CConstaterende datHilversum
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1. Eindrapport Rekenkameronderzoek Informatiebeveiliging 2026.OPENBAAR

COMMISSIE Bestuur en Economie 4 november 2026, gemeente HilversumBij agendapunt: Rekenkameronderzoek Informatiebeveiliging16.498 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Rekenkameronderzoek Informatiebeveiliging Eindrapport 1 juni 2026

1 Inhoud Bestuurlijke Nota ............................................................................................................................................. 2 Inleiding .............................................................................................................................................................. 3 Samenvatting van de bevindingen ..................................................................................................................... 4 Conclusies ........................................................................................................................................................... 7 Aanbevelingen .................................................................................................................................................. 10 Aanbevelingen aan het college .................................................................................................................... 10 Aanbevelingen aan de raad ......................................................................................................................... 12 Nota van Bevindingen .................................................................................................................................... 13 2 Bestuurlijke Nota

3 Inleiding De Rekenkamer Hilversum heeft onderzoek gedaan naar de informatiebeveiliging van de gemeente Hilversum. De rekenkamer vroeg zich af hoe weerbaar de gemeente is tegen actuele dreigingen als cybercriminaliteit en hoe het is gesteld met de informatieveiligheid van de gemeente Hilversum. Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoeksbureau Hoffmann. In dit onderzoek zijn de volgende onderzoeksvragen beantwoord: Hoofdvraag • In hoeverre is de informatieveiligheid van de gemeente Hilversum gewaarborgd? Onderzoeksvragen ‘Opzet’ • Welk beleid heeft de gemeente vastgesteld op het gebied van informatieveiligheid en hoe is dit beleid uitgewerkt in regels, procedures en werkprocessen? • Heeft de gemeente de beleidsstukken die de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO1) voorschrijft? • Wat heeft de gemeente Hilversum tot nu toe ondernomen om aan de zorgplicht van de nieuwe EU-richtlijn (de NIS 22) te voldoen? • Welke risico’s kent de gemeente op het vlak van informatiebeveiliging? Onderzoeksvragen ‘Bestaan’ • In hoeverre worden deze regels, procedures en werkprocessen in de dagelijkse uitvoeringspraktijk ook daadwerkelijk gehanteerd? • In hoeverre zijn er adequate middelen (budget en capaciteit) beschikbaar gesteld om de informatiebeveiliging te waarborgen? • Hoe informeert de gemeente Hilversum haar inwoners over de maatregelen die worden getroffen inzake

informatiebeveiliging? Onderzoeksvragen ‘Werking’ • Voert de gemeente Hilversum steekproeven en/of pentesten uit en, zo ja, met welk resultaat/effect? • Zijn de systemen en informatie van de gemeente Hilversum toegankelijk voor onbevoegden? • Op welke onderdelen is er ruimte voor verbetering op het vlak van informatiebeveiliging? • Zijn raadsleden, B&W en ambtenaren zich bewust van de risico’s en regels op het gebied van informatieveiligheid en weten zij wat ze moeten doen wanneer zij met een verdachte situatie te maken krijgen? Onderzoeksvraag ‘Rol van de Raad’ • Op welke manier wordt de gemeenteraad geïnformeerd over de uitvoering van het beleid rondom de informatiebeveiliging? Welke mogelijkheden heeft de raad om te sturen en te controleren? 1 Baseline Informatiebeveiliging Overheid, het basis normenkader voor informatiebeveiliging binnen de overheid. Ten tijde van het onderzoek was de BIO2 nog niet van kracht. De toetsing heeft daarom plaatsgevonden aan de op dat moment geldende wet- en regelgeving (de BIO). Bij de uitvoering en duiding van het onderzoek is echter nadrukkelijk rekening gehouden met de uitgangspunten en de beoogde richting van de BIO2. 2 De Europese Network and Information Security directive, of NIS2-richtlijn, is gericht op het verbeteren van de cyberbeveiliging en de weerbaarheid van essentiële diensten in EU-lidstaten.

Deze richtlijn is van kracht sinds 16 januari 2023 voor lidstaten van de Europese Unie. De Cyberbeveiligingswet (Cbw) vertaalt deze richtlijn voor Nederland naar nationale wetgeving en vervangt, zo gauw deze wordt aangenomen, de huidige Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen (Wbni). 4 Samenvatting van de bevindingen Dit onderzoek heeft als doel inzicht te verkrijgen in de mate waarin de informatiebeveiliging van de gemeente Hilversum is gewaarborgd, mede in het licht van geldende en aankomende wet- en regelgeving. Daartoe is gekeken naar de informatiebeveiliging vanuit drie samenhangende perspectieven: opzet, bestaan en werking van maatregelen; bezien vanuit mens, proces en techniek. Op basis van interviews, documentanalyse en uitgevoerde operationele testen ontstaat het beeld dat de gemeente Hilversum in de afgelopen jaren actief heeft geïnvesteerd in informatiebeveiliging en zich bewust is van het toenemende belang hiervan voor de continuïteit van de dienstverlening, de bescherming van persoonsgegevens en het vertrouwen van burgers. Het onderzoek laat zien dat de informatiebeveiliging een duidelijke basis kent, maar ook concrete ontwikkelkansen om het volwassenheidsniveau te verhogen en de aantoonbaarheid van maatregelen verder te versterken, conform BIO(2)- en aankomende NIS2-vereisten.

Beantwoording van de hoofdvraag De hoofdvraag van het onderzoek luidt: “In hoeverre is de informatieveiligheid van de gemeente Hilversum gewaarborgd?” Op basis van het uitgevoerde onderzoek luidt de conclusie dat de informatieveiligheid van de gemeente Hilversum gedeeltelijk is gewaarborgd, maar nog onvoldoende aantoonbaar en structureel om te kunnen spreken van een robuuste en toekomstbestendige invulling van de wettelijke zorgplicht. De gemeente Hilversum heeft stappen gezet om informatiebeveiliging te organiseren en te verbeteren. Maar deze zijn niet overal volledig uitgewerkt, niet consistent vastgelegd, niet systematisch getoetst op effectiviteit en niet anticiperend op (toekomstige) beleidsontwikkelingen. Dit blijkt onder meer uit het ontbreken van actueel en vastgesteld beleid en bijbehorende procedures voor alle BIO onderwerpen, waardoor keuzes en verantwoordelijkheden niet altijd eenduidig zijn vastgelegd. Daarnaast laten praktijktoetsen en observaties zien dat maatregelen in de dagelijkse uitvoering niet altijd de beoogde werking hebben, bijvoorbeeld ten aanzien van het bewustzijn van medewerkers over veilig omgaan met informatie en digitale dreigingen.

Tot slot zijn binnen het Information Security Management Systeem (ISMS)3 weliswaar onderdelen zoals scoping (het vaststellen van de grenzen van de te beveiligen IT- omgeving), verantwoordelijkheden van managementposities, PIT-rapportages en een gap-analyse uitgewerkt, maar ontbreekt een volledig en risicogestuurd ingericht ISMS. Hierdoor zijn periodieke controle, samenhangende prioritering en aantoonbare borging van maatregelen slechts beperkt mogelijk. Dit leidt tot een situatie waarin maatregelen in de praktijk soms wel worden uitgevoerd, maar niet of onvoldoende aantoonbaar zijn vastgelegd in beleid, procedures en periodieke controles, zoals vereist onder de BIO(2) in samenhang met de Cyberbeveiligingswet (Cbw). Opzet van informatiebeveiliging Kijkend naar de opzet van informatiebeveiliging beschikt de gemeente Hilversum over een vastgesteld Strategisch Gegevensbescherming en Informatiebeveiligingsbeleid (2025-2029). In dit beleid spreekt de organisatie de ambitie uit om te voldoen aan geldende wet- en regelgeving, waaronder de BIO, en om risicogestuurd te werken. Ook zijn rollen en verantwoordelijkheden op 3 Het Information Security Management System is de verzameling van alle onderling samenhangende elementen op het vlak van informatiebeveiliging.

Helpt beleid, procedures en doelstellingen te formuleren, implementeren, communiceren en evalueren om de algehele informatiebeveiliging te verbeteren/garanderen. 5 hoofdlijnen belegd, onder andere via het ‘three lines of defense’-model4. Tegelijkertijd blijkt uit de documentanalyse dat de verdere uitwerking van het strategisch beleid onvoldoende concreet en onvolledig is. Een groot deel van de door de BIO voorgeschreven beleidsdocumenten ontbreekt, is vier jaar of ouder zonder dat deze documenten tussentijds zijn herzien, of heeft nog de status ‘concept’. Slechts een beperkt aantal van de 25 door de BIO benoemde beleidsonderwerpen is uitgewerkt in vastgesteld en actueel beleid. Hierdoor ontbreken op meerdere thema’s duidelijke normstelling en richtinggevende kaders voor de organisatie. Daarnaast is vastgesteld dat het strategisch beleid grotendeels is gebaseerd op de BIO, terwijl de BIO2 inmiddels is vastgesteld en de aankomende Cyberbeveiligingswet voorziet in een wettelijk verplichte en aangescherpte invulling van informatiebeveiliging. Met het vaststellen van het huidige strategisch beleid is daarmee onvoldoende voorgesorteerd op deze ontwikkelingen. De impact van de BIO2 en de Cyberbeveiligingswet is nog niet aantoonbaar vertaald naar beleid, governance en samenhangende prioritering binnen de organisatie.

Bestaan en inrichting van informatiebeveiliging in de praktijk Ten aanzien van het bestaan van maatregelen in de dagelijkse praktijk bestaat een gemengd beeld. Uit interviews en operationele testen blijkt dat medewerkers, afdelingen en ondersteunende teams zich bewust zijn van risico’s en in de praktijk diverse maatregelen toepassen. Tegelijkertijd ontbreekt het vaak aan formele vastlegging, uniforme werkwijzen en periodieke controlemechanismen. De door de gemeente Hilversum zelf uitgevoerde BIO gap-analyse laat zien dat de organisatie stelt aan circa 71% van de maatregelen te voldoen. Deze zelfbeoordeling laat groei zien ten opzichte van eerdere jaren, maar maakt ook duidelijk dat de gemeente Hilversum op basis van de eigen analyse nog niet BIO compliant is. Daarbij is vastgesteld dat de wijze waarop maatregelen als “compliant”, “gedeeltelijk” of “niet van toepassing” worden beoordeeld, niet altijd eenduidig of herleidbaar is. Een belangrijk aandachtspunt is dat maatregelen regelmatig als aanwezig worden beschouwd op basis van feitelijke uitvoering (“we doen het wel”), terwijl procedures, werkinstructies of controleafspraken ontbreken. Onder de BIO en zeker onder de BIO2 is deze werkwijze onvoldoende, omdat informatiebeveiliging aantoonbaar moet zijn ingericht, onderhouden en geëvalueerd.

Werking en effectiviteit van maatregelen De werking van maatregelen is in dit onderzoek getoetst door middel van operationele testen, waaronder een technische penetratietest, een phishingtest en een fysieke inlooptest. Deze testen geven inzicht in de daadwerkelijke weerbaarheid van de organisatie in de praktijk. Uit de technische penetratietest blijkt dat de externe digitale weerbaarheid van de gemeente Hilversum op orde is: het netwerk bleek van buitenaf niet direct toegankelijk voor onbevoegden. De interne digitale weerbaarheid daarentegen laat verbeterpunten zien. Vanuit een interne positie was het mogelijk om kwetsbaarheden te benutten die uiteindelijk leidden tot het verkrijgen van verhoogde rechten en toegang tot systemen. Dit wijst op risico’s in onder meer (onvoldoende) netwerksegmentatie (het opdelen van een computernetwerk in kleinere, afzonderlijke netwerken die beter te beveiligen zijn), toegangsbeheer en interne beveiligingsmaatregelen. De resultaten van de phishingtest laten zien dat het bewustzijn van medewerkers rondom digitale dreigingen onvoldoende is.

Met een klikpercentage van 36% en het achterlaten van inloggegevens door een substantieel deel 4 Het ‘three lines of defense’-model is een model waarin 1) lijnmanagement verantwoordelijk is “voor het realiseren van gegevensbescherming en IB-maatregelen in eigen processen.”, 2) de Information Security Officer (ISO) en Privacy Officers (PO) hierbij adviseren en ondersteunen, en 3) de interne auditor, Chief Information Security Officer (CISO) en de Functionaris Gegevensbescherming (FG) de organisatie van een objectief oordeel voorzien en het toezicht vormgeven . 6 van de medewerkers, ligt dit ruim boven het gemiddelde van vergelijkbare organisaties. Hoewel technische maatregelen zoals tweefactorauthenticatie directe schade hebben beperkt, blijft het risico bestaan dat menselijk handelen kan leiden tot ernstige incidenten. De fysieke inlooptesten tonen aan dat ook de fysieke informatiebeveiliging kwetsbaar is. Op meerdere locaties was het mogelijk om ongeautoriseerd toegang te krijgen tot gebouwen en gevoelige informatie, onder meer door tailgating (het onbevoegd meelopen met iemand met autorisatie, bijvoorbeeld door een toegangspoortje of beveiligde deur), beperkte toegangscontrole en onvoldoende afgesloten documentopslag.

Governance, middelen en toezicht Wat betreft governance en middelen beschikt de gemeente Hilversum over een gemotiveerd informatiebeveiligings- en privacyteam, met duidelijke rollen in de tweede lijn. De samenwerking met ICT, Facilitair en Informatiemanagement draagt bij aan de uitvoering van maatregelen. Tegelijkertijd is vastgesteld dat structurele evaluatie, monitoring en borging nog onvoldoende ingericht of mogelijk van onvoldoende niveau zijn om het toezicht effectief in te vullen. Vanuit haar toezichtrol heeft de derde lijn de verantwoordelijkheid om het college en de gemeenteraad via onder meer ENSIA-rapportages5 en raadsinformatiebrieven te informeren over de status en naleving van het informatiebeveiligingsbeleid. De bevindingen uit dit onderzoek wijken echter af van de “compliant”-beoordeling zoals die in de ENSIA-rapportages worden gepresenteerd. Dit roept de vraag op of het huidige toezichtsmodel van de derde lijn voldoende scherp is ingericht om tijdig en zelfstandig kwetsbaarheden in opzet, bestaan en werking van het informatiebeveiligingsbeleid te signaleren. Daarnaast is er geen integraal en risicogebaseerd overzicht van benodigde middelen. Budgetten voor informatiebeveiliging zijn niet expliciet gekoppeld aan risico’s en prioriteiten, waardoor het lastig is om de proportionaliteit en effectiviteit van investeringen te beoordelen.

Rol van de Raad De gemeenteraad wordt via verschillende kanalen geïnformeerd over informatiebeveiliging, waaronder ENSIA-rapportages en incidentele raadsinformatiebrieven. Deze informatievoorziening is echter niet structureel en niet integraal. De raad ontvangt op dit moment nog geen compleet en samenhangend overzicht van risico’s, dreigingen, maatregelen, rollen en verantwoordelijkheden. De informatie wordt nu verspreid en gefragmenteerd aangeboden (zoals via ENSIA, losse brieven en bijeenkomsten), waardoor een eenduidig en begrijpelijk totaalbeeld van risico’s en dreigingen ontbreekt. Hierdoor is het voor de raad lastig om consistent te sturen op risico’s, prioriteiten en de mate waarin de zorgplicht daadwerkelijk wordt ingevuld. 5 De jaarlijkse ENSIA-rapportage is een zelfevaluatie die door de CISO van de gemeente wordt uitgevoerd, wordt gecontroleerd door middel van een externe Auditor en goedgekeurd door het College van Burgemeesters en Wethouders. Daarna worden de stukken aan de raad beschikbaar gesteld middels een raadsinformatiebrief met de (geheime) stukken via de procedure van de griffie met het geheime kastje. 7 Conclusies Uit dit onderzoek is gebleken dat de gemeente Hilversum zich in een ontwikkelfase bevindt op het gebied van informatiebeveiliging.

Er is sprake van betrokkenheid, bewustzijn over het belang van informatieveiligheid en er zijn concrete initiatieven om dit te versterken, maar de informatiebeveiliging is nog onvoldoende volwassen, risicogestuurd en aantoonbaar ingericht om te voldoen aan de eisen die voortvloeien uit de BIO, de BIO2 en de aankomende Cyberbeveiligingswet. Zonder verdere professionalisering van het Information Security Management Systeem, expliciete risicosturing, structurele toetsing van maatregelen en het vergroten van het bewustzijn over informatieveiligheid bij medewerkers, blijft de organisatie kwetsbaar voor incidenten die impact kunnen hebben op de continuïteit van dienstverlening, de privacy van burgers en het vertrouwen in het bestuur. Meer specifiek komen uit dit onderzoek de volgende conclusies naar voren: 1. De informatieveiligheid van de gemeente Hilversum is gedeeltelijk gewaarborgd, maar er zijn verbeteringen mogelijk, zowel op het gebied van technische, organisatorische als menselijke factoren (Hoofdconclusie). De gemeente heeft de afgelopen jaren aantoonbaar stappen gezet om de informatiebeveiliging te verbeteren en beschikt over betrokken medewerkers, een gemotiveerd informatiebeveiligings- en privacyteam en diverse ingezette maatregelen.

Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dat deze maatregelen nog onvoldoende aantoonbaar, structureel en risicogestuurd ingericht zijn om volledig te voldoen aan de huidige en toekomstige wetgeving (BIO2 en de Cyberbeveiligingswet). Uit de tijdens dit onderzoek uitgevoerde operationele testen is gebleken dat de organisatie niet altijd weerbaar is in de praktijk als het gaat om technische (digitale) weerbaarheid, menselijke factoren en fysieke beveiliging van vertrouwelijke gegevens. 2. Het gemeentelijk informatiebeveiligingsbeleid voldoet niet aan alle geldende wettelijke normen en is nog niet voldoende voorbereid op nieuwe wetgeving. Gemeenten moeten voldoen aan de Baseline Informatieveiligheid Overheid (BIO). Deze BIO gaat ervan uit dat maatregelen kunnen worden aangetoond in opzet, bestaan en werking. Het Informatiebeveiligingsbeleid van de gemeente Hilversum voldoet niet volledig aan de norm die de BIO voorschrijft. Uit het onderzoek blijkt dat een deel van het beleid en de procedures van de gemeente Hilversum niet compleet of verouderd is. Het Strategisch Informatiebeveiligingsbeleid en het onderliggende tactisch beleid van de gemeente zijn daarnaast nog niet aangepast aan nieuwe wetgeving: de BIO2 en Cyberbeveiligingswet (Cbw).

De impact van de wijzigingen van de BIO naar de BIO2 is nog onvoldoende bepaald en tevens is de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke) geen onderdeel van het beleid. Daarmee is de gemeente nog niet voldoende voorbereid op de nieuwe wetgeving die binnenkort, zo gauw deze wetgeving aangenomen wordt (naar verwachting medio 2026), leidend zal worden. 3. Het Information Security Management Systeem (ISMS) is niet volledig en sluit nog onvoldoende aan op de uitgangspunten van de BIO(2). Met de komst van de BIO2 en de Cyberbeveiligingswet (Cbw) wordt een samenhangend en aantoonbaar ingericht ISMS verplicht gesteld. Het huidige ISMS van de gemeente Hilversum is nog 8 niet voldoende en samenhangend ingericht. Het gaat hier bijvoorbeeld om de samenhang tussen beleid, uitvoering en sturing en de vertaling van beleid naar concrete procedures en werkinstructies. Ook is het risicogestuurd werken nog niet overal consequent uitgewerkt. Hoewel dit als uitgangspunt is opgenomen in het strategisch beleid, ontbreekt een integraal en organisatiebreed uitgewerkt risicomanagement. Hierdoor worden maatregelen nog niet altijd aantoonbaar gebaseerd op een systematische risico-afweging. Dit komt onder andere tot uiting in het ontbreken van een integraal, risicogestuurd overzicht van benodigde middelen.

Budgetten zijn nog beperkt expliciet gekoppeld aan risico’s en prioriteiten, waardoor er kansen liggen om de proportionaliteit en effectiviteit van investeringen beter inzichtelijk te maken. 4. Medewerkers en afdelingen onderschrijven het belang van informatiebeveiliging, maar in de praktijk wordt hier niet altijd naar gehandeld. Uit interviews en observaties blijkt dat medewerkers en afdelingen zich bewust zijn van het belang van informatiebeveiliging en dat maatregelen in veel gevallen daadwerkelijk worden toegepast. Tegelijkertijd ontbreekt het vaak aan formele procedures, uniforme werkwijzen en controlemechanismen. Er is een operationeel meldingsloket voor incidenten, maar er is geen duidelijk incidentmanagementproces vastgelegd waarbij incidenten snel kunnen worden gemeld en opgevolgd. Er wordt niet aantoonbaar periodiek geoefend op incidentscenario’s. Uit de uitgevoerde testen bleek dat het bewustzijn van medewerkers rondom digitale dreigingen zoals insluiping en mailphishing onvoldoende is. Hoewel tweefactorauthenticatie directe schade beperkt, toont de mailphishingtest aan dat het bewustzijn rondom digitale dreigingen verder kan worden versterkt en dat menselijk handelen een reëel risico vormt.

De bevindingen en concrete verbetersuggesties zijn opgenomen in het vertrouwelijke rapport ‘Bijlage 5.2 Verloop Mailphishing Gemeente Hilversum’ dat is gedeeld met de organisatie. 5. De fysieke beveiliging van vertrouwelijke gegevens behoeft aandacht. De fysieke inlooptesten laten zien dat op meerdere locaties ongeautoriseerde toegang mogelijk was door onder meer tailgating, beperkte toegangscontrole en onvoldoende afgesloten documentopslag. Hierdoor konden vertrouwelijke documenten worden ingezien of meegenomen. De technische bevindingen en concrete verbetersuggesties zijn opgenomen in het vertrouwelijke rapport ‘Bijlage 5.3 Verloop Fysieke Inlooptest Gemeente Hilversum’ dat is gedeeld met de organisatie. 6. De technische digitale weerbaarheid is extern gezien op orde; intern gezien zijn verbeteringen mogelijk. De externe digitale weerbaarheid bleek in dit onderzoek op orde: het netwerk was van buitenaf niet direct toegankelijk voor onbevoegden. De interne digitale weerbaarheid laat echter verbeterpunten zien. Vanuit een interne positie konden kwetsbaarheden worden benut die uiteindelijk leidden tot verhoogde rechten en toegang tot systemen. Dit wijst op risico’s in netwerksegmentatie, toegangsbeheer en interne beveiligingsmaatregelen.

De technische bevindingen en concrete verbetersuggesties zijn opgenomen in het vertrouwelijke rapport ‘Bijlage 5.4 Verloop Digitale Pentest Gemeente Hilversum’ dat is gedeeld met de organisatie. 9 7. Het toezicht van de derde lijn moet verder worden verdiept en versterkt. De gemeente hanteert een ‘three lines of defense’-model, wat een goede basis vormt voor sturing en toezicht. Tegelijkertijd blijkt uit het onderzoek dat de invulling van de derde lijn op onderdelen verder kan worden versterkt, met name in diepgang, structurele monitoring en het tijdig signaleren van kwetsbaarheden in opzet, bestaan en werking van maatregelen. De samenwerking met afdelingsmanagers is hierbij een belangrijke succesfactor, evenals het verder verduidelijken van taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Door het toezichtsmodel op deze punten door te ontwikkelen, kan het nog beter bijdragen aan een volledig en betrouwbaar beeld van de informatiebeveiliging en de sturing daarop. 8. De informatievoorziening aan de raad als het gaat om informatiebeveiliging is niet structureel noch integraal, waardoor het voor de raad beperkt mogelijk is te sturen op risico’s, prioriteiten en de invulling van de zorgplicht. Uit het onderzoek blijkt dat raadsleden, B&W en ambtenaren niet structureel geïnformeerd worden over de risico’s en regels op het gebied van informatieveiligheid.

Structurele informatievoorziening aan de raad vindt wel plaats via de verplichte jaarlijkse Eenduidige Normatiek Single Information Audit (ENSIA)-rapportage en met (niet periodieke) raadsinformatiebrieven, themabijeenkomsten en andersoortige rapportages. Echter er wordt geen structureel eenduidig, begrijpelijk risico- en dreigingsbeeld voor de gemeente gedeeld waardoor een totaalbeeld van risico’s en dreigingen ontbreekt. De raad ontvangt op dit moment nog geen compleet en samenhangend overzicht van risico’s, dreigingen, maatregelen, rollen en verantwoordelijkheden. Ook worden raadsleden, B&W en ambtenaren onvoldoende gewezen op hun specifieke rollen, rechten en plichten rondom deze risico’s. Hierdoor is het voor de raad beperkt mogelijk om consistent te sturen op risico’s, prioriteiten en de invulling van de zorgplicht als het gaat om informatieveiligheid. College en raad zijn te weinig onderling in gesprek over de risico’s, ambities en de werking van het beleid op het gebied van informatieveiligheid. 10 Aanbevelingen De hierboven geformuleerde conclusies leiden tot onderstaande aanbevelingen aan het college en de raad, met het doel concrete handvatten te bieden om de informatiebeveiliging van de gemeente Hilversum te verbeteren. Aanbevelingen aan het college 1.

Zorg voor een volledig informatiebeveiligingsbeleid, dat aan de geldende wettelijke normen voldoet en is uitgewerkt in werkprocessen. Zorg voor een volledig Informatiebeveiligingsbeleid dat in lijn is met de vereisten uit de BIO, Cbw en Wwke. Zorg dat het (strategische) informatiebeveiligingsbeleid op tactisch en operationeel niveau kan worden uitgevoerd door het te vertalen in concrete richtlijnen, procedures en werkinstructies. Evalueer welke uitwerkingen nog ontbreken en vul aan. 2. Zorg dat het informatiebeveiligingsbeleid is toegerust voor de overgang naar toekomstige wetgeving. Zorg voor een Informatiebeveiligingsbeleid dat rekening houdt met nieuwe wetgeving en maak de overgang naar de BIO2 en de Cyberbeveiligingswet expliciet via een impact- en gap-analyse. Richt daarnaast een structurele werkwijze in om wijzigingen in wet- en regelgeving tijdig te signaleren, te beoordelen en door te vertalen naar beleid en maatregelen. In deze analyses en uitwerking kan de impact van de fusie met Wijdemeren meteen worden meegenomen. Maak inzichtelijk welke stappen worden gezet en welke keuzes zijn gemaakt, zodat de voortgang en naleving aantoonbaar zijn. 3. Versterk de fundamenten van informatiebeveiliging door een volledig en risicogestuurd ISMS in te richten conform de BIO(2), in samenhang met het bredere risicomanagement binnen de organisatie.

Richt het ISMS zodanig in dat beleid, risico’s, maatregelen, middelen en periodieke controles aantoonbaar samenhangen. Richt in samenhang met concern control structureel risicomanagement in, inclusief een centraal risicoregister als basis voor sturing, en kom tot een gedeeld beeld van de belangrijkste risico’s. Gebruik risicoanalyses als basis voor prioritering, besluitvorming en de invulling van jaarplannen en inzet van middelen. Werk het principe van risicogestuurd werken concreet uit in beleid en processen, zodat duidelijk is op basis van welke risico’s keuzes worden gemaakt en hoe deze worden vertaald naar maatregelen, procedures en werkinstructies. Borg daarnaast een effectieve beleidscyclus (PDCA), waarin maatregelen en verbeterpunten structureel worden opgevolgd, geïmplementeerd en periodiek geëvalueerd en getoetst. Neem hierbij ook structureel testen van de digitale en fysieke beveiliging op, op basis van vastgesteld beleid en planning. 4. Intensiveer activiteiten om kennis van en bewustzijn over informatiebeveiliging en -risico’s onder medewerkers te bevorderen. Investeer structureel in informatieveiligheidsbewustzijn van medewerkers, (lijn)management, college en raad, waarbij menselijk handelen expliciet wordt meegenomen als kritieke risicofactor.

Zorg dat het risicobewustzijn, de taakvolwassenheid en het eigenaarschap verder wordt versterkt om (vertrouwelijke) informatie bij de gemeente beter te beschermen. Bijvoorbeeld met een programma 11 met bewustwordingsactiviteiten, dat kan worden geëvalueerd door de raad, met duidelijke, praktische uitleg gebaseerd op de belangrijkste risico’s. Evalueer welke testen (zoals phishing-mails of incidentscenario’s) kunnen bijdragen aan het verhogen van het bewustzijn van medewerkers en voer deze regelmatig uit. Zorg dat taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden duidelijk belegd zijn bij alle functionarissen en dat deze nageleefd worden. Maak hierbij gebruik van de concrete verbetersuggesties in het vertrouwelijke rapport ‘Bijlage 5.2 Verloop Mailphishing Gemeente Hilversum’. 5. Versterk de fysieke beveiliging van vertrouwelijke gegevens van de gemeente. Maak hierbij gebruik van de concrete, technische verbetersuggesties in het vertrouwelijke rapport ‘Bijlage 5.3 Verloop Fysieke Inlooptest Gemeente Hilversum’. Deze verbetersuggesties zijn, met het oog op de veiligheid, vooralsnog enkel gedeeld met de organisatie. 6. Vergroot de interne digitale weerbaarheid van de gemeente. Maak hierbij gebruik van de concrete, technische verbetersuggesties in het vertrouwelijke rapport ‘Bijlage 5.4 Verloop Digitale Pentest Gemeente Hilversum’.

Deze verbetersuggesties zijn, met het oog op de veiligheid, vooralsnog enkel gedeeld met de organisatie. 7. Toets periodiek of het toezicht van de derde lijn voldoende aansluit bij de gewenste diepgang en effectiviteit, en voer waar nodig gerichte verbeteringen door. Breng in kaart in hoeverre de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden binnen het ‘three lines of defense’-model helder zijn belegd en in de praktijk ook daadwerkelijk worden uitgevoerd. Dit draagt bij aan een meer realistisch en integraal beeld van de informatiebeveiliging en maakt het mogelijk om risico’s en verbeterpunten eerder te signaleren. Voer waar nodig aanpassingen door, bijvoorbeeld door rollen te verduidelijken, taken scherper af te bakenen of de samenwerking tussen de drie lijnen te versterken. Zo kan vanuit gedeelde verantwoordelijkheden en voldoende taakvolwassenheid effectiever worden gestuurd op informatiebeveiliging. Borg daarbij dat de onafhankelijkheid van de CISO, FG en interne auditfunctie behouden blijft, en dat deze rollen hun toezichthoudende taken onafhankelijk kunnen blijven uitvoeren. 8. Verbeter de periodieke informatievoorziening.

Zorg voor een informatievoorziening (bijvoorbeeld via een vast bestuurlijk dashboard, kwartaalrapportage of jaarlijkse themasessie) waarin raadsleden, B&W en ambtenaren actief en consistent worden geïnformeerd over actuele risico’s, relevante regels, incidenten en ontwikkelingen op het gebied van informatieveiligheid. Dit voert verder dan de huidige ENSIA-rapportages. Zorg dat college en raad op basis van deze informatievoorziening structureel en consistent kunnen sturen en controleren op risico’s, voortgang en naleving van de wettelijke zorgplicht op het gebied van informatiebeveiliging. Zorg dat structureel en consistent een eenduidig, begrijpelijk risico- en dreigingsbeeld voor de gemeente wordt gedeeld. Zorg daarnaast dat raadsleden, B&W en ambtenaren gewezen worden op hun specifieke rollen, rechten en plichten rondom deze risico’s in informatieveiligheid. 12 Aanbevelingen aan de raad 9. Maak afspraken over hoe en wanneer de raad geïnformeerd wordt over informatieveiligheid. Bespreek in commissieverband op welke wijze de raad geïnformeerd wordt over informatieveiligheid en met welke frequentie. Leg deze afspraken vast. Organiseer bijvoorbeeld halfjaarlijks een extra verdiepend (commissie)overleg naar aanleiding van de ENSIA-rapportages en de rapportages van de FG.

En maak bijvoorbeeld afspraken over een structurele informatievoorziening aan de raad, opgesteld vanuit risicomanagementperspectief (m.b.v. een dashboard of rapportage). Door de focus te leggen op kritieke processen, en door te rapporteren op strategisch niveau, kan deze informatiestroom overzichtelijk worden gehouden voor de raad. 10. Intensiveer activiteiten voor de raad om kennis van en bewustzijn over informatiebeveiliging(srisico’s) onder raads- en commissieleden te bevorderen. Bevorder het kennisniveau en bewustzijn van veiligheidsrisico’s onder raads- en commissieleden, bijvoorbeeld door periodiek een awareness-sessie te organiseren. Organiseer bewustwordingsactiviteiten met duidelijke, praktische uitleg, gebaseerd op de belangrijkste risico’s specifiek voor raads- en commissieleden. Sluit hierbij waar mogelijk aan bij de activiteiten en trainingen die door de griffie en/of de organisatie worden georganiseerd. Vraag het college om de raad structureel mee te nemen in testen die bijdragen aan het verhogen van het bewustzijn.

13 Nota van Bevindingen Nota van Bevindingen Informatiebeveiliging Gemeente Hilversum Dossiernummer 22507030 Onderzoek in opdracht van Rekenkamer Hilversum OPENBAAR Hoffmann | T | 088 - 298 66 00 | IBAN NL87ABNA0861616820 Luidsprekerstraat 10 | E | info@hoffmann.nl | KvK | 33170622 1322 AX Almere | W | www.hoffmann.nl | BTW | NL006275199B01 Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR | Pagina 1 van 39 Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 2 van 39 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 3 2. Belang van informatiebeveiliging 6 3. Beantwoording hoofdvraag en deelvragen (bevindingen) 9 4. Conclusie en praktische oplossingsrichtingen 2525 5. Bijlagen 31 Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 3 van 39 1. Inleiding De Rekenkamer van de gemeente Hilversum (hierna genoemd: ‘de Rekenkamer’) heeft Hoffmann ge- vraagd een onderzoek uit te voeren naar de informatiebeveiliging (IB) bij de gemeente Hilversum (hierna genoemd: ‘de gemeente’). Informatiebeveiliging beschermt de informatie binnen de gemeente tegen een breed scala aan bedreigingen door middel van organisatorische, technische en beleidsmatige maat- regelen. Deze maatregelen vallen of staan echter bij het gebruik en de opvolging van de medewerker in de dagelijkse praktijk.

Andersom: de mens kan welwillend en bekwaam zijn, maar wanneer deze niet wordt gefaciliteerd door techniek of de organisatie, brengt dat eveneens kwetsbaarheden met zich mee. Dit onderzoek richt zich daarom op de informatiebeveiliging binnen de gemeente, vanuit een menselijk, proces én technisch perspectief. Op basis van de bevindingen zijn de aanbevelingen in kaart gebracht welke gebruikt kunnen worden om de informatiebeveiliging naar een hoger niveau te tillen . Dit onder- zoek heeft plaatsgevonden in de periode september t/m december 2025. 1.1 Doelstellingen en scope 1.1.1 Doelstellingen en onderzoeksvragen Door een onderzoek uit te voeren naar de informatiebeveiliging wil de Rekenkamer met haar onderzoek aanbevelingen doen die bijdragen aan een verbetering van de informatieveiligheid van de gemeente. De onderzoeksvragen zijn opgesteld in overleg met de Rekenkamer Hilversum. De beantwoording van deze vragen geeft inzicht in de risico’s voor de gemeente en wat eraan gedaan wordt (en kan worden) om deze tot een aanvaardbaar niveau te brengen. De genomen maatregelen dienen in verhouding te staan tot de grootte van het risico. De hoofdvraag van dit onderzoek luidt: “In hoeverre is de informatieveiligheid van de gemeente Hil ver- sum gewaarborgd?”. De beantwoording van de hoofdvraag wordt ondersteund door deelvragen .

Per deelgebied zijn de vol- gende deelvragen geformuleerd waar in hoofdstuk 3 antwoord op wordt gegeven: Onderzoeksvragen ‘Opzet’ • Welk beleid heeft de gemeente vastgesteld op het gebied van informatieveiligheid en hoe is dit beleid uitgewerkt in regels, procedures en werkprocessen? • Heeft de gemeente de beleidsstukken die de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO)1 voor- schrijft? 1 Ten tijde van het onderzoek was de BIO2 nog niet van kracht. De toetsing heeft daarom plaatsgevonden aan de op dat moment geldende wet- en regelgeving. Bij de uitvoering en duiding van het onderzoek is echter nadrukkelijk rekening gehouden met de uitgangspunten en de beoogde richting van de BIO2.

Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 4 van 39 • Wat heeft de gemeente Hilversum tot nu toe ondernomen om aan de zorgplicht van de nieuwe EU-richtlijn (de NIS22) te voldoen? • Welke risico’s kent de gemeente op het vlak van informatiebeveiliging? Onderzoeksvragen ‘Bestaan’ • In hoeverre worden deze regels, procedures en werkprocessen in de dagelijkse uitvoeringspraktijk ook daadwerkelijk gehanteerd? • In hoeverre zijn er adequate middelen (budget en capaciteit) beschikbaar gesteld om de informa- tiebeveiliging te waarborgen? • Hoe informeert de gemeente Hilversum haar inwoners over de maatregelen die worden getroffen inzake informatiebeveiliging? Onderzoeksvragen ‘Werking’ • Voert de gemeente Hilversum steekproeven en/of pentesten uit en, zo ja, met welk resultaat/ef- fect? • Zijn de systemen en informatie van de gemeente Hilversum toegankelijk voor onbevoegden? • Op welke onderdelen is er ruimte voor verbetering op het vlak van informatiebeveiliging? • Zijn raadsleden, B&W en ambtenaren zich bewust van de risico’s en regel s op het gebied van informatieveiligheid en weten zij wat ze moeten doen wanneer zij met een verdachte situatie te maken krijgen? Deelvragen Rol van de Raad • Op welke manier wordt de gemeenteraad geïnformeerd over de uitvoering van het beleid rondom de informatiebeveiliging? Welke mogelijkheden heeft de raad om te sturen en te controleren?

1.1.2 Aanpak en scope De aanpak van dit onderzoek bestond uit drie fasen: 1. Afname Interviews & Documentanalyse (zie bijlage 5.8 en de vertrouwelijke bijlage 5.9 voor meer inzicht in de geïnterviewden en welke documenten zijn geraadpleegd door de onderzoe- kers van Hoffmann); 2. Uitvoering van Operationele Testen, te weten: a. Phishingtest: het uitvoeren van een digitale test waarin het menselijk handelen wordt getoetst door te meten en analyseren of ambtenaren gevoelig zijn voor het ontvangen van malafide e-mails van waaruit toegang tot het gemeentelijk netwerk kan worden ver- schaft door kwaadwillenden. 2 NIS2 (Network and Information Security 2 Directive) is de Europese richtlijn voor cyberbeveiliging die geldt voor organisaties in vitale en belangrijke sectoren (zoals energie, zorg en overheid) en hen verplicht passende beveili- gingsmaatregelen te nemen en incidenten te melden. Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 5 van 39 b. Inlooptest: het uitvoeren van een fysieke test waarin fysieke beveiligingsmaatregelen op de gemeentelijke locaties worden getoetst en wordt gekeken naar het gedrag van ambtenaren om fysieke toegang tot informatie te belemmeren voor kwaadwillenden. c.

Penetratietest: het uitvoeren van een digitale test waarin de opzet van digitale maatre- gelen wordt getoetst door actief te proberen toegang te verschaffen tot de digitale om- geving en systemen van de gemeente. 3. Rapportage & toepassing van ‘hoor en wederhoor’. In de gehele aanpak is er voortdurend gekeken naar de volgende elementen: • Opzet: in hoeverre is de genomen maatregel vooraf ontworpen om haar doel te behalen? • Bestaan: in hoeverre is deze maatregel ook ingericht in de praktijk? • Werking: in hoeverre is de genomen maatregel in de praktijk ook daadwerkelijk effectief? In algemene zin geldt, dat zowel ‘opzet’ als ‘bestaan’ op basis van een analyse (interviews en docu- mentatie) kunnen worden beoordeeld. Waar het de ‘werking’ betreft, zijn de bevindingen uit de Opera- tionele Testen leidend . Het onderzoek is een kwalitatief onderzoek en is een momentopname van de situatie zoals deze ten tijde van het onderzoek wordt gezien en ervaren. Hoffmann is afhankelijk van de ten tijde van het onderzoek beschikbaar gestelde relevante documentatie en informatie uit de interviews. Waar mogelijk probeert Hoffmann recht te doen aan ‘lopende initiatieven’ , echter: wat nog in wording is, levert vandaag de dag nog geen verhoogde weerbaarheid op.

Aanbevelingen kunnen op deze wijze uiteraard wel een bevestiging zijn van een reeds ingezette beweging of opgezet project binnen de ge- meente. De scope van het gehele onderzoek betreft: • De bestuurlijke en ambtelijke organisatie van de gemeente Hilversum; • De gemeentelijke processen zoals centraal vormgegeven binnen de gemeente Hilversum; • De (beschreven) digitale omgeving van de gemeente Hilversum; • Afhankelijk van het ingezette middel alle medewerkers, dan wel een gericht aantal medewer- kers van de gemeente Hilversum; • Het Raadhuis, Stadskantoor, Sociaal Plein en de Gemeentewerf van de gemeente Hilversum (voor de fysieke inlooptesten). Buiten scope vallen: • Alle activiteiten die onder burgers van de gemeente plaatsvinden in het ‘Openbare Domein’; • Alle Operationele Techniek (OT) welke beheerd wordt door de gemeente Hilversum; • Alle overige locaties welke worden gebruikt door of in het beheer zijn van de gemeente Hilver- sum buiten de voor de fysieke inlooptest benoemde locaties. Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 6 van 39 In bijlage 5.7 is een verklarende woordenlijst opgenomen met informatiebeveiligingstermen ter bevor- dering van de leesbaarheid van het rapport. 1.1.3 Leeswijzer In het opvolgende hoofdstuk 2 wordt verder ingegaan op het belang van informatiebeveiliging voor de gemeente in algemene zin.

In hoofdstuk 3 worden de hoofdvraag en onderliggende deelvragen per thema behandeld. In paragraaf 3.6 wordt vervolgens afgesloten met een weergave van de belangrijkste bevindingen uit de uitgevoerde operationele testen. Hoofdstuk 4 bevat de hoofdconclusie en biedt prak- tische oplossingsrichtingen voor de aanbevelingen uit de bestuurlijke nota. 1.2 Versiebeheer Versie Datum Status 0.4 15 december 2025 Rapportage voor Feitelijk Hoor en Wederhoor 0.9 4 maart 2026 Verwerking Feitelijk Hoor en wederhoor 1.0 1 juni 2026 Definitieve rapportage 2. Belang van informatiebeveiliging In de Nederlandse samenleving3 worden steeds meer diensten en processen ondersteund middels In- formatie Technologie (IT) en Operationele Technologie (OT). Deze inzet van digitale middelen leidt tot een toename van de effectiviteit en efficiëntie van bijvoorbeeld gemeentelijke processen, maar leidt ook tot een toenemende afhankelijkheid van informatie en benodigde digitale systemen. Deze ontwikkeling leidt ertoe dat informatiebeveiliging (IB) steeds belangrijker wordt voor Nederlandse gemeenten en niet alleen als technisch vraagstuk moet worden benaderd, maar als continuïteitsvraagstuk voor gemeente- lijke processen en dienstverlening. 2.1 Zorgplicht richting burgers Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de bescherming van persoonsgegevens en andere vertrouwelijke informatie van hun inwoners.

Deze zorgplicht vloeit voort uit verschillende wettelijke kaders 4, zoals: • Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG); • Wet Digitale Overheid; • BIO (Baseline Informatiebeveiliging Overheid) versie 1.04zv en daaropvolgende BIO2; • Grondwet Artikel 10 (recht op privacy); • En de aankomende Cyberbeveiligingswet (gebaseerd op de NIS2). 3 Dit geldt, uiteraard, niet alleen voor de Nederlandse samenleving, maar is een fenomeen wat zich wereldwijd voltrekt. 4 Zowel voor de BIO2 als de Cyberbeveiligingswet geldt voor gemeenten om zich hier actief op voor te bereiden en te starten met de implementatie. Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 7 van 39 Deze wetten verplichten gemeenten om passende maatregelen te nemen op organisatorisch, menselijk en technisch vlak om informatie(systemen) te beveiligen. Een gemeente handelt dus niet alleen uit juri- dische noodzaak, maar ook uit een maatschappelijke verantwoordelijkheid om haar zorgplicht in te kun- nen vullen. 2.2 Gevoelige informatie Gemeenten verwerken informatie die gevoelig kan zijn . Hierbij valt te denken aan persoonsgegevens van burgers: • Burgerservicenummers (BSN); • Informatie over uitkeringen, schulden of jeugdzorg; • Gezondheidsgegevens (bijvoorbeeld via Wmo of Jeugdwet); • Informatie over verblijfsstatus of huiselijk geweld.

Het uitlekken of verkeerd gebruiken van deze gegevens kan grote persoonlijke gevolgen hebben voor burgers (denk bijvoorbeeld aan identiteitsfraude) of leiden tot maatschappelijke schade. Daarnaast verwerken gemeenten ook informatie die gevoelig kan zijn in politiek bestuurlijke zin. Denk hierbij aan bestemmingsplannen, projecten die gaan over de inrichting van de publieke ruimte of casu- istiek die de openbare orde en veiligheid binnen de gemeente adresseren. 2.3 Toename van cyberdreigingen Gemeenten zijn steeds vaker doelwit van: • Ransomware-aanvallen (zoals bv. bij Hof van Twente en de gemeente Buren 5), waarbij de di- gitale infrastructuur gegijzeld wordt en enkel tegen losgeld weer wordt vrijgegeven door hac- kers6; • Phishing en social engineering, waarbij hackers misbruik maken van menselijke tekortkomingen of onoplettendheid om daaropvolgend toegang te krijgen tot (gevoelige) informatie van de ge- meente; • Datalekken door menselijke fouten of verouderde systemen , waardoor (gevoelige) data onbe- doeld in handen komt van mensen die hiervoor niet geautoriseerd zijn. Zonder een goede informatiebeveiliging kunnen deze dreigingen leiden tot verstoring van gemeentelijke dienstverlening en verlies van publieke middelen.

5 Zie voor meer context over deze cases: https://nos.nl/artikel/2557248-gemeente-hof-van-twente-moet- miljoenenschade-hack-echt-zelf-betalen of https://www.gld.nl/nieuws/7711385/zo-konden-hackers-toeslaan-bij- de-gemeente-buren 6 De term ‘hackers’ wordt hier gebruikt om te verwijzen naar een brede typologie van kwaadwillenden die vanwege verschillende overtuigingen overgaan tot het inzetten van digitale middelen om zich toegang te verschaffen tot de informatiesystemen van organisaties. Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 8 van 39 2.4 Continuïteit van dienstverlening Veel gemeentelijke processen zijn digitaal en afhankelijk van informatiesystemen. Denk aan: • Vergunningaanvragen; • Veiligheid in de stad; • Paspoort- of rijbewijsaanvragen; • Sociaal domein (zorg, werk, inkomen). Een verstoring door bijvoorbeeld een cyberaanval kan ertoe leiden dat burgers (tijdelijk) geen toegang meer hebben tot deze essentiële diensten. 2.5 Verstoringen in het Openbare Domein Naast gemeentelijke processen kan (vitale) infrastructuur in het Openbare Domein, zoals watervoorzie- ning, elektriciteitsnetwerk, internetverbinding en bijvoorbeeld verkeerssystemen ook geraakt worden bij cyberdreigingen of incidenten gerelateerd aan informatiesystemen en -verwerking.

De Operationele Techniek (OT) vergt in de meeste gevallen een separate aanpak en focus naast IT-gerelateerde pro- cessen binnen de fysieke locaties van de gemeente zelf. 2.6 Verlies van vertrouwen en reputatieschade Burgers moeten erop kunnen vertrouwen dat de gemeente zorgvuldig met hun gegevens omgaat. Een incident kan leiden tot: • Politieke en bestuurlijke gevolgen; • Vertrouwensbreuk met burgers en bedrijven binnen de gemeente; • Verhoogde druk op gemeentelijke medewerkers en de inzet van publieke middelen. 2.7 Toezicht en handhaving De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) en andere toezichthouders kunnen ingrijpen bij nalatigheid. Ge- meenten kunnen sancties opgelegd krijgen, zoals: • Boetes bij AVG-overtredingen; • Aanwijzingen of dwangsommen; • Verscherpt toezicht. Kortom: de afhankelijkheid van informatiesystemen en het groeiende risico op dit domein leidt ertoe dat informatiebeveiliging (IB) steeds belangrijker wordt voor Nederlandse gemeenten en niet alleen als IT - vraagstuk moet worden benaderd, maar als continuïteitsvraagstuk voor gemeentelijke processen en dienstverlening. Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 9 van 39 3. Beantwoording hoofdvraag en deelvragen (bevindingen) In dit hoofdstuk worden de onderzoeksvragen, zoals gesteld door de Rekenkamer beantwoord en de bevindingen uit het onderzoek gepresenteerd .

Eerst wordt ingegaan op de algemene hoofdvraag en vervolgens de deelvragen in de onderliggende thema’s: Opzet, Bestaan, Werking, Rol van de Raad, Bevindingen van de Operationele Testen. In paragraaf 3.6 wordt een weergave geboden van de be- langrijkste bevindingen uit de uitgevoerde operationele testen. 3.1 Beantwoording hoofdvraag 3.1.1 “In hoeverre is de informatieveiligheid van de gemeente Hilversum gewaarborgd ?” De gemeente Hilversum heeft in de afgelopen jaren ingezet op het verhogen van haar weerbaarheid tegen risico’s die de informatieveiligheid van systemen, interne en externe processen en (vertrouwelijke) informatie bedreigen. Uit de interviews, verstrekte documentatie en voorbeelden vanuit de dagelijkse praktijk wordt duidelijk dat de gemeente in de afgelopen jaren zich heeft ingezet om de informatieveilig- heid op orde te krijgen. De gemeente heeft echter nog ruimte voor verbetering om over de assen ‘opzet’, ‘bestaan’ en ‘werking’ de informatieveiligheid volledig te kunnen waarborgen . Uit de bevindingen blijkt dat de opzet van maatregelen in het aanwezige beleid en de procedures niet volledig is en dat een tweetal van de documenten nog de status ‘concept ’ hebben (versies 2021 en 2024).

De gemeente constateert zelf in haar gap-analyse7 van 2025 aan 71%8 van de maatregelen te voldoen en dat voor de overige maatregelen deze niet volledig zijn toegepast, niet te voldoen of niet van toepassing zijn. Een 100% score van de zelf-geselecteerde BIO-normen leidt echter tot het voldoen aan de richtlijn. Daarnaast worden maatregelen nu nog niet vanuit ‘risico-denken’ vormgegeven of gepriori- teerd, wat een eis is van de NIS2. Overigens staat in het Strategisch Gegevensbescherming en Infor- matiebeveiligingsbeleid 2025 – 2029 versie 1.0 (verder Strategisch IB-beleid) dat risicogestuurd werken wel de ambitie is. De BIO gaat ervan uit dat maatregelen kunnen worden aangetoond in opzet, bestaan en werking. Daar- bij komt een zekere mate van documentatie, vastlegging, periodieke controle en vernieuwing kijken om zodoende aantoonbaar te maken dat maatregelen daadwerkelijk worden genomen. Onder de BIO2 ver- schuift de semi-vrijblijvende richtlijn van de BIO, naar een wettelijk verankerd kader dat wordt opgehan- gen aan de Cbw. Hiermee wordt het voeren van een adequaat Information Security Management Sys- teem (ISMS) wettelijk verplicht. 7 Een gap-analyse toetst de gewenste status met de daadwerkelijke status. Door dit vergelijk te maken – in dit geval door de gemeente zelf gedaan t.o.v. de BIO – wordt duidelijk welke maatregelen wel en niet genomen zijn.

8 Zie de uiteenzetting onder 3.3.1.1 voor inzicht in de scores uit de gap-analyse van de gemeente. Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 10 van 39 In het onderzoek komt naar voren dat het Information Security Management Systeem (ISMS) niet vol- ledig is en dat genomen maatregelen, gemaakte afwegingen en specifieke uitwerkingen in procedures of werkinstructies niet aantoonbaar zijn gemaakt (zie voor ver dere duiding de beantwoording van de deelvragen). Het ontbreekt aan vastgelegde periodieke controles en gemaakte afspraken daaromtrent. Om als organisatie de informatiebeveiliging op orde te brengen kan het maturity model van informatie- beveiliging9 handvatten bieden. Het model maakt inzichtelijk wat het volwassenheidsniveau van een organisatie is op het vlak van informatiebeveiliging. Zo is de afstemming tussen technische, organisa- torische en mensgerichte maatregelen - die zowel in opzet, bestaan als in werking dienen te worden ontworpen op basis van de specifieke risico’s die van toepassing zijn op de gemeente - geclassificeerd als ‘herhaalbaar’ (niveau 2). Een aantal tactische beleidsstukken ontbreken namelijk of hebben de sta- tus ‘concept’ (versies 2021 en 2024; zie bijlage 5.5). Hoffmann constateert overigens dat bepaalde pro- cessen en maatregelen richting het niveau ‘gedefinieerd’ (3) gaan, wat laat zien dat de organisatie in de goede richting beweegt.

De overige 29% van de maatregelen die de gemeente zelf definieert als ‘deels’ of ‘niet’ uitgevoerd leiden tot een score ‘initieel’ (1). Uit de operationele testen, die de werking van het beleid in de praktijk toetsen, zijn verschillende aan- dachtspunten naar voren gekomen. De technische pentest laat zien dat het externe netwerk robuust en weerbaar is gebleken tegen een gesimuleerde aanval van buitenaf. Het interne netwerk is daarentegen, vanuit een greybox perspectief10, niet weerbaar gebleken. Er zijn tekortkomingen vastgesteld waardoor onze ethische hacker uiteindelijk het netwerk en de systemen van de gemeente heeft weten over te nemen. De IT -afdeling van de gemeente is na het doen van deze bevindingen direct hiervan op de hoogte gesteld. De ethische hacker heeft geadviseerd om deze bevindingen direct te mitigeren en na de implementatie ervan een hertest te laten uitvoeren om te na te gaan of deze tekortkomingen zijn verholpen. De bevindingen uit de inlooptest laten zien dat de mystery guest van Hoffmann is binnengedrongen op drie van de vier locaties waar de test is uitgevoerd. De mystery guest kon vrijelijk bewegen binnen de locaties en kon relatief eenvoudig gevoelige informat ie bemachtigen uit open kasten en papier contai- ners die niet op slot zaten11.

Tot slot blijkt uit de mailphishingtest dat 36% van de medewerkers die deze mail heeft ontvangen, heeft geklikt op de link in de mail en inloggegevens heeft achtergelaten. De gemeente Hilversum zit hiermee 9 Zie bijlage 5.1: Maturity Model, voor een verdere duiding van deze volwassenheidsniveaus. 10 Met een greybox pentest wordt in de context van dit rapport een penetratietest bedoeld waarbij de tester vooraf beperkte accountgegevens en toegangsrechten tot de doelomgeving heeft gekregen, zodat realistische aanvals- scenario’s met gedeeltelijke voorkennis konden worden gesimuleerd. 11 De gemeente gebruikt twee papieren containers: een container voor oud papier en karton en een container voor gevoelige informatie en persoonsgegevens. Er is gevoelige informatie aangetroffen in een niet afgesloten papiercontainer. Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 11 van 39 ruim boven het gemiddelde van 15% dat bij vergelijkbare organisaties wordt vastgesteld. Dit onderbouwt dat het bewustzijn van medewerkers rondom insluiping en mailphishing niet voldoende is.

3.2 Beantwoording Onderzoeksvragen ‘Opzet’ 3.2.1 Welk beleid heeft de gemeente vastgesteld op het gebied van informatieveiligheid en hoe is dit beleid uitgewerkt in regels, procedures en werkprocessen? De gemeente Hilversum h anteert haar Strategisch IB-beleid als leidraad voor de inrichting en aanpak van Informatiebeveiliging en Privacy. In dit beleid stelt de gemeente de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) na te leven en geldende wetgeving 12 te volgen. Het Strategisch IB-beleid geldt als ab- stract document. Verdere uitwerking dient te worden gevonden in “... werkplannen, procedures en werk- instructies.” (pg. 7). Het Strategisch IB-beleid van de gemeente heeft als doel om het volgende te realiseren (pg. 9): • Garanderen van correcte en veilige informatievoorzieningen en -systemen. • Adequate bescherming van (persoons)gegevens en het toepassen van dataminimalisatie. • Managen van de informatiebeveiliging en het beschermen van (kritieke) bedrijfsprocessen. • Minimaliseren van risico’s van menselijk handelen. • Voorkomen van ongeautoriseerde toegang tot informatievoorzieningen en -systemen. • Adequaat reageren op incidenten en bewaken van de rechten van betrokkenen. • Voldoen aan de wettelijke verplichtingen.

Aanvullend beschrijft de gemeente in te zetten op een ‘three lines of defense’ -model waarin 1) lijnma- nagement verantwoordelijk is “voor het realiseren van gegevensbescherming en IB-maatregelen in ei- gen processen.”, 2) de Information Security Officer (ISO) en Privacy Officers (PO) hierbij adviseren en ondersteunen, en 3) de interne auditor, Chief Information Security Officer (CISO) en de Functionaris Gegevensbescherming (FG) de organisatie van een objectief oordeel voorzien en het toezicht vormge- ven. Verder stelt de organisatie dat ze zich laat “… leiden door een objectieve beoordeling van de risico’s. ” (pg. 5), waarbij de focus op processen binnen de organisatie en de samenwerking met de afdelingsma- nagers van belang is voor het nemen van effectieve maatregelen. Het Strategisch IB-beleid is van toepassing op “… alle gemeentelijke processen, onderliggend e infor- matiesystemen, procesautomatisering, informatie en gegevens van de gemeente en externe partijen … Ook de fysieke toegangsbeveiliging is onderdeel van (red.) dit beleid. … Alle procesautomatiserings- systemen die binnen de gemeentelijke gebouwen en in de publieke ruimte van de gemeente worden 12 Opsomming die wordt gegeven in het Strategisch IB -beleid: AVG, UAVG, Wpg, Bpg, AI Act, Cbw, BRP, PNIK/PUN, DigiD en Suwi.

gebruikt, die van de gemeente zijn, zoals gebouwbeheersystemen en bijvoorbeeld cameratechnologie of verkeersregelinstallaties en gemalen maken ook onderdeel uit van dit beleid.” | (pg. 7). Naast het Strategisch IB-beleid, hanteert de organisatie een | tweejaarlijkse cyclus voor het Tactisch Informatiebeveiligingsplan13. In dit onderliggende plan worden de onderwerpen benoemd waar de ge- meente in de desbetreffende twee jaar haar focus op wil leggen. Hierin worden met name de gaten uit de conceptversie van de tweejaarlijkse ‘gap analyse’ op de BIO geadresseerd14. Oftewel: welke maat- regelen die worden genoemd in de BIO zijn nog niet genomen door de organisatie? Uit de documentanalyse en interviews ontstaat het beeld dat de verdere uitwerking van beide relatief abstracte beleidsstukken in verdere procedures of werkinstructies (ten dele) wordt uitgevoerd vanuit de afdelingen die verantwoordelijk zijn voor deze processen. Zie 3.2.2. voor een verdere analyse. 3.2.2 | Heeft de gemeente de beleidsstukken die de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) voorschrijft? In Bijlage 5.6 is een overzicht opgenomen van 25 onderwerpen die de BIO voorschrijft | waarop over- heidsorganisaties geacht worden om beleid te ontwikkelen, dit uit te werken voor specifieke processen en om te zetten in concrete uitwerkingen zodat deze maatregelen kunnen worden geïmplementeerd in de organisatie.

Kijkende naar de aangeleverde beleidsstukken in relatie tot de geïdentificeerde onderwerpen binnen de BIO (zie bijlage 5.5 en 5.6) komt Hoffmann tot het volgende inzicht: • | 9 van de 25 onderwerpen worden geadresseerd (36%). Waarvan 4 van deze beleidsstukken 4 jaar of ouder zijn en niet periodiek worden herzien. • | 2 van de 25 onderwerpen worden geadresseerd in concept-stukken (8%). Het is onduidelijk of deze stukken ook gelden in de organisatie als geaccepteerd beleid. • | 14 van de 25 onderwerpen worden niet geadresseerd in beleidsstukken ( | 56%). Op basis van de afgenomen interviews en de uitgevoerde operationele testen wordt operationele uitvoer | (ten dele) aannemelijk geacht, maar niet of verminderd aantoonbaar. 3.2.3 | Wat heeft de gemeente Hilversum tot nu toe ondernomen om aan de zorgplicht van de nieuwe EU-richtlijn (NIS2) te voldoen? Uit de interviews blijkt dat de gemeente zich bewust is van de NIS2 en de doorvertaling hiervan naar de Cyberbeveiligingswet (Cbw) en dat dit invloed gaat hebben op | de vernieuwing van de BIO naar de BIO2. In de aangeleverde stukken blijkt dit ook uit een informatieve flyer: “Wat betekent de NIS2 voor ge- meente Hilversum?”. Ook geeft men aan dit besproken te hebben en in de gaten te houden. 13 Het huidig geldende Tactisch Beleid is dat van 2024-2025.

14 De gemeente heeft hiervoor het document ‘Hilversum GAP Analyse BIO 2025 Normen-Controls-Controlepunten CONCEPT.pdf’ gedeeld met de onderzoekers. Aangezien dit document een ‘concept’ is, adviseert Hoffmann om rekening te houden met eventuele afwijkingen van de definitieve versie. Het stuk was echter dusdanig volledig en verschillend van de gap-analyse uit 2023 dat het document is gebruikt voor een onderbouwing van de bevindingen. Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR | Pagina 12 van 39 Hoffmann | Dossiernummer 22507030 | OPENBAAR Pagina 13 van 39 Het is echter niet aantoonbaar welke stappen er zijn genomen om te voldoen aan de zorgplicht 15. Er is geen analyse aanwezig van waaruit blijkt dat het duidelijk is voor de gemeente wat er precies verandert en wat dit specifiek betekent voor de gemeente. Bijvoorbeeld als het gaat om het nieuwe IB-beleid, dat is vastgesteld voor de periode 2025-2029. Dit beleid gaat uit van de BIO, terwijl de BIO2 op 23 septem- ber 2025 is vastgesteld. Op moment van schrijven van het strategische beleid had meer rekening ge- houden kunnen worden met toekom stige wetgeving. Er waren op dat moment al meerdere aankondi- gingen en voorpublicaties over de BIO2 geweest.

Er had bijvoorbeeld ook voor gekozen kunnen worden om het bestaande beleid met een jaar te verlengen, in afwachting van de wettelijke verankering va n Europese wetgeving in de Cbw (en een mogelijke verplichtstelling van de BIO2) 16. Daarnaast heeft de NIS2 niet alleen impact op de Cbw en daarmee op de BIO, maar ook op de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke). Deze wetgeving is specifiek opgesteld ter bescherming van kritieke entiteiten, waaronder gebouwen en systemen in de openbare ruimte – volgens de gemeente valt ook dit binnen de reikwijdte van haar Strategisch IB -beleid. De impact van deze wetgeving is niet verder uitgewerkt door de gemeente. 3.2.4 Welke risico’s kent de gemeente op het vlak van informatiebeveiliging? De gemeente heeft geen overzicht aangeleverd van de risico’s op het vlak van informatiebeveiliging of een beleid omtrent risicomanagement17. Wel blijkt uit de gesprekken en uit aangeleverde stukken 18 dat men zich bewust is van risico’s in de algemene zin voor de organisatie. Hoewel het strategisch IB-beleid stelt uit te gaan van ‘risico gebaseerd’ denken en het objectief beoordelen van risico’s binnen processen, is dit niet aantoonbaar in de praktijk gebracht. In hoofdstuk 2 van dit rapport is door Hoffmann een korte omschrijving van verschillende risicogebieden opgenomen om het belang van Informatiebeveiliging voor gemeenten te duiden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/21d5823a-155d-47b6-af3e-ee022ce584d8?agendaItemId=b25b5b6b-30f9-43d5-950b-53ea75916877