Bijlage 1 Toekomstplan Initiatiefnemenrs Natuurlandgoed Zonnestraal
Tekst van het document
TO E KO M ST P L A N NATUURLANDGOED ZONNESTRAAL icoon voor een gezonde wereld
”Zonnestraal is een maatschappelijk icoon. Het staat voor een gezonde wereld waarin iedereen meetelt. We blazen dat inspirerende idee nieuw leven in. Het landgoed als een plek middenin de veerkrachtige natuur, waar we al doende leren hoe mensen gezonder kunnen werken, wonen en leven.”
01
Inleiding
02
Van Gebiedskader naar Toekomstplan
03
Bijzondere geschiedenis
12
Samen met de omgeving
15
Gebiedsconcept
16
Sense of place cultuurhistorie en landschap
32
Sense of nature natuur, bodem en water
41
Sense of health programma
50
Sense of community duurzaamheid en mobiliteit
in opdracht van Zonnestraal Hilversum BV powered by WeLoveTheCity en Commonmind www.natuurlandgoedzonnestraal.nl 1 november 2025
56
Deelgebieden
59
Campus Zonnestraal
63
Woon- en werkgemeenschap
66
Natuurinclusieve boerderij
68
Ontwikkelstrategie
70
Organisatie en samenwerking
71
Fasering
Inleiding 4
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
1
Van Ghentlaan Hilversum Zuid
Natuurlandgoed Zonnestraal is een groene oase in de drukke
vertaald. Dit plan is gebaseerd op een
Randstad. Stedelingen hebben behoefte aan natuur en verbinding
kernwaarden:
op plekken met een inspirerende geschiedenis. Natuurlandgoed Zonnestraal biedt dat. Verschillende maatschappelijk gedreven ondernemers ontplooien hier initiatieven op het gebied van integrale gezondheid, betekenisvol leven en beter boeren. Zij willen een volgende stap maken en doen dat op een manier dat het hele
nazorgwoningen
veelomvattend gebiedsconcept met de volgende
Sense of place Respect voor de cultuurhistorie en het landschap op het landgoed.
Bunkerdorp
Sense of nature Meer biodiversiteit door aandacht voor bodem, water en rust. Sense of health Een gevarieerd programma om
Rading Zonnehoeve
gezonder te kunnen werken, wonen en leven.
De Pampahoeve
Sense of community Toegankelijk, duurzaam en gedreven door gemeenschapszin.
landgoed er beter wordt.
Sanatorium Zonnestraal
In het hoofdstuk Gebiedsconcept worden de
Villa Lindenhof
kernwaarden toegelicht en concreet gemaakt. In het hoofdstuk Deelgebieden wordt ingezoomd op de
Van Gebiedskader naar Toekomstplan De gemeente Hilversum en Zonnestraal Hilversum BV werken samen op basis van het convenant voor een toekomstbestendig landgoed (2018). Daarin staat de afspraak om een mooi en solide plan voor de lange termijn te maken.
•
Verplaatsing van de Zonnehoeve naar een andere locatie op het landgoed.
• • •
Verschuiving van bebouwingsmogelijkheden uit
De gemeente heeft het Gebiedskader Zonnestraal (2024) opgesteld. Dit kader bestaat uit een beschrijving van de geschiedenis, een analyse van de huidige situatie en een overzicht van het vigerende beleid. Dat resulteert in een aantal mogelijke ruimtelijke veranderingen op het landgoed: •
Verbreding van de huidige bestemming ‘Maatschappelijk-Medisch’.
2
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
Nieuw-Loosdrecht Zonneheide
Ontwikkelstrategie wordt de organisatie van het project uiteengezet.
het vigerende bestemmingsplan.
Het Toekomstplan vormt de basis van een nieuw
Herstel van de karakteristieke, deels verdwenen
Omgevingsplan dat begin 2026 aan de raad wordt
landschapsstructuur.
voorgelegd.
N
Extensivering van de landbouw en verbetering van de natuurwaarden.
De gemeenteraad heeft bij de vaststelling van Gebiedskader
locaties waar het meeste verandert. In het hoofdstuk
Bijzondere geschiedenis
het Gebiedskader een motie en een amendement
Het plangebied beslaat 93.1 hectare en is eigendom van Zonnestraal Hilversum BV. Het studiegebied is groter en omvat
aangenomen. In de motie wordt om een
Natuurlandgoed Zonnestraal is bekend vanwege
tevens gronden die vroeger tot het landgoed behoorden, zoals
locatieprofiel voor evenementen op het landgoed
het wereldberoemde sanatorium. Dat is één
het Bunkerdorp, de nazorgwoningen, Villa Lindenhof en de
gevraagd. In het amendement wordt het belang
van de tijdslagen in een lange reeks: Prehistorie,
Zonneheide. In het plan- en studiegebied zijn zo’n 40 bedrijven
van horeca voor de ontmoeting tussen bewoners en
Het Emtincksbos, De Pampahoeve, Sanatorium
en organisaties gevestigd. Daarnaast staan er 96 woningen en
bezoekers onderstreept.
Zonnestraal, Fliegerhorst, Algemeen ziekenhuis en Herwaardering.
verpleeghuis Zonnehoeve met 132 kamers. Het Toekomstplan heeft alleen betrekking op het plangebied. Uitspraken over de andere gronden zijn vrijblijvende suggesties.
Toekomstplan Zonnestraal Hilversum BV heeft de mogelijke
Prehistorie
ruimtelijke veranderingen uit het Gebiedskader in
Het landgoed ligt op de flanken van een stuwwal
het Toekomstplan Natuurlandgoed Zonnestraal
die meer dan 100.000 jaar geleden is ontstaan. Het 3
Overzicht van het beleid van Rijk, provincie Noord-Holland en Metropoolregio Amsterdam
Aardkundig erfgoed
Grondwaterbeschermingsgebied
Natuurlandgoed Zonnestraal ligt in een gebied met aardkundige
Overzicht van het beleid van de gemeente Hilversum
Omgevingsvisie Hilversum
Natuurlandgoed Zonnestraal is aangemerkt als onderzoeksgebied
waarden die door het Natuurnetwerk Nederland (NNN) en het Bijzonder
duurzame vitale landgoederen. Het uitgangspunt is een balans tussen
Provinciaal Landschap (BPL) beschermd worden.
maatschappelijke en landschappelijke waarde. Behoud van het cultuurlandschap staat centraal. Bij het natuurbeheer is aandacht voor
Het landgoed ligt in een grondwaterbeschermingsgebied met
waterhuishouding en bodemkwaliteit. Het toevoegen van functies als
beperkingen voor onder andere warmtekoudeopslag, boringen en
wonen en verblijfsrecreatie is wellicht mogelijk, mits dat bijdraagt aan
dieper dan 3 meter graven.
een toekomstbestendig beheer van het landgoed. Natuurnetwerk Nederland
Het landgoed is onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (NNN)
Economisch Perspectief
waar de natuur voorrang heeft. Ontwikkelingen in het NNN zijn alleen
groeisector. Voor een toekomstbestendige zorg is innovatie essentieel.
mogelijk onder de meerwaardebepaling (artikel 6.54 lid 1 onder b en
Dat vereist samenwerking tussen zorginstellingen, bedrijfsleven en
artikel 6.54 lid 2). Toepassing hiervan betreft niet alleen compensatie
onderwijs, bijvoorbeeld op het gebied van nieuwe technologische
van de aantasting van het NNN, maar vereist tevens een aanzienlijke bijdrage aan natuurontwikkeling met aantoonbare meerwaarde voor het NNN. Bijzonder Provinciaal Landschap
Woonvisie
De woningmarkt staat onder druk. Er is een groeiende behoefte aan betaalbare, levensloopgeschikte woningen voor mensen met een zorgvraag. Daar bovenop komt de vraag van jonge professionals in
Natuurnetwerk Nederland (NNN) zijn onderdeel van het Bijzonder
zorg en onderwijs die een huis zoeken.
beschermd worden.
Wij zijn Hilversum
Hilversum zet in op bestaanszekerheid, kansengelijkheid en sterke buurten. Er is behoefte aan laagdrempelige initiatieven die verbinden
Een groot deel van het bos is aangewezen als Oude bosgroeiplaats waarvoor aanvullende regels gelden.
MRA - Landelijk gebied
toepassingen, vaardigheden en preventie.
De delen van het landgoed die niet deel uitmaken van het Provinciaal Landschap Het Gooi met een reeks kernkwaliteiten die
Oude bosgroeiplaatsen
De Hilversumse economie krimpt. De zorg is daarentegen een
en kwetsbare groepen ten goede komen. Programma Groen Hilversum
Groen is essentieel voor de biodiversiteit, het omgaan met
Het landgoed ligt in het landelijk gebied van de Metropoolregio
klimaatverandering en de fysieke en sociale vitaliteit van inwoners. Het
Amsterdam. Daar zijn ontwikkelingen mogelijk, maar alleen op locaties
doel is om verschillende groengebieden binnen Hilversum met elkaar
waar al een stedelijke functie is toegestaan.
en met het buitengebied te verbinden. Natuurlandgoed Zonnestraal is daar een belangrijke schakel in.
Rijksmonumenten
De Pampahoeve, Sanatorium Zonnestraal en de gedenkbank voor Jan van Zutphen zijn aangewezen als Rijksmonument.
Mobiliteitsvisie
Binnen de schaarse (verkeers-)ruimte moet geprioriteerd worden. Dat betekent meer ruimte voor voetgangers en fietsers, minder voor de privé auto. Het landgoed ligt op 10 tot 15 minuten fietsen van station
Luchthavenbesluit
Op het landgoed gelden bebouwingsbeperkingen vanwege Vliegveld
Hilversum, Hilversum Sportpark en Hollandse Rading. Die kwaliteit moet
Hilversum.
beter benut worden. Horecakader
Buiten het concentratiegebied in het centrum is er ruimte voor
Wet Stikstofreductie en
Het landgoed ligt binnen de invloedssfeer van het Natura 2000-gebied
Natuurverbetering
Oostelijke Vechtplassen. De sloop-, aanleg- en gebruikersfase van
‘pareltjes’ in een bijzondere omgeving. Zo’n pareltje past bij de plek en
het project mogen geen significante negatieve gevolgen op de
voegt iets unieks toe aan de stad.
instandhoudingsdoelstellingen van het Natura 2000-gebied hebben.
Gemeentelijke monumenten
De tuinmanswoning, het Bunkerdorp plus de naoorlogse nazorgwoningen en Villa Lindenhof zijn gemeentelijk monument.
4
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
5
ijs stuwde de bodem op tot een vruchtbare heuvel.
later door de Loosdrechtseweg vervangen is. De
De harde, koude wind bedekte de flanken met fijn
net zo belangrijke zuidoostelijke entree bevond zich
zand. De mens vestigde zich op de vruchtbare
aan de Bosdrift die naar de Kerkbrink loopt. Het
top, daar waar nu de Hoorneboegse Heide ligt. De
oorspronkelijke houtvestershuisje aan de centrale
flanken werden hooguit voor de jacht gebruikt, en
boslaan is verdwenen, maar op dezelfde plek staat
om doden te begraven.
nog altijd een huis met puntdak. De enggronden langs de Rading waren er ook al. Hier, op de
Het Emtincksbos (1683-1911) Het oorspronkelijke bos werd in de middeleeuwen
overgang van zand naar veen, werd boekweit, rogge en gerst verbouwd.
gekapt. Simon Emtinck kocht in 1683 een restant van dit Gooiersbos en begon met bosbouw. Hij legde de
De Pampahoeve (1911-1918)
ruit aan, een geometrisch patroon van lanen, paden
Het landgoed wisselde regelmatig van eigenaar.
en brandgangen dat er nog altijd is. De noordelijke
Frederik Smidt zwaaide vanaf 1911 de scepter en
entree bevond zich aan de Oude Molenmeent,
bouwde er het eerste landhuis, een houten villa
de verbinding tussen Hilversum en Loosdrecht die
in Engelse neotudorstijl. De naam verwijst naar
De kaart uit 1827 toont het geometrische lanenpatroon.
De Pampahoeve met romantische landschapstuin.
de pampa’s waar hij als handelaar in Argentijns
Zonnestraal is een schepping van Jan Duiker,
rundvlees een fortuin vergaarde. Bij het huis hoorde
Bernard Bijvoet en Jan Gerko Wiebenga, architecten
een landschapstuin met slingerende paden naar de
en constructeurs van het Nieuwe Bouwen. Zij
Piramide, Klein Zwitserland, Droge vijver, Vogelbos
combineerden nieuwe medische, maatschappelijke
en het Halmenveld. Dat zijn landschapsobjecten
en technologische inzichten om de ernstige
die ‘bosjuwelen’ worden genoemd. Het bos aan de
gezondheidscrisis van die tijd te lijf te gaan.
zuidkant van het landgoed werd gekapt om een groot heideveld te creëren. Sanatorium Zonnestraal (1918-1940) Jan van Zutphen was de drijvende kracht achter de bouw van Zonnestraal, een arbeids- en nazorgkolonie met sanatorium voor de bestrijding van tuberculose onder diamantbewerkers. Dit ensemble is de afgelopen jaren met zorg gerestaureerd. Het hoofdgebouw ligt als een schip op de hei, geflankeerd door het Ter Meulenpaviljoen en Dresselhuyspaviljoen. Het ensemble bestaat verder uit werkplaatsen, koepel dienstbodenhuis, boshutten / tbc-huisjes, nazorgwoningen en een diamantslijperij. Die laatste is nooit afgemaakt en al tijdens de oorlog afgebroken.
6
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
7
Werkplaatsen
Hoofdgebouw
Dresselhuyspaviljoen De Pampahoeve
Adamas
Ter Meulenpaviljoen
Luchtfoto Zonnestraal uit 1931.
8
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
9
Algemeen ziekenhuis (1945-1993) Bijvoet en Holt ontwierpen Villa Lindenhof aan de Noodweg voor de weduwe van Jan van Zutphen, nadat het eerdere huis op die plek (ontworpen door Duiker en Bijvoet) door de Duitsers verwoest was. Bijvoet tekende ook het tweede en derde rijtje nazorgwoningen dat naast het Bunkerdorp verrees. Het laat zien dat men na de oorlog de draad weer wilde oppakken. Op de vele open plekken in het bos,
De strijd van Wessel de Jonge, Hubert-Jan Henket en andere bevlogen architecten voor behoud en herstel van dit architectonische icoon resulteerde bovendien in de oprichting van de succesvolle internationale organisatie Docomomo. Deze afkorting staat voor “Documentation and Conservation of Buildings, Sites and Neighbourhoods of the Modern Movement”. Zonnestraal heeft impact!
gekapt tijdens de Hongerwinter, verrezen barakken
Bunkerwoningen en hangar op het landgoed.
die als ziekenhuis fungeerden. Hiervan resteert nog
Dresselhuyspaviljoen voor en na de restauratie.
de gymzaal. Bebouwing op het kampeerterrein en Hun aandacht voor ‘back to basics’ is verrassend
van het landgoed werden een hangar voor het
actueel. Zij bedachten een groene werk-, woon- en
naastgelegen vliegveld en woningen voor militair
leefomgeving die mensen stimuleert tot ontmoeting,
personeel gebouwd. De betonnen plaat waar de
beweging en gezond eten. En door hun open en
hangar op stond en de bijbehorende bunker zijn er
creatieve manier van samenwerken, bleek dat nog
nog. Dat geldt ook voor de ‘bunkerwoningen’. Die
haalbaar en betaalbaar ook.
ogen als boerderijtjes, maar hebben een betonnen
de kwekerij stamt ook uit die tijd.
casco en een versterkt dak tegen bominslagen. Fliegerhorst (1940-1945) De Tweede Wereldoorlog maakte een einde aan de idealistische tijd. Op de enggronden
Een van de gebouwtjes ziet er wat chiquer uit. Dat was het ‘casino’, waar de soldaten zich konden ontspannen.
Herwaardering (1993-nu) Architectuurliefhebbers van over de hele wereld zagen met lede ogen aan dat het eens zo schitterende sanatorium langzaam in verval raakte.
Naoorlogse rijtjes nazorgwoningen.
De bouw van verpleeghuis Zonnehoeve, dat een zware wissel op het cultuurhistorische hart van het landgoed trok, had de situatie er bovendien niet beter op gemaakt. De overheid kwam net op tijd in actie. De Pampahoeve, Sanatorium Zonnestraal en de gedenkbank voor Jan van Zutphen werden aangewezen als Rijksmonument. De tuinmanswoning, het Bunkerdorp met de naoorlogse nazorgwoningen en Villa Lindenhof kregen de status van gemeentelijk monument. Daarna volgde de restauratie van het hoofdgebouw, het Dresselhuyspaviljoen, de werkplaatsen en de koepel dienstbodenhuis.
10
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
11
De huidige eigenaren zetten deze lijn voort.
geven focus, inhoud en slagkracht aan de
besproken. De belangrijkste wijzigingen worden hier
schuur stond eerst nog bij de wijngaard. Die plek
Zij verbeterden de bezettingsgraad van de
programmatische uitwerking: Campus Zonnestraal,
kort toegelicht.
wordt “kamperen bij de boer”, conform de wens van
monumentale gebouwen: van minder dan 50% in
Woon- en werkgemeenschap, Natuurinclusieve
2018 naar ruim 95% in 2025. Verder restaureerden zij
boerderij en De Hangar.
het Ter Meulenpaviljoen en wordt er gewerkt aan een landgoed dat in zijn geheel toekomstbestendig is. In dit Toekomstplan staat hoe zij dat willen bereiken.
Toekomstplan Natuurlandgoed Zonnestraal is in overleg met bewoners, ondernemers en andere belanghebbenden totstandgekomen. Het participatieproces bestond uit een reeks bewonersavonden, aangevuld met thematische
kansenkaart zijn in overleg met experts van de
insprekers om iets van de recreatieve functie terug te brengen.
Het participatieproces heeft invloed op de inhoud
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Commissie
Een substantieel deel van het parkeren verdwijnt
van het plan gehad. Dat blijkt onder andere uit de
Ruimtelijke Kwaliteit en Monumenten en gemeente
van maaiveld. Het plan voorziet in halfverdiepte
aandacht voor:
Hilversum geactualiseerd. Dit resulteerde in het
parkeervoorzieningen onder Bij de bunker en Het
•
Het samenwerken en samenleven op het
aanwijzen van zoekgebieden voor nieuwbouw en
Hoofdhuis van de Woon- en werkgemeenschap.
landgoed.
nuancering van de invulling.
Die laatste is nodig om de ecologische verbinding
•
Samen met de omgeving
De cultuurhistorische waarderingskaart en
Het mixen van verschillende doelgroepen voor wonen en zorg.
•
Het sturen op recreatie en evenementen die hier passen.
•
Het zoveel mogelijk ontzien van het Bunkerdorp en de Rading.
•
Het verbeteren van de sociale controle en veiligheid in het gebied.
sessies rond Cultuurhistorie, Thuis op het landgoed,
De conceptversie van het Toekomstplan is met
Natuur en klimaatadaptatie, Regeneratieve
een breed publiek gedeeld. Het plan was digitaal
landbouw en Life science. Daarnaast is er regulier
beschikbaar en is tijdens informatiebijeenkomsten
overleg met de bewonersvereniging en hebben
op 16 en 17 april 2025 toegelicht. Een aantal reacties
ondernemers en maatschappelijke organisaties zich
heeft tot wijzigingen geleid die tijdens een extra
in gebiedscoalities verenigd. Deze gebiedscoalities
informatiebijeenkomst op 17 september 2025 zijn
Campus Zonnestraal gaat van twee grotere naar drie kleinere nieuwe gebouwen: Campuspaviljoen,
richting het Raabos veilig te stellen, iets waar menig inspreker voor pleitte.
Bij de bunker en De Hangar. Dat heeft tot gevolg
Tot slot is er een natuurdoeltypenkaart bijgevoegd
dat er op de dierenweide, waar in de eerste versie
die qua inhoud en methodiek aansluit bij het
van het plan niet gebouwd werd, nu wel een
vigerende beleid met betrekking tot Natuurnetwerk
gebouw komt.
Nederland.
De Woon- en werkgemeenschap wordt in z’n geheel
In het bijgevoegde participatieverslag zijn alle
op het voormalige kampeerterrein gesitueerd.
vragen, antwoorden en wijzigingen terug te
De eerdere verdeling over Kleine Eng Noord en
vinden. Participatie gaat ook na vaststelling van
Zuid is daarmee van de baan. Met deze wijziging
het Toekomstplan door. Via de website www.
wordt ook aan bezwaren uit het Bunkerdorp
natuurlandgoedzonnestraal.nl kan iedereen op de
tegemoetgekomen.
hoogte blijven. Daar zijn ook de verslagen van de
De nieuwe kas en schuur van de Natuurinclusieve
bijeenkomsten te vinden.
boerderij komen op de Kleine Eng Zuid te staan. De
Vier gebiedscoalities voor duurzame ontwikkeling
Campus Zonnestraal 12
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
Natuurinclusieve Woon- en boerderij werkgemeenschap
De Hangar 13
Gebiedsconcept 14
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
15
Het gebiedsconcept bestaat uit de kernwaarden Sense of place, Sense of nature, Sense of health en Sense of
Sense of place Analyse De cultuurhistorische waarderingskaart is de onderlegger van het Toekomstplan. Deze kaart is in overleg met experts van de Rijksdienst voor
community. Elke kernwaarde is
het Cultureel Erfgoed, Commissie Ruimtelijke
opgebouwd aan de hand van
geactualiseerd. De cultuurhistorische waardering
een analyse, ontwikkelprincipes en uitwerkingsrichting die het gehele landgoed weer doen schitteren. De lange lanen van het Emtincksbos
Kwaliteit en Monumenten en gemeente Hilversum volgt de zeven tijdslagen die in hoofdstuk 1 | Inleiding zijn geïntroduceerd.
Het Emtincksbos (1683-1911)
De Pampahoeve (1911-1918)
De kaarsrechte lanen, paden en brandgangen uit de
Het landhuis, de tuin en tuinmanswoning bij de
bosbouw vormen het raamwerk van het landgoed
entree van het landgoed zijn van uitzonderlijke
en zijn van uitzonderlijke waarde. De hoeveelheid
waarde. Het romantische bospark met slingerende
bos, het sortiment bomen en de structuur van de
paden en bosjuwelen kreeg in het verleden minder
vegetatie binnen het raamwerk veranderde door
aandacht, maar vormt een onlosmakelijk onderdeel
de tijd sterk. Desalniettemin is een groot deel van
van deze tijdslaag.
het bos als ‘Oude bosgroeiplaats’ aangemerkt. Op de enggronden werd van oudsher geboerd en dat gebeurt daar nog steeds. Het ‘boerenpad’ langs de bosrand is deels verdwenen en op andere plekken meerdere malen verlegd.
Prehistorie
Het houtvestershuisje aan de centrale boslaan was
Het landgoed ligt op de overgang van het zand
lange tijd de enige bebouwing. Het huisje heeft
naar de eng en het veen. Deze overgang is van
slechts de basiswaarde, omdat het een paar keer is
uitzonderlijke waarde.
gesloopt en weer opgebouwd. Aanleg romantisch bospark De Pampahoeve
beschrijving Rijksmonument Het houten landhuis is als bouwpakket van de firma Boulton & Paul Ltd. uit Ipswich geïmporteerd. Het huis werd in 1919 een directeursvilla en onderkomen voor de eerste patiënten van het nieuwe Zonnestraal. Voor het huis bevindt zich een open ruimte met een cirkelvormig grasperk. Aan de achterzijde een eenvoudige tuinaanleg met door bomen en struiken geflankeerd gazon en een rechthoekige vijver. De Pampahoeve is van algemeen belang vanwege de architectuuren cultuurhistorische waarde als voorbeeld van een geïmporteerd landhuis in neotudorstijl, een romantische interpretatie van de middeleeuwse tudorstijl die tussen 1910 en 1940 op z’n hoogtepunt was. Sanatorium Zonnestraal (1918-1940) Het architectonische ensemble van Duiker, Bijvoet en Wiebenga met hoofdgebouw en paviljoens, werkplaatsen, koepel dienstbodenhuis, boshutten en het eerste rijtje nazorgwoningen is van uitzonderlijke waarde. Op Duiker’s tekening stond ook nog een vierde en vijfde paviljoen, maar die zijn nooit gebouwd. De ruwbouw van diamantslijperij Adamas is wel gerealiseerd, maar tijdens de oorlog afgebroken. Het openluchttheater in het bos stamt eveneens uit deze tijd, alsmede een aantal zitbanken, hekwerken ed. Van het bijbehorende
16
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
17
waarderingskaart Natuurlandgoed Zonnestraal waarderingskaart Natuurlandgoed Zonnestraal t
en
me
len
Mo
e chts sdre Loo
ndgoed Zonnestraal
nt
e chts sdrBeos Lcohotse sdre Loo
ee
m len
Mo
d
pa
na
An
Vogelbos
Bos
nt
ee
nm
le Mo
St
wa
lm
S
ap
nn
tA
ad
Klein Zwitserland ap
nn
A St
ad
wa
lm
Bos Piramide
et
wa
ep
pe
l
Droge vijver
Halmenveld
Piramide
gr
ep
lm
Droge vijver
Klein Zwitserland
gr
Droge vijver
Vogelbos Vogelbos
Klein Zwitserland
et
et
pe
l
gr
ep
pe
l
Halmenveld Openlucht theater
Halmenveld
Piramide
Icoon van het Nieuwe Bouwen: de rationele functionaliteit komt in de architectuur tot uitdrukking.
Openlucht theater
lm
gr
Droge vijver
ep
Hangar plaat
pe
l
Hangar plaat
bos en heide
Tuin Pampahoeve Tuin Pampahoeve
legenda
Cultuurhistorische waarderingskaart
uitzonderlijke legenda waarde
uitzonderlijke bos nwaarde heide uitzonderlijke waarde
Openlucht theater
enggronden enggronden historische entree lanen en paden tehistorische herstellen zone entree lanen en paden landschapsobjecten historische entree
heide basis waarde
gsdrift
Hoorneboe
N
18 N
50m
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
0
100m 50m
lanen en paden
zijn twee ziekenafdelingen voor elk 25 patiënten
landschapsobjecten
geprojecteerd. De gebouwen zijn ontworpen in
Rijksmonumenten gemeentelijke monumenten
Hoorneboe Bouwen en bestaan louter de stijl van het Nieuwe gsdrift
200m
rift
vloer van de vliegtuighangar met de bijbehorende bunker op de dierenweide zijn ook nog aanwezig en hebben de basiswaarde.
De diamantslijperij werd tijdens de oorlog gesloopt.
uit geometrische vormen in nauwgezet berekende maten. De constructie is van witgepleisterd gewapend beton met glas en staal. De vrijstaande kolommen zijn aan de bovenzijde van afgeschuinde Zonneheide verzwaringen voorzien. De vlakke, onversierde gevels
indifferente waarde
bevatten over de gehele lengte ramen die tot het plafond en de hoekpunten doorlopen. De ramen zijn gevat in blauw geverfde stalen sponningen, op
negatieve waarde Zonneheide
gebouwen verharding gebouwen en verharding
Het Bunkerdorp is van uitzonderlijke waarde. De
paviljoens. Ter weerszijden van een conversatiezaal
Zonneheide
negatieve waarde en verharding negatievegebouwen waarde
Fliegerhorst (1940-1945)
historische entree
gebouwen
gsdrift
heide gebouwen
gebouwen indifferente waarde en verharding Tuin indifferente waarde Pampahoeve gebouwen en verharding gebouwen en verharding negatieve waarde
gebruik te leggen.
Zonnestraal bestaat uit een hoofdgebouw en twee
heide
Hoorneboe
basis waarde
heide
een visuele verbinding tussen ruimten met hetzelfde
enggronden
gebouwen en verharding
gebouwen Hangar waarde indifferente plaat gebouwen
hoofdgebouw is een reconstructie.
beschrijving Rijksmonument
basis waarde
landschapsobjecten Rijksmonumenten lanen en paden gemeentelijke monumenten Rijksmonumenten landschapsobjecten gemeentelijke monumenten basis waarde Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten
architectonische vormen zijn daarbij gebruikt om
hoorden. Deze hebben de basiswaarde.
uitzonderlijke waarde
ift
Hangar plaat
bosen en heide heide bos enggronden
bewaard gebleven. De ‘ster’ op de heide voor het
Pampahoeve
Bosd r
Halmenveld
met sanatorium vormde. De zich herhalende
garageboxen die bij de werf van het sanatorium
legenda
Piramide
van Het Emtincksbos en De Pampahoeve, niets
Ten noorden van het verpleeghuis staan Tuin
Bosd
Klein Zwitserland
et
gehele ontwerp van de arbeids- en nazorgkolonie
rift
wa
ng
adi
gR
din
Ra
Bos
Vogelbos
padenstelsel is, in tegenstelling tot de tijdslagen
Bosd
tse
A
g din Ra
ch sdre Loo
St
Openlucht theater
d
pa
a nn
gebouwen en verharding
subtiele wijze variërend in grootte. Ook de deuren bestaan uit staal en glas. Zonnestraal is een internationaal erkend voorbeeld
N
van het Nieuwe Bouwen. Het unieke zit in het
50m 0
100m
200m
bewegen dat het leidende principe voor het 19
t
en
me
len
Mo
e chts sdre Loo
d
pa
na
waarderingskaart Natuurlandgoed Zonnestraal 7 St
An
Bos
Cultuurhistorische kansenkaart
1
1.
11
4
1
Behouden en herstellen van laanbeplanting langs de lanen van Het Emtincksbos.
5
2 Terugbrengen en autovrij maken van de lanen achter de
2.
16
werkplaatsen. Ra din
3 Terugbrengen van de hierarchie rond de entree aan de
g
nt
ee
nm
le Mo
en Rading.
Verpleeghuis Zonnehoeve: maatschappelijk een positieve waarde, cultuurhistorisch een negatieve waarde
aanwezig zijn. De cultuurhistorische kansenkaart
Villa Lindenhof aan de Noodweg en het tweede en
toont de mogelijkheden voor herstel van objecten
derde rijtje nazorgwoningen naast het Bunkerdorp
en structuren die aangetast of verdwenen zijn.
zijn van uitzonderlijke waarde. De overige
Vooral de zone tussen de centrale boslaan en de
bebouwing en paden uit deze periode hebben een
enggronden heeft het de afgelopen decennia
indifferente waarde. Het verpleeghuis verbreekt
zwaar te verduren gehad:
de oorspronkelijke structuur en heeft daarom een
•
negatieve waarde. Herwaardering (1993-nu)
hand in hand met de ontwikkeling van vier
•
appartementengebouwen die deze enorme klus (deels) zouden bekostigen. SteenhuisMeurs
Datzelfde geldt voor de aanleg van het haal & breng circuit bij het Dresselhuyspaviljoen die de
•
10 10.
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
l
Hoorneboe
gsdrift
Halmenveld
Piramide
gebouwen
integraal landschap
Openlucht theater
Reconstrueren van het slingerpad tussen De Pampahoeve en N
50m 0
100m
te herstellen zone
200m
11. Behouden en waar nodig herstellen van de bosjuwelen. 11
Er is steeds meer verharding voor gemotoriseerd
12
12.
Behouden en versterken van de zichtlijn tussen De
13.
Herstellen van de groene rug achter het hoofdgebouw en de
In het hart van het landgoed is er lukraak bijgebouwd.
13
Pampahoeve en Sanatorium Zonnestraal.
paviljoens.
14. Herstellen c.q. reconstrueren toegangsweg werkplaatsen 14 hoofdgebouw.
15 15.
legenda
Herinterpretatie van diamantslijperij Adamas.
Hangar plaat Tuin Pampahoeve
16. Verwijderen paden uit de periode van het Algemeen 16
uitzonderlijke waarde ziekenhuis. bos en heide
20
pe
transformatie
de bosjuwelen.
herschikking van landschap, routes, gebouwen en
structuren en objecten die nog op het landgoed
ep
enggronden.
kansenkaart betreft daarom een integrale
Op de cultuurhistorische waarderingskaart staan
Droge vijver
gr
9 Openen van de zichtlijn vanuit De Pampahoeve naar de
De vitaliteit van het bos is door verdroging en de
gebruik.
heide
9.
Een aantal historische lanen en paden is
De te herstellen zone op de cultuurhistorische
Cultuurhistorische kansenkaart
Klein Zwitserland
et
basis waarde
enggronden.
relatie tussen hoofdgebouw en werkplaatsen heeft geschaad.
lm
Rijksmonumenten gemeentelijke monumenten
8 Terugbrengen van de kleinschalige teelten op de
verkeer bijgekomen.
(Integrale cultuurhistorische waardestelling, 2014).
wa
g din Ra
beoordeelde die als ‘indifferent’ en ‘negatief’
3
Vogelbos
Herstellen van het ‘boerenpad’ op de overgang van bos en
8.
letterzetter achteruit gegaan. •
landschapsobjecten
engronden.
aangetast of verdwenen.
De restauratie van het sanatorium ging
Adamas
15
lanen en paden
houtvestershuisje.
De verkoop van delen van het landgoed heeft
8
enggronden
6 Reconstrueren van de verdwenen laan bij het
7
A
12
9
14
13
historische entree
6.
tot fragmentatie geleid. •
bos en heide
bos en bunkerdorp.
7.
St
uitzonderlijke waarde
Versterken van de ruimtelijke continuiteit in de laan door het
d
pa
a nn
Bos
Algemeen ziekenhuis (1945-1993)
legenda
tse
5 5.
ch sdre Loo
4 Herstellen van het St. Annapad tussen de centrale boslaan
4.
2
10
rift
Bosdrift.
6
Bosd
3.
enggronden historische entree
21
Ontwikkelprincipes
Historische draagkracht
De volgende Sense of place principes geven richting
De cultuurhistorische waarderingskaart en
aan de ontwikkeling:
kansenkaart bepalen in hoge mate waar wel en
Gelaagde eenheid Zonnestraal is een historische eenheid met zeven
niet gebouwd wordt. De bouwmogelijkheden in het vigerende bestemmingsplan worden zo met 80% gereduceerd.
en de monumentale gebouwen uit de tijd van De Pampahoeve, Sanatorium Zonnestraal, Fliegerhorst en Algemeen ziekenhuis. Ook objecten met een Dat geldt bijvoorbeeld voor het huis met het puntdak aan de centrale boslaan en de vloerplaat van de hangar met bunker. De relatief nieuwe
uitzonderlijke waarde op de cultuurhistorische
appartementengebouwen hebben een indifferente
Uitwerkingsrichting
basis van het plan. Integraal herstel
In het Toekomstplan Natuurlandgoed Zonnestraal staat het behoud van alle nog bestaande
De inzet van het plan is om alle mogelijkheden
objecten en structuren met een uitzonderlijke
voor herstel op de cultuurhistorische kansenkaart
waarde op de cultuurhistorische waarderingkaart
te benutten, ook als daarvoor een ingewikkelde
voorop. Dat betekent het behoud van de
en kostbare herschikking van landschap, routes,
karakteristieke landschappen (bos, heide en
gebouwen en gebruik nodig is.
enggronden), de oude paden- en lanenstructuur
Het Dresselhuyspaviljoen in volle glorie
22
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
Het terugbrengen van het bos in het hart van het landgoed.
•
basiswaarde worden zoveel mogelijk bewaard.
tijdslagen. Alle objecten en structuren met een waarderingskaart worden behouden en vormen de
•
Het terugbrengen van kleinschalige teelten op de enggronden.
•
Het terugbrengen van oorsponkelijke zichtlijnen.
•
Het terugbrengen van de vroegere diamantslijperij Adamas.
waarde en worden ingepast.
Herstel gaat niet zonder slag of stoot. De grootste
Het Toekomstplan voorziet verder in het benutten
ingreep is verplaatsing van verpleeghuis Zonnehoeve
van alle mogelijkheden voor herstel, reconstructie en
en andere gebouwen met een negatieve waarde
transformatie op de cultuurhistorische kansenkaart,
op de cultuurhistorische waarderingskaart naar een
zoals:
andere plek op het landgoed. Bij het terugbrengen
•
Het terugbrengen van historische paden en lanen met bijbehorende laanbeplanting.
van de oude structuren in het hart van het landgoed dient vervolgens nog een afweging te worden gemaakt. De slingerende wandelroute tussen
Kleinscwe enggronden
23
4 De Pampahoeve en bosjuwelen stuit op later gebouwde garageboxen met een basiswaarde. In het plan prevaleert de route. Leg je de cultuurhistorische waarderingskaart en kansenkaart over elkaar, dan verschijnen er zoekgebieden voor nieuwbouw: 1.
Campuspaviljoen
Dit zoekgebied ligt letterlijk onder het huidige verpleeghuis. De ontwikkeling van deze locatie is pas mogelijk, nadat de vervangende nieuwbouw klaar is en er met herstel kan worden begonnen (kansenkaart nr. 10, 12 en 13).
2.
Bij de bunker
4.
Kleine Eng Noord
Dit zoekgebied ligt op de dierenweide, tussen
Dit zoekgebied is nu nog een kampeerterrein met
houtvesterslaan, boerenpad en slingerpad
meer dan 70 staplaatsen en een groot sport- en
(kansenkaart nr. 6, 7 en 10). Voor de dierenweide
recreatieveld. Het gebruik als kampeerterrein wordt
wordt elders op het landgoed een plekje gezocht,
binnenkort beëindigd. De huidige bebouwing heeft
bijvoorbeeld op de Kleine Eng.
een indifferente waarde.
3.
5.
De Hangar
Kleine Eng Zuid
Dit zoekgebied is de vloerplaat die nu nog als
Dit zoekgebied ligt tussen het Bunkerdorp en
parkeeroverloop fungeert. Het ligt bij de kruising van
het St. Annapad (kansenkaart nr. 4) en is nu nog
houtvesterslaan en boerenpad (kansenkaart nr. 6 en
een kwekerij. De huidige bebouwing heeft een
7), in de overgang tussen bos en enggronden.
indifferente waarde. 6.
2
1
3
Noodweg
Dit zoekgebied is een wijngaard aan de zuidkant Nieuwbouw maakt de weg vrij voor herstel
5
van het landgoed.
6
De zoekgebieden worden onderdeel van drie complementaire ruimtelijk-programmatische clusters op het landgoed: Campus Zonnestraal
zoekgebied 1, 2 en 3
Campus Zonnestraal is het hart. Hier draait het om baanbrekende ideeën in wereldberoemde monumenten, het thuis van innovatieve bedrijven en instellingen rond integrale gezondheid. De
Zoekgebieden nieuwbouw
restauratie, verduurzaming en het hergebruik van de gebouwen vorderen gestaag. Nu is de buitenruimte aan de beurt. De verplaatsing van het verpleeghuis maakt het mogelijk om verharding weg te halen en bos aan te planten, zodat het sanatorium weer “Met de rug in het bos en de blik op de heide” komt te liggen. Voor aanvullende functies waarvoor in het monument geen plek meer is, wordt nieuwbouw in de zoekgebieden Campuspaviljoen, Bij de bunker en De Hangar gerealiseerd. Deze liggen aan de herstelde houtvesterslaan dat een nieuwe, 24
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
25
Kol h
orn
sew e
g Mo
e chts sdre Loo
he
G Van
St
d
pa
na
An
Bos
Vogelbos
wa
Gedenkbank
eent
olenm
M Oude
lm
St
Klein Zwitserland
Vogelbos
d pa
Droge vijver Halmenveld
Bos
g
Openlucht theater
sew e
g
Openlucht theater
Gedenkbank
e rod
iken
nE
n va Laa
g din Ra
orn
an
Kol h
l
g din Ra
nla
sew e
pe
Piramide
Bunkerdorp
Eike
orn
ep
Klein Zwitserland
e chts sdre Loo
Kol h
gr
Halmenveld
Piramide
Woon- en werkgemeenschap
et
Droge vijver
ne
An
Natuurinclusieve boerderij
Campus Zonnestraal
Hangar plaat
Vogelbos
Sfeerimpressie Campus Zonnestraal Tuin Pampahoeve
Vogelbos
legenda uitzonderlijke waarde
enggronden historische entree
Nootweg
landschapsobjecten Sanatorium Zonnestraal
Openlucht theater
Rijksmonumenten gemeentelijke monumenten
Openlucht theater
Hoorneboe
gsdrift
Plankaart dweg
Noo
Historische lanen Dennen-, eiken-, en beukenbos
Enggronden Enggronden
Aanwezige bebouwing
Bosdr
Monumenten Parkbos
Bestaande bebouwing
Campustuin
Zoekruimte nieuwbouw negatieve waarde
Parkeren
Nieuwbouw
respecteren het monument.
gebouwen en verharding
gebouwen en verharding
gsdrift
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
2.000-2.500 m
bijzonder werkgebouw met onderzoeksfaciliteiten, expertisecentrum ed. De omvang en bouwhoogte sluiten aan bij de bestaande appartementen die in de nabijheid liggen.
N 50m 0
26
Bij de bunker
100m
200m
Het parkeren wordt op enkele zorgvuldig gekozen plekken geconcentreerd. De meeste bezoekers van Campus Zonnestraal parkeren op het lommerrijke parkeerveld annex mobiliteitshub aan de houtvesterslaan. Herstel van de
2
Het dak van de bunker vormt de entree van een
Agrarisch gebruik
Parkeren
Hoorneboe
Hier komt een paviljoen annex ‘bosjuweel’ dat zich
Zonneheide autististische jongeren. De omvang en bouwhoogte
Laanstructuur
educatie en verblijf. De omvang en bouwhoogte
gsdrift
gebouwen indifferente waarde
activiteiten op het gebied van gezond voedsel, refereren aan vroeger.
Campuspaviljoen 1.000-1.500 m2 Hoorneboe
speelse binnen-buiten functie, zoals de school voor
ift
Heide
Bosdr
Heide
speelt in op de omgeving:
heide
ift
Ecologische overgangszone
Natuurbos
een stoere, opengewerkte constructie voor
in de tuin voegt. Het is de ideale plek voor een
basis waarde
3.500-4.000 m2
Op de betonnen plaat van de Fliegerhorst verrijst
versterkt. De schaal en het programma van de nieuwbouw
lanen en paden
mide
programmatische samenhang op het landgoed
rift
De Pampahoeve
Halmenveld
mide
Bosdr
Lindelaan
ift
bos en heide
Halmenveld
De Hangar
hedendaagse tijdslaag vormt en de ruimtelijke en
Bosd
Droge vijver
Droge vijver
t
en
me
len
n ntlaa
oorspronkelijke verbinding tussen hoofdgebouw en werkplaatsen wordt aangegrepen om een haal- en brengcircuit voor mensen met een handicap te maken. Een dergelijke verbinding met haal- en brengcircuit wordt ook tussen De Pampahoeve en het hoofdgebouw aangelegd, zodat de toegankelijkheid is gegarandeerd zonder
27
en wordt even hoog als de appartementen die elders in het gebied staan. Daaronder bevindt zich een halfverdiepte parkeervoorziening, waar alle bewoners, medewerkers en bezoekers gebruik van maken. De Bijhuizen worden op de vroegere staplaatsen gesitueerd. Ze bestaan uit twee a drie bouwlagen en herbergen elk 12 tot 24 wooneenheden die in een groene, autovrije buitenruimte staan. Kortom: de Woonen werkgemeenschap wordt een plek met een menselijke maat, waar bewoners zich vrij en veilig kunnen bewegen en met elkaar en de natuur contact maken. Natuurinclusieve boerderij
zoekgebied 5 en 6
Het herstel van het landgoed strekt zich uit tot de enggronden langs de Rading. De landbouw op de Kleine Eng en Grote Eng was vroeger kleinschalig en natuurinclusief. Het rijke, onverstoorde bodemleven maakte bestrijdingsmiddelen en kunstmest overbodig. Een koppel koeien en wat loslopende varkens en kippen deden de rest. De
Sfeerimpressie Woon- en werkgemeenschap
Natuurinclusieve boerderij is op deze oude, bewezen de historische relatie tussen De Pampahoeve en
heterogener dan die nu is, zodat bewoners elkaar
Sanatorium Zonnestraal te belasten. Onder het
kunnen helpen. Want wat de een niet (meer) kan,
werkgebouw Bij de bunker komt een halfverdiepte
kan de ander wellicht nog wel. De gemene deler is
parkeervoorziening.
de liefde voor het buitenleven, het samen de handen uit de mouwen steken te midden van al het moois
Woon- en werkgemeenschap zoekgebied 4 Kleine Eng Noord ligt buiten de vliegcontour van vliegveld Hilversum en is daarom bij uitstek geschikt als woonlocatie. De verplaatsing van het verpleeghuis hier naartoe wordt aangegrepen om een nieuw woon- en zorgconcept te realiseren dat kwetsbare bewoners in staat stelt om een betekenisvol leven te leiden. De doelgroep wordt
op de Kleine Eng. Zo’n keuze voor een varieteit aan doelgroepen met een groene inslag bepaalt ook de ruimtelijke opzet. De nieuwbouw wordt geen grootschalig, aaneengesloten complex, maar een open verkaveling met meerdere gebouwen in het landschap. Het Hoofdhuis staat op het sport- en recreatieveld van het voormalige kampeerterrein.
leest geschoeid. De enggronden worden kleinschalig verkaveld en het bodembeheer grijpt terug op regeneratieve principes. Het gezonde ‘Made op Zonnestraal’ voedsel komt uit de kruiden-, groentenen bloementuinen op de Kleine Eng, van de kruidenen faunarijke akker met strokenteelt en het kruidenen faunarijke grasland op de Grote Eng. Langs de bosrand wordt een fruit- en wijngaard aangelegd. Op de plek van de huidige kwekerij komt een grotere kas en een schuur voor dieren, gereedschappen e.d. Bij de wijngaard, aan de kant van de Noodweg, is ruimte voor kamperen bij de boer.
Het gebouw herbergt ongeveer 60 wooneenheden Sfeerimpressie Natuurinclusieve boerderij
28
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
29
Sense of place
Gelaagde eenheid
Sense of nature
Uitbreiding bos
Sense of community Sense of health
Integraal herstel
Historische draagkracht
Zonnestraal is een historische eenheid
De inzet van het plan is om alle
De cultuurhistorische waarderingskaart
met zeven tijdslagen. Alle objecten en
mogelijkheden voor herstel op de
en kansenkaart bepalen in hoge mate
structuren met een uitzonderlijke waarde
cultuurhistorische kansenkaart te
waar wel en niet gebouwd wordt. De
op de cultuurhistorische waarderingskaart
benutten, ook als daarvoor een
bouwmogelijkheden in het vigerende
worden behouden en vormen de basis van
ingewikkelde en kostbare herschikking van
bestemmingsplan worden zo met 80%
het plan.
landschap, routes, gebouwen en gebruik
gereduceerd.
Integrale gezondheid
Betekenisvol leven
Naar buiten!
Het historische hart van het landgoed
De Kleine Eng wordt een veilige, rustige
Woon en werk je op Zonnestraal, dan ben
wordt een innovatieve campus voor
plek voor mensen met een verschillende
je liever buiten dan binnen. Wandel in het
maatschappelijk gedreven ondernemers
zorgvraag. Er is daar ruimte en respect
bos of steek je handen uit de mouwen op
en organisaties die samen de transitie van
voor ieders eigenheid, of je nu dementie,
de akkers. De Hangar is het rustpunt, een
ziektegerichte zorg naar gezond gedrag
autisme, verslaving(en) of andere
laagdrempelige buitenplek voor inspiratie
maken.
uitdagingen hebt.
en ontmoeting.
Rust op het landgoed
Veilig en toegankelijk
Zonnestraal wordt een groene, gezonde en
Voetganger en fietser staan centraal.
circulaire leefomgeving. Het padenstelsel
De auto is te gast, parkeren wordt
zorgt voor een betere verdeling van de
gereguleerd. Bezoekers wordt gewezen op
recreatiedruk. Loslopende honden en
bushaltes en treinstations in de omgeving.
andere natuurverstorende activiteiten
Vanaf daar ben je in 10-15 minuten ons.
nodig is.
Meer biodiversiteit
Gezonde bodem
Zonnestraal heeft een gevarieerd
Het beheer gaat versnippering,
Op de enggronden wordt kleinschalig
landschap met Dennen-, eiken- en
verschraling en verdroging tegen. Er
en natuurinclusief geboerd. Het grootste
beukenbos, heide en enggronden. Het bos
komt 1,8 hectare natuur bij. Onbestemde
deel wordt kruiden- en faunarijke
wordt hersteld en uitgebreid. De huidige,
tussengebieden gaan op in een robuust
akker en grasland. Een humuslaag en
‘harde’ bosrand verandert in een zoom
leefgebied voor flora en fauna. De
poeltjes houden regenwater langer
met ruige gras- en struikvegetatie dat
werkelijke natuurwinst is daardoor nog
vast. Bodemverstoring, kunstmest en
dieren beschutting geeft.
groter.
bestrijdingsmiddelen zijn op het hele landgoed taboe.
Gemeenschapszin Bewoners, ondernemers en bezoekers delen de kernwaarden van het landgoed. Nieuwe initiatieven en events zijn welkom, mits zij invulling geven aan Sense of place, nature, health en community.
30
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
worden geweerd.
31
Sense of nature
siergrassen van weleer hebben plaatsgemaakt voor
Analyse
•
Het bos op het kampeerterrein is aangetast
Vogels
struikheidevegetatie met boomgroepen, grassen en
door ruim 70 staplaatsen en een sport- en
brem. De andere, veel jongere heide ligt op het lage
recreatieveld.
Bonte vliegenvanger, boompieper, bosuil, goudhaan, appelvink, boomklever, boomkruiper, fluiter, groene specht, grote bonte specht, kleine bonte specht, havik, zanglijster, zwartkop en boomvalk.
landduin tussen het sanatorium en de Zonneheide
Het landgoed ligt op de overgang van de Gooise
•
van het Goois Natuurreservaat. De vegetatie
stuwwal en het laagveen bij Nieuw-Loosdrecht.
gevarieerd en niet vitaal.
bestaat uit struikheide met brem, pilzegge, bochtige
Het zuidelijke deel ligt op een laag landduin.
•
smele en het mos ‘grijs kronkelsteeltje’. Lokaal
Er is daardoor een grote variatie in reliëf en
•
tandjesgras en heidespurrie.
fijn zand. Het grondwater staat diep. Langs de
•
een belangrijk leefgebied voor zoogdieren,
tussen 40 en 120 cm beneden maaiveld. Rond de waterwinning aan de overkant van de weg ligt een grondwaterbeschermingsgebied dat bijna het hele
•
de soortenrijkdom op de enggronden is minder
•
De strakke, kunstmatige bosrand draagt niet bij aan de natuurwaarde.
Eng staat vooral Engels raaigras en mais. Ook is er
Nederland (NNN) en het Bijzonder Provinciaal
Amfibieën Bruine kikker, kleine watersalamander en rugstreeppad.
Het agrarische gebruik van de enggronden is tamelijk intensief.
biologische en een reguliere kwekerij. Op de Grote
Het landgoed valt binnen het Natuurnetwerk
Niet alle vegetatie blijkt opgewassen tegen klimaatverandering.
vogels, vleermuizen, amfibieen en reptielen. Van bekend. Op de Kleine Eng bevinden zich een
landgoed bestrijkt.
De structuurvariatie is in een aantal bosvakken laag.
Het bos en de heide op het landgoed vormen
Rading is dat anders. Daar staat het grondwater
Het bos en de heide hebben te maken met hoge recreatiedruk.
groeien er ook pioniersoorten zoals vroege haver,
microreliëf. De ‘veldpodzol’ bodem bestaat uit
De bosrand langs de enggronden is weinig
Reptielen Hazelworm en ringslang.
een wijngaard. De huidige natuurwaarde zit vooral
Landschap (BPL). Het grootste deel bestaat uit het
in lanen en houtwallen tussen de percelen, waar
natuurbeheertype Dennen-, eiken- en beukenbos met in het noorden voormalig eikenhakhout, douglas en fijnspar en in het zuiden een stuifduinenbos met gemengde opstanden van grove den. Bijzonder zijn de lange, beeldbepalende beuken- en lindenlanen en een laan met Amerikaanse eiken die het gebied doorkruisen. De westelijke rand langs de enggronden is weinig gevarieerd en minder vitaal. Midden in
regelmatig overvliegende en foeragerende vogels en vleermuizen zijn gespot.
Vleermuizen
De volgende Sense of nature principes geven
Baardvleermuis, gewone dwergvleermuis, gewone grootoorvleermuis, laatvlieger, rosse vleermuis, ruige dwergvleermuis en watervleermuis.
richting aan de ontwikkeling:
Het landgoed heeft een hoge natuur- en landschapswaarde, maar er is ruimte voor
Uitbreiding bos
verbetering: •
Ontwikkelprincipes
Zonnestraal heeft een gevarieerd landschap
Het bos in het hart van het landgoed is
met Dennen-, eiken- en beukenbos, heide en
grotendeels verdwenen.
het bos ligt het Halmenveld, een bosjuweel. De
enggronden. Het bos wordt hersteld en uitgebreid.
Overige zoogdieren
De huidige, ‘harde’ bosrand verandert in een zoom
Das, eekhoorn, ree en vos.
met ruige gras- en struikvegetatie dat dieren beschutting geeft.
Oude bosgroeiplaats Enggronden
Meer biodiversiteit
Natte gronden
Het beheer gaat versnippering, verschraling en verdroging tegen. Er komt 1,8 hectare natuur bij.
0 m Rijke bodemmix Rading 32
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
Hoge zandgronden
Hilversum
Nieuw-Loosdrecht
Veen
Onbestemde tussengebieden gaan op in een robuust leefgebied voor flora en fauna. De werkelijke
Grote varieteit aan fauna (Bosgroep Midden Nederland, 2024)
natuurwinst is daardoor nog groter.
33
verandering footprint
Gezonde bodem Op de enggronden wordt kleinschalig en natuurinclusief geboerd. Het grootste deel wordt kruiden- en faunarijke akker en grasland. Een humuslaag en poeltjes houden het regenwater langer vast. Bodemverstoring, kunstmest en
bereikt door het creëren van kruiden- en struiklagen rond open plekken. Dood hout mag blijven liggen als micro-habitat voor zwammen. De vegetatie wordt klimaatrobuuster door de aanplant van inheemse soorten die de vitaliteit en weerbaarheid van het bos vergroten.
bestrijdingsmiddelen zijn op het hele landgoed
De beide heidevelden (natuurdoeltype N07.01)
taboe.
worden behouden. Ook heide heeft baat bij structuurvariatie. Het beheer bevordert de
Uitwerkingsrichting Het bos bestaat uit Historische boslanen (natuurdoeltype L01.07) met daartussen een aaneengesloten Dennen-, eiken- en beukenbos (natuurdoeltype N15.02). De beplanting langs de lanen wordt hersteld. Het beheer van de bosvakken bevordert een structuurrijke, klimaatrobuuste vegetatie die de biodiversiteit bevordert. Dat wordt
afwisseling van jonge en oude struikheide, brem,
behouden 15.000 m2
behouden 7.500 m2
verwijderen 22.000 m2
sloop-nieuwbouw 8.500 m2
nieuw 8.000 m2
nieuw 10.500 m2
jeneverbes, open zand en grazige plekjes. De strakke bosrand wordt verrijkt met een mantel- en zoomvegetatie. In het hart van het landgoed draait het om herstel van cultuurhistorische en landschappelijke waarden. De verplaatsing en herschikking van gebouwen,
In het huidige bestemmingsplan staat dat de totale footprint van gebouwen met ruim 10.000 m2 mag toenemen. De toename in het Toekomstplan bedraagt slechts 2.000 m2. De hoeveelheid verharding neemt met 14.000 m2 af. De hoeveelheid tuin en erf neemt met 6.000 m2 af. Per saldo komt er ca. 18.000 m2 natuur bij.
wegen en parkeerplaatsen maakt het mogelijk om plangebied
Meer water op het droge landgoed
verandering verharding
93,1 ha nu straks
natuur en natuurinclusieve landbouw - ingericht
64,3 69 %
80,6 ha. 87%
L01.07 Historische boslanen 2,4 5,2 N07.01 Droge heide 3,7 3,7 N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland
n.v.t.
4,2
N12.05 Kruiden- en faunarijke akker
n.v.t.
4,3
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos
57,0
63,2
N16.03 Droog bos met productie
1,2
n.v.t.
natuur en natuurinclusieve landbouw - Niet ingericht
19,9 21%
5,4 ha.
N00.01 Om te vormen naar natuur
9,1
1,8
N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland
7,2
3,6
N12.05 Kruiden- en faunarijke akker
3,6
n.v.t.
6%
totaal 84,2 90% 86,0 ha. 93%
34
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
footprint bebouwing
1,6 2%
1,8 ha.
verharding
3,7 4%
2,3 ha. 2%
tuin en erf
3,6 4%
3,0 ha. 3%
2%
35
0,3 ha
e chts sdre Loo
19
37 0,5 ha
t
en
me
len
Mo
9 5,1 ha
St
d
pa
na
An
Vogelbos
1,8 ha
natuurdoeltype
47 0,6 ha
46
Klein Zwitserland
27
0,9 ha
38
Natuur en natuurinclusieve landbouw - ingericht
Bos
28
wa
lm
et
gr
Droge Historische boslanen L01.07
perceel
ep
pe
l
1
vijver
nu
straks
aanpak
2,4 ha
5,2 ha
extra aandacht en herstel
toelichting: deze categorie omvat straks alle beuken- en lindelanen op het landgoed
1,5 ha
0,4 ha
1 44
Piramide N07.01 Droge heide
11
5,2 ha
6,1 ha
Halmenveld
2,3
3,7 ha
3,7 ha
regulier onderhoud
N12.02 Kruiden- en faunarijke grasland 4-6
n.v.t.
4,2 ha
inrichten
toelichting: geen uitbreiding areaal
2,7 ha
10
48
45
0,4 ha
0,9 ha
3
6,5 ha
26
toelichting: 3,4 ha ambitietype N00.01 wordt ingericht als N12.02; 0,8 ha ambitieniveau N15.02/N16.03 wordt ingericht als N12.02 (tuin en zichtlijn van de Pampahoeve)
0,7 ha
2,5 ha
N12.05 Kruiden- en faunarijke akker
Openlucht 7,8 theater
n.v.t.
4,3 ha
inrichten
toelichting: 0,7 ha ambitietype N12.02 (niet ingericht) wordt ingericht als N12.05; 3,6 ha ambitietype N12.05 (niet ingericht) wordt ingericht als N12.05
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos g din Ra
12 2,2 ha
25
20
4,2 ha
7
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos
3,1 ha
0,7 ha
35
5,3 ha
21
8
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos
1,9 ha
31
3,6 ha
Hangar plaat
1,1 ha
2,8 ha
41
36
18
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos
5
42 30
34
0,5 ha
43 0,3 ha
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos
23 0,3 ha
40
landschapsobjecten
0,2 ha
2
3,0 ha
inrichten
n.v.t.
3,0 ha
inrichten
n.v.t.
0,9 ha inrichten
n.v.t.
0,4 ha inrichten
1,2 ha
n.v.t.
Compensatie NNN
39,40
H
oorneboegs drift Natuur en natuurinclusieve landbouw - niet ingericht
41-43
9,1 ha
1,8 ha inpassen en uitbreiden wijngaard
N12.02 Kruiden- en faunarijke grasland 44,45
5,9 ha
3,6 ha inpassen en uitbreiden tuinderij
3,6 ha
n.v.t.
1,3 ha
n.v.t.
toelichting: 3,6 ha tuinderij blijft in deze categorie Zonneheide
N12.02 Kruiden- en faunarijke akker
indifferente waarde
toelichting: dit areaal wordt uitgebreid en ingericht
gebouwen en verharding negatieve waarde
Onttrekking NNN N12.02 Kruiden- en faunarijke grasland 46,48
gebouwen en verharding
toelichting: 0,9 ha ambitietype N12.02 (niet ingericht); het betreft het sport- en recreatieveld van de voormalige kampeervereniging
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos
47
0,6 ha
n.v.t.
toelichting: 0,3 ha ambitietype N15.02; het is bos met staplaatsen met toilethokjes van de voormalige kampeervereniging N 50m 0
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
2,5 ha
toelichting: 1,8 ha wijngaard blijft in deze categorie
gebouwen
Natuurdoeltypenkaart
37,38
N16.03 Droog bos met productie
N00.01 Om te vormen naar natuur heide
36
35,36
15
basis waarde
omvang perceel
n.v.t.
4,6 ha
Rijksmonumenten gemeentelijke monumenten
16
5,2 ha
31-34
toelichting: dit perceel wordt grotendeels ingericht als tuin/zichtlijn De Pampahoeve (N12.02) en bos (N15.02)
6,7 ha
perceelnummer
extra aandacht en herstel
toelichting: 0,4 ha ambitietype N16.03 wordt ingericht als N15.02
0,8 ha
lanen en paden
0,2 ha
1
17,3 ha
toelichting: 0,9 ha ambitietype N12.02 (niet ingericht) wordt ingericht als N15.02
22
historische entree
0,5 ha
0,8 ha
0,2 ha
0,6 ha
enggronden
0,8 ha
6
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos
14 0,6 ha
bos en heide
17
39
1,0 ha
29
33
2,7 ha uitzonderlijke waarde 0,5 ha
0,9 ha
0,2 ha
17,3 ha
rift
4
20-30
Bosd
legenda
0,5 ha
24
regulier onderhoud
toelichting: 3,0 ha ambitietype N00.01 wordt ingericht als N15.02
32 0,4 ha
0,8 ha
39,1 ha
toelichting: 2,5 ha buiten NNN wordt ingericht als N15.02
Tuin Pampahoeve
17
39,1 ha
toelichting: percelen bevinden zich vooral in het hart van het landgoed en in de overgangszone richting enggronden
13
0,3 ha
9-19
toelichting: n.v.t.
100m
200m
Totaal 84,2 ha
86,0 ha
37
Er wordt ook gestudeerd op de mogelijkheden
nodig. Dit onderzoek wordt thans uitgevoerd; hier
om het regenwater langer op het landgoed vast
volgen voorlopige bevindingen.
te houden. Dat kan bijvoorbeeld door de aanleg Natuurnetwerk Nederland
van poeltjes, het aanbrengen van een dikke watervasthoudende humuslaag en wateropvang in,
De Woon- en werkgemeenschap op het voormalige
op of rond gebouwen.
kampeerterrein en de kas en schuur op de kwekerij worden binnen NNN gebouwd. De totale oppervlakte van deze ingrepen is 1,9 hectare met
Ecologische toetsing
ambitietype Kruiden- en faunarijk grasland (N12.02)
De Bosgroepen hebben het Toekomstplan getoetst
en Dennen-, eiken- en beukenbos (N15.02). Deze
en concluderen dat de voorgestelde veranderingen
natuur is een ambitie, maar in de huidige situatie
positief bijdragen aan de leefgebieden van flora en
nog niet als zodanig ingericht.
fauna en de verbindingen tussen die leefgebieden.
Holistische begrazing door een koppel koeien en varkens
Het verlies wordt gecompenseerd door de aanleg
Bos en heide worden klimaatrobuuster, de vitaliteit
van 2,5 hectare Dennen-, eiken- en beukenbos in
een fors areaal Dennen-, eiken- en beukenbos aan
grasland (natuurdoeltype N12.02) en kruiden- en
van bodem en vegetatie neemt toe. De toets
te planten. De zone tussen de centrale boslaan en
faunarijke akker (natuurdoeltype N12.05). De tuinderij
laat zien dat maatregelen op het gebied van
de enggronden wordt eveneens omgevormd tot een
op de Kleine Eng en de wijngaard op de Grote
cultuurhistorie, wonen, werken & voorzieningen
Dennen-, eiken-, en beukenbos met een zoom van
Eng vallen daar niet onder. Toch wordt ook hier het
en natuurinclusieve landbouw, die nodig zijn voor
gras- en struikvegetatie. Lokaal worden er poeltjes
beheer op natuurinclusieve en regeneratieve leest
duurzame instandhouding van het landgoed,
De kwantitatieve compensatie gaat gepaard
aangelegd en voedseldragende bomen bijgeplant.
geschoeid: holistische begrazing, een gezonde
goed samengaan met het behoud, herstel en de
met flankerende maatregelen met kwalitatieve
Zo’n combinatie van water en een gevarieerde
bodem, natuurlijke processen en het volgen van de
ontwikkeling van natuur.
meerwaarde. In het hart van het landgoed wordt
vegetatie heeft een grote aantrekkingskracht op
natuur, afwisseling in kleinschaligheid en diversiteit
De ecologische toetsing geeft richting. Voor de
vogels, insecten en ook de das.
van gewassen, geen bestrijdingsmiddelen, geen
latere besluitvorming over het Omgevingsplan is
kunstmest en geen bodemverstoring in de vorm van
er nog een extra, onafhankelijk onderzoek met
frezen, ploegen en spitten.
betrekking tot Natuurnetwerk Nederland (NNN)
Het grootste deel van de enggronden verandert van reguliere landbouw in kruiden- en faunarijk
N12.02 Kruiden- en faunarijke grasland
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos
N12.02 Kruiden- en faunarijke grasland
het hart van het landgoed. Dit areaal ligt op de plek van gebouwen en verharding die in de huidige situatie buiten NNN vallen.
nog eens 3 hectare met ambitietype Om te vormen natuur (N00.01) ingericht als Dennen-, eiken- en beukenbos (N15.02). Rond de Woonen werkgemeenschap wordt 0,9 hectare met
N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos
L01.07 Historische boslanen
N07.01 Droge heide
Sanatorium Zonnestraal +3,28 m NAP Rading
+1,16 m NAP
38
wijngaard +1,67 m NAP
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
De Pampahoeve
+4,25 m NAP
+6.33 m NAP
+2,53 m NAP
39
ambitietype Kruiden- en faunarijk grasland (N12.02;
compensatie wordt gecombineerd met flankerende
niet ingericht) ingericht als Dennen-, eiken- en
maatregelen die kwalitatieve meerwaarde voor
beukenbos (N15.02). Het herstel van de zichtlijn
de natuur hebben. Zonnestraal Hilversum BV en de
vanuit De Pampahoeve wordt aangegrepen om 1,2
provincie Noord-Holland zullen een overeenkomst
hectare met ambitietype Droog bos met productie
sluiten om de realisatie hiervan te borgen.
beukenbos (N15.02).
Oude bosgroeiplaatsen De compensatie in het kader van Oude
In het bestaande Dennen-, eiken- en beukenbos
bosgroeiplaatsen volgt een andere logica. De
worden, naast regulier onderhoud, ook de nodige
kap van het werkelijke bosareaal wordt tegenover
herstelwerkzaamheden verricht. Dat betreft in
de aanplant van bomen binnen de Oude
eerste instantie de historische ruggengraat van
bosgroeiplaats gezet, mits daar nu nog geen bomen
Het Emtincksbos, bestaande uit kilometers boslaan
staan. Het werkelijke bosareaal ter plekke waar
(L01.07). Daarnaast is er 17,3 hectare Dennen-,
gebouwd wordt is maximaal 0,7 hectare. Dat is
eiken- en beukenbos dat extra aandacht en herstel
veel minder dan het verlies aan NNN (1,5 hectare);
behoeft.
logisch, want op de staplaatsen en het sport- en
Op de enggronden wordt 4,2 hectare ingericht als Kruiden- en faunarijk grasland (N12.02) en 4,3 hectare als Kruiden- en faunarijke akker (N12.05). De overige gronden (tuinderij, wijngaard) worden volgens natuurinclusieve en regeneratieve principes ingericht en beheerd.
Analyse Het landgoed was de eerste zelfvoorzienende gemeenschap voor gezondheid en reïntegratie.
(N16.03) ecologisch op te waarderen tot Kruiden- en faunarijk grasland (N12.02) en Dennen-, eiken- en
Sense of health
Deze vooruitstrevende visie kreeg in de naoorlogse periode geen navolging. Zonnestraal werd een ‘gewoon’ ziekenhuis en later een bedrijfsverzamelgebouw voor medische en paramedische beroepen. Het verloop was groot, totdat de huidige eigenaar het roer overnam. De gebouwen zijn gevuld met huurders die zich bezighouden met nieuwe gezondheidsconcepten, preventie en beweging, innovatie en onderwijs, genezing, nazorg en reïntegratie.
recreatieveld van de kampeervereniging en op de
Steeds meer partijen omarmen de brede, integrale
kwekerij staan nu geen bomen. De compensatie
visie én de plek. Denk aan de initiatieven op het
bedraagt minimaal 3,5 hectare. Dat is de nieuwe
gebied van sport, health en revalidatie (OREC),
aanplant op de plek van het verpleeghuis en te
autisme en onderwijs (ACIC), multidisciplinaire
verwijderen verharding in het hart van het landgoed,
therapie (Ingang 15), ouderenzorg (Hilverzorg),
alsmede de nieuwe aanplant op de Kleine Eng en bij
holistische gezondheidsbegeleiding (Healing
de entree aan de Van Ghentlaan.
Grounds), verslavingszorg (Spoor6) en gezond
Het plan voorziet verder in de aanleg van poelen,
voedsel (Landgoed de Rading en CSA-LandinZicht).
het verwijderen van verstorende voetpaden, het
Deze energie komt samen in de recent geopende
terugdringen en clusteren van parkeren en het
pop-up onderzoeksfaciliteit voor integrale
aanlijnen van honden om de rust voor mens en
gezondheid.
natuur te waarborgen.
De bedrijven en organisaties op het landgoed
Conclusie: de oppervlakte natuur en
zijn enthousiast, maar ervaren ook knelpunten en
natuurinclusieve landbouw neemt toe van 84,2
beperkingen:
hectare (nu) naar 86,0 hectare (straks), een toename van 1,8 hectare. En niet onbelangrijk: het grootste
•
Medisch’ sluit onvoldoende aan bij een brede,
deel van deze natuur is dan ook echt ingericht als natuur. Het verlies aan NNN bij de Woon- en werkgemeenschap wordt in het hart van het landgoed gecompenseerd. Deze kwantitatieve
40
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
De huidige bestemming ‘Maatschappelijkintegrale visie op gezondheid.
•
De later toegevoegde bebouwing, zoals het verpleeghuis, voldoet niet aan hedendaagse normen en wensen.
41
Uitwerkingsrichting
gezond te blijven.
Het programma bevindt zich in de deelgebieden
4. Leven lang leren en ontwikkelen
Campus Zonnestraal, Woon- en werkgemeenschap
Op Campus Zonnestraal leren studenten
en Natuurinclusieve boerderij.
en professionals van elkaar en durven ze te experimenteren.
Campus Zonnestraal
5. Werken met geschiedenis
De huidige bedrijven en organisaties op het landgoed vormen het vertrekpunt van de campusontwikkeling. Er is behoefte aan sturing op inhoud, samenwerking en aquisitie. Dat gebeurt aan
uitdagingen rond gezondheid opgepakt die elders Het ontbreekt aan grote, flexibel indeelbare ruimtes voor ontmoeting, samenwerking en experiment. •
De natuur is een kracht; de wisselwerking tussen binnen en buiten komt echter onvoldoende uit de verf.
•
In het vigerende bestemmingsplan zit weliswaar ontwikkelruimte, maar die tast het erfgoed en de natuur aan.
blijven liggen.
Betekenisvol leven
De volgende Sense of health principes geven richting aan de ontwikkeling: Integrale gezondheid Het historische hart van het landgoed wordt een innovatieve campus voor maatschappelijk gedreven ondernemers en organisaties die samen de transitie van ziektegerichte zorg naar gezond gedrag willen maken.
42
Natuurlandgoed Zonnestraal Toekomstplan
Kleine en middelgrote initiatieven vestigen zich in het monumentale vastgoed. Grote initiatieven en initiatieven die aan zeer specifieke eisen moeten voldoen passen daar niet in en worden in het