijnen. De gemeente is als bevoegd gezag verantwoordelijk voor het waar mogelijk beschermen en behouden van het erfgoed in situ. Hiervoor is een archeologische beleidskaart opgesteld.

Op deze kaart zijn de bekende archeologische

vindplaatsen en de verwachtingswaarde voor de onbekende plaatsen weergegeven. De verwachtingswaarde bepaalt wanneer onderzoek naar archeologische waarden vereist is. Historische stedenbouwkundige waarden Omdat grootschalige ontwikkelingen zich voornamelijk in de 19e en 20e eeuw voorgedaan hebben, dateert een groot gedeelte van de aanwezige monumenten uit de periode 1850-1940. Hilversum is daardoor een stad met relatief jonge stedenbouw, architectuur en monumenten. In de groeiende stad werd de moderne architectuur zowel door bewoners als de overheid omarmd. Hierdoor heeft Hilversum veel topmonumenten. Voorbeelden hiervan zijn het raadhuis, Zonnestraal, de voormalige omroepgebouwen, de Vituskerk, Gooiland, volkswoningbouwcomplexen en de belangrijke delen van het oeuvre van W.M. Dudok. Architectuur De architectonische traditie van Hilversum komt goed naar voren in de relatief grote hoeveelheid monumenten. Een gedeelte van de architectuur kenmerkt de rol van Hilversum als middelpunt van de Nederlandse moderne architectuur en omroepgeschiedenis. Hiernaast heeft Dudok een sterk stempel gedrukt op het gezicht van Hilversum. De stijl van Dudok kent invloeden van de Amsterdamse School en het modernisme. Dat betekent dat veel monumenten in baksteen opgetrokken zijn en dat versieringen in de gevels toegepast zijn.

De gevels zijn vaak gevuld met laddervensters en kennen steile daken en worden soms met torentjes versierd. Het Raadhuis is een klassiek voorbeeld van Dudoks gedachtegoed.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 11

Beschermde stadsgezichten en monumenten De gemeente telt drie beschermde stadsgezichten, 250 rijksmonumenten, één provinciaal monument (grenspalen) en ruim 850 gemeentelijke monumenten. Noordwestelijk Villagebied Het Noordwestelijk Villagebied ligt ten noordwesten van het centrumgebied van Hilversum en bestaat uit de villawijken en -parken: Trompenberg (1875), Boomberg (vanaf 1830), Suzannapark (1879), Ministerpark (1897), Nimrodpark (1899), Kannesheuvelpark (1902) en Diergaardepark (1904). Het villagebied heeft een historische samenhang en vormt een geleidelijke overgang van het verstedelijkte centrum richting de bosgebieden ten noordwesten van Hilversum. Naast woonbebouwing is in het gebied andere bebouwing zoals scholen, kerken, het raadhuis van Dudok en drie voor Hilversum typerende studiogebouwen te vinden. Ondanks verdichting is het Noordwestelijk Villagebied als villapark goed bewaard gebleven. Plan Oost Het beschermd stadsgezicht Tuinwijk Oost is aan de oostzijde van Hilversum gelegen en wordt door het stadsdeel “Oude wijk over ’t spoor” gescheiden van de oude dorpskern. Het gebied is volgens het door Willem Dudok ontworpen uitbreidingsplan “Plan Oost” en het Beëindigingsplan uit 1933 aangelegd. Het gebied heeft een goed bewaarde planmatige structuur welke uit de periode 1927-1964 dateert. De basis van de wijk weerspiegelt ook de stedenbouwkundige ideeën van Dudok.

Dudoks ideeën over de afronding van de stad en de relatie tussen de stad en het ommeland komen op deze plek goed tot uiting.

Hilversum-Zuid Hilversum-Zuid bestaat uit de uitbreiding ten zuiden van de kern Hilversum, waarin drie perioden van Hilversumse stadsuitbreiding duidelijk herkenbaar zijn: arbeiderswoningen van rond de eeuwwisseling, het gebied rond de Egelantierstraat met kenmerkende woningen met gedeeltelijk gepleisterde gevels en Jugendstilachtige detaillering en volkswoningbouwcomplexen in tuinstadgedachte. De stedenbouwkundige hoofdopzet is gebaseerd op de tuinstadgedachte en gedeeltelijk op de herziening op het uitbreidingsplan uit 1915 van Dudok. Historisch landschappelijke waarden Hilversum is door de unieke ligging rijk aan historisch landschappelijke waarden. De ontwikkeling van de stad op een relatief smalle stuwwal leidt ertoe dat zich binnen tientallen kilometers verschillende landschapstypen voordoen: poldergebieden, hoger gelegen zand- en heidegebieden en veengebieden. Voor een gedeelte bestond de directe omgeving van Hilversum uit heidegrond en heideontginningen in de vorm van engen. Engen zijn open akkercomplexen op zandgronden. Van deze landschapsvorm is door de stormachtige groei van Hilversum in de periode 1850-1940 weinig overgebleven. De onontgonnen heidevelden werden al vroeg als natuurreservaat beschermd. Ook binnen de bebouwde kom speelt het groen een belangrijke rol door onder meer de plantsoenen, en de verbondenheid van groen binnen en om de stad.

De strategische ligging ten opzichte van Amsterdam maakt dat het Hilversums landschap op regionale schaal deel uitmaakt van de verdedigingswerken van Holland. Die

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 12

verdedigingswerken waren gericht op inundatie van het landschap en lopen daarom om de hoger gelegen stuwwal heen. In het veengebied ten westen van Hilversum ligt de Nieuwe Hollandse Waterlinie en in het veengebied ten oosten van Hilversum de Grebbelinie. Binnen de gemeente Hilversum liggen verschillende historische landgoederen. Net als in de rest van Nederland zoeken eigenaren en terreinbeheerders naar manieren om de landgoederen toekomstbestendig te houden en te maken.

3.2 Trends en ontwikkelingen Meer aandacht voor erfgoed Er is in de samenleving meer aandacht en waardering voor erfgoed. Erfgoed heeft zowel een economisch, maatschappelijk als cultureel belang. En dat belang neemt toe. Erfgoed, behouden en gebruikt, draagt bij aan de kwaliteit van het leef- en vestigingsklimaat. Erfgoed draagt bij aan nieuwe opgaven Steeds vaker wordt erfgoed betrokken bij het realiseren van de transities en opgaven in de leefomgeving. Erfgoed kan een ontwikkeling inspireren en verrijken en de uivoering naar een hoger kwaliteitsniveau tillen. Er wordt aangesloten bij bestaande initiatieven en de relatie tussen erfgoed en de leefomgeving wordt versterkt (OC&W, Erfgoed Telt, De Erfgoed Deal).

4. Groen 4.1 Huidige situatie Compacte stad In het stedenbouwkundig ontwerp dat stadsarchitect Dudok in de jaren 30 voor Hilversum maakte is gekozen voor een compacte stad met relatief weinig openbaar groen, mede met het oog op het vele groen buiten de stad. Toch heeft Hilversum ook binnen het stedelijk gebied een groen karakter. Dit komt doordat het groen vanuit het buitengebied in de stad doordringt, door de vele straat- en laanbomen en het groene karakter van particuliere tuinen.

Ecologie Hilversum kent door de ligging op de overgang van hoge en lage gronden een grote diversiteit aan ecosystemen. De natuurwaarde van deze ecosystemen is vooral in de natuurgebieden in het buitengebied behouden gebleven. Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v.zijn de Omgevingsvisie Hier vaak(werkdocument) zeldzame en beschermde dier- en plantenprojectnummer 0456543.100 15 november 2019 soorten Gemeente Hilversumte vinden, die specifiek zijn voor deze gebieden.

In de Hilversum Monitor is bewoners gevraagd hun mening te geven over het groen in de buurt. 79% van de respondenten is het eens met de stelling dat er voldoende groen is. Dit is een (lichte) teruggang ten opzichte van 83% in 2016. Landschap en groen erfgoed Het karakter van het groen in Hilversum wordt voor een belangrijk deel bepaald door de ligging op de overgang van hoge zandgronden en laaggelegen veen(weide)gronden. De van oudsher bij deze ondergronden behorende landschapstypen zijn grotendeels behouden en in veel gevallen nog herkenbaar aanwezig. Historische landschapsstructuren zijn vaak bepalend geweest bij de ontwikkeling van het stedelijk gebied van Hilversum. Zo zijn de schaapsdriften (waarlangs de schapen tussen het dorp en de heide liepen) en de brinken (waar het vee werd verzameld) nog altijd zichtbaar in de radiale wegenstructuur en driehoekige pleinen van Hilversum. Een aantal groene gebieden in Hilversum heeft een beschermde status in het kader van de monumentenwet.

Naast de in het oog springende ecoducten zijn er rond Hilversum tientallen kleine faunapassages. Deze maken een veilige oversteek van dassen, amfibieën en andere kleine dieren mogelijk en zijn nodig in vrijwel alle infrastructuur in het buitengebied rond Hilversum. Ook binnen het stedelijk gebied zijn natuurwaarden te vinden. De grootste biodiversiteit is te vinden in gebieden met veel groen zoals de villagebieden. Natuurgebieden Het noordwesten van de gemeente Hilversum is onderdeel van Natura 2000-gebied Naardermeer. In het uiterste zuidwesten van de gemeente is een klein gebied onderdeel van het Natura 2000-gebied Oostelijke Vechtplassen. Deze twee gebieden strekken zich gezamenlijk uit ten westen

Figuur 4.1: Type groen Hilversum (bron: groenbeleidsplan)

4.2.1

De natuurgebieden worden doorsneden door infrastructuur of andere voor flora en fauna onneembare hindernissen. Deze ‘versnippering’ van natuurgebieden zorgt voor verkeersslachtoffers onder dieren, vermindering van genetische uitwisseling en een versterkte kwetsbaarheid voor uitsterven van (meestal kleine) populaties. Door Rijk, provincie, gemeenten en natuurorganisaties wordt sinds 1990 gewerkt aan het oplossen van deze knelpunten door de aanleg van natuurverbindingen met grote en kleine faunapassages. Rond Hilversum wordt gestreefd naar het verbinden van alle onderdelen van de Heuvelrug. Ook wordt gewerkt aan het verbinden van de natte gebieden ten westen van Hilversum. Een belangrijk onderdeel van deze ‘Natte as’ is de verbinding Ankeveense plassen-Naardermeer, die gedeeltelijk binnen de gemeente Hilversum ligt.

Type groen (Groenbeleidsplan Hilversum)

Landschap en groen erfgoed

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 13

Het karakter van het groen in Hilversum wordt voor een belangrijk deel bepaald door de ligging op de overgang van hoge zandgronden en laaggelegen veen(weide)gronden. De van oudsher bij deze ondergronden behorende landschapstypen zijn grotendeels behouden en in veel gevallen

van Hilversum. Grote delen van de bos- en heidegebieden rondom Hilversum zijn in eigendom van het Goois Natuurreservaat en Natuurmonumenten. Deze gebieden zijn onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (NNN). De natuurgebieden ten westen van Hilversum bestaan hoofdzakelijk uit vochtminnende natuur, terwijl de bosen heidegebieden rondom Hilversum meer droogteresistent zijn. De bos en heidegebieden kennen een groter natuurbrand-risico, terwijl voor de natte natuurgebieden geldt dat verzilting en verdroging een gevaar vormen. Van de respondenten in de Hilversum Monitor maakt 86% geregeld recreatief gebruik van natuurterreinen en bosgebieden. De favoriete gebieden zijn de Hoorneboegse Heide/Zonnestraal en omgeving, het Corversbos, de Zuiderheide (in de gemeente Laren), de Westerheide en Anna’s Hoeve (Laarder Wasmeer). De natuurgebieden worden gewaardeerd met een rapportcijfer 8,6. Groenstructuren Hilversum is een boomrijke gemeente. In het buitengebied zijn grote bosgebieden te vinden die een aanzienlijk deel van het Hilversumse grondgebied beslaan. Het gaat om loofbossen, gemengde bossen en naaldbossen. Het grootste deel van de bossen heeft een natuurlijk en afwisselend beeld met variatie in boomsoorten en leeftijd, maar op diverse plaatsen zijn ook (restanten van) productiebossen te vinden.

Binnen de bebouwde kom van Hilversum zijn in verhouding tot andere steden veel bomen te vinden. Vanuit de lucht lijkt een deel van Hilversum zelfs in

het bos te liggen. Hilversum heeft een zeer gevarieerd bomenbestand. In de straten van Hilversum zijn meer dan 700 soorten bomen (en cultuurvariëteiten van soorten) te vinden.

4.2 Trends en ontwikkelingen Verlies van biodiversiteit De biodiversiteit is wereldwijd al jaren aan het dalen. In Nederland is de biodiversiteit afgenomen tot circa 15% van de situatie van rond het jaar 1700. De biomassa van vliegende insecten, een belangrijke voedselbron voor vogels en vleermuizen, is in de afgelopen 27 jaar met 60-75% afgenomen. Momenteel wordt een kleine 40% van de Nederlandse dier- en plantensoorten bedreigd. Door beleidsinspanning herstelt sommige biodiversiteit zich, maar de prognoses gaan uit van een verder verlies van 10% in de komende 40 jaar. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) moeten de oorzaken voor de achteruitgang van de Nederlandse natuur en biodiversiteit vooral gezocht worden in vermesting, verdroging, versnippering, verkleining van leefgebieden, verstoring, verschraling (monoculturen in de landbouw), vervuiling, het gebruik van gifstoffen en pesticiden, invasieve exoten en klimaatverandering. Sinds de stikstofcrisis van 2019 staat stikstof volop in de belangstelling. Stikstof (N2) is een kleur- en reukloos gas dat overal om ons heen is. Ongeveer 78% van alle lucht bestaat uit stikstof. Stikstof is van zichzelf niet schadelijk voor mens en milieu. Maar er zijn ook verbindingen van

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 14

stikstof in de lucht die wel schadelijk kunnen zijn. Dit zijn stikstofoxiden (NOx, een verbinding van stikstof en zuurstof) en ammoniak (NH3, een verbinding van stikstof en waterstof). De stikstofoxiden en ammoniak in de lucht komen uiteindelijk weer op de grond terecht. Dit heet stikstofdepositie. De depositie van stikstofoxiden en ammoniak zorgt ervoor dat de bodem rijk wordt aan voedingsstoffen. Dat is vooral in natuurgebieden een probleem. Zeldzame planten die het juist goed doen op voedselarme grond, verdwijnen daardoor. Zo verdringen de brandnetels bijvoorbeeld de orchideeën. Daarmee verdwijnen ook dieren die van die zeldzame planten leven. Dit draagt bij aan de afname van de biodiversiteit (bron RIVM.nl/stikstof). Water en klimaatverandering De afgelopen jaren is verdroging een belangrijke factor geweest in de achteruitgang van groen. Oorzaken van droogte zijn klimaatverandering en de daarmee samenhangende weersomstandigheden, gecombineerd met een watersysteem met onvoldoende opslagcapaciteit om in droge periodes te blijven voorzien in de waterbehoefte. Bij toenemende droogte daalt de grondwaterspiegel en wordt meer drinkwater gewonnen. Waterschappen komen dan voor de keuze te staan welke functies het beschikbare water mogen benutten.

Met name op de grens van zand en veen heeft dit tot gevolg dat door afstroming van oppervlaktewater richting het veen en tekorten aan water de flanken van de heuvelrug niet van voldoende water kunnen worden

voorzien. Dit leidt snel tot verdroging, met gevolgen voor de lokale (relatief hoge) biodiversiteit in deze schaalgraslanden en natte heides. In Hilversum heeft het grondwatersysteem een regionale relatie met de Vechtplassen, waar water dat op de hooggelegen zandgronden infiltreert als kwel boven komt. Dit schone water is nodig om de natuur in de Vechtplassen in stand te houden.

In drogere omstandigheden zijn inheemse boomsoorten kwetsbaar. Droogte leidt bijvoorbeeld tot achteruitgang van beuken en eiken en het afsterven van naaldbossen. Door veranderende klimatologische omstandigheden heeft de natuur en de stedelijke groenvoorziening bovendien te kampen met nieuw optredende ziektes en plagen. Plaagsoorten (zoals bijvoorbeeld de eikenprocessierups) krijgen door klimaatverandering en de afname aan natuurlijke vijanden de kans om zich in nieuwe gebieden te vestigen.

Om met de druk op de omgeving als gevolg van de grote ruimtelijke opgaven om te gaan worden op provinciaal en rijksniveau nieuwe beleidskaders ontwikkeld. Op het gebied van landbouw wordt ingezet op de transitie naar een natuurinclusieve, duurzame kringlooplandbouw.

Ruimtelijke kwaliteit Landschap en groen staan in toenemende mate onder druk. Oorzaken zijn onder andere de ruimtebehoefte van andere functies (zoals wonen, werken en mobiliteit) en het toenemende recreatieve en economische gebruik van het landschap. Het gevolg is dat de kwantitatieve en kwalitatieve beschikbaarheid van groen steeds meer onder druk komt te staan, terwijl de behoefte aan groen steeds groter wordt. Hilversum is als tuinstad bij uitstek een samenhangend geheel van stedelijk gebied en groene terreinen. Deze balans is een belangrijke kwaliteit voor de gemeente.

Percentage groen (Atlas Natuurlijk Kapitaal)

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 15

5. Water 5.1 Huidige situatie

Door het ontbreken van oppervlaktewater in grote delen van de stad heeft Hilversum bij de groei van de stad in Geohydrologie de verschillende uitbreidingswijken opvangbekkens De Gooi en Vechtstreek heeft een complex watersysteem aangelegd. Dit zijn vijvers die het water door de dat geohydrologisch en ruimtelijk diverse gezichten heeft. goed doorlatende zandgrond direct infiltreren in de Kenmerkend is dat deze regio op de grens van hoog en ondergrond. Door de fluctuerende aan- en afvoer van laag ligt, tussen de Utrechtse Heuvelrug en het Vechtdal. water naar de vijvers, fluctueerde ook het waterpeil sterk. De zandgronden kennen van nature een goede infiltratie. Dit is in de woonomgeving niet wenselijk en daarom Het water zakt gemakkelijk weg en wordt grondwater. Figuur 5.1: Werking van de waterhuishouding: de overgang van het Gooi (heuvelrug) naar het Naardermeer Werking van de waterhuishouding op de overgang van de wordt gestreefd naar vijvers met een vast waterpeil en Door de hoogteverschillen stroomt het regenwater dat in (veen) Utrechtse Heuvelrug naar de veenweidegebieden schone oevers in een parkachtige sfeer. De bodem van Het schone grondwater is ook aantrekkelijk voor drinkwaterwinning.

Dit onttrekt water aan de de Heuvelrug in de grond zakt af naar het Vechtdal en de vijvers is om deze reden waterdicht gemaakt en er zijn bodem, daardoor is de kwel in de Vechtvallei afgenomen. Bij de droogte en de grote komt aan de voet van de Heuvelrug weer aan de drinkwatervraag van zomer 2018 bleek dat de huidige capaciteit niet voldoende lijkt voor een beschoeiingen aangebracht. De meeste vijvers zijn met oppervlakte als kwel. Deze kwel is van hoge waterkwaliteit langdurige periode van droogte met een hoge drinkwatervraag. Dit soort situaties gaan vaker In Hilversum liggen grondwaterbeschermingsvoorkomen door meer mensen endrie klimaatverandering. Er wordt onderzoek gedaan naar andere elkaar verbonden via duikers of de wijkriolering, zodat en biedt daarom kansen voor natuurontwikkeling. In Het bronnen, waaronder meer onttrekkingen uit grondwater. gebieden. Het grondwater in deze gebieden wordt onderling aan- of afvoer van water kan plaatsvinden. Vechtdal zijn grotere en kleinere natuurgebieden door de provincie beschermd. Een groot deel van aanwezig die typerend zijn voor het laagveenlandschap. bebouwd Hilversum is bovendien aangewezen als De bebouwde kom van de Hilversumse Meent heeft grondwaterreserve in het kader van de Structuurvisie een vast polderpeil door de bemaling van de singel. De Het schone grondwater is ook aantrekkelijk voor drinkOndergrond van het rijk.

Arenavijver stort over naar ’t Ven en is onderdeel van waterwinning. Dit onttrekt water aan de bodem, waardoor het watersysteem van Hilversum oost. De Berlagevijver de kwel in het Vechtdal is afgenomen. Bij de droogte en de Oppervlaktewater en Kastanjevijver hebben geen verbinding met grote drinkwatervraag in de zomer van 2018 werd duidelijk Hilversum kent weinig oppervlaktewater. De enige andere waterpartijen. Ook het Mediapark heeft lokale dat de huidige capaciteit niet voldoende lijkt te zijn. waterlopen zijn de Oude Haven / ’s-Gravelandsevaart naar infiltrerende vijverpartijen voor de opvang van afstromend de ’s-Gravelandsepolder en het Hilversums Kanaal naar de regenwater. De voorzieningen op het Mediapark behoren De grondwaterhuishouding van Hilversum maakt deel uit Kortenhoefsepolder, beide ten westen van Hilversum. niet tot de openbare gemeentelijke infrastructuur. van een regionaal systeem. Dit betekent dat ingrepen in het systeem op grote afstand invloed kunnen hebben op De Oude Haven en de Nieuwe Haven, die beide tot onder De waterkwaliteit in het Hilversums kanaal en de Hilversum. Een voorbeeld vormt de diepste polder in de het niveau van het grondwater zijn gegraven, werken polder Kortenhoef in het Vechtplassengebied is niet regio, de Horstermeerpolder. Deze ligt op zo’n 3,50 m als een drain voor de directe omgeving. De rond de voldoende.

De hoge belasting met nutriënten leidt tot onder NAP en trekt brakke kwel aan. Er is constant eeuwwisseling gedempte havenarm van de Nieuwe Haven hoge algengroei, afname in diversiteit aan organismen en Werkdocument bemaling nodig om de polder droog te houden. De polder is gedraineerd om grondwateroverlast, die in de omgeving accumulatie van organisch materiaal op de bodem van de onttrekt daardoor veel water van goede kwaliteit uit de na de demping ontstond, te voorkomen. plassen. Het waterschap neemt hier maatregelen om de omliggende gebieden. waterkwaliteit te verbeteren. Blad 39 van 173

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 16

ers infiltreert het water via een infiltratievoorziening le infiltrerende vijverpartijen voor de opvang van op het Mediapark behoren niet tot de openbare

en de polder Kortenhoef in het Vechtplassen gebied is iënten Vuilleidtentot hoge algengroei, afname in diversiteit hemelwaterafvoer ch materiaal opriolering de bodem van debestaat plassen De huidige in Hilversum voor(de 64 kmwaterschap uit een gemengd stelsel.hier Verder is er 196 km om de Blik). Het neemt maatregelen vuilwaterriolering en 199 km hemelwaterriolering de ote voedselrijkdom te voorkomen wordt wateringericht stad aanwezig. Tevens ligt er 16 km druk- en persleidingen rse plekken gezuiverd van fosfaat. in de stad. Er is sprake van 1 overstort in de gemeente

In de oostelijke gebieden voeren de rioolstelsels het verzamelde afvalwater af naar RWZI Hilversum van het hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht (AGV). In de westelijke gebieden wordt afvalwater afgevoerd naar het hoofdrioolgemaal van AGV aan de Diependaalselaan (met verdere afvoer naar de RWZI Horstermeer). Achter het hoofdrioolgemaal ligt een ruim overstortbassin, met overstort op de Kerkelandevijver. Het afvalwater van de Hilversumse Meent wordt met een rioolgemaal verpompt naar het rioolstelsel van de gemeente Bussum. Tenslotte zijn enkele percelen in het zuiden van Hilversum aangesloten op de riolering van Hollandse Rading (gemeente De Bilt). In het westen van Hilversum zijn enkele panden aangesloten op het persriool van de gemeente Wijdemeren.

or 196

in

e d d en

en 54 pompen en gemalen. Het rioleringsstelsel is onderverdeeld in drie gebieden, te weten: Oost, West en Noord/Hilversumse Meent. Zowel in het vuilwatersysteem als in het hemelwatersysteem is deze scheiding opgenomen.

In deelgebied Oost wordt afvloeiend regenwater via de gescheiden stelsels op de verschillende stadsvijvers geloosd. Wanneer de waterstand boven het streefpeil komt, wordt het water afgevoerd naar de vijvers van Anna’s Hoeve waar het water kan infiltreren in de bodem. De gemeente Hilversum richt de komende jaren een nieuw waterbergingsgebied in bij de Huydecopersweg. Dit terrein komt beschikbaar bij de reconstructie van de A27.

Figuur 5.5: Waterscheiding het rioolstelsel van Waterscheiding in het rioolstelselin (gemeente Hilversum) Hilversum (bron: gemeente Hilversum)

Het regenwater van de gescheiden stelsels van deelgebied West wordt geloosd (al dan niet via stadsvijvers) op de wateren van de Kortenhoefsepolder (Hilversums kanaal) of op de wateren van de ’s-Gravelandsepolder. In de villawijken Trompenberg, Raadhuisbuurt en Boomberg zijn daken afgekoppeld van het vuilwaterriool. Het dakwater is aangesloten op infiltratieputten aan de vooren achterzijde van de woningen. Waterbeheer De gemeente Hilversum, waterschap Amstel, Gooi en Vecht en Waternet zijn de waterbeheerders in de ruimtelijke ordening van Hilversum. De gemeente Hilversum heeft in 2020 het gemeentelijk rioleringsprogramma 20212026 (GRP) vastgesteld. Hierin is ook het beleid omtrent klimaatadaptatie en duurzaamheid opgenomen. In het nieuwe GRP worden ook zoekgebieden voor ruimte voor water aangeduid. Wateroverlast Hevige neerslag over een korte periode kan lokaal zorgen voor wateroverlast. Dit type wateroverlast komt het meest voor bij wolkbreuken in de zomer. In Hilversum treden vooral problemen op in het gemengde rioolstelsel in het centrum en bij de Lorentzweg/Kleine Drift in postcodegebied 1221. In het Watermanegementplan zijn maatregelen opgenomen om deze overlast te verminderen. Dat water op straat staat is niet te voorkomen bij zulke intensive buien, maar schade aan gebouwen moet worden voorkomen.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 17

Ook bij het Havenkwartier en de Laaperveldweg staat flink water op straat. Oplossingen hiervoor moeten worden onderzocht, onder andere met behulp van rekenmodellen. Bij elke nieuwe ontwikkeling is toetsing op voldoende waterberging op straat noodzakelijk. Overstromingsrisico Inzicht in de plaatsgebonden overstromingskans is waardevol, omdat er binnen een gebied grote verschillen kunnen bestaan in overstromingskansen. Dit betekent dat ook de noodzaak en mogelijkheden voor gevolgbeperkende maatregelen lokaal sterk kunnen verschillen. De plaatsgebonden overstromingskans gaat over de kans dat één persoon op één locatie in één jaar te maken krijgt met een bepaalde overstroming. De overstromingskansen zijn gebaseerd op de veiligheidseis (norm) van de betreffende waterkering. De kans op overstromingen van groter dan 20 centimeter is in Hilversum niet significant of klein.

5.2 Trends en ontwikkelingen Bodemdaling Bodemdaling is een regionale trend in de veenweidegebieden van de Gooi- en Vechtstreek. In Hilversum speelt dit vooral in de laaggelegen gebieden, met name in de Hilversumse Meent en in het zuidwesten van de gemeente. Diepe ontwatering ten behoeve van de landbouw leidt tot veenoxidatie. Naast bodemdaling zorgt dit voor CO2-emissies en verslechterde waterkwaliteit. Bodemdaling en diepe grondwaterstanden leiden tot grotere overstromingsrisico’s en minder droogteresistentie.

Vaker hevige neerslag De landelijke trends voor watermanagement zijn gerelateerd aan klimaatverandering en beleid om de leefomgeving daarop in te richten (klimaatadaptatie). In alle KNMI’14-klimaatscenario’s blijkt dat in de toekomst vaker hevige neerslag verwacht wordt. In de zomer kan vaker kortdurende hevige neerslag optreden en in de winter is meer kans op langdurige neerslag. Als gevolg hiervan kan wateroverlast optreden. Wateroverlast als gevolg van kortdurende hevige neerslag komt met name voor in bebouwde gebieden. Bij piekbuien kan het riool het water niet meer allemaal afvoeren. Het verzamelt zich in de lage delen op straat. Drogere en warmere zomers Tevens worden in de toekomst drogere en warmere zomers verwacht. Dit zal leiden tot toenemende hittestress in steden en schade aan groen, door te weinig hemelwateraanvoer en daling van grondwaterstanden. Open water in de stad kan sterker opwarmen, afhankelijk van de waterdiepte en de omgevingsfactoren. Dit kan leiden tot de ontwikkeling van o.a. blauwalg. Tegelijkertijd neemt in drogere periodes de watervraag toe, terwijl de aanvoer van water via rivieren afneemt. De drinkwaterkwaliteit vraagt in deze situaties speciale aandacht op warme plekken in de stad.

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 18

6. Bodem 6.1 Huidige situatie Bodemsamenstelling Hoogteverschillen Binnen de gemeentegrenzen zijn relatief grote hoogteverschillen aanwezig die terug te leiden zijn tot de bodemsamenstelling. De westkant van de gemeente ligt aanzienlijk lager dan het centrum en de oostzijde. Richting de Loosdrechtse Plassen ligt het maaiveld zelfs onder NAP. Hier beginnen ook de veengronden. Richting het centrum van Hilversum en verder naar het oosten komen we zandgronden tegen. Bodemopbouw Het gebied rond Hilversum is een van de weinige reliëfrijke gebieden in Noord-Holland én is ook de enige locatie in Noord-Holland waar dekzandmorfologie en stuifduinen voorkomen. De fenomenen in het gebied zijn ontstaan in de ijstijd en gedurende de klimaatopwarming erna. De grote verscheidenheid en de gaafheid van de verschijnselen maakt het gebied bijzonder interessant. Vergelijkbare gebieden zijn de overige delen van de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwse stuwwallen. Zetting De verschillen in de opbouw van de bodem zorgen ook voor verschillen in bodembeweging. De gevoeligheid voor zetting is groot op de veengronden aan de westzijde. Op de zandgronden is dit nauwelijks aanwezig. De stedelijke gebieden van Hilversum hebben hierdoor nauwelijks te maken met funderingsproblemen of verzakkingen.

Bodemkwaliteit Door eeuwenlang gebruik van de bodem is deze, in het bijzonder in het centrum van Hilversum, diffuus verontreinigd geraakt met diverse bodemvervuilende stoffen. De diffuse verontreiniging met lood is een actueel thema. De schadelijkheid van lood is al lang bekend en maatregelen in het verleden hebben ervoor gezorgd dat de blootstelling van de mens aan lood in hoge mate is gereduceerd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het vervangen van loden drinkwaterleidingen en het verbod op lood in benzine en verf. Niettemin zijn nog resten van lood als diffuus verspreide verontreiniging aanwezig in de toplaag van de Nederlandse bodem. Recent is duidelijk geworden dat ook lage concentraties lood bij een zeer hoge mate van blootstelling een negatief effect kunnen hebben op de leerontwikkeling van kinderen van nul tot zes jaar. Jonge kinderen zijn extra gevoelig voor lood omdat ze het makkelijker opnemen dan volwassenen. Bovendien stoppen ze vaker vuile vingers of speelgoed in hun mond en komen zo eerder met vervuilde grond in aanraking. Met name in de oudere wijken van Hilversum bestaat de kans dat in de bovengrond loodgehalten boven 90 mg/kg worden aangetroffen. Hiermee is dit een aandachtsgebied voor diffuus lood in de bodem.

worden bij werkzaamheden in de bodem en bij functiewijziging. Er worden echter ook nog steeds nieuwe gevallen van verontreiniging ontdekt. Ook in het buitengebied is sprake van bodemvervuiling. De voornaamste oorzaak is de huidige intensieve manier van landbouw bedrijven, met vermesting en gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Dit heeft blijvende negatieve gevolgen voor de waterkwaliteit, het grondwater, de biodiversiteit, de natuur en onze gezondheid. Rijk en provincie zetten daarom in op kringlooplandbouw. Grondwaterkwaliteit Verontreinigingen en andere karakteristieken van de bodem kunnen via het grondwater de kwaliteit van oppervlaktewater en drinkwater aantasten. Het grondwater is in het bebouwd gebied van Hilversum door de verschillende activiteiten in het verleden verontreinigd geraakt. Aangezien Hilversum tot 100 meter diepte geen afscheidende lagen heeft, is individuele aanpak van grondwaterpluimen niet mogelijk. Daarom is een gebiedsgericht beheer ingesteld met de regiogemeenten, het waterschap, de drinkwaterbedrijven en de provincie. Hiermee worden de drinkwaterwinningen, natuurgebieden en oppervlaktewateren beschermd.

Naast de loodverontreiniging zijn in de bodem diverse andere verontreinigende stoffen aanwezig. Deels zijn dit stoffen waarvan de aanwezigheid en gevolgen al lange tijd in beeld zijn en waarmee rekening gehouden dient te Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 19

6.2 Trends en ontwikkelingen Toename van gebruik van de ondergrond Door de schaarse ruimte bovengronds, worden steeds meer functies in de ondergrond ondergebracht. In de ondergrond bevinden zich veel kabels en leidingen en zaken als gesloten warmtekoudeopslagsystemen, funderingen en regenwaterinfiltratieleidingen. Bovendien is steeds meer sprake van ondergronds bouwen van bijvoorbeeld parkeergarages, (fiets)tunnels, kelders van woningen op gehele kavels (dus ook onder de tuin) en afvalcontainers. Daarnaast vragen wortels van bomen en stedelijk groen om ruimte. De bodem bevat ook archeologie en aardkundige waarden en soms niet gesprongen explosieven of verontreinigingen waarmee rekening gehouden moet worden. Dit heeft twee belangrijke ontwikkelingen tot gevolg. Enerzijds wordt hierdoor in de ondergrond de ruimte steeds beperkter en groeit de behoefte aan een goede ruimtelijke ordening van de ondergrond. Anderzijds leidt het gebruik van de ondergrond tot (nieuwe) effecten en een behoefte aan inzicht over de bovengrondse consequenties van ondergronds aanwezige zaken. Invoering Omgevingswet Met de invoering van de Omgevingswet, voorzien voor 2022, dragen provincies een deel van hun taken en bevoegdheden op het gebied van bodem en ondergrond over aan gemeenten. Taken van de gemeenten na inwerkingtreding van de wet zijn o.a.:

• Bevoegd gezag voor de bodemkwaliteitszorg. • Bodembeleid vastleggen in Omgevingsvisie en -plan. • Ontwikkelen van een gebiedsgerichte aanpak. • Beheren van de lijst van ernstig verontreinigde locaties. • Toepassen van grond, baggerspecie en bouwstoffen op of in de bodem. • Beheren van het ‘brede’ bodeminformatiebeheer. • Vastleggen aandachtsgebieden bodemonderzoek.

maar moet de gemeente wel afspraken maken over aan Omgevingsfoto gemeente Hilversum het grondwater naleverende bodemverontreinigingen die Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) mogelijk nog ontdekt worden (toevalsvondsten). projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

Dit betekent onder andere dat de gemeente een afweging moet maken over de aanpak van diffuse bodemverontreinigingen. Per toekomstige functie moet worden bepaald welke bodemkwaliteit daarvoor geschikt is, bijvoorbeeld voor het ontwikkelen van nieuwe natuur. Om hierop te sturen via het omgevingsplan is een herziening van de bodemkwaliteitskaart nodig. Via dat spoor kunnen lokale (omgevings)waarden voor de bodem worden vastgesteld. Hierbij speelt ook de doorontwikkeling van kennis over bodemverontreinigende stoffen. Verder wordt de gemeente verantwoordelijk voor de zogenaamde opkomende stoffen in de vaste bodem. Dit zijn stoffengroepen als PFOS, PFOA en PFAS, die veel worden gebruikt in de industrie, steeds vaker in de grond worden aangetroffen en risico’s voor de gezondheid of ecologie vormen. Voor deze stoffen zijn de regels en normering nog in ontwikkeling. Het gebiedsgericht bodembeheer wordt na het overgangsrecht een vrijwillig programma onder de Omgevingswet. Verder blijft de kwaliteit van het grondwater onder de Omgevingswet een verantwoordelijkheid van de provincie,

Omgevingsfoto Hilversum | geactualiseerde samenvatting | pagina 20

Figuur 6.5: Verwachte bodemdaling in het veenweidegebied in de regio Gooi e Verwachte bodemdaling in het veenweidegebied (WaterWaterschap Amstel, Gooi en Vecht; knelpuntenkaarten behorende bij de ‘Stra schap Amstel, Gooi en Vecht) van kaart uitgegeven in 2016)

Omgevingsfoto gemeente Hilversum Analyse t.b.v. de Omgevingsvisie (werkdocument) projectnummer 0456543.100 15 november 2019 Gemeente Hilversum

7. Klimaatverandering en -adaptatie 7.1 Huidige situatie Inleiding Het klimaat verandert doordat de temperatuur op aarde stijgt. Dat komt doordat er steeds meer broeikasgassen zoals CO2 in de lucht komen. Een veranderend klimaat heeft belangrijke gevolgen voor ons dagelijkse leven. Hittestress Blootstelling aan hoge temperaturen zorgt voor gezondheidsrisico’s. Dit wordt hittestress genoemd. Langdurig aanhoudende hitte kan leiden tot klachten als vermoeidheid, concentratieproblemen en hoofdpijn. Er bestaat ook risico op uitdroging en oververhitting. De kans op hittestress in Hilversum is in de klimaateffectatlas in beeld gebracht. Het luchttemperatuurverschil tussen stedelijk gebied en omliggende landelijke gebieden kan flink oplopen. Dit wordt het stedelijk hitte-eiland effect genoemd. Het stedelijk hitte-eiland effect is ’s nachts het sterkst.