Bijlage 29 Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten 07-11-2022

Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Gemeente Hilversum

Postbus 92 3360 AB Sliedrecht

Industrieweg 24 3361 HJ Sliedrecht

www.saricon.nl contact@saricon.nl

Tel. +31 (184) 422 538

KvK-nummer: 23.063.102 BTW-nummer: NL001556617B01

Inhoudsopgave 1 Samenvatting ............................................................................................................................................ 6 2 Inleiding ..................................................................................................................................................... 7 2.1 Aanleiding en opdrachtomschrijving ...................................................................................................................... 7 2.2 Probleemstelling .................................................................................................................................................... 7 2.3 Doelstelling ............................................................................................................................................................ 7 2.4 Onderzoeksgebied................................................................................................................................................. 8 2.5 Leeswijzer .............................................................................................................................................................. 9 2.6 Onderzoeksmethode ...........................................................................................................................................

10 2.7 Verantwoording.................................................................................................................................................... 11

3 Beschrijving bronnenonderzoek .......................................................................................................... 13 3.1 Inleiding ............................................................................................................................................................... 13 3.2 Eerder uitgevoerd onderzoek .............................................................................................................................. 13 3.3 Literatuur en websites.......................................................................................................................................... 14 3.4 Gemeentelijke archieven ..................................................................................................................................... 14 3.5 Provinciaal archief ............................................................................................................................................... 15 3.6 Nationaal Archief ................................................................................................................................................. 16 3.7 Semistatische Archiefdiensten Defensie..............................................................................................................

17 3.8 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) .............................................................................................. 17 3.9 NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust en Genocidestudies ............................................................................. 20 3.10 Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) .................................................................................................. 20 3.11 The National Archives.......................................................................................................................................... 21 3.12 Bundesarchiv-Militärarchiv................................................................................................................................... 23 3.13 The National Archives and Records Administration (NARA) ............................................................................... 24 3.14 Library and Archives Canada (LAC) .................................................................................................................... 24 3.15 Verliesregister SGLO/NIMH ................................................................................................................................. 25 3.16 Saricon collectie nieuwsberichten explosievenvondsten .....................................................................................

26 3.17 Koninklijke Bibliotheek ......................................................................................................................................... 26 3.18 Utrechts Archief (Archief Nederlandse Spoorwegen) .......................................................................................... 26 3.19 Getuigen, locatiedeskundigen, Heemkundekringen en historische verenigingen ................................................ 26 3.20 Kadaster .............................................................................................................................................................. 26 3.21 Luchtfoto’s ........................................................................................................................................................... 27

4 Toelichting beoordeling bronnenmateriaal ......................................................................................... 30 4.1 Inleiding ............................................................................................................................................................... 30 4.2 Methoden bij het aanmerken en afbakenen van verdachte gebieden.................................................................. 30 4.3 Leemten in kennis................................................................................................................................................ 30 4.4 Gebeurtenissen die niet zijn beoordeeld.............................................................................................................. 31

5 Beoordeling gebeurtenissen ................................................................................................................. 32

21S105-VO-02

Pagina 3 van 168

5.1 Inleiding het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog .............................................................................. 32 5.2 Grondgevechten en Artilleriebeschietingen ......................................................................................................... 32 5.2.1

Inleiding ................................................................................................................................................ 32

5.2.2

Meidagen 1940 ..................................................................................................................................... 32

5.2.3

Bevrijding 1944-1945............................................................................................................................ 34

5.3 Luchtaanvallen .................................................................................................................................................... 35 5.3.1

Inleiding ................................................................................................................................................ 35

5.3.2

Procesbeschrijving beoordeling luchtaanvallen .................................................................................... 35

5.3.3

Afbakeningsmethoden .......................................................................................................................... 36

5.3.4

10 mei 1940 .......................................................................................................................................... 39

5.3.5

Nacht 25/26 juni 1940........................................................................................................................... 40

5.3.6

2 augustus 1940 ................................................................................................................................... 41

5.3.7

Nacht 8/9 oktober 1940 ........................................................................................................................ 43

5.3.8

3 november 1940.................................................................................................................................. 44

5.3.9

Nacht 9/10 januari 1941 ....................................................................................................................... 45

5.3.10

Onbekende datum mei/juni 1941 .......................................................................................................... 46

5.3.11

Nacht 11/12 Augustus 1941 ................................................................................................................. 47

5.3.12

Nacht 30/31 augustus 1941 .................................................................................................................. 48

5.3.13

27 december 1941................................................................................................................................ 49

5.3.14

15 januari 1942 ..................................................................................................................................... 52

5.3.15

22 oktober 1942.................................................................................................................................... 57

5.3.16

16 juli 1944 ........................................................................................................................................... 58

5.3.17

17 september 1944............................................................................................................................... 60

5.3.18

4 november 1944.................................................................................................................................. 61

5.3.19

6 november 1944.................................................................................................................................. 63

5.3.20

8 en/of nacht 18/19 november 1944 ..................................................................................................... 64

5.3.21

16 november 1944................................................................................................................................ 66

5.3.22

25 november 1944................................................................................................................................ 66

5.3.23

26 november 1944................................................................................................................................ 69

5.3.24

Nacht 5/6 december 1944 .................................................................................................................... 71

5.3.25

8 december 1944.................................................................................................................................. 71

5.3.26

Nacht 11/12 december 1944 ................................................................................................................ 73

5.3.27

Nacht 17/18 december 1944 ................................................................................................................ 73

5.3.28

29 december 1944................................................................................................................................ 74

5.3.29

22 februari 1945 ................................................................................................................................... 81

5.3.30

17 maart 1945 ...................................................................................................................................... 83

5.3.31

20 maart 1945 ...................................................................................................................................... 84

5.3.32

31 maart 1945 ...................................................................................................................................... 88

5.3.33

2 april 1945 ........................................................................................................................................... 89

5.3.34

11 april 1945 ......................................................................................................................................... 91

21S105-VO-02

Pagina 4 van 168

5.4 Duitse militaire objecten in het onderzoeksgebied ............................................................................................. 100 5.4.1

Inleiding .............................................................................................................................................. 100

5.4.2

Procesbeschrijving militaire aanwezigheid ......................................................................................... 101

5.4.3

Beoordeling Duitse militaire objecten ................................................................................................. 102

5.4.4

Aandachtsgebieden Militaire Aanwezigheid ....................................................................................... 103

5.4.5

Vliegveld Hilversum ............................................................................................................................ 105

5.5 Landmijnen ........................................................................................................................................................ 110 5.5.1

Inleiding .............................................................................................................................................. 110

5.5.2

Procesbeschrijving beoordeling landmijnen ....................................................................................... 110

5.5.3

Beoordeling mijnenvelden .................................................................................................................. 110

5.6 Vliegtuigcrashes ................................................................................................................................................ 111 5.6.1

Inleiding .............................................................................................................................................. 111

5.6.2

Procesbeschrijving vliegtuigcrashes ................................................................................................... 111

5.6.3

Verliesregister..................................................................................................................................... 111

5.6.4

Vliegtuigcrash T1345: 19 november 1941 .......................................................................................... 113

5.6.5

Vliegtuigcrash T2277: nacht 4-5 mei 1943 ......................................................................................... 114

5.6.6

Vliegtuigcrashes T2292 en T2295: Nacht 12-13 mei 1943 ................................................................. 116

5.6.7

Vliegtuigcrash T3363: 30 januari 1944 ............................................................................................... 118

5.6.8

Vliegtuigcrash mei 1944 (zonder T-nummer) ..................................................................................... 119

5.7 V-wapens........................................................................................................................................................... 119 5.7.1

Inleiding .............................................................................................................................................. 119

5.7.2

Procesbeschrijving beoordeling V-wapens ......................................................................................... 119

5.7.3

Melding inslag V-wapen, 8 november 1944........................................................................................ 120

5.7.4

Melding inslag V-Wapen, 26 december 1944 ..................................................................................... 120

5.8 Munitievondsten in en rond het onderzoeksgebied ........................................................................................... 121 5.8.1

Inleiding .............................................................................................................................................. 121

5.8.2

Procesbeschrijving beoordeling munitievondsten ............................................................................... 121

5.8.3

Analyse Munitievondsten .................................................................................................................... 121

5.9 Overzicht verdachte gebieden ........................................................................................................................... 133

6 Conclusie en aanbevelingen ............................................................................................................... 135 6.1 Conclusie ........................................................................................................................................................... 135 6.2 Advies vervolgtraject.......................................................................................................................................... 135

7 Bijlagen.................................................................................................................................................. 137 7.1 Bijlage 1: Distributielijst ...................................................................................................................................... 138 7.2 Bijlage 2: Bronnenlijst ........................................................................................................................................ 139 7.3 Bijlage 3: Bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten ................................................................................ 150 7.4 Bijlage 4: Protocol Spontane Vondst Ontplofbare Oorlogsresten ...................................................................... 151 7.5 Bijlage 5: Certificaten ......................................................................................................................................... 152 7.6 Bijlage 6: Uitwerking EOD-Ruimrapporten......................................................................................................... 154

21S105-VO-02

Pagina 5 van 168

1 Samenvatting In opdracht van de gemeente Hilversum heeft Saricon een vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten (OO) uitgevoerd voor het grondgebied van de gehele gemeente. Aanleiding voor het onderzoek vormt de wens van de opdrachtgever om eventuele verdachte gebieden in kaart te brengen ten behoeve van toekomstige werkzaamheden. Het doel van dit onderzoek is om op beredeneerde wijze te komen tot een waarschijnlijkheidsuitspraak over de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het onderzoeksgebied. Op basis van beoordeling van al het in dit rapport beschreven bronnenmateriaal is geconcludeerd dat er voldoende indicaties zijn om te spreken van de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Op basis van diverse oorlogshandelingen en militaire aanwezigheid gedurende de Tweede Wereldoorlog zijn binnen het onderzoeksgebied gebieden als verdacht aangemerkt. Deze zijn aangegeven op de in de bijlage opgenomen bodembelastingkaart en het bij dit onderzoek behorende GIS. Bij het aanmerken van verdachte gebieden zijn contra-indicaties in de vorm van naoorlogs grondverzet in principe niet beoordeeld. Ook zijn alleen algemene uitspraken gedaan over de verticale afbakening van de verdachte gebieden.

Onder een verdacht gebied wordt verstaan: een gebied waarbinnen het verstandig wordt geacht om, in geval van grondroerende werkzaamheden, fysieke opsporing van ontplofbare oorlogsresten uit te voeren en/of andere beheersmaatregelen te treffen. Het is niet gezegd dat in deze verdachte gebieden met zekerheid ontplofbare oorlogsresten aanwezig zijn. Evenmin is gezegd dat buiten de verdachte gebieden géén ontplofbare oorlogsresten aanwezig zijn. De verdachte en onverdachte gebieden moeten worden beschouwd als waarschijnlijkheidsuitspraken, die zijn gedaan op basis van uitgebreid historisch bronnenonderzoek herleidbare methoden en expertinschattingen. Daarnaast zijn in twee situaties zogeheten aandachtsgebieden aangemerkt. Hier is het naar oordeel van Saricon disproportioneel om verdachte gebieden aan te merken, maar wel wenselijk om de locaties van deze oorlogshandelingen op de bodembelastingkaart zichtbaar te houden. Binnen aandachtsgebieden is het uitgangspunt dat voorgenomen werkzaamheden zonder aanvullend onderzoek uitgevoerd kunnen worden, maar met inachtneming van het in bijlage 4 opgenomen protocol ‘spontane vondst ontplofbare oorlogsresten’. Saricon adviseert om, wanneer daar met het oog op uit te voeren werkzaamheden noodzaak toe bestaat, opsporing van ontplofbare oorlogsresten te laten uitvoeren in de verdachte gebieden.

Afhankelijk van de aard van de uit te voeren werkzaamheden en de aard van het verdacht gebied kan het wenselijk of noodzakelijk zijn in vervolg op het vooronderzoek eerst een Risicoanalyse uit te voeren. Daarin kan ook een studie naar contra-indicaties in de vorm van naoorlogs grondverzet (vooronderzoek Na-conflictperiode) en een studie naar de verticale afbakening van de verdachte gebieden worden opgenomen.

21S105-VO-02

Pagina 6 van 168

2 Inleiding 2.1

Aanleiding en opdrachtomschrijving

In opdracht van de gemeente Hilversum heeft Saricon een Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten1 conflictperiode uitgevoerd voor het grondgebied van de gehele gemeente. Aanleiding voor het onderzoek is de wens van de gemeente Hilversum om eventuele verdachte gebieden gemeentebreed in kaart te brengen ten behoeve van toekomstige werkzaamheden. Het vooronderzoek is uitgevoerd conform de offerte met kenmerk 2021-S-104-AB-01, d.d. 10 juni 2021. De opdracht is verleend per brief met kenmerk 052509 d.d. 17 augustus 2021.

2.2

Probleemstelling

Als gevolg van oorlogshandelingen in de Tweede Wereldoorlog kunnen ontplofbare oorlogsresten in de bodem zijn achtergebleven. Bij het spontaan aantreffen van ontplofbare oorlogsresten ontstaat een verhoogd veiligheidsrisico doordat het explosief door direct contact of trillingen kan exploderen. Dergelijke ongecontroleerde explosies kunnen dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving tot gevolg hebben. Tevens kan een spontane vondst resulteren in meerkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.2 Aan de hand van een vooronderzoek kan de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in de gemeente Hilversum worden onderzocht, opdat de gemeente een beredeneerd oordeel kan vellen over de noodzaak en vorm van vervolgmaatregelen in het kader van explosievenopsporing en/of risicobeheersing rond werkzaamheden in de nabije of verdere toekomst.

2.3

Doelstelling

Het doel van een vooronderzoek is om op beredeneerde wijze te komen tot een waarschijnlijkheidsuitspraak over de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.3 Daartoe wordt vastgesteld welke indicaties er zijn dat ter plaatse van het onderzoeksgebied ontplofbare oorlogsresten aanwezig zijn, en worden deze indicaties beoordeeld. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende Bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten. Een vooronderzoek omvat in de regel twee onderdelen, namelijk een vooronderzoek conflictperiode en een vooronderzoek na-conflictperiode. Bij grotere onderzoeksgebieden (zoals een gehele gemeente) is een vooronderzoek na-conflictperiode echter ondoelmatig. Dit onderdeel is dan ook uitgesloten van de onderzoeksopdracht. Indien in het Vooronderzoek conflictperiode op ontplofbare oorlogsresten verdachte gebieden worden aangemerkt, dienen deze te worden gespecificeerd in termen van: • •

Hoofdsoort, subsoort, gewichtsklasse/kaliber, verschijningsvorm, nationaliteit van de ontplofbare oorlogsresten; Indien mogelijk, aantal(len) ontplofbare oorlogsresten en het verwachte type ontsteker(s);

1 Niet-gesprongen munitie en achtergelaten ontplofbare munitie zoals bedoeld in artikel 4.10, eerste lid, onderdeel c respectievelijk b,

van het Arbeidsomstandighedenbesluit. De benaming ontplofbare oorlogsresten (OO) is vanaf 1 januari 2021 in de plaats gekomen van conventionele explosieven (CE). Ook de aanduiding Niet-Gesprongen Explosieven (NGE), die door verschillende partijen en instanties nog altijd werd/wordt gebezigd, is daarmee verouderd. 2 In Nederland zijn nauwelijks voorbeelden bekend van het ‘spontaan’ ontploffen van ontplofbare oorlogsresten (waarmee hier is bedoeld: ontploft zonder dat er een aanwijsbare oorzaak was die buiten het lichaam was gelegen). Mede daardoor worden ontplofbare oorlogsresten in Nederland in principe niet meer actief opgespoord. Opsporing vindt doorgaans alleen plaats indien werkzaamheden zijn voorzien die een explosief onbedoeld tot ontploffing kunnen brengen. 3 Het doel van een historisch vooronderzoek kan nooit zijn om de kans op het spontaan aantreffen van ontplofbare oorlogsresten uit te sluiten. De gebruikte middelen zijn daarvoor niet geschikt. De gebruikte middelen zijn historische bronnen, wat wil zeggen dat zij geen zekere of objectief meetbare waarden kunnen opleveren. Het uitsluiten van de kans op het spontaan aantreffen van ontplofbare oorlogsresten kan dus alleen plaatsvinden via detectie- / opsporingswerkzaamheden of beheersmaatregelen.

21S105-VO-02

Pagina 7 van 168

•

De horizontale afbakening van het verdacht gebied;

De verticale afbakening van verdachte gebieden maakt geen deel uit van de opdracht. Ook een studie van het naoorlogs grondverzet als onderdeel van onderzoek naar contra-indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten maakt geen deel uit van de opdracht.

2.4

Onderzoeksgebied

Het onderzoeksgebied omvat het grondgebied van de gehele gemeente Hilversum ten tijde van opdrachtverlening. De begrenzing in de huidige situatie is weergegeven in figuur 1.

Figuur 1. Weergave van het onderzoeksgebied in de huidige situatie. Het onderzoeksgebied is begrensd op de gemeentegrens (Bron: Basismap Topografische Data via Esri Nederland.)

De situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog is weergegeven in figuur 2. Binnen het onderzoeksgebied hebben sinds de Tweede Wereldoorlog geen gemeentelijke herindelingen en nagenoeg geen grensverschuivingen plaatsgevonden. Alleen aan de westelijke gemeentegrens, globaal tussen ’s Gravenland en de Hilversumse Vaart, hebben enkele minimale grenscorrecties plaatsgevonden.

21S105-VO-02

Pagina 8 van 168

Figuur 2. De omgeving van het onderzoeksgebied ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, zoals weergegeven op stafkaarten. (Bron: Historische Topografische Data 1940 via Esri Nederland).

In dit onderzoek is echter niet enkel gekeken naar gebeurtenissen die met zekerheid plaatsvonden binnen de grenzen van het onderzoeksgebied, maar zijn alle door Saricon als relevant beschouwde bevindingen uit de omgeving van het onderzoeksgebied opgenomen. Een beoordeling heeft echter alleen plaatsgevonden wanneer bleek dat de gebeurtenissen ofwel binnen het onderzoeksgebied plaatsvonden, ofwel op zodanig korte afstand van het onderzoeksgebied dat een eventueel verdacht gebied overlap zou kunnen hebben met het onderzoeksgebied.

2.5

Leeswijzer

In paragraaf 2.6 wordt de onderzoeksmethode in algemene zin beschreven. In hoofdstuk 3 wordt een beschrijving gegeven van de geraadpleegde bronnen en de manier waarop Saricon de inventarisatie en het bronnenonderzoek heeft uitgevoerd. Hoofdstuk 4 bevat een toelichting op de wijze waarop het bronnenmateriaal is beoordeeld. Hoofdstuk 5 bevat de resultaten van de inventarisatie van het bronnenmateriaal. Hierin is per relevante oorlogshandeling alle aangetroffen informatie opgenomen die mogelijk relevantie heeft voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied. Als voldoende aanleiding bestaat om verdachte gebieden aan te merken is de afbakening van het verdacht gebied ook in dit hoofdstuk opgenomen. Hoofdstuk 6 bevat conclusie en advies. Bijlagen zijn opgenomen in hoofdstuk 7.

21S105-VO-02

Pagina 9 van 168

2.6

Onderzoeksmethode

Dit vooronderzoek is uitgevoerd volgens de richtlijnen van het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse ontplofbare oorlogsresten (CS-VROO), dat op 29 januari 2021 is gepubliceerd. Het CS-VROO is in beheer van de Stichting Veilig Omgaan met Explosieve Stoffen (Stichting VOMES). Doelstelling van dit certificatieschema is dat door toepassing kan worden voldaan aan de onderzoekverplichting in artikel 4.10 van het Arbeidsomstandighedenbesluit om het risico van de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten voorafgaand aan werkzaamheden in een gebied te inventariseren en te evalueren. In de periode 2012-2020 werden vooronderzoeken in Nederland uitgevoerd volgens de richtlijnen van het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Vanaf 1 januari 2021 is het WSCS-OCE overgegaan in het Certificatie Schema-Opsporing Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO). Het CS-OOO is gericht op het fysieke opsporingsproces en bevat geen richtlijnen en eisen meer met betrekking tot vooronderzoeken en risicoanalyses. Dergelijke richtlijnen en eisen zijn nu opgenomen in het CS-VROO. Zowel het Vooronderzoek conflictperiode als het Vooronderzoek na-conflictperiode bestaat uit het inventariseren en het beoordelen van historisch bronnenmateriaal.

Voor de uitvoering van beide fases bevat het private certificatieschema richtlijnen. Het eindresultaat van een vooronderzoek is een rapportage en een bijbehorende Bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten. De richtlijnen zijn voor een vooronderzoek onder te verdelen in drie categorieën: • • •

Richtlijnen aangaande het proces van inventarisatie van het bronnenmateriaal: de onderzoeksinspanning en het bronnengebruik; Richtlijnen aangaande het proces van beoordeling van het bronnenmateriaal: het aanmerken en afbakenen van op ontplofbare oorlogsresten verdachte gebieden; Richtlijnen aangaande de presentatie van de conclusies van het onderzoek (verslaglegging).

Inventarisatie bronnenmateriaal Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: • •

Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (indicaties); Gebeurtenissen die hebben geleid tot het niet aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten (contra-indicaties).

De indicaties en contra-indicaties worden verzameld aan de hand van literatuuronderzoek, archiefonderzoek, luchtfotoonderzoek en eventueel getuigenonderzoek. Onder indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten kunnen bijvoorbeeld worden verstaan: vermeldingen van bombardementen of beschietingen in literatuur en archiefstukken, of aanwezigheid van bomkraters of militaire objecten in het landschap zoals zichtbaar op luchtverkenningsfoto’s uit de oorlogsperiode. Onder contra-indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten kan een veelheid aan gegevens worden verstaan, variërend van concrete informatie over de ruiming van specifieke munitieartikelen tijdens of na de oorlog, vrijwaringstekeningen (processen-verbaal van oplevering) opgesteld door gecertificeerde explosievenopsporingbedrijven tot gegevens over naoorlogs bodemverzet waaruit kan blijken dat naoorlogs significante hoeveelheden grond zijn verwijderd. Dergelijke gegevens over naoorlogs grondverzet maken deel uit van een Vooronderzoek na-conflictperiode en worden alleen verzameld en geanalyseerd indien de gegevens over de periode 1940-1945 voldoende indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Bij het vooronderzoek wordt gewerkt aan de hand van een geografisch informatiesysteem (GIS).

Het GIS betreft een digitale kaart met gekoppelde database, waarin zo veel mogelijk historische informatie (met een geografische component) is verzameld die van belang kan zijn voor het bepalen van de kans op aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Zo worden in GIS de historische luchtverkenningsfoto’s en het relevante historisch kaartmateriaal uit de periode 19401945 gepositioneerd ten opzichte van de huidige topografie. Vervolgens worden alle op luchtfoto’s zichtbare indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten gedigitaliseerd (ingetekend). Ook andere indicaties en contra-indicaties worden zo veel mogelijk vertaald naar een locatie in het Rijksdriehoeksmeting-coördinatenstelsel (RD) en opgeslagen in het GIS. De gegevensset in het GIS is veelal de belangrijkste basis voor de beoordeling of sprake is van verdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied, alsmede voor de afbakening van deze gebieden.

21S105-VO-02

Pagina 10 van 168

Beoordeling bronnenmateriaal In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis daarvan wordt vastgesteld wat de verdachte gebieden zijn. Bij dit beoordelingsproces gaat het niet zozeer om de vraag óf er indicaties of contra-indicaties zijn. Immers, de onderzoeker kan altijd wel een oorlogshandeling in (de buurt van) zijn onderzoeksgebied vinden die hij mogelijk relevant acht, afhankelijk van zijn definitie van de term ‘relevant’. Eerder gaat het om de vraag hoe deze indicaties en contra-indicaties worden geduid, dus welk belang er na gedegen bronnenonderzoek aan wordt toegekend. Bij het aanmerken van verdachte gebieden geldt dat dit in principe alleen mogelijk is indien via luchtfoto’s of kaartmateriaal met voldoende precisie een locatie van een indicatie voor de aanwezigheid van mogelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten kan worden vastgesteld. Bij het aanmerken en afbakenen van de verdachte gebieden wordt zo veel mogelijk gebruikgemaakt van de richtlijnen die zijn opgenomen in het document ‘Nadere bepalingen beoordelen bronnenmateriaal en afbakening verdacht gebied, behorende bij het CS-VROO’ (CS-VROO-002), zoals gepubliceerd door de Stichting VOMES op 29 januari 2021.

De in de richtlijnen opgenomen methoden voor het in horizontale zin afbakenen van verdachte gebieden zijn over het algemeen gebaseerd op afspraken tussen bedrijven in de branche. Hoewel aan deze methoden wel enig theoretisch of empirisch onderzoek ten grondslag kan liggen; is dat over het algemeen geen diepgaand en uitputtend wetenschappelijk onderzoek. De richtlijnen kunnen eerder worden gezien als handvatten dan als regels. In diverse situaties zijn zij niet of nauwelijks toepasbaar. Richtlijnen die uitgaan van een kraterpatroonanalyse bij het afbakenen van een op afwerpmunitie verdacht gebied zijn bijvoorbeeld vaak ongeschikt voor toepassing op stedelijke of industriële gebieden. De bedrijven die in Nederland vooronderzoeken uitvoeren, hanteren dan ook elk allerlei eigen methoden en normen naast de richtlijnen uit de certificatieschema’s. Van de richtlijnen van het CS-VROO mag dan ook worden afgeweken, mits dit wordt gemotiveerd en de gemaakte keuzes zijn onderbouwd. GIS Bij het vooronderzoek wordt gewerkt aan de hand van een geografisch informatiesysteem (GIS). Het GIS betreft een digitale kaart met gekoppelde database, waarin zo veel mogelijk historische informatie (met een geografische component) is verzameld die van belang kan zijn voor het bepalen van de kans op aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.

Zo worden in GIS de historische luchtverkenningsfoto’s en het relevante historisch kaartmateriaal uit de periode 19401945 gepositioneerd ten opzichte van de huidige topografie. Vervolgens worden alle op luchtfoto’s zichtbare indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten gedigitaliseerd (ingetekend). Ook andere indicaties en contra-indicaties worden zo veel mogelijk vertaald naar een locatie in het Rijksdriehoeksmeting-coördinatenstelsel (RD) en opgeslagen in het GIS. De gegevensset in het GIS is veelal de belangrijkste basis voor de beoordeling of sprake is van op ontplofbare oorlogsresten verdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied, alsmede voor de afbakening van deze gebieden. Verslaglegging Het resultaat van de beoordeling van het bronnenmateriaal met behulp van het GIS wordt gepresenteerd op de Bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten. Deze kaart bevat in ieder geval de horizontale grenzen van de verdachte gebieden, gespecificeerd naar hoofdsoort, verschijningsvorm en nationaliteit van de aan te treffen ontplofbare oorlogsresten. Bij de kaart wordt een rapportage geleverd waaruit blijkt hoe de conclusies op de Bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten tot stand zijn gekomen, en op basis van welke gegevens.

De kaart waarop de verdachte en onverdachte gebieden zijn aangegeven, heet in het Vooronderzoek conflictperiode de ‘Bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten’. Maar of de bodem daadwerkelijk is belast met ontplofbare oorlogsresten, kan alleen worden vastgesteld via fysieke explosievenopsporingswerkzaamheden. De eventuele aanwezigheid van verdachte gebieden op de Bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten houdt dus niet in dat op die locaties met zekerheid ontplofbare oorlogsresten aanwezig zijn. Omgekeerd betekent het niet dat in onverdachte gebieden met zekerheid geen ontplofbare oorlogsresten aanwezig zijn. De verdachte gebieden en onverdachte gebieden op een Bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten moeten worden beschouwd als waarschijnlijkheidsuitspraken.

2.7

Verantwoording

De volgende personen zijn betrokken geweest bij de uitvoering van dit vooronderzoek: • • •

Het vooronderzoek conflictperiode is uitgevoerd door historicus T.M. Blok BA; Het GIS en het kaartmateriaal zijn vervaardigd door GIS-deskundige G.J. van Dam, MSc. Hij heeft ook de bodembelastingkaart opgesteld; De luchtfoto-interpretatie werd uitgevoerd door T.M. Blok en G.J. van Dam;

21S105-VO-02

Pagina 11 van 168

• • •

Het vooronderzoek is beoordeeld door senior-adviseur ontplofbare oorlogsresten, en tevens munitie-technicus, E.R. Beute; Bovengenoemde personen werken onder verantwoordelijkheid van J.T.A.C. Huijbers, die namens het management kennis heeft genomen van de inhoud van deze rapportage; Het onderzoek is namens de opdrachtgever begeleid door F. Janssens en M. van der Zwaan

De gegevens die tijdens dit onderzoek zijn verzameld en beoordeeld, alsmede de rapportage en Bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten, zijn door Saricon gearchiveerd onder het projectdossier met projectnummer 21S105. Gegevens benodigd voor een vervolgstap in het proces van opsporen van ontplofbare oorlogsresten zijn in dit projectdossier te vinden. Zij zijn, voor zover niet in deze rapportage beschreven, op aanvraag bij Saricon beschikbaar. Projectdossiers worden minimaal tien jaar bewaard.

21S105-VO-02

Pagina 12 van 168

3 Beschrijving bronnenonderzoek 3.1

Inleiding

De inventarisatie van het bronnenmateriaal is het startpunt van het vooronderzoek. Aan de hand van diverse soorten bronnen wordt informatie verzameld die mogelijk relevant is voor het onderzoeksgebied. Daarbij dient ook inzage geboden te worden in het onderzoeksproces: in welke archieven zijn relevante stukken gevonden en in welke boeken stonden gegevens die bruikbaar waren? Een aantal bevindingen moet vooral worden beschouwd als indicatief, met andere woorden: zij maken de achtergronden van diverse oorlogshandelingen duidelijk, maar kunnen niet worden gezien als een volledige inventarisatie van bronnenmateriaal voor alle oorlogshandelingen die in de Tweede Wereldoorlog binnen het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Dit hoofdstuk is voornamelijk per type archief/informatiebron ingedeeld, waarbij een uitleg wordt gegeven op welke wijze het onderzoek is uitgevoerd.

3.2

Eerder uitgevoerd onderzoek

Bij aanvang van een vooronderzoek wordt nagegaan of er in het verleden revelante onderzoeken zijn uitgevoerd naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in (de nabijheid van) het onderzoeksgebied. In de rapportage wordt beschreven hoe deze informatie is verwerkt. Saricon heeft hiertoe het eigen bedrijfsarchief geraadpleegd. Daarnaast is gebruik gemaakt van de ‘VEO Bommenkaart’4 die in beheer is van de branchevereniging Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO). Voorts heeft Saricon gebruik gemaakt van door de gemeente Hilversum aangeleverde onderzoeksrapporten. Vooronderzoeken en risicoanalyses De vooronderzoeken zijn uitgevoerd in verschillende tijdsperiodes en zijn wisselend wat betreft volledigheid en diepgang. Ook zijn de gehanteerde uitgangspunten bij het aanmerken en afbakenen van verdachte gebieden bij elk onderzoek anders geweest. Saricon heeft deze rapportages bestudeerd om te bezien in hoeverre zij informatie bevatten die niet reeds uit andere bronnen bekend was. Mocht via deze rapportages relevante informatie zijn gebleken die niet reeds uit andere bronnen bekend was, is normaliter geprobeerd om de originele achterliggende broninformatie te raadplegen. Eerdere vooronderzoeken hadden zo vooral een signaal- en/of controlefunctie.

De door Saricon vastgestelde verdachte gebieden kunnen daarom afwijken van verdachte gebieden die in eerdere rapportages zijn vastgesteld. De bij Saricon bekende vooronderzoeken en risicoanalyses zijn opgenomen in de bronnenlijst in bijlage 2. Opsporing Sinds 1998 mogen in Nederland explosieven worden opgespoord door private bedrijven. Opsporingsacties door deze bedrijven dienen te worden vastgelegd in een proces-verbaal van oplevering (PvO), waarin beschreven wordt naar welke soorten en kalibers explosieven gezocht werd, welke detectietechnieken hierbij zijn gebruikt, of explosieven werden aangetroffen en welke gebieden in horizontale en verticale zin zijn onderzocht. Vaak bevatten PvO’s ook kaartmateriaal. Een opsporingsactie resulteert in een vrijgave: nadat een gebied is gedetecteerd, en eventueel aanwezige verdachte objecten zijn benaderd, kan worden gesteld dat in het onderzochte gebied de gespecificeerde soort explosieven niet aanwezig zijn. Opsporingsacties zijn echter in de regel afgestemd op concrete uitvoeringswerkzaamheden. Per locatie kan daarom, afhankelijk van de uit te voeren werkzaamheden, specifiek gezocht worden naar verschillende soorten explosieven en tot verschillende dieptes.

Met name in gebieden die verdacht zijn op meerdere hoofdsoorten ontplofbare oorlogsresten kan dit problematisch zijn: zo kan bijvoorbeeld op een locatie die tot 1,00 meter onder maaiveld vrijgegeven is op kleinkalibermunitie, op grotere diepte wel nog afwerpmunitie aanwezig zijn. Een vrijgegeven gebied staat dus niet per definitie gelijk aan een onverdacht gebied. Door de opdrachtgever zijn diverse onderzoeksrapporten aangeleverd die de resultaten bevatten van opsporingswerkzaamheden rond de deels op Hilversums grondgebied gelegen legerplaats Crailo (Kolonel Palmkazerne). Het betreft een landurig opsporingsproject, waarbij grote hoeveelheden ontplofbare oorlogsresten zijn gevonden. Op Hilversums grondgebied werden o.a. Duitse verschoten geschutgranaten en achtergelaten steelhandgranaten aangetroffen. Ook

4

Op de VEO Bommenkaart staan vooronderzoeken en opsporingsprojecten ingetekend op Nederlands grondgebied die zijn uitgevoerd door de bedrijven die zijn aangesloten bij de VEO. Zie http://www.explosievenopsporing.nl/veo-bommenkaart/.

21S105-VO-02

Pagina 13 van 168

werd Oud-Hollandse munitie aangetroffen: 12 verschoten brisantgranaten van Nederlands 7 Veld-geschut, en een handgranaat no. 3. Maar ook werden bij het project naoorlogse oefengranaten gevonden. Verder zijn bij het project ook grote hoeveelheden materiaal aangetroffen die niet als ontplofbare oorlogsresten zijn te klassificeren. Het gaat dan om Riechtopfen (blikjes met chemische inhoud die in de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers o.a. werden gebruikt voor het testen van gasmaskers), rookpotten, gedumpte vaten met chemische inhoud, prikkeldraad en grote hoeveelheden schroot.5 De laatste bij Saricon bekende versie van de vrijgavetekening van dit project is in het GIS gepositioneerd en kan daar geraadpleegd worden.6 In het GIS zijn verwijzingen naar de relevante documenten opgenomen. Saricon adviseert om bij toekomstige werkzaamheden in verdachte gebieden eerst de locatie in het GIS te raadplegen om vast te stellen of er in het verleden al opsporing heeft plaatsgevonden. Als blijkt dat de opsporingsgebieden voor de voorgenomen werkzaamheden relevant zijn, dient de achterliggende documentatie te worden geraadpleegd om na te gaan tot welke diepte en voor welke soort explosieven het gebied is vrijgegeven. De verwerking van deze informatie maakt deel uit van een onderzoek na-conflictperiode.

3.3

Literatuur en websites

Voor dit onderzoek is literatuur bestudeerd. Het betreft zowel overzichtswerken over het verloop van de lucht- en grondoorlog in Nederland, als streekgebonden literatuur. Daarnaast is gebruik gemaakt van informatie van het internet. Voor een overzicht van de geraadpleegde literatuur en websites, zie bijlage 2. De relevante gegevens uit deze werken zijn opgenomen in hoofdstuk 5. Daar zijn alleen literatuurpassages weergegeven die mogelijk een aanvulling zijn op de informatie uit de primaire bronnen. Het is niet doelmatig geacht alle verhalen die ooit over alle oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en omgeving zijn gepubliceerd integraal over te nemen.

3.4

Gemeentelijke archieven

De archieven van de gemeente Hilversum zijn ondergebracht in het Streekarchief Gooi en Vechtstreek (SAGV) te Hilversum. Dit archief is op 30 november 2021 door Saricon bezocht. In de gemeentelijke archieven is tenminste gezocht naar stukken betreffende de luchtbeschermingsdienst, betreffende oorlogsschade en betreffende het aantreffen en ruimen van ontplofbare oorlogsresten. De relevante gegevens zijn in hoofdstuk 5 per gebeurtenis verwerkt. De geraadpleegde dossiers zijn vermeld in de bronnenlijst in bijlage 2 Stukken betreffende de Luchtbeschermingsdienst De luchtbeschermingsdienst (LBD) was tijdens de Tweede Wereldoorlog o.a. verantwoordelijk voor het geven van luchtalarm bij bombardementen, het controleren van verduisteringsmaatregelen en het opnemen van schade na uitgevoerde bombardementen. Idealiter worden bij het archiefonderzoek – door de LBD, politie of marechaussee opgestelde – processen-verbaal aangetroffen van plaatsgehad hebbende luchtaanvallen, of andere gedetailleerde verslagen van luchtaanvallen. De beschikbaarheid van dergelijke documenten wisselt sterk per luchtbeschermingsdienstarchief. De LBD Hilversum heeft een eigen archief gevormd, waarin rapporten en processen-verbaal uit de gehele oorlogsperiode zijn teruggevonden.

Daarnaast zijn processen-verbaal van luchtaanvallen aangetroffen in het archief van de Gemeentepolitie Hilversum en in het archief van het gemeentebestuur. Het beschikbare archiefmateriaal kan daarmee als tamelijk volledig worden aangemerkt. Oorlogsschaderapporten Oorlogsschaderapporten kunnen bijvoorbeeld opgaven van schade aan de schade-enquêtecommissie betreffen. Deze schade-enquêtecommissie is na de Tweede Wereldoorlog door het ministerie van Financiën in het leven geroepen om geleden oorlogsschade te registreren en te taxeren voor vergoeding. Maar – en dit kon verschillen per gemeente en per provincie – er zijn diverse andere soorten oorlogsschaderapporten bekend, zowel uit de periode Tweede Wereldoorlog als uit de naoorlogse periode. Van den Herik Sliedrecht, ‘Proces Verbaal van oplevering WSCS-OCE benaderingswerkzaamheden Crailo’, kenmerk 10557 PVO OCE 2 V3, d.d. 23 september 2016. 6 Vaak zijn van opsporingswerken ook andere documenten beschikbaar, zoals projectplannen, tussenrapportages, kaarten etc. Deze zijn niet in het GIS verwerkt. 5

21S105-VO-02

Pagina 14 van 168

Oorlogsschaderapporten zijn in vergelijking met processen-verbaal of andere gedetailleerde verslagen van luchtaanvallen minder geschikt voor gebruik in het vooronderzoek. De aard en concrete locaties van de oorlogshandelingen zijn in veel gevallen moeilijk uit de documenten te herleiden. Zo werden deze formulieren ook ingevuld bij schade door inkwartiering van soldaten, of bij glas- of pannenschade, die op grote afstand van de inslaglocaties van ontplofbare kon zijn ontstaan. Concrete informatie over de datum en plaatsen van bom- of granaatinslag bevatten zij maar zelden – het doel van de formulieren was immers niet om in detailinformatie over de inslagplaatsen te voorzien. Bovendien bleek dat veel van deze documenten door hun ordening (bijvoorbeeld op persoonsnaam) vaak niet op doelmatige wijze te onderzoeken waren. Bij het archiefonderzoek zijn oorlogsschadeformulieren aangetroffen. Voor dit onderzoek zijn alleen oorlogsschaderapporten verwerkt waaruit een concrete schadeoorzaak en -datum te herleiden was. Van stukken zonder deze gegevens is het niet voorstelbaar dat deze informatie een daadwerkelijke invloed op de conclusies van dit onderzoek zouden kunnen hebben. Daarom zijn deze niet geraadpleegd.

Aangetroffen / geruimde explosieven In de geraadpleegde archieven is gezocht naar documenten betreffende het aantreffen en/of ruimen van explosieven gedurende de Tweede Wereldoorlog en daarna. De aangetroffen documenten vormden een waardevolle aanvulling voor het onderzoek, al moet hierbij worden opgemerkt dat veel van de meldingen van het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten door het ontbreken van een exacte locatieaanduiding niet herleid kunnen worden naar locaties in de huidige topografie. Ook werd in deze meldingen het soort explosief dat werd aangetroffen veelal niet gespecificeerd. Meldingen als ‘er liggen nog projectielen in het land van landbouwer Jansen’ konden dan ook niet worden meegenomen in het onderzoek. Bij de selectie van relevante informatie zijn deze documenten daarom alleen onderzocht als deze een herleidbare locatie en een specificatie van het soort explosief bevatten. Overige stukken Behalve bovengenoemde stukken is in de gemeentelijke archieven nog een grote hoeveelheid relevant materiaal met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog aangetroffen. Het gaat hierbij onder meer om de documentatiecollectie (toegang SAGV030), die bijvoorbeeld diverse artikelen en foto’s bevat, en stukken van de gemeentelijke Dienst Publieke Werken.

Naoorlogse ontwikkelingen Naoorlogse ontwikkelingen in het onderzoeksgebied kunnen een contra-indicatie zijn voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. In de gemeentelijke archieven is conform de opdracht geen onderzoek gedaan naar eventuele gegevens over naoorlogse ontwikkelingen in het onderzoeksgebied die een contra-indicatie kunnen zijn voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Het onderzoek naar de naoorlogse ontwikkelingen en contra-indicaties is pas doelmatig nadat verdachte gebieden zijn vastgesteld.

3.5

Provinciaal archief

Het onderzoeksgebied ligt geheel in de provincie Noord-Holland. De archiefstukken van deze provincie zijn in beheer bij het Noord-Hollands Archief te Haarlem. Saricon heeft in eerder uit dit archief verworven materiaal gezocht naar stukken van luchtbeschermingsdienst en oorlogsschaderapporten. In de provinciale archieven is niet gezocht naar eventuele gegevens over naoorlogse ontwikkelingen in het onderzoeksgebied die een contra-indicatie kunnen zijn voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Veruit de belangrijkste bron op provinciaal niveau is het archief van het Militair Gezag in de provincie. Het Militair Gezag vormde in de periode tussen de bevrijding en de herinstallatie van de Nederlandse regering het bevoegd gezag in de bevrijde delen van Nederland. Het werkte in deze periode samen met de geallieerde bevrijdingslegers en had als taak het (mede) coördineren van het ruimen van mijnen en andere munitie. Ook kende het Militair Gezag een sectie luchtbescherming die zich hoofdzakelijk bezighield met de registratie van crashes van Duitse V-wapens. Aan het hoofd van het Militair Gezag in elke provincie stond een Provinciaal Militaire Commissaris (PMC). Daaronder was elke provincie verdeeld in verschillende districten. Het Militair Gezag in Noord-Holland functioneerde maar kort: het werd ingesteld op 1 april 1945 en opgeheven op 1 december 1945.

De afwikkeling liep echter door tot 1946. De gemeente Hilversum viel tot 15 juli 1945 onder de District

21S105-VO-02

Pagina 15 van 168

Militair Commissaris (DMC) Hilversum. Daarna werd dit districtscommissariaat opgeheven en toegevoegd aan het district Haarlem. Zowel op provinciaal niveau als op districtsniveau zijn stukken geraadpleegd. De relevante informatie is opgenomen in hoofdstuk 5. De geraadpleegde bronnen zijn vermeld in bijlage 2.

3.6

Nationaal Archief

Saricon heeft in het Nationaal Archief te Den Haag verschillende archieven van overheidsinstanties geraadpleegd. De geraadpleegde dossiers zijn vermeld in de bronnenlijst in bijlage 2. De relevante gegevens zijn verwerkt in hoofdstuk 5 ➢

Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen (toegangsnummer 2.04.53.15)

De Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen werd in 1936 opgericht met als taak om alle gemeentelijke activiteiten op het terrein van bescherming tegen luchtaanvallen te coördineren. In dit archief zijn documenten over uiteenlopende onderwerpen te vinden, zoals voorlichtingsmateriaal voor de bevolking, regels voor verduistering en maatregelen voor de bescherming van kunstschatten, monumenten, scholen en kerken. Voor een beperkt aantal gemeenten in Nederland bevat dit archief bovendien rapporten over bombardementen en andere luchtactiviteiten in de eerste oorlogsjaren. Naar deze laatste gegevens is gezocht in de database die Saricon eerder van dit archief heeft vervaardigd. Er werd één mogelijk relevante melding aangetroffen. ➢

Korps Hulpverleningsdienst, 1945-1974 (toegangsnummer 2.04.110)

Na de Tweede Wereldoorlog werd het Korps Hulpverleningsdienst geformeerd uit personeel van luchtbeschermingsdiensten van verschillende gemeenten. Het korps hielp bij de ruiming van achtergebleven munitie en kreeg daartoe enige opleiding van militaire instanties. Ook had het korps een voorlichtingstaak aan kinderen over zwerfmunitie. Vanaf 1948 werd het Korps verantwoordelijk voor het daadwerkelijk ruimen van munitie. In de loop der jaren bleek echter dat het inmiddels sterk ingekrompen korps zijn taken niet meer goed kon uitoefenen. In 1972 werd besloten om de verantwoordelijkheid voor het opruimen van munitie over te dragen aan het ministerie van Defensie. Het Korps Hulpverleningsdienst werd op 31 december 1972 opgeheven. Het archief van de Hulpverleningsdienst bevat onder meer correspondentie, dankbetuigingen voor verrichte werkzaamheden, stukken betreffende de samenwerking tussen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en het Ministerie van Defensie, en registers met krantenknipsels. Verder bevat het stukken betreffende (al dan niet dodelijke) ongevallen tijdens diensttijd en hulp en uitkeringen aan nabestaanden van omgekomen personeel. Daarnaast zijn er registers inzake meldingen van geruimde explosieven, en stukken betreffende voorschriften, materiaal, wagenpark en onderwijs.

In de registers inzake de meldingen van geruimde explosieven (inventarisnummers 51 tot 66) is per gemeente vastgelegd hoeveel munitie er per hoofdsoort is verzameld en welke ruimploeg de munitie heeft opgeruimd. Er is echter geen detailinformatie opgenomen over de vindplaatsen. Voor zover bekend is deze archieftoegang de enige toegang waar informatie over munitieruimingen uit de periode 1947-1971 kan worden teruggevonden. Vermoedelijk zijn andere delen vernietigd of niet zodanig gearchiveerd dat deze informatie nog vindbaar is. Dit betekent dat er een belangrijk hiaat is wat betreft de in de periode tot 1972 reeds plaatsgehad hebbende explosievenruimingen. Zie paragraaf 4.3, ‘leemten in kennis’. ➢

Commissie van Proefneming (toegangsnummer 2.13.210)

In de eerste twee jaren van de bezetting zijn in Nederland explosieven geruimd door de Commissie van Proefneming (CvP). Die werd na de capitulatie hernoemd tot ‘regelingsbureau der Commissie van Proefneming’ en na november 1940 in ‘Afdeling voor het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie, vliegerbommen enz.’. De afdeling werd in mei 1942 opgeheven. Over het jaar 1940 is een overzicht van de werkzaamheden van de CvP beschikbaar (NA, 2.13.210 inv. 23). Over de jaren 1941 en 1942 zijn geen vergelijkbare overzichten bekend. Voor het onderzoeksgebied zijn geen relevante meldingen aangetroffen.

21S105-VO-02

Pagina 16 van 168

3.7

Semistatische Archiefdiensten Defensie

De semistatische archiefdiensten van het ministerie van Defensie in Rijswijk beheren de archieven van het ministerie van Defensie voordat deze aan het Nationaal Archief worden overgedragen. Geraadpleegd is het archief van de Mijnen Munitie Opruimings Dienst (MMOD), 1945-1947. De MMOD was na de Tweede Wereldoorlog in Nederland verantwoordelijk voor het opruimen van mijnen en achtergelaten munitie. Het archief bestaat uit meldingen, kaarten, plattegronden en ruimingsrapporten van Nederlandse gemeenten. Saricon heeft hier in het verleden een database van samengesteld, die is ontsloten op namen van (voormalige) gemeenten. Saricon heeft de stukken van de gemeente Hilversum geraadpleegd. Het dossier bevat meldingen en correspondentie met betrekking tot de aanwezigheid van landmijnen op een drietal locaties in Hilversum. De meldingen zijn verwerkt in hoofdstuk 5.8.

3.8

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH)

Het Nederlands Instituut voor Militaire Historie in Den Haag beheert collecties over de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht. De onderstaande collecties zijn geraadpleegd. De informatie met relevantie voor het onderzoeksgebied is opgenomen in hoofdstuk 5. De geraadpleegde dossiers zijn vermeld in de bronnenlijst in bijlage 2. ➢

Collectie Gevechtsverslagen en Rapporten mei 1940 (toegangsnummer 409)

De collectie met toegangsnummer 409, ‘Gevechtsverslagen en Rapporten mei 1940’, bevat detailinformatie over de strijd op Nederlands grondgebied in de periode 10-14 mei 1940. De collectie bestaat uit gevechtsverslagen en rapporten die officieren, onderofficieren en soldaten hebben opgesteld in de periode zomer 1940 tot enkele jaren na de bevrijding. Dit gebeurde ten behoeve van geschiedschrijving van de strijd in de meidagen door de Krijgsgeschiedkundige Sectie van het Hoofdkwartier van de Generale Staf. De verslagen betreffen de persoonlijke ervaringen van de opstellers, dan wel hun persoonlijke, achteraf gereconstrueerde visies op het verloop van de strijd; zij kunnen zijn beïnvloed door gebrekkige herinneringen van de opstellers en door het gebrek aan mogelijkheden tijdens een chaotisch strijdverloop de juiste gang van zaken vast te stellen. De collectie 409 wordt geraadpleegd wanneer het overige bronnenmateriaal indicaties bevat dat de grondoorlog in mei 1940 relevantie heeft voor het onderzoeksgebied. Hoewel geen gevechtshandelingen in de omgeving van Hilversum hebben plaatsgevonden, zijn enkele stukken uit deze collectie geraadpleegd om de posities van Nederlandse troepen in kaart te brengen (zie paragraaf 5.2.2) ➢

Collectie Duitse Verdedigingswerken (toegangsnummer 575)

In het onderzoeksgebied bevonden zich gedurende de Duitse bezetting Duitse militaire objecten zoals luchtafweerstellingen, verdedigingswerken, kazernes en en bewakingsposten. Deze militaire aanwezigheid kan hebben geleid tot het achterblijven en/of dumpen van ontplofbare oorlogsresten ter plaatse van deze locaties; tijdens de bezetting of op enig moment daarna. Een belangrijke bron van informatie over deze Duitse militaire aanwezigheid zijn de rapporten opgesteld door verzetsgroepen die zich bezighielden met militaire spionage en die werden verzameld door het Nederlandse kabinet in ballingschap in Londen en de inlichtingenorganisaties die het kabinet ter beschikking stonden. Dergelijke rapporten, verzameld door het Bureau Inlichtingen te Londen, bevinden zich onder meer in de Collectie 575 van het NIMH (voluit: Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog/rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan bureau inlichtingen Londen). Aan de hand van dit materiaal kan een beeld worden verkregen van omvang, locaties en aard van de Duitse militaire objecten. De gegevens zijn vaak momentopnames en het is bij het gebruik ervan noodzakelijk dat te beseffen. Zij dienen te worden gebruikt in combinatie met andere bronnen, met name luchtfoto’s.