Bijlage 10 - Economisch perspectief 2040 Hilversum
Tekst van het document
Economisch perspectief 2040 Ter ondersteuning van de Omgevingsvisie Hilversum Opdrachtgever: Gemeente Hilversum Rotterdam, 18 maart 2021
Economisch perspectief 2040
Ter ondersteuning van de Omgevingsvisie Hilversum
Opdrachtgever: Gemeente Hilversum
Erik van Ossenbruggen Walter Hulsker Bas Gerretsen Jorick Boddeke (BVR) Danique Nuiten (BVR) Gerlof Rienstra (Rienstra Beleidsonderzoek en Beleidsadvies)
Rotterdam, 18 maart 2021
Inhoudsopgave
Samenvatting
3
1
6
2
3
4
5
6
Inleiding 1.1
Aanleiding en doel
6
1.2
Aanpak
7
1.3
Leeswijzer
8
Inkadering: vigerend beleid en trends
9
2.1
Inleiding
9
2.2
Economische visie Hilversum (2007)
9
2.3
Centrumvisie (2015)
9
2.4
Agenda Economie en Media 2020-2021
10
2.5
Gebiedsagenda 1221
10
2.6
Trends en ontwikkelingen
10
Economisch profiel Hilversum
14
3.1
Inleiding
14
3.2
Samenstelling economie van Hilversum
14
3.3
Verzorgingsfunctie en woon-werkbalans
16
3.4
Dynamiek in de afgelopen tien jaar
17
3.5
Maatschappelijke bijdrage van de Hilversumse economie
24
Ruimtelijk profiel Hilversum
26
4.1
Inleiding
26
4.2
Uitbreidingen van Hilversum: historische ontwikkeling
26
4.3
Beschouwing van het huidige ruimteaanbod
29
4.4
Verborgen ruimtevraag
33
4.5
Ruimtevraag in de toekomst
35
Kansen en opgaven
40
5.1
Inleiding
40
5.2
Kansen en opgaven voor de Hilversumse economie
40
5.3
Kansen en opgaven voor ruimtelijke ontwikkeling
44
5.4
Verbindingen met andere beleidsdomeinen
52
5.5
Hilversum in regionaal verband
53
Conclusie: opmaat naar de Omgevingsvisie
54
Bijlage 1: economische structuur in meer detail
58
Bijlage 2: factsheets per werklocatie
61
Bijlage 3: verslag van eerste workshop met ondernemers
62
Bijlage 3: verslag van tweede workshop met ondernemers
68
Bijlage 4: lijst met geïnterviewde personen
75
Economisch perspectief 2040
2
Samenvatting Aanleiding en doel De gemeente Hilversum streeft naar een toekomst waarin Hilversum een sociaal inclusieve stad blijft waar inwoners prettig wonen, werken en verblijven. De Omgevingsvisie Hilversum – waar momenteel de voorbereiding voor worden getroffen – moet daar ook aan bijdragen. Economie is een belangrijke bouwsteen voor de ontwikkeling van de Omgevingsvisie. Dat vraagt om een beeld van de economische opgaven waarmee Hilversum te maken krijgt en welk antwoord daarop nodig is, om in 2040 een vitale economie te hebben in Hilversum. Het voorliggende rapport gaat hierover. Het rapport is nadrukkelijk een bouwsteen voor de Omgevingsvisie en geen actieprogramma. Na de economische crisis werkt Hilversum reeds aan herstel De afgelopen tien jaar is er een netto krimp van de Hilversumse economie (uitgedrukt in werkgelegenheid) geweest van twee procent, terwijl de meeste gemeenten in Nederland cijfers in de plus hebben genoteerd – de gemiddelde Nederlandse groei kwam uit op +7,1 procent. Met name in het stedelijk weefsel (dus buiten de bedrijventerreinen en kantoorlocaties) is een kwart van de Hilversumse werkgelegenheid verdwenen. Het tij keren is dan ook een belangrijke opgave. De gemeente Hilversum is hier de laatste jaren reeds hard mee bezig.
De Agenda Economie en Media hier belangrijk bewijs van; ook in de praktijk zijn de komst van Talpa, MediaMonks en het nieuwe Tergooi ziekenhuis duidelijke signalen. Crailo wordt ontwikkeld, en van grote waarde zijn ook de ontwikkelingen met betrekking tot het stationsgebied en het Arenapark. De juiste weg is dus ingezet – wat in de economische cijfers ook te zien is aan herstel. Toch is ook in de toekomst nog een beleidsrijke blik nodig. Zo is het verder verbeteren van het vestigingsklimaat een belangrijke opgave. Met name het creëren van meer ruimte voor bedrijvigheid. Vestigingsklimaat is de grote boosdoener, met name door structureel ruimtetekort Hoewel Hilversum een goed portfolio heeft met sterke sectoren zoals Media & ICT, wordt de economische vitaliteit in Hilversum hard geremd door een slecht vestigingsklimaat. Het slechte vestigingsklimaat heeft meerdere oorzaken. De matige bereikbaarheid van Hilversum is één van de oorzaken. De allerbelangrijkste is echter het structurele tekort aan ruimte voor bedrijvigheid. Daardoor kunnen nieuwe ondernemingen lang niet altijd landen in Hilversum en hebben bestaande bedrijven geen ruimte om uit te breiden. Met als gevolg dat er relatief weinig snelgroeiende bedrijven zijn in de gemeente én dat veel bedrijven de gemeente verlaten.
Hilversum is hierdoor naar schatting zo’n 4.600 tot 9.700 nieuwe banen misgelopen in de afgelopen tien jaar. Economie is belangrijk voor Hilversum Het wordt vaak over het hoofd gezien dat Hilversum haar goede leefklimaat niet alleen te danken heeft aan het natuurrijke karakter van het gebied. Economische vitaliteit is ook een zeer belangrijke drijvende kracht achter een goed leefklimaat. De economie biedt werkgelegenheid en daarmee bestaanszekerheid. De economie zorgt voor verenigingsleven, belevingswaarde en ontmoetingsplekken. Bij wijze van spreken: de lokale middenstand sponsort de lokale hockeyclub. En de economie biedt het antwoord op de maatschappelijke uitdagingen doordat dit antwoord voortkomt uit ondernemerschap en bedrijvigheid. Wanneer er voor de economie niet voldoende plaats is in Hilversum, leidt dit niet alleen tot verdere daling van werkgelegenheid, maar ook tot bevolkingsdaling. Ten eerste omdat de natuurlijke aanwas al laag is en ten tweede omdat de verhuizingen van buitenaf fors zullen afnemen. Immers: door afnemende baankansen in Hilversum neemt de aantrekkelijkheid om er te wonen af en zullen daardoor ook minder mensen voor Hilversum kiezen als nieuwe woonplek. Een gezonde economie vraagt om dynamiek, oftewel
Economisch perspectief 2040
3
ruimte voor verplaatsing en groei. Stilstand is achteruitgang; het leidt tot een negatieve spiraal. Niets doen is dus geen optie. Wat is een gezonde economische ontwikkeling voor Hilversum? De vraag is dan hoeveel economische groei is dan nodig om het tijd blijvend te keren. Groei moet daarbij geen doel op zich zijn, maar juist een noodzakelijk middel om de huidige kwaliteit van leven in Hilversum te behouden. Van een gezonde economische ontwikkeling is in Hilversum sprake, wanneer het vestigingsklimaat geen destructieve werking meer heeft op de economie. Als dat de afgelopen jaren (ten minste) het geval was geweest, dat wil zeggen, als de afgelopen tien jaar het vestigingsklimaat geen destructieve werking zou hebben gehad op de economie, dan zou de gemiddelde economische groei per jaar zijn uitgekomen op 1,2 procent. Voor de toekomst ziet Ecorys een gemiddelde jaarlijkse groei van 1 procent in de toekomst als haalbaar wanneer het vestigingsklimaat wordt verbeterd. Ruimte maken voor economische vitaliteit De sleutel zit aan de fysieke kant, door voldoende ruimte te maken voor de economie in Hilversum. Wanneer uit wordt gegaan van gezonde economische ontwikkeling in Hilversum, vraagt dit om meer ruimte voor bedrijvigheid: ruim 38 hectare op bedrijventerreinen en ruim 130.000 m2 op overige locaties in Hilversum.
Ook al wordt er de laatste jaren gewerkt aan meer werkplekken (met name stationsgebied en Arenapark) voldoet een beschikbaar en courant aanbod van enkele tienduizenden vierkante meters werkruimte duidelijk niet om Hilversum een aangename woon- en werkgemeente te laten zijn. Bovendien: leegstaande panden zijn geen voldoende oplossing voor het ruimtevraagstuk. Leegstaande panden worden te snel weer opgevuld indien ze courant zijn, of blijven leeg indien ze niet courant zijn. De noodzaak van meer ruimte voor bedrijvigheid blijft bestaan, ook wanneer door andere ruimtelijke ontwikkelkeuzes een lagere jaarlijkse groei wordt behaald. Ter illustratie: bij 0,5 procent groei per jaar – en dan is er nog sprake van een negatief presterende vestigingsklimaat – bedraagt de extra ruimtevraag 18,2 hectare op bedrijventerreinen en bijna 63.000 m 2 op overige locaties in Hilversum. Het is wel zo dat een deel van de nodige vierkante meters op overige locaties in het (bestaande) stedelijk weefsel, inclusief woonhuizen, kan worden gevonden.
Voorziene programma kantoorlocaties voldoet; overige locaties vormen aandachtspunt Gekeken naar de drie onderscheiden type locaties (formele bedrijventerreinen en kantoorlocaties en informele werklocaties) kunnen we concluderen dat het voorziene programma op de formele kantorenlocaties goed voldoet voor de verwachte ruimtebehoefte en ook kan bijdragen aan de regionale ruimtevraag naar kantoorlocaties. Voor de bedrijventerreinen en de informele werklocaties ligt er een ruimtebehoefte waar Hilversum nu nog niet in voorziet. Hier ligt nog een aanvullende opgave. Efficiënter ruimtegebruik nodig De eerste stap is het vrijmaken van schuifruimte ter grootte van 1 à 2 keer Hunkemöller – om de eerste bedrijfsverplaatsingen mogelijk te maken waarmee de ‘puzzel’ verder gelegd kan worden. Daarmee is er de eerste paar jaren ademruimte, maar er moet gelijk gewerkt gaan worden aan de acties om de overige ruimte te creëren. Een proces van de lange adem. Hiertoe behoren: • •
heroverwegen van transformatielocaties; toevoegen van nieuwe werklocaties;
• •
herstructureren/intensiveren op bestaande werklocaties; herstructureren/mengen op bestaande woonlocaties;
•
schuifruimte creëren op bestaande werklocaties.
Economisch perspectief 2040
4
De ontwikkelingen met betrekking tot Arenapark en het stationsgebied, waar extra vierkante meters bij komen, bieden ruimte. Ook al landt daar een deel van de uitbreidingsvraag vanuit bedrijven die zelf het liefst op een bedrijventerrein zouden zitten, kan hiermee niet alles opgelost worden. De meeste winst kan komen door een nieuwe werklocatie zoals het Circusterrein, Crailo en (de oostkant van) het vliegveld. Wanneer dit niet mogelijk blijkt, worden verdichting en functiemenging op zowel formele werklocaties als in de woonwijken en overige informele werklocaties een noodzakelijke oplossing. Daarbij horen ook hogere bouwhoogtes – die met toepassing van slimme stedenbouwkundige principes geen afbreuk doen aan de visuele kwaliteit. Maatwerk en commitment nodig De benodigde ruimte is theoretisch haalbaar, maar het vraagt om maatwerk en een actieve houding en wilskracht om ruimte vrij te maken. De noodzakelijke maatregelen voor efficiënter ruimtegebruik vragen om maatwerk in de vorm van een gebiedsgerichte aanpak, die op de locaties langs OVknooppunten (o.a. Media Park, Arenapark, 1221; stationsgebied) anders moet zijn dan op de bedrijventerreinen. Ook de woonwijken vragen om een aparte aanpak. Het rapport biedt van deze verschillende milieus een verdere uitwerking in hoofdstuk 4, 5 en 6.
Maar de essentie is: maak gebiedsagenda’s in het kader van de Omgevingsvisie en ontwikkel ook bestuurlijke instrumenten om bij te dragen aan het vestigingsklimaat. Economische ontwikkelprincipes Er zijn een aantal overkoepelende/ leidende ontwikkelprincipes die nodig zijn voor een economisch vitaal Hilversum in 2040. Deze zijn in het volgende kort weergegeven. Hoofdstuk 6 biedt een korte toelichting op ieder principe. Maak gebiedsagenda’s zodat er maatwerkoplossingen mogelijk zijn. Ontwikkel door in de Media, ICT en zorg. Stimuleer kennisintensiteit. Vergroot het aanbod van werkplekken op formele en informele werklocaties en compenseer bij transformatie. 5. Functiemenging en verdichting op informele werklocaties. Verdichting met een bouwhoogte boven de boomgrens moet daarbij mogelijk zijn. 6. Bied meer flexibiliteit voor ondernemers om een bedrijfsvestiging aan huis te hebben. 7. Ontwikkel Media Park door tot high tech campus, met werken, wonen en verblijfskwaliteit. 8. Creëer meer belevingswaarde, stadsbreed. 9. Werk aan een compacter centrum, waar leegstaande en/of vrijkomende ruimte herbestemd wordt voor werkplekken, ontmoetingsruimte en leisure. 10. Bouw met ruimtelijke kwaliteit hoog in het vaandel: bouw voort op het groene karakter van Hilversum. 1. 2. 3. 4.
Wensbeelden voor de ontwikkeling van Hilversum (volgens Hilversumse ondernemers)
Bron: Karres en Brands Economisch perspectief 2040
5
1
Inleiding
1.1
Aanleiding en doel Aanloop naar Omgevingsvisie Hilversum Momenteel treft de gemeente Hilversum voorbereidingen voor de Omgevingsvisie Hilversum. Economie is een belangrijke bouwsteen voor de ontwikkeling van deze Omgevingsvisie. De gemeente streeft naar een toekomst waarin Hilversum een sociaal inclusieve stad blijft waar inwoners prettig wonen, werken en verblijven. Een plek voor iedereen. Dat vraagt vanuit het economisch perspectief om ruimte voor werken, innovatie en onderwijs zodat de inwoners van Hilversum kunnen werken, leren en recreëren in een prettige leefomgeving. De lopende visietrajecten voor mobiliteit en wonen leiden tot het inzicht dat het ook voor economie wenselijk is te beschikken over een goede economische visie. In 2019/2020 is, in samenwerking met gebieds- en ondernemersverenigingen, de agenda Economie en Media 2020-2021 opgesteld met concrete acties op de korte termijn. Bij het vaststellen van de agenda is ook de uitwerking van het perspectief op de lange termijn aangekondigd. In het kader van de Regionale Omgevingsvisie (ROVI) is door Ecorys een rapport opgesteld voor de toekomst van werklocaties in de regio Gooi en Vechtstreek. Dit biedt goede handvatten voor een verdere uitwerking naar de Hilversumse situatie. Lokale opgaven De Hilversumse situatie kenmerkt zich door een aantal specifieke opgaven. Deze kunnen als volgt worden verwoord: •
Er is een structureel tekort aan geschikte ruimte voor bedrijven, waardoor gezonde groei van bedrijven en daarmee ook groei van de werkgelegenheid sterk onder druk staat.
•
Het inwoneraantal groeit, de vergrijzing neemt toe, maar de beroepsbevolking neemt verhoudingsgewijs af en daarmee neemt de krapte op de arbeidsmarkt toe. Dit heeft invloed op het vestigingsklimaat van Hilversum en leidt tot toenemende pendel.
•
Er is sprake van een mismatch tussen banen en beroepsbevolking. Vooral het aanbod aan praktijkgeschoolde banen staat onder druk.
•
Een divers en groter aanbod aan kennisinstellingen is belangrijk voor het aantrekken, opleiden en binden van talent en het vergroten van een aantrekkelijk vestigingsklimaat in Hilversum.
•
Hilversum heeft een dreigend tekort aan stuwende werkgelegenheid, die andere werkgelegenheid aantrekt zoals dienstverlening, media en ICT.
Wanneer geen oplossing voor deze opgaven wordt gevonden, dreigt verdere stagnatie van de economische vitaliteit van Hilversum. Economisch perspectief 2040 Hilversum Gemeente Hilversum heeft aan Ecorys gevraagd om verdere uitwerking te maken van het eerder uitgevoerde onderzoek naar de toekomst van werklocaties in de regio Gooi en Vechtstreek: een specifieke uitwerking van Hilversum. Dit heeft geresulteerd in dit Economisch perspectief 2040, waarin een antwoord op de volgende vragen is gegeven:
Economisch perspectief 2040
6
1. Wat is het belang van economie en de impact/doorwerking op andere thema’s in de stad, zoals het voorzieningenaanbod, maatschappelijke functies, evenementen, verenigingsleven en het sociaal domein? 2. Wat is de bestaande situatie als het gaat om autonome ontwikkelingen en economische trends zoals mengen van wonen/werk, OV-knooppuntontwikkeling en ontwikkelingen op het gebied van Artificial Intelligence (AI), digitalisering, circulaire economie, mobiliteit, lokale productie, opslag en distributie? Biedt dit realistische ontwikkelingskansen voor bedrijvigheid en werkgelegenheid in Hilversum? 3. Wat zijn de opgaven voor het vestigingsklimaat en voor het benodigde ruimtebeslag - zowel op de formele en informele werklocaties - die de ontwikkelingsrichtingen (geschetst onder vraag 2) met zich meebrengen? 4. Wat zijn de implicaties voor Hilversum van de regionale ambitie om een woon- en werkregio in balans te zijn? 5. Welke handvatten/instrumenten zijn beschikbaar om te sturen op gewenste ontwikkelingen in relatie tot de Omgevingswet en Omgevingsvisie? 6. Welke relaties met andere domeinen zijn belangrijk– en mogelijk zelfs randvoorwaardelijk – voor het succesvol versterken van de economie voor de stad?
1.2
Aanpak Ecorys heeft bovenstaande vraagstukken onderzocht in samenwerking met BVR Adviseurs Ruimtelijke Ontwikkeling en Rienstra Beleidsonderzoek en Beleidsadvies. Gedurende het proces is gebruik gemaakt van: •
Literatuuronderzoek in lokale, regionale en nationale bronnen;
•
Statistische analyse met behulp van cijfers uit o.a. het LISA-banenregister en van het CBS;
•
Interviews met lokale stakeholders (zie bijlage 4 voor lijst met gesprekspartners);
•
Twee interactieve workshops met ondernemers en overige betrokken burgers uit Hilversum (zie bijlage 2 en 3 voor een verslag op hoofdlijnen);
•
Beeldvormende sessie met de gemeenteraad van Hilversum.
Het onderzoek is gebaseerd op veel statistisch materiaal. Statistieken uit andere bronnen kunnen tot andere uitkomsten leiden. CBS publiceert bijvoorbeeld ook cijfers over de werkgelegenheid in Nederlandse gemeenten. Die CBS-cijfers zijn echter afgeleid uit nationale, macro-economische cijfers en vertaald naar gemeenteniveau. De CBS-cijfers zijn daardoor toereikend voor analyses op nationaal niveau, maar door hun aard (zijnde een schatting) niet bruikbaar voor lokale analyses. Ecorys heeft in dit onderzoek gebruik gemaakt van de werkgelegenheidscijfers van het LISAregister. Dit is een zeer betrouwbare bottom-up methode, want LISA heeft een register opgebouwd waarin individuele bedrijven worden geregistreerd inclusief het aantal banen per bedrijf. Die aantallen worden ieder jaar handmatig gecontroleerd door de medewerkers van LISA. Door het micro schaalniveau van het LISA-register zijn de uitkomsten betrouwbaar en een noodzakelijke bron voor de analyses die in het kader van dit onderzoek zijn gedaan. Ook binnen de gemeente Hilversum en de regio Gooi en Vechtstreek is de vigerende afspraak om te werken met de gegevens van LISA.
Economisch perspectief 2040
7
1.3
Leeswijzer Dit document is nadrukkelijk een bouwsteen voor de Omgevingsvisie van Hilversum. Het moet daarom niet gelezen worden als een actieplan met concrete stappen, maar als een aanzet tot de strategie die nodig is voor een gezonde economische ontwikkeling van Hilversum richting 2040. In het volgende hoofdstuk (2) schetsen we het kader waarbinnen de opdracht plaatsvond: het bestaande vigerende economische beleid van de gemeente. Tevens geven we een overzicht van de recente trends en ontwikkelingen (lokaal en nationaal) die van belang zijn om mee te wegen in het bepalen van het economisch perspectief 2040 voor Hilversum. In hoofdstuk 3 presenteren we een economische foto van het huidige Hilversum. Daarmee tonen we aan dat Hilversum enkele sterke troeven in handen heeft, en wat het belang van de economie van Hilversum is, maar tegelijkertijd ook dat behoud hiervan niet vanzelfsprekend is. En dat investeren in de economie van Hilversum noodzakelijk is. Vervolgens kijken we in hoofdstuk 4 naar de ruimtelijke kant van de economie van Hilversum. Hoe heeft Hilversum zich in de afgelopen decennia ruimtelijk ontwikkeld en hoe moeten we dat duiden ten opzichte van nu? Wat zijn de ruimtelijke uitdagingen voor verdere groei van de gemeente? In hoofdstuk 5 werken we verder richting groeikansen en opgaven voor groei.
Dit mondt uit in adviezen (ontwikkelprincipes) voor de gemeente in hoofdstuk 6 voor het verwerken van economie in de nieuwe Omgevingsvisie.
Economisch perspectief 2040
8
2
Inkadering: vigerend beleid en trends
2.1
Inleiding In de afgelopen jaren zijn meerdere beleidsvisie en -agenda’s voor de economie in de gemeente Hilversum ontwikkeld. In dit hoofdstuk worden enkele van die beleidsstukken uitgelicht op het onderwerp economie. Daarnaast wordt er in dit hoofdstuk ingegaan op enkele trends en ontwikkelingen voor verschillende sectoren in de gemeente Hilversum. Sommige stukken zijn verouderd of ingehaald door de actualiteit, maar desondanks geeft het een beeld hoe de gemeente Hilversum de economie verder wil laten groeien en ontwikkelen. De rode draad van dit hoofdstuk is dat er aandacht is voor werken en het vestigingsklimaat van Hilversum, maar dat hierover nog duidelijkere keuzes gemaakt kunnen worden. Uit de trends en ontwikkelingen blijkt dat dit wel moet worden gedaan, omdat de ruimte voor werken wordt bedreigd door de ruimteclaim vanuit wonen en omdat het voor verschillende sectoren moeilijk is te voorspellen hoeveel ruimte zij nodig hebben over vijf á tien jaar.
2.2
Economische visie Hilversum (2007) In de Economische visie Kenniscentrum Hilversum 2007-2020 die door de gemeente Hilversum is opgesteld worden enkele economische speerpunten genoemd waarop de gemeente zich wil focussen. Als eerste moet het aantrekkelijke vestigingsmilieu voor bedrijven behouden blijven. Daarnaast wil de gemeente zich meer focussen op toerisme, omdat dit aandeel in 2007 nog niet heel groot is. Als laatste punt wil het de werkloosheidcijfers verder omlaag brengen, zodat alle Hilversummers die aan de kant staan aan een baan worden geholpen. De Economische Visie is in de jaren erna verdiept in verschillende uitwerkingsnota’s (Toerisme & Recreatie, Zorg, Arbeidsmarkt & Werkgelegenheid,) en programma’s (Leegstand, Havenkwartier, Kerkelanden). De multimedia is de belangrijkste economische sector in de gemeente Hilversum en dit moet ook worden behouden. Daarnaast is de zorg een brede en belangrijke economische sector. Met de aanwezigheid van het Tergooi ziekenhuis en verscheidende andere zorginstellingen is er een stevige basis gelegd voor de vergrijzing die in toekomst zal toenemen. De ruimte voor industrie en logistiek moet worden behouden en de gemeente wilt eventuele uitbreidingen voor de industrie en logistiek binnen de ruimtelijke mogelijkheden faciliteren.
2.3
Centrumvisie (2015) De ambitie, die in de Centrumvisie (2015) wordt uitgesproken, is een aantrekkelijk centrum te realiseren dat aansluit bij de identiteit van Hilversum. Een centrum dat: •
Aantrekkelijk is om te bezoeken voor Hilversummers, bezoekers uit de regio en van daarbuiten;
•
Aantrekkelijk is om er te ondernemen en culturele initiatieven te ontplooien;
•
Aantrekkelijk is om er te wonen.
Daarnaast betreft het een integrale visie die een toekomstrichting aangeeft voor het centrum met de identiteit (vernieuwend vakmanschap en verscheidenheid) als belangrijke uitgangspunten. Al deze punten worden aan de hand van verschillende thema’s verder uitgewerkt. Met deze visie moest een ommekeer worden gerealiseerd en de randvoorwaarden waarin een economie kan groeien worden bewerkstelligd, omdat een versterking van het centrum van Hilversum indirect
Economisch perspectief 2040
9
bijdraagt aan het versterken van de economie in de gemeente Hilversum. De vraag is hierbij echter of de Centrumvisie uit 2015 niet om herijking vraagt, omdat er verschillende ontwikkelingen hebben plaatsgevonden in binnensteden, zoals de opkomst van online winkelen en de effecten van de coronacrisis.
2.4
Agenda Economie en Media 2020-2021 In de Agenda Economie & Media 2020-2021 is door het Platform Economie, dat bestaat uit (ondernemers)verenigingen, maatschappelijke instellingen en vertegenwoordigers van vastgoedpartijen uit Hilversum en de gemeente, een agenda opgesteld met daarin verschillende ambities, doelstellingen en activiteiten. De vier thema’s uit deze agenda zijn: •
Thema 1: Aantrekkelijk vestigingsklimaat en regelgeving;
•
Thema 2: Stimuleren van talent en innovatie;
•
Thema 3: Positioneren van Hilversum en acquisitie;
•
Thema 4: Gezonde organisaties en samenwerking.
Deze vier thema’s worden aan de hand van verschillende activiteiten uitgewerkt, zodat de gemeente Hilversum een aantrekkelijker vestigingsklimaat krijgt en de groei van de afgelopen jaren kan doorzetten. Een ander belangrijk punt in deze agenda is dat er ook wordt gekeken naar omliggende gemeenten om daar de werkgelegenheid te behouden en het liefst te laten groeien, omdat dit belangrijk is voor de groei van de gemeente Hilversum. Ook wordt de ambitie uitgesproken om de juiste banen te creëren in de gemeente, zodat de mismatch wordt verkleind en praktijkgeschoolden beter in de regio en gemeente terecht kunnen.
2.5
Gebiedsagenda 1221 In de Gebiedsagenda 1221 worden de behoeftes en ambities van de buurten Geuzenbuurt, Electrobuurt en Kleine Driftbuurt, samen postcodegebied 1221, geformuleerd. Deze wijken bevinden zich aan de oostkant van het station Hilversum. Dit is een gebied waar mensen zowel willen werken als wonen vanwege de goede verbindingen met het openbaar vervoer en vele voorzieningen. In de gebiedsagenda 1221 wordt uitgesproken dat het aantal arbeidsplaatsen dat aanwezig was in 2018 moet worden behouden en het liefst verder groeit. Tegelijkertijd wordt wel gesteld dat dit waarschijnlijk op een kleiner aantal vierkante meters kan, omdat men voorziet dat arbeidsplaatsen die veel ruimte nodig hebben, worden vervangen door banen die minder ruimte vereisen. Er wordt daarnaast ingezet op bedrijvigheid die kan worden gemengd met ander ruimtegebruik.
2.6
Trends en ontwikkelingen Dynamiek van werken en wonen De afgelopen decennia hebben bedrijventerreinen de ontwikkeling doorgemaakt naar de huidige vorm van werklocaties. Wanneer een bedrijventerrein niet over de basiskwaliteiten in de omgeving beschikt, dan telt de regio niet meer mee in de internationale concurrentie tussen (stedelijke) regio’s. Basiskwaliteiten zijn bijvoorbeeld de kwaliteit van het onderwijs, arbeidsmarkt, goede bereikbaarheid en de ruimte om te ondernemen. Het bezitten en uitventen van onderscheidende kenmerken of unique selling points (USP) zijn in de concurrentiestrijd tussen steden en regio’s steeds belangrijker.
Economisch perspectief 2040
10
Daarnaast treedt er meer functiemenging op bedrijventerreinen op. De vervuilende bedrijven die een lange geschiedenis kennen binnen de regio zijn verhuisd en nieuwe gevestigde bedrijven worden en zijn steeds schoner. Dit resulteert in het vestigen van bedrijven die men vroeger niet snel zou verwachten op een bedrijventerrein zoals een kinderopvang of sportschool. In algemene zin zien we ook de strijd om ruimte tussen ‘wonen’ en ‘werken’. Zowel voor woningbouw als werklocaties is extra ruimte nodig, terwijl de beschikbare ruimte in veel gebieden schaars is. Transformatie van werklocaties voor woningbouw komt veelvuldig voor. De noodzaak van woningbouw lijkt voor de politiek groter dan de noodzaak van voldoende ruimte voor werklocaties. Bovendien levert op korte termijn woningbouw doorgaans een hogere opbrengst per m² op dan werklocatieontwikkeling. Een groeiende discrepantie tussen woningbouw en werklocaties, waarbij de meeste aandacht naar woningbouw gaat, brengt echter de werkgelegenheid en economische dynamiek van een regio in gevaar. Transformatie van werklocaties voor woningbouw is onomkeerbaar. Het is daarom belangrijk dat beide aspecten evenwichtig worden meegenomen in ruimtelijke ontwikkeling.
Duurzaamheid en circulariteit De circulaire economie wordt een steeds belangrijker thema in onze huidige maatschappij en de laatste decennia zijn er steeds meer bedrijven die zich bezig houden met circulair ondernemen. Een deel van deze bedrijven vestigt zich ook op bedrijventerreinen, omdat zij bijvoorbeeld procesmatig producten duurzaam kunnen recyclen of graag dicht bij hun afzetregio gevestigd willen zijn. De aandacht voor duurzaamheid is overigens over alle sectoren enorm toegenomen en ook bedrijventerreinen in zijn algemeenheid willen duurzamer functioneren (LED-verlichting, meer groene open plekken, zonnepalen op de daken van gebouwen en kantoren, etc.). Ook in transport en mobiliteit is duurzaamheid een belangrijk onderwerp geworden. De opkomst van schoon en slim vervoer is zichtbaar. Bij personenmobiliteit is zichtbaar dat hoogwaardig openbaar vervoer (H-OV) en vervoer per trein steeds meer gewaardeerd en gebruikt wordt – daarom is ontwikkeling langs H-OV-knooppunten en treinstations erg kansrijk en ook daadwerkelijk in opkomst – en dat autobezit minder vanzelfsprekend wordt. Vrachtvervoer wordt langzamerhand schoner en in toenemende mate geëlektrificeerd.
Een belangrijke ontwikkeling daarbij is die van het last-mile transport, waarbij goederen tot aan de rand van de stad worden vervoerd en vervolgens in hubs worden gebundeld, om met kleine, emissieloze elektrische voertuigen tot de eindbestemming vervoerd te worden. Dit concept van de stedelijke goederenhub scheelt veel overlast ten opzichte van regulier vrachtverkeer en verhoogt daarmee de gebiedskwaliteit. Hilversum en wijdere regio Gooi en Vechtstreek In het landschappelijke interactiemilieu in de regio Gooi en Vechtstreek – en dan met name in Hilversum – speelt een diversiteit aan sectoren een rol. Dominant is echter één sector in het bijzonder: de media & ICT. Als tweede belangrijke sector wordt de gezondheids- en welzijnszorg gezien. Om optimaal tegemoet te komen aan de behoefte van deze sectoren, hebben we hier de trends uitgelicht die spelen bij deze sectoren. Media & ICT Het Media Park in Hilversum is van groot belang voor de regio Gooi en Vechtstreek, vanwege de werkgelegenheid en bepaald voornamelijk de identiteit van de regio. Door de aanwezigheid van de hoogwaardige faciliteiten en kennis zijn vrijwel alle Nederlandse radio- en tv-omroepen in dit gebied gevestigd. Daarnaast zorgt het Media Park voor een sterke concentratie van andere bedrijven in de media- en entertainment industrie. De behoefte naar werklocaties binnen deze sector verandert.
Onder invloed van Het Nieuwe Werken en door de groei van het aantal zzp’ers in de sector wordt de vraag naar meer flexibelere en alternatieve werkplekken groter. De traditionele media staan
Economisch perspectief 2040
11
onder druk, maar nieuwe media biedt juist ook nieuwe kansen en nieuwe werkgelegenheid. Mensen kijken minder lineair tv en het aandeel mensen dat naar video on demand en streamingsdiensten (Netflix, HBO, Disney+, YouTube) kijkt neemt toe. Daarnaast liggen er kansen op hoogwaardige digitale technologie en data/AI. Gezondheids- en welzijnszorg Er zijn verschillende ontwikkelingen gaande die de ruimtevraag van de gezondheids- en welzijnszorg beïnvloeden. Ten eerste is een trend zichtbaar van steeds verdere clustering van organisaties, zowel in campussen van bedrijven in de zorg, productie en industrie als in zorgboulevard van kleinere organisaties in de gezondheids- en welzijnszorg die zich rond grotere zorginstellingen clusteren. Ten tweede vestigen zorg gerelateerde bedrijven zich steeds meer in stedelijke gebieden. Deze bedrijven maken met ICT steeds meer toepassingen mogelijk op zorggebied en willen dicht bij hun gebruikers zijn gevestigd. Aspecten die blijvend belangrijk zijn voor locaties voor organisaties in deze sector zijn bijvoorbeeld de goede bereikbaarheid via verschillende vervoersmiddelen en de aanwezigheid van skills. Dit laatste aspect is met name belangrijk voor de kleinere, gespecialiseerde bedrijven.
Als laatste vindt er steeds meer extramuralisering plaats, waarbij het streven is om gelijkwaardige zorg buiten de intramurale instelling te bieden, bijvoorbeeld in de eigen woning door middel van thuiszorg. Dit heeft als gevolg dat met name ziekenhuizen steeds minder m² bruto vloer oppervlak nodig hebben. Dit biedt tevens weer nieuwe kansen voor innovatie en kruisbestuiving met de media & ICT-sector waar veel kennis aanwezig is over het verzamelen en interpreteren van data, vertalen naar beeld en geluid in de vorm van slimme apps en toepassingen naar de doelgroep (van patiënt/gebruiker tot zorgprofessional en arts). Demografische ontwikkeling Sinds 2000 is de bevolking van Hilversum met meer dan 8.600 inwoners toegenomen: ongeveer 10,5 procent. De potentiële beroepsbevolking (15-74 jaar) is met 9,6 procent toegenomen. De toekomstprognoses laten een afzwakkende groei zien. Hieronder volgen de prognoses van PBL/CBS en de provincie, waarbij opvalt dat de cijfers elkaar nauwelijks ontlopen. De provincie Noord-Holland verwacht in 2040 een totale bevolking in Hilversum van circa 96.700; PBL/CBS schatten dit op circa 96.600. De prognoses liggen wel dicht bij elkaar in de buurt. Het is duidelijk dat Hilversum met vergrijzing te maken zal krijgen.
De Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2019-2050 van PBL/CBS laat zien dat de potentiele beroepsbevolking (15-74 jaar) tot 2030 licht toeneemt, maar in 2040 1,5 procent lager zal zijn dan in 2020 en in 2050 zelfs 2,7 procent. Het totaal aantal inwoners in de gemeente Hilversum neemt naar 2040 met 6,3 procent toe. Dit betekent de vraag naar onderwijs en met name zorg toeneemt in de gemeente.
Economisch perspectief 2040
12
Figuur 2.1: Prognose van demografische ontwikkeling van Hilversum tussen 2020 en 2050 100
95 94,4
95,6
96,7
93
67,6
67,9
68
67,3
66,6
66,1
65,8
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
90 85
91
80 75 70 65 60 55
50 Totale bevolking (volgens PBL/CBS) Totale bevolking (volgens Provincie Noord-Holland) Potentiële beroepsbevolking (volgens CBS) Bron: CBS (2021) en Provincie Noord-Holland (2021)
Een belangrijke implicatie van de dalende potentiële beroepsbevolking – als die doorzet – is een afnemende productie- en verdiencapaciteit, tenzij dit gecompenseerd wordt met een toenemend woon- werkverkeer om de banen in Hilversum alsnog te accommoderen. Dit is vanuit het oogpunt van duurzaamheid niet gunstig. Het is belangrijk om jong talent te behouden in de gemeente, zodat de beroepsbevolking op peil blijft.
Economisch perspectief 2040
13
3
Economisch profiel Hilversum
3.1
Inleiding In dit hoofdstuk staat de “economische barometer” van Hilversum centraal. Wat gaat er goed en minder goed in de economie van Hilversum? Welke ontwikkelingen zijn hierin zichtbaar? Welke rol speelt economie voor de gemeente in breder welvaartsperspectief? Die vragen worden achtereenvolgens beantwoord. De rode draad door dit hoofdstuk is dat de economie in Hilversum de potentie heeft om een sterke diensten- en creatieve economie te zijn, maar in het ontplooien hiervan hinder ondervindt vanuit het achterblijvende ondernemings- en vestigingsklimaat. Het is voor Hilversum essentieel om proactief beleid te voeren op dit onderwerp: de economie levert een belangrijke bijdrage aan de kwaliteit van leven in de gemeente. Als de stagnatie van de economie door blijft zetten, is die kwaliteit van leven in de toekomst wellicht niet meer vanzelfsprekend.
3.2
Samenstelling economie van Hilversum Sectorale samenstelling De economie van Hilversum is een duidelijke diensteneconomie. Ongeveer 91 procent van de werkgelegenheid in de gemeente komt voor rekening van bedrijfstakken in de dienstverlening. De allerbelangrijkste economische sector in termen van werkgelegenheid is logischerwijs de sector Informatie en Communicatie, zoals figuur 3.1 laat zien. Deze is met meer dan 10.000 banen goed voor ruim een vijfde van alle banen in de gemeente. Hilversum staat immers bekend als Mediastad; en onder Informatie en Communicatie vallen activiteiten zoals media en ICT. Verder zijn ook de handel (groothandel en retail) en zorg en welzijn twee grote pijlers van de Hilversumse economie. Met name de specialisatie in media en ICT is een grote troef voor Hilversum. De locatiequotiënt – die uitdrukt hoeveel maal oververtegenwoordigd een sector is vergeleken met het Nederlandse gemiddelde – bedraagt 5,3. Dat wil zeggen dat Hilversum 5,3 maal zo sterk gespecialiseerd is in media en ICT dan een gemiddelde Nederlandse gemeente. Die sterke specialisatie geldt bijvoorbeeld niet voor de handel en zorg en welzijn.
Ondanks het hoge aantal banen van die activiteiten in Hilversum bedragen de locatiequotiënten respectievelijk 0,95 en 0,8 – wat aangeeft dat handel en zorg/welzijn zelfs kleiner zijn dan verwacht had mogen worden op basis van het Nederlands gemiddelde. Bijlage 1 geeft een overzicht van alle cijfers. Figuur 3.2 geeft verder aan wat de belangrijkste relaties (gemeten in onderlinge toeleveringen en uitbestedingen) tussen de sectoren in Hilversum zijn. Hoe dichter sectoren bij elkaar weergegeven zijn, hoe nauwer verweven sectoren in hetzelfde netwerk van handelsrelaties zijn. Allereerst valt op dat in vergelijking met soortgelijke netwerken in andere gemeenten, er relatief weinig onderlinge samenhang is. Dat betekent dat er geen duidelijke clusters van samenwerking en soortgelijke relaties aan te wijzen zijn. Hoofdzakelijk zijn er twee groepen: de media en ICT die veel samenhang met de dienstverlenende sectoren vertonen, en een tweede cluster is de industrie die relaties onderhoudt met de bouwnijverheid en logistiek. Verder valt op dat de lijnen tussen de sectoren, die de intensiteit van de onderlinge investeringen weergeven, relatief dun zijn vergeleken met dezelfde grafiek in andere gemeenten. Dit betekent dat investeringen van de Hilversumse bedrijvigheid bovengemiddeld veel naar andere gemeenten wegvloeien.
Economisch perspectief 2040
14
Figuur 3.1: Samenstelling werkgelegenheid Hilversum naar sector en werklocatie, 2019 Informatie en communicatie
6.050
Groot- en detailhandel
1.040
780
1.900
10.030 7.730
4.790
Gezondheids- en welzijnszorg 320130 Onderzoek en advies
3.200
6.240
5.790
660
380
Onderwijs 140
4.890
3.850
1.440
Industrie
4.130
2.550 1.820
10
440
2.270
Overige zakelijke dienstverlening
430
150
1.610
2.190
Cultuur, sport en recreatie
320
80
1.350
1.750
Bouwnijverheid
290
Horeca
12010
0
1.630
1.500
Overheid en sociale verzekeringen 10
1.190
1.180
Overige dienstverlening
80
Financiële instellingen
80
60
Vervoer en opslag
1.000
860 210
700
300
Verhuur van en handel in onroerend goed
1.720
1.430
300
60 10
Autobedrijven
330 710
300
Landbouw, bosbouw en visserij
990
780
60
20
0
Nutsbedrijven 0
930
230
30 20
590 50 20
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Bedrijventerreinen
Kantoorlocaties
Informele werklocaties
Bron: LISA, 2019. Opmerking: aantallen afgerond op tientallen.
Figuur 3.2: Netwerkstructuur van de Hilversumse economie, 2018
Economisch perspectief 2040
15
Samenstelling naar werklocatie Figuur 3.1 laat ook nog zien dat de meeste banen zijn gesitueerd op informele werklocaties. Dit zijn alle gebieden exclusief de bedrijventerreinen en kantoorlocaties. Het Media Park wordt in deze landelijk geldende definitie gerekend tot de bedrijventerreinen. Bijna 60 procent van alle banen is te vinden op informele werklocaties, met name in het stedelijk weefsel (centrum en de woonwijken). Dit is relatief veel. In Nederland is gemiddeld ongeveer de helft van de banen gesitueerd op informele werklocaties. In de regio Gooi en Vechtstreek ligt dit percentage op 71%. De bedrijventerreinen zijn goed voor 25 procent van de werkgelegenheid, wat het resterende deel op de formele kantoorlocatie Arenapark brengt op 16,6 procent. Samenstelling naar grootteklasse Het feit dat relatief veel bedrijvigheid in Hilversum gevestigd is in het stedelijk weefsel hangt samen met de aanwezigheid van zelfstandigen zonder personeel (ZZP’ers). Zij werken doorgaans vanuit huis of in een bedrijfspand in het centrum. Uit figuur 3.3 blijkt dat Hilversum een percentage ZZP’ers kent van meer dan 70 procent van het totaal aantal ondernemingen; het zijn er bijna 7.000. Hoewel er in de gemeente niet buitensporig veel ZZP’ers zijn – het Nederlandse gemiddelde ligt met 77 procent nog 5 procentpunten hoger – vormen zij toch een aandachtspunt.
Onder hen is namelijk een deel dat werkzaam is in de meer praktijkgeschoolde beroepen zoals de schilder en loodgieter. Deze groepen vinden nabijheid van wonen en werken doorgaans heel belangrijk – dat vraagt ook betaalbare huisvesting. Figuur 3.3: Samenstelling werkgelegenheid naar grootteklasse in Hilversum en Nederland, 2019
0% 4%1%
0% 1% 3% ZZP
19%
23%
2-10 werknemers (klein bedrijf) 10-50 werknemers (klein bedrijf)
Hilversum Hilversum
Nederland Nederland
50-250 werknemers (middelgroot bedrijf)
72%
>250 werknermers (groot bedrijf)
77%
Bron: LISA (2019) en CBS (2020)
3.3
Verzorgingsfunctie en woon-werkbalans Een andere invalshoek is het bekijken van de verzorgingsfunctie van een economie. In feite kan nooit gesproken worden over één type economie, want er zijn verschillende typen economische activiteiten. De vorige paragraaf liet dat al zien met de sectorale indeling, maar er kan ook het onderscheid gemaakt worden in verzorgende en stuwende economische activiteiten. Verzorgende activiteiten hebben een lokaal bedienend karakter. Er komt ook relatief weinig nieuwe werkgelegenheid uit voort (via toeleveringsrelaties en uitbestedingen). Gedacht kan worden aan de detailhandel, zorg en welzijn, cultuur en recreatie, onderwijs en dergelijke. Stuwende activiteiten leveren juist meer werkgelegenheid op. Traditioneel zijn dit bedrijfstakken zoals de industrie, bouwnijverheid, maar ook media & ICT hebben bijvoorbeeld veel onderlinge uitbestedingen. Het valt bij Hilversum op dat
Economisch perspectief 2040
16
er relatief weinig onderlinge toeleveringen en investerinen zijn, zoals eerder al werd geconstateerd. Media & ICT is een positieve uitzondering. Voor een gezonde economie zijn voldoende stuwende activiteiten nodig. Dit kan de gemeente in overweging nemen bij het afwegen van nieuwe vestigingsaanvragen (hoeveel nieuwe en indirecte banen per m 2 worden er extra gecreëerd). Nog weer en andere invalshoek is de verzorgingsfunctie voor de lokale dan wel regionale bevolking. Dit wordt ook wel de woon-werkbalans genoemd. Deze kan op verschillende manieren worden berekend, zoals met de verhouding tussen banen en beroepsbevolking (tabel 3.1). Hieraan valt op dat Hilversum vergeleken met andere centrumsteden een middenmoter positie inneemt. Gezien het profiel van enkele andere referentie centrumgemeenten bestaat de indruk dat Hilversum nog meer kan groeien als centrumgemeente met voldoende werkgelegenheid, bijvoorbeeld naar een verhouding van rond 0,75 of iets hoger. Boven de 0,8 is doorgaans voorbehouden aan grote steden met een zeer groot verzorgingsgebied, zoals Groningen. Ook het midden van de tabel laat onbalans zien in Hilversum: relatief weinig Hilversumse inwoners kunnen ook een baan vinden in de eigen gemeente. Het past een stad ter grootte van Hilversum om hierin meer balans te vinden, richting 40 à 50 procent.
Tabel 3.1: Indicatoren van de woon-werkbalans in Hilversum en enkele andere centrumgemeenten Gemeente
Verhouding banen-
Percentage inwoners met
Functiemengings-
beroepsbevolking
baan binnen de gemeente
index a)
Hilversum
0,72
33%
53,2
Almere
0,55
34%
53,5
Amersfoort
0,76
31%
54,7
Amsterdam
0,98
66%
60,3
Delft
0,66
35%
53,7
Deventer
0,71
46%
52,1
Ede
0,69
42%
56,0
Eindhoven
0,78
50%
57,0
Gouda
0,66
31%
51,1
Groningen
0,83
70%
51,0
Gemiddelde
0,68
46%
53,2
centrumgemeente a) De functiemengingsindex geeft de verhouding tussen woningen en banen (0 = alleen wonen en 100 = alleen werken). Bron: CBS (2020), Waarstaatjegemeente (2020).
3.4
Dynamiek in de afgelopen tien jaar Banenontwikkeling 2010-2019 De vorige paragraaf beschreef de economische structuur en liet zien dat Hilversum sterk is in media en ICT. De dynamiek over de afgelopen tien jaar zegt wellicht zelfs meer over de kracht (en veerkracht) van de economie. Daarom brengen we in beeld hoe de diverse economische activiteiten hebben gepresteerd tussen 2010 en 2019. Zodoende wordt het beeld duidelijk bij een mix van laagconjunctuur en hoogconjunctuur. Over de afgelopen tien jaar heeft er een netto afname van de werkgelegenheid plaatsgevonden met twee procent. Dit is echter het overkoepelende beeld; de ontwikkeling verschilt per werklocatie en sector.
Economisch perspectief 2040
17
Tabel 3.2 laat zien dat er een polarisatie gaande is waarbij de werkgelegenheid in het centrum (informele werklocaties) sterk afneemt en de formele werklocaties (bedrijventerreinen en Arenapark) juist fungeren als motor van de Hilversumse economie. Tabel 3.2: Banen en economische groei 2010-2019 per werklocatie in Hilversum Type werklocatie
Banen in 2010
Banen in 2019
Informele werklocaties
37.400
28.180
Groei (%) -
Bedrijventerreinen
8.200
12.040
+ 47
25
Kantoren (Arenapark/Laapersveld)
3.670
7.950
+ 117
Totaal
49.270
48.170
-
2
Bron: LISA (2010; 2019). Opmerking: de absolute aantallen zijn afgerond op tientallen.
Ook moet er stilgestaan worden bij de sectorale verschillen. Figuur 3.4 toont een zogenaamde bubble plot van de banengroei per sector in Hilversum (verticale as, y-as) afgezet tegen de groei van het aantal vestigingen (horizontale as, x-as). De grootte van de bollen geeft de banenomvang van de sector in 2019 aan als referentie. Maximale economische groei zou betekenen dat alle bollen helemaal rechts bovenin liggen: veel banengroei en veel nieuwe bedrijven. Het is overigens relevanter om te kijken naar de banengroei, omdat hoge vestigingengroei meestal duidt op een toename van ZZP’ers uitstromend uit vaste dienst. Dit levert netto geen nieuwe banen op. Figuur 3.4: Bubble plot van economische dynamiek tussen 2010 en 2019 in Hilversum
Bron: LISA (2010; 2019), bewerking Ecorys
Op basis van de figuur kunnen de volgende kansrijke sectoren genoemd worden: •
Advies en onderzoek en overige zakelijke diensten;
•
Bouwnijverheid;
•
Onderwijs;
•
Horeca – hoewel deze in het algemeen als conjunctuurgevoelig wordt gezien.
Omdat het beeld verschilt per type werklocatie volgen hierna ook de figuren voor de dynamiek afzonderlijk op de bedrijventerreinen en informele werklocaties.1
1
Een gedetailleerd cijfermatig overzicht van de dynamiek in totaal en per type werklocatie is beschikbaar in bijlage 1.
Economisch perspectief 2040
18
Figuur 3.5: Bubble plot van economische dynamiek op bedrijventerreinen tussen 2010 en 2019
Bron: LISA (2010; 2019), bewerking Ecorys
Figuur 3.6: Bubble plot van economische dynamiek op informele werklocaties tussen 2010 en 2019
Bron: LISA (2010; 2019), bewerking Ecorys
De conclusie ten aanzien van de dynamiek en kansrijke sectoren is dat op de bedrijventerreinen en kantoren de beste cijfers zijn neergezet, met name door de clusters Media en ICT en door advies, onderzoek en overige dienstverlening. Hilversum lijkt daarentegen geen succesvolle omgeving voor de zwaardere activiteiten (dat wil zeggen met hoger hinderprofiel) zoals de industrie en vervoer en opslag. Dat is logisch, want Hilversum richt zich hier ook niet op in haar economisch beleid en omdat hier geen ruimte voor is. Bedrijvendynamiek De dynamiek in ondernemerschap in Hilversum laat een wisselend beeld zien. Enerzijds ligt het aantal oprichtingen van ondernemingen (per 1.000 vestigingen) in Hilversum relatief hoog.
Economisch perspectief 2040
19
Tegelijkertijd is ook een relatief hoger aantal faillissementen en opheffingen (dit laatste kan meerdere oorzaken hebben dan faillissement en ligt dus hoger) zichtbaar in vergelijking met het Nederlandse gemiddelde. Tabel 3.3: Kerngegevens voor bedrijvendynamiek in Hilversum en Nederland gemiddeld, 2019 Indicator
Hilversum
Nederland
Aantal oprichtingen per 1.000 vestigingen
114,2
107,0
Aantal faillissementen per 1.000 vestigingen
3,5
2,3
Aantal opheffingen per 1.000 vestigingen
65,0
63,0
Bron: CBS (2019)
Ook kan gekeken worden naar het aantal snelgroeiende ondernemingen (met een gemiddelde autonome groei van 20 procent per jaar of meer over een periode van drie jaar, waarbij groei kan worden uitgedrukt in het aantal werknemers en/of de omzet). Dit worden ook wel gazellen genoemd. Zij groeien spreekwoordelijk van 10 naar 100 man. In figuur 3.7 is dit voor Hilversum afgezet tegen het Nederlandse gemiddelde en ook tegen enkele steden van vergelijkbare omvang. Figuur 3.7: Aantal snelgroeiende ondernemingen per 1.000 vestigingen, 2019 21 19 17
15 13 11 9 2010
2011
Hilversum Gouda
2012
2013
2014
Almere Lelystad
2015
2016
2017
2018
Amersfoort Nederland
2019
Delft
Bron: CBS (2019)
Uit de vergelijking blijkt duidelijk dat Hilversum een achterstandspositie heeft ten opzichte van de vergeleken steden. Er is weliswaar een conjunctuureffect zichtbaar (hoger aantal gazellen vanaf 2017), maar Hilversum profiteert daar in duidelijk mindere mate van dan de andere steden in de vergelijking, getuige de geringere toename in Hilversum vanaf 2017. Waarschijnlijk worden de snelle groeiers beperkt door het ruimtetekort in Hilversum en verhuizen zij naar andere gemeenten (zie ook paragraaf 4.4), nog voordat zij als gazelle in Hilversum te boek zouden komen te staan. Drijvende krachten achter de economische groei In dit onderdeel wordt ontrafeld wat de verklarende factoren zijn van de economische dynamiek in Hilversum, en in welke mate de gebiedskenmerken van de gemeente daartoe behoren. De kenmerken van Hilversum – onder andere het vestigingsklimaat, het leefklimaat en gevoerde sociaaleconomische beleid – beïnvloeden namelijk ook de economische prestaties van de gemeente. Er is gebruik gemaakt van een shift-and-share analyse om de drijvende krachten achter de economische groei over de afgelopen tien jaar te ontrafelen. Deze analysetechniek ontleedt de totale procentuele groei van het aantal banen in de gemeente in drie onderdelen:
Economisch perspectief 2040
20
•
Nationale component (invloed van de landelijke conjunctuur);
•
Sectorale component (invloed van over- en ondervertegenwoordiging van specifieke economische sectoren in de gemeente);
•
Lokale component (de overige zojuist genoemde kenmerken van de gemeente zoals het vestigings- en ondernemingsklimaat).
Ieder van de drie componenten is een deel van de totale groei; iedere component kan positief of negatief zijn. De optelsom van de drie componenten is het totale percentage banengroei in de gemeente. Ter illustratie: van 2018 naar 2019 groeide het aantal banen in Hilversum met 2 procent. Dit percentage bestond uit +2,4 procent nationale component; +0,3 procent sectorale component en - 0,7 procent lokale component. Oftewel: het lokale vestigingsklimaat had een negatieve invloed op de totale economische groei van de gemeente. Figuur 3.8 laat de ontwikkeling van de groeicomponenten zien over de afgelopen 10 jaar. Het is opmerkelijk dat de lokale component in vrijwel alle jaarmutaties – uitgezonderd 2017-2018 mogelijk als een bij-effect van de hoogconjuntuur – negatief was. Met andere woorden: de economische groei had hoger kunnen zijn bij een gunstiger lokale gebiedskwaliteit, uitgedrukt in het vestigingsen ondernemingsklimaat en gevoerde sociaaleconomische beleid. Hilversum is tot nu toe zeer sterk afhankelijk geweest van de nationale conjunctuur en aanvullend voor een klein deel van de gunstige sectorstructuur (diensteneconomie). Figuur 3.8: Componenten van de banengroei (%) in Hilversum tussen 2010-2019 3 0,3 0,2
2 0,1
0,4
1
0,5 0,7
0
0,3
0,6
-0,4 -0,9
0,4
-2,1
1,3
1,5
-1,7
-1,6
2,4
0,5
-0,6 -0,5
-1
-2
2,2
0,9
-0,7 -1,9
-0,7
-3,9
-3
-4 2010-2011 2011-2012 2012-2013 2013-2014 2014-2015 2015-2016 2016-2017 2017-2018 2018-2019 Nationale component
Sectorale component
Lokale component
Totale groei (jaarmutatie)
Bron: LISA (2010 t/m 2019), berekeningen Ecorys
Gelukkig is sinds 2017 een duidelijke verbetering zichtbaar in de lokale component. Met de Agenda Economie & Media, de komst van onder andere Talpa, MediaMonks, het Tergooi ziekenhuis, en de inspanningen voor het Arenapark, stationsgebied en de rest van het centrum is de gemeente Hilversum al duidelijk op de goede weg. Invloed van de Coronacrisis op de economie Net als de rest van Nederland heeft de gemeente Hilversum last van de Coronacrisis. In oktober 2020 is door de gemeente Hilversum een economische impactanalyse gemaakt. Tot en met oktober 2020 hebben 2.200 mensen gebruik gemaakt van de Tijdelijke Overbruggingsregeling
Economisch perspectief 2040
21
Zelfstandig Ondernemers (TOZO). Dit betrof 31% van alle ZZP’ers in Hilversum en dit percentage ligt lager dan het Nederlandse gemiddelde (34%). Daarnaast wordt in de impact analyse een overzicht gegeven van de sectoren die het hardst worden geraakt in de Coronacrisis in de gemeente Hilversum. In figuur 3.9 wordt een overzicht gegeven van de sectoren die het hardst worden getroffen. De meeste sectoren die het hardst worden geraakt in Hilversum zijn echter ook de sectoren die de afgelopen tien jaar het sterkst zijn gegroeid zoals de horeca, onderwijs, bouw en advies en onderzoek (zie figuur 3.4). Figuur 3.9: Corona impactanalyse
Bron: gemeente Hilversum (2020)
Voor de ondernemers en bedrijven heeft de gemeente Hilversum verschillende steunmaatregelen in het leven geroepen en worden in sommige gevallen huren kwijt gescholden. Ook verleent het ontheffingen aan bedrijven, zodat bijvoorbeeld winkels en supermarkten langer open mogen blijven, restaurants een groter terras kunnen plaatsen of meer reclame op straat mogen maken voor hun producten. De verwachting is dat de sectoren die het zwaar hebben gehad in 2020 ook nog in 2021 harde economische klappen te verduren krijgen. Dit is vooral zichtbaar in het centrum, waar de winkeliers afhankelijk zijn inwoners en dagjesmensen, die weg zijn gebleven gedurende de coronacrisis of in minder getale aanwezig waren. Arbeidsmarkt en sociaal domein Het laatst bekende werkloosheidspercentage (2019) kwam in Hilversum uit op 3,4% - evenveel als gemiddeld in Nederland. Wel valt op dat Hilversum relatief gezien iets meer werkloosheid onder praktijkgeschoolden heeft, met name de laatste jaren (zie figuur 3.10). In Hilversum kwam dit in 2018 en 2019 uit op respectievelijk 8,4 procent en 6,4 procent – terwijl een gemiddelde stad ter grootte van Hilversum gemiddeld zat op respectievelijk 6,6 en 5,7 procent. Dit is iets van de laatste jaren, want daarvoor was er geen significant verschil zichtbaar. Wel zat Hilversum altijd al iets boven het landelijk niveau.
Een blik op de WW-cijfers (figuur 3.11), die van recentere perioden beschikbaar zijn, leert dat het aantal WW-uitkeringen flink is gestegen sinds het uitbreken van de coronacrisis. Over de periode maart 2020 – december 2020 lag het gemiddelde 24 procent hoger dan over dezelfde periode een jaar eerder. Dat is meer dan de gemiddelde stijging in Nederland sinds de coronacrisis (+18,6 procent). In juli 2020 werd het hoogste aantal genoteerd in Hilversum (1.773).
Economisch perspectief 2040
22
Figuur 3.10: Werkloosheidspercentage in Hilversum, 2010-2019, naar opleidingsniveau 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% 2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Opleidingsniveau Laag
Opleidingsniveau Middelbaar
Opleidingsniveau Hoog
Totaal
2019
Bron: Hilversum in Cijfers (2021)
Figuur 3.11: Lopende WW-uitkeringen per maand in Hilversum, 2019-2020 2.000 1.800 1.600 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0
(begin coronacrisis)
< 6 maanden
6 tot 12 maanden
12 tot 24 maanden
24 tot 36 maanden
Langer dan 3 jaar
Bron: UWV (2021)
In lijn met de eerdere constateringen laten ook de WW-cijfers zien dat met name de praktijkgeschoolde beroepen sterk vertegenwoordigd zijn in de WW (figuur 3.12, links). Dit betreft tussen de 38 en 59 procent van het totaal. Samen met de groep bijstandsgerechtigden (circa 2.200 volgens CBS) is dit een groep die extra aandacht behoeft, met name gezien de autonome ontwikkeling van de Hilversumse economie richting een meer kennisintensieve economie. Figuur 3.12: Lopende WW-uitkeringen in Hilversum naar opleiding en beroep (december 2020) Bedrijfseconomisch en administratief Managers
Onbekend
13%
22%
MBO-1 21%
5%
20%
21%
Technisch en ICT 16%
11%
Dienstverlenend Creatief en taalkundig
HBO WO
Zorg en welzijn Commercieel
11%
MBO-2 t/m 4 HAVO/VWO
12% 7%
4%4% 6%
Basisopleiding
12%
15%
Transport en logistiek Pedagogisch
Bron: UWV (2021)
Economisch perspectief 2040
23
3.5
Maatschappelijke bijdrage van de Hilversumse economie Eerder in dit hoofdstuk kwam aan bod wat het profiel is van de Hilversumse economie; wat de sterke sectoren zijn. Hieronder gaan we dieper in op wat de aanwezigheid van deze bedrijvigheid eigenlijk betekent voor Hilversum. Hoe groot is het verdienvermogen van de Hilversumse economie en waarom is dat belangrijk? Bruto stedelijk product In 2019 was het bruto stedelijk product van Hilversum bijna € 5 miljard. Het bruto stedelijk product is de totale toegevoegde waarde: dit is de netto waarde van alle geproduceerde goederen (consumptiegoederen en kapitaalgoederen) en diensten. Het Hilversumse bruto stedelijk product is relatief hoog. De gemeente heeft namelijk een bijdrage aan de landelijke werkgelegenheid van 5,4 procent (stand 2019), terwijl het aandeel van de genoemde 5 miljard in het totale Nederlandse bruto binnenlands product van 812 miljard euro uitkomt op zo’n 6,1 procent. De Hilversumse bedrijvigheid levert dus relatief meer geld op dan in eerste instantie verwacht zou worden. Figuur 3.13: Herkomst van het bruto stedelijk product (toegevoegde waarde) binnen Hilversum in 2019
Bron: Rienstra Beleidsonderzoek en Beleidsadvies (2020). Toelichting: grotere bollen betekenen meer toegevoegde waarde.
Een logische vraag is hoe dit gunstige bruto stedelijk product gerijmd kan worden met de ongunstige werkgelegenheidsontwikkeling. Een verklaring hiervoor is dat het bruto stedelijk product zo hoog is door een aantal zeer lucratieve bedrijfstakken, met name rondom Media & ICT en andere vormen van zakelijke dienstverlening (met name op Media Park, Arenapark). Terwijl er niet voor iedereen gelijke baankansen zijn in Hilversum. Dat liet de voorgaande pagina al zien met het werkloosheidspercentage onder praktijkgeschoolden. Er is dus sprake van een gepolariseerd beeld, waarin niet iedereen in Hilversum mee profiteert. Het bruto stedelijk product had nog hoger kunnen zijn, als de lokale component (vestigingsklimaat) uit de shift-share-analyse (figuur 3.8) niet negatief was geweest. In onderstaande tabel is uiteengezet wat het extra aantal banen in Hilversum over de periode 2010-2019 was geweest als het vestigingsklimaat een positieve bijdrage aan de economie had geleverd. Zelfs al was het vestigingsklimaat neutraal geweest, had dit toch ruim 4.600 meer banen opgeleverd dan in werkelijkheid is gerealiseerd.
Economisch perspectief 2040
24
Tabel 3.4: Potentiële extra aantal banen bij gunstiger vestigingsklimaat tussen 2010 en 2019 Bijdrage vestigingsklimaat aan banengroei
Misgelopen extra banengroei bij genoemde scenario
+ 0,0 procentpunt
+ 4.611 banen
+ 0,5 procentpunt
+7.097 banen
+ 1,0 procentpunt
+ 9.684 banen
Bron: LISA (2010 t/m 2019), berekeningen Ecorys
Belang van economische vitaliteit Bovenstaande analyse van het bruto stedelijk product en de extra groeipotentie laten zien dat op dit moment de economie van Hilversum nog goed presteert, maar de daadwerkelijke krimp die in paragraaf 3.3 is gesignaleerd baart desalniettemin zorgen. Het is zeer belangrijk voor Hilversum om het tij te keren en de bijdrage van de Hilversumse economie aan de welvaart in Hilversum te behouden. Waarom is dit van belang? •
Economie en bedrijvigheid zorgen voor bestaanszekerheid voor mensen, voor inkomenszekerheid. Zonder kans op voldoende werkgelegenheid zal Hilversum ook als woongemeente minder aantrekkelijk worden. Wanneer Hilversum daardoor daadwerkelijk minder nieuwe inwoners van buitenaf zal aantrekken – waar de huidige prognoses geen aandacht aan besteden – dan heeft dit potentieel grote gevolgen en uiteindelijk een doorgaande negatieve spiraal. Ter illustratie: Hilversum heeft reeds al een zeer lage natuurlijke bevolkingsaanwas. Per 1 januari 2020 kwam de totale bevolkingsgroei (ten opzichte van 2010) uit op +6.258 personen – inclusief een natuurlijke aanwas van +187 personen. Dat betekent dat 97 procent van de bevolkingsgroei voor rekening van instroom uit andere gemeenten komt.
•
Nog breder gezien zorgt werkgelegenheid voor zingeving aan het leven en uiteindelijke brede welvaart. Veel bedrijven/ondernemers vormen bovendien met hun bedrijf een belangrijke voelspriet voor sociale contacten, gevoel van veiligheid en sociale cohesie. Meer economie, ontmoeten, beleven zorgt voor meer ondersteuning, sociale netwerken en controle, daarmee eerdere signalering bij (sociale) problemen en kleiner beroep op maatschappelijke voorzieningen.
•
Ondernemingen zorgen voor ontmoetingsplekken, verenigingsleven en belevingswaarde. Zij zorgen voor een bruisend Hilversum. Bedrijven faciliteren en organiseren evenementen. Bij wijze van spreken: de hockeyclub wordt gesponsord door de Hilversumse middenstand. Beleving is cruciaal centraal voor een aantrekkelijke stad. Dit vraagt om belevingswaarde voor alle type doelgroepen. Het binden, boeien en aantrekken van jongeren, starters en jonge gezinnen vraagt om een sterk en divers bedrijfsleven dat hierin kan voorzien. Zonder economie is Hilversum dus ook geen “plezierige stad om te wonen” – terwijl dat laatstgenoemde vaak als vanzelfsprekend wordt gezien in Hilversum.
•
Op de werklocaties wordt gewerkt aan antwoorden op de maatschappelijke uitdagingen van de toekomst. Hierbij kan gedacht worden aan onder meer de energietransitie, circulaire economie, digitale transitie, schone en slimme mobiliteit, enzovoort.