Bijlage 1 Eindrapport Rekenkameronderzoek Grote Projecten Hilversum
Tekst van het document
Overweging hierbij is dat de raad het ‘al jarenlang braakliggen’ van het Circusterrein wil doorbreken en vindt dat het terrein een aanzienlijke bijdrage 32 Gemeente Hilversum. (2022, 7 juli). Collegebrief T22-018. [Link]
24 kan leveren aan de Hilversumse woningbouwambities.33 De door de raad gevraagde analyse wordt in 2021 afgerond34. Mogelijke scenario’s zijn: A. Snel: ontwikkeling van het totale terrein tot bedrijventerrein (in lijn met huidige bestemmingsplan) B. Maximale financiële opbrengst: ontwikkeling tot woonwijk C. Combinatie tussen wonen, werken en voorzieningen D. Tijdelijke invullingen in aanloop naar een invulling vanuit de Omgevingsvisie Scenario C wordt door de raad gekozen als uitwerkingsrichting. Per amendement besluit de raad daarnaast de raad op het Circusterrein huisvestingsmogelijkheden in kaart te brengen voor huisartsenzorg en tijdelijke, al dan niet verplaatsbare woonvormen.35 Aanleiding hiervoor is het besluit van het college om een studie te doen naar de mogelijkheid voor tijdelijke woningen op het Circusterrein. Uiteindelijk zal de invulling van het terrein verschuiven naar scenario D: er wordt een tijdelijke invulling gerealiseerd met flexwoningen. Hilversum wordt in deze periode namelijk vanuit het ministerie van BZK benaderd met de vraag of de gemeente mogelijkheden heeft tot het plaatsen van flexibele woningen.
In 2023 sluit de gemeente een intentieovereenkomst met woningcorporaties en het ministerie van BZK waarin wordt afgesproken een haalbaarheidsonderzoek te doen naar de realisatie van circa 400 flexwoningen op het terrein voor een termijn van 15 jaar.36 Eventuele kosten die gemaakt moeten worden indien er na 15 jaar geen nieuwe geschikte locatie beschikbaar is worden voor 60% gedragen door het Rijk. De corporaties nemen 15% van deze kosten voor hun rekening. De overige 25% komt voor rekening van de gemeente. Andere functies dan wonen, zoals huisartsenzorg, zijn inmiddels uit de plannen verdwenen. Verder wordt met het Rijk en de Metropoolregio Amsterdam afgesproken dat na het verstrijken van de 15-jaarstermijn de bredere regio kan functioneren als zoekgebied om de woningen te herplaatsen. Hiermee mitigeert de gemeente het risico dat de woningen na 15 jaar afgeschreven moeten worden.37 In 2023 sluit de gemeente een samenwerkingsovereenkomst met drie lokale woningcorporaties. Begin 2024 stelt de raad een investeringskrediet van €3,2 mln. beschikbaar voor het bouw en woonrijp maken voor de bouw van 379 sociale huurwoningen. 38 De beoogde oplevering zal medio 2025 plaatsvinden. Na voorbereiding is de bouw in september 2025 gestart. Bij het schrijven van dit rapport is de planning om de woningen in oktober 2026 op te leveren, een jaar na de beoogde planning.
In de in 2023 vastgestelde projectopdracht staat het volgende als risico benoemd: "Maatschappelijke weerstand op de toewijzing van de (flex)woningen. Er is overigens op dit moment nog geen beeld over 33 Gemeente Hilversum. (2019, 13 november). Motie “Sneller aan de slag met het Circusterrein”. Te raadplegen via: Link 34 Gemeente Hilversum. (2021, juni). Voorstel resultaat analyse Circusterrein Diependaalselaan. 35 Gemeente Hilversum. (2021, 15 september). Amendement: Snel Flex aan de slag met het Circusterrein. Te raadplegen via: Link 36 Gemeente Hilversum. (2023, 19 juli). Raadsinformatiebrief 2023-63 inzake Intentieovereenkomst versnelling woningbouw (flexwonen Circusterrein) (1336668). Te raadplegen via: Link 37 Gemeente Hilversum. (2023, 22 november). Raadsinformatiebrief Realisatieovereenkomst Flexwoningbouw MRA. Te raadplegen via: Link 38 Gemeenteraad Hilversum (2024, 6 maart). Kredietaanvraag 'Flexwonen Circusterrein' - Getekend raadsbesluit. Te raadplegen via: Link 25 aan welke doelgroepen de woningen toegewezen gaan worden." Om deze reden stelt de gemeente een doelgroepenprofiel op. In 2024 en 2026 worden er raadsvragen gesteld over de sociale veiligheid in de nieuwe wijk. Aanleiding waren onder andere problemen rond leefbaarheid in een wijk met flexwoningen in Amsterdam en de media-aandacht hiervoor.
Het college geeft in reactie aan te werken aan een leefbaarheidsplan waarbij er in de wijk in samenwerking met de corporaties aan communitybeheer wordt gedaan.39 In gesprekken komt naar voren dat de realisatie van de wijk nadrukkelijk niet alleen als ruimtelijke, maar ook als sociale opgave wordt gezien. Het leefbaarheidsplan is nog niet beschikbaar. 1.2.4 Stationsgebied Kernbevinding: De besluitvorming rond het Stationsgebied kent een lange aanloopfase, gekleurd door een wijziging in de plannen rond verkeersafwikkeling en juridische procedures die de plannen hebben opgehouden. Het project wordt verder getekend door de complexiteit van verschillende betrokken actoren: zo wordt de bouw van de fietsenstalling vertraagd door het ontbreken van medewerking vanuit een private vastgoedeigenaar. Het project bevindt zich inmiddels in de uitvoeringsfase. Foto: werkzaamheden in het Stationsgebied Bron: Wiebe de Jager In de Centrumvisie die de gemeente Hilversum in 2015 vaststelt wordt de volgende ambitie voor het stationsgebied benoemd: ‘’Uitgangspunt is “[…] dat het Stationsgebied een aantrekkelijke, veilige entree wordt richting centrum en dat het te voet en op de fiets een logische verbinding vormt tussen oost en west. Daarnaast wordt het er prettiger om te komen en te verblijven. Het plein zal bezoekers verwelkomen.
Er zijn ook mogelijkheden voor zakelijke (korte) ontmoetingen, afhaalpunten, 39 Gemeente Hilversum. (2026, 24 maart). Beantwoording Art. 42 vragen van fractie OpStand inzake Leefbaarheid Circusterrein (1956287). Te raadplegen via: Link
26 productpresentaties, e.d. […]” 40 Het realiseren van woningen wordt op dat moment niet als ambitie benoemd. In 2016 stelt de gemeenteraad een stedenbouwkundig programma van eisen41 vast. Hierin staat dat de gemeente van het gebied een verbinding wil maken tussen het station en het centrum, het gebied wil transformeren tot aangename plek voor ontmoeting en verblijf en de identiteit van Hilversum (media, stedenbouw/architectuur, groen) zichtbaar wil maken. De visie bevat een indeling van het gebied in grote lijnen waarbij ook wordt vastgesteld waar de bebouwing komt en wat de maximale bouwhoogte is. Hierbij wordt via een amendement de eis toegevoegd om de gebouwen aardgasvrij te ontwikkelen.42 De planning is om medio 2017 een stedenbouwkundig plan vast te stellen waarna eind 2017 een bestemmingsplan voor het gebied kan worden vastgesteld.43 In december 2017 stelt de raad een stedenbouwkundig plan voor het stationsgebied vast. Hierbij maakt de raad een pas op de plaats ten aanzien van de verkeerskundige uitwerking van het plan. Voor het terugbrengen van tweerichtingsverkeer op de naast het gebied gelegen Schapenkamp vraagt de raad het college eerst een nadere uitwerking te maken voordat hier een definitief besluit over wordt genomen. Ook besluit de raad dat er naar financiële middelen van medeoverheden en derden moet worden gezocht om de kosten te dekken.
44 Met deze keuze van de raad worden de plannen deels terugverwezen naar de tekentafel. In 2018 wordt de raad via een commissiebehandeling geraadpleegd over te maken keuzes in het stationsgebied. Hierbij wordt een tweetal stedenbouwkundige modellen voorgelegd die van elkaar verschillen qua positionering van de bebouwing en de aan te leggen straten. Na het raadplegen van de gemeenteraad en andere partijen kiest het college voor het model ‘de zeven straatjes’ waarbij er drie bouwblokken in het gebied komen en twee (in plaats van één) route naar het centrum.45 Na deze besluitvorming wordt een definitief stedenbouwkundig plan vastgesteld in mei 2019 (twee jaar later dan de oorspronkelijke plannen van medio 2017). Hierbij worden de uitgangspunten opgenomen van het ‘zeven-straatjes’ en als maximale bouwhoogte 6 bouwlagen. Na het vaststellen van het stedenbouwkundige plan wordt op 7 oktober 2020 een bestemmingsplan vastgesteld.46 In februari 2022 wordt dit bestemmingsplan door de Raad van State vernietigd. Het plan kent namelijk gebreken in de motivering rond de categorieën voorzieningen die worden toegestaan en aspecten die zijn betrokken in het besluit om de centrumring aan te passen.47 De vernietiging van het bestemmingsplan leidt tot ruim 2 jaar vertraging in de besluitvorming. Op 7 december 2022 wordt een nieuw bestemmingsplan vastgesteld.
Hierin wordt de mogelijkheid gegeven voor twee extra bouwlagen, wat resulteert in een toename van het aantal te bouwen woningen tot ca. 450. Het 40 Gemeente Hilversum. (2015, 18 november). Centrumvisie Hilversum, p. 15. Te raadplegen via: Link 41 Gemeente Hilversum. (2016, 14 december). Stedenbouwkundige visie – Hilversum Stationsgebied. Te raadplegen via: Link 42 Gemeenteraad Hilversum. (2016, 14 december). Amendement A16-108 Duurzame bouw stationsgebied. Te raadplegen via: Link 43 Gemeente Hilversum. (2016, 14 december). Raadsvoorstel stedenbouwkundig programma van eisen Stationsgebied. Te raadplegen via: Link 44 Gemeenteraad Hilversum. (2017, 6 december). Amendement A17-92 Stationsgebied. Te raadplegen via: Link 45 Gemeente Hilversum. (2018, 17 oktober). Commissievoorstel modellen stationsgebied. Te raadplegen via: Link 46 Gemeente Hilversum. (2020, 7 oktober). Vaststelling bestemmingsplan 'Stationsgebied 2020' - Raadsbesluit aangepast na commissie. Te raadplegen: Link 47 Gemeente Hilversum. (2022, 3 februari). Raad van State vernietigt bestemmingsplan Stationsgebied. Te raadplegen via: Link 27 aantal bouwblokken is inmiddels van 3 gewijzigd in 7.
In maart 2024 verklaart de Raad van State de bezwaren tegen het nieuwe bestemmingsplan ongegrond, waarna de uitvoering kan starten.48 Om de ambities van het gebied vast te stellen heeft de raad intussen in 2021 een uitvoeringsnota vastgesteld.49 Met de uitvoeringsnota stelt de raad vast hoeveel het project per saldo mag kosten en wordt een inhoudelijk programma vastgesteld. In het gebied moeten 325 woningen komen (waarvan 33% sociale huur) en 15.550 m² vloeroppervlak voor andere functies. De gebouwen in het gebied moeten bijna energieneutraal (BENG) worden opgeleverd. Na het nieuwe bestemmingsplan in 2022 waarbij een hogere bouwhoogte wordt toegestaan neemt het aantal woningen toe tot ca. 450. Na de start van de uitvoering neemt de raad een aanvullend kaderstellend besluit om een warmte- koudeopslag in het gebied te realiseren.50 Uit gesprekken in het kader van dit onderzoek blijkt dat het centraal regelen van deze voorziening (in plaats van dit per gebouw aan de ontwikkelaar over te laten) de kans groter maakt dat de gebouwen voldoen aan de duurzaamheidseisen.
Medio 2025 wordt de raad geïnformeerd over het feit dat de aanbesteding voor de te realiseren ondergrondse fietsenstalling en de twee daarboven gelegen gebouwen geen inschrijvingen heeft opgeleverd.51 Ook mondt in 2025 een geschil tussen de twee eigenaren van het stationsgebouw, NS en de private vastgoedeigenaar Novaxia uit in een rechtszaak. Omdat instemming van Novaxia met de bouw van de fietsenstalling nodig is loopt deze bouw opnieuw vertraging op.52 De gemeente en NS starten een juridische procedure op die er in april 2026 toe leidt dat de gemeente door de rechter in het gelijk wordt gesteld.53 Overige projecten, zoals de aanleg van het busstation en de inrichting van het Stationsplein, lopen wel volgens planning. 1.3 Toepassing kaders en waarmaken van beleidsambities via grote projecten Kernbevinding: De MPG geeft de raad inzicht in hoe de gemeente de projecten en gebiedsontwikkelingen koppelt aan de ambities Duurzaam, Meedoen en Actief uit de Omgevingsvisie. Voor deze ambities zijn op dit moment nog geen (gebieds)programma’s uitgewerkt, waarin is toegelicht hoe de gemeente de ambities op deze drie punten wil bereiken. De toelichting in de MPG geeft dan ook vooral aan wat de voorgenomen bijdrage van deze projecten aan de ambities is, en minder tot niet in hoeverre dit daadwerkelijk is gerealiseerd.
De rapportage over de doeltreffendheid en doelmatigheid van projecten en gebiedsontwikkelingen vindt voornamelijk plaats in relatie tot financiële kaders en slechts in beperkte mate in relatie tot de inhoudelijke beleidskaders. De bijdrage van projecten aan de inhoudelijke beleidsambities van de gemeente is op dit moment daardoor slechts op hoofdlijnen vast te stellen. 48 Gemeente Hilversum. (2024, 6 maart). Uitspraak Raad van State: Hilversum mag door met plannen Stationsgebied. Te raadplegen via: Link 49 Gemeente Hilversum. (2021, 15 september). Uitvoeringsnota Stationsgebied – Raadsvoorstel. Te raadplegen via: Link 50 Gemeenteraad Hilversum. (2025, 29 januari). Kredietaanvraag WKO Stationshart - Getekend raadsbesluit. Te raadplegen via: Link 51 Gemeente Hilversum. (2025, 16 juli). Collegebrief inzake Géén inschrijvingen aanbesteding fietsenstalling en bouwblokken Stationsplein (1849412). Te raadplegen via: Link 52 Gemeenteraad Hilversum. 53 Gemeente Hilversum. (2026, 6 mei). Voorlopige Besluitenlijst College van B en W.
Te raadplegen via: Link 1.3.1 De MPG geeft inzicht in hoe projecten bijdragen aan ambities uit de Omgevingsvisie De MPG koppelt de inzet voor projecten en gebiedsontwikkelingen sinds 2025 aan de (inhoudelijke) kaders in de Omgevingsvisie.54 In de MPG wordt eerst overkoepelend toegelicht hoe de het geheel aan gebiedsontwikkelingen bijdraagt aan de drie ambities Duurzaam, Meedoen en Actief. De omschrijving hiervan verschilt sterk in abstractieniveau en concreetheid. Maatregelen die bijvoorbeeld onder Duurzaamheid worden opgevoerd zijn het opstellen van Bodemenergiebeleid en aanpak van wateroverlast door de aanleg van een overdekte gracht. Andere doelen bevatten maatregelen als het realiseren van bereikbare voorzieningen en de gebiedsagenda's die in uitvoering of ontwikkeling zijn. Daarna wordt per gebiedsontwikkeling toegelicht hoe de gebiedsontwikkeling aan deze ambities bijdraagt. Voor de drie onderzochte casussen (samengevat) is de recentste toelichting als volgt:55 Ambitie | Anna’s Hoeve | Stationsgebied | Circusterrein Duurzaam | De wijk is ontwikkeld als | Alle kavels worden | Alle (flex)woningen zullen niet ‘duurzame’ wijk met | aangesloten op een warmte- | meer aangesloten zijn op gas en energiezuinige woningen, | koudeopslaginstallatie. Er is | zijn uitgerust met gebouwd met duurzame | een duurzaam busstation | zonnepanelen. Door inpandige materialen.
| aangelegd, elektrisch | fietsenstallingen te bouwen wil busvervoer vermindert de | de gemeente het gebruik van uitstoot van schadelijke | duurzaam vervoer stimuleren. gassen. De openbare ruimte wordt verder duurzaam ingericht met terugdringing van verharding en toevoeging van groen. Meedoen | Er zijn in de afgelopen | Er komen in totaal 365 | De gemeente wil ‘’op korte jaren bijna 600 woningen | woningen, waarvan de | termijn’’ 379 flexwoningen opgeleverd, waarvan in | oplevering van 114 woningen | realiseren. Dit betreft studio’s, 2024 89 | in 2029 gepland staat en 110 | tweekamer- en nieuwbouwappartementen | woningen in 2030. Met een | driekamerappartementen. De in het middensegment op | verdeling van 33 procent | gemeente zet er op in dat al de Joop Stokkermanstraat | sociale huur, 50 procent | deze woningen sociale en 44 woningen op de | middeldure huur en koop en 17 | huurwoningen worden, zodat Zandheuvelweg. | procent vrije sector wil de | deze voor spoedzoekers, gemeente inzetten op een | starters en statushouders evenwichtige mix van | beschikbaar komen. woonruimte. Actief | Anna’s Hoeve is primair | Er komt in het Stationsgebied | De gemeente wil ‘’op lange een woonwijk.
Wel zijn | in de toekomst plek voor niet- | termijn’’ dat het Circusterrein enkele voorzieningen | woonfuncties als kantoren, | een gemengd gebied wordt voor toegevoegd, waaronder | bedrijven en winkels. Dit moet | wonen, werken en het schoolgebouw Villa | de levendigheid van het | maatschappelijke functies (met Vrolik. | gebied versterken. | bijvoorbeeld een gemeenschappelijke ontmoetingsplek en kleine werkruimten voor de gemeente en andere partijen). 54 Gemeenteraad Hilversum. Besluitenlijst 14 mei 2025. (2025). 55 Het project Anna’s Hoeve is in 2025 voor het laatst in de MPG opgenomen, dus hiervoor geldt de toelichting uit 2025. De toelichting voor de andere twee casussen komt uit de MPG 2026. 28 29 1.3.2 De doeltreffendheid van projecten in relatie tot beleidsambities is moeilijk vast te stellen In de Omgevingsvisie zijn diverse doelen, maatregelen en bijbehorende indicatoren (op hoofdlijnen) geformuleerd voor de realisatie van de ambities op het gebied van Duurzaam, Meedoen en Actief. Daarbij zijn de ambities binnen deze drie onderwerpen onderverdeeld in thema’s, waarbij per thema doelen en subdoelen zijn geformuleerd, evenals indicatoren op basis waarvan de gemeente bepaalt of die doelen zijn behaald. Zo is het thema ‘wonen en demografie,’ wat valt binnen Meedoen, uitgewerkt in het volgende doel: realiseren van voldoende geschikte en betaalbare woningen.
Daarvoor is de indicator ‘toevoegen van 6.000 woningen’ geformuleerd, die in 2040 behaald moet worden.56 De gemeente benoemt in de toelichting op de Omgevingsvisie dat de meeste indicatoren geformuleerd zijn als outputindicatoren: indicatoren die aangeven wat er is gedaan om een doel te bereiken. Een Omgevingsvisie zou volgens de gemeente echter meer outcome-indicatoren moeten bevatten: indicatoren die aangeven wat het effect is van de gepleegde inzet. De gemeente geeft in de Omgevingsvisie aan daar ervaring mee te willen gaan opdoen, hoewel niet wordt toegelicht hoe de gemeente dat precies wil doen.57 Zoals hierboven beschreven geeft de MPG met name op hoofdlijnen inzicht (en slechts beperkt in mate van daadwerkelijk gerealiseerde resultaten) een beeld van hoe projecten bijdragen aan de beleidsambities van de gemeente. De projecten zijn wel gerelateerd aan de drie hoofdambities, maar niet aan de doelen, maatregelen en indicatoren die hiervoor in de Omgevingsvisie zijn uitgewerkt. Er is naast de MPG geen sprake van een (overkoepelende) rapportage aan de gemeenteraad over de mate waarin projecten en gebiedsontwikkelingen bijdragen aan de beleidsambities. In de gevoerde gesprekken is naar voren gekomen dat de gemeente dat ook herkent en dat de gemeente de relatie tussen de ambities uit de Omgevingsvisie en de operationele kaders voor projecten wil versterken.
Daarvoor moet het zogeheten ‘middenkader’ tussen de Omgevingsvisie (strategisch niveau) en de projectplannen (operationeel/tactisch niveau) worden versterkt. Met ‘middenkader’ wordt de overbrugging bedoeld tussen de overkoepelende ambities van de gemeente en de specifieke uitwerking van die ambities voor gebieden en projecten. De gebiedsprogramma’s en gebiedsagenda’s waar de gemeente aan werkt moeten dat middenkader gaan vormen. Op die manier wil de gemeente dat ook expliciet kan worden vastgesteld hoe de projecten bijdragen aan de (overkoepelende) beleidsambities van de gemeente. Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat raadsleden behoefte hebben om te kunnen bepalen in hoeverre projecten een succes zijn of niet. Ambities voor projecten worden in de praktijk in beperkte mate voorzien van indicatoren op basis waarvan de raad dat kan bepalen. In projectplannen is bijvoorbeeld wel steeds concreet gemaakt hoeveel woningen of parkeerplaatsen er in een bepaald gebied moeten komen, maar hoe dit relateert aan beleidsambities is volgens raadsleden niet uitgewerkt. Ook geven raadsleden aan dat in de rapportage over projecten in de begroting, jaarrekening, MPG en andere voortgangsrapportages niet altijd wordt ingegaan op hoe de voortgang van een project zich verhoudt tot de oorspronkelijke doelen en het oorspronkelijke budget.
Bij raadsleden leeft dus wel een behoefte om dat beter te kunnen bepalen. Hoofdstuk 3 gaat nader in op de rol, betrokkenheid en behoeften van de raad met betrekking tot grote projecten. 1.3.3 De relatie tussen de planning en uitvoering van projecten is een aandachtspunt In veel van de gevoerde gesprekken voor dit onderzoek is het zogeheten ‘planningsoptimisme’ van de gemeente naar voren gekomen. Dit planningsoptimisme houdt in dat de gemeente veel 56 Gemeente Hilversum (12 juni 2024). Omgevingsvisie Hilversum 2040, deel A: visie op hoofdlijnen, p. 58. 57 Gemeente Hilversum (12 juni 2024). Omgevingsvisie Hilversum 2040, deel C: uitwerkingen beleid en toepassingen, p. 40. 30 projecten en gebiedsontwikkelingen plant, ook al is de uitvoeringscapaciteit van de gemeente niet voldoende om al die projecten en gebiedsontwikkelingen tijdig af te ronden. In de casussen wordt dit ook zichtbaar. Elk van de drie projecten wordt later afgerond dan aanvankelijk gepland. Deels heeft dit te maken met juridische uitspraken (bijvoorbeeld bij het Stationsgebied), maar voor een deel zit de vertraging ook in de periodes van de planvorming en de uitvoering. Zo zit er bij het Stationsgebied regelmatig meer tijd tussen de plannen die aan de raad worden voorgelegd dan aanvankelijk is aangekondigd. Ook in de uitvoering ontstaat soms vertraging.
Zo wordt in 2024 aan de raad gemeld dat het de planning is om de woningen medio 2025 op te leveren. Deze planning is inmiddels opgeschoven naar najaar 2026. De gedachte achter het planningsoptimisme is dat de projectportefeuille van de gemeente niet stil komt te liggen wanneer één project stil komt te liggen. Dit planningsoptimisme was volgens gesprekspartners uit de organisatie in de afgelopen jaren een bewuste strategie, die ontstaan is in de periode waarin veel projecten uit de MPG zijn opgestart en waarin de gemeente ambitieuzer werd op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling. Gesprekspartners brengen dit principe ook wel in verband met de ‘boeggolf’, waarbij het grootste deel van de projecten tegelijkertijd in uitvoering is en dit dus veel (financiële) druk op de gemeente legt. Deze boeggolf wordt dus opzettelijk veroorzaakt om voortgang in de ruimtelijke ontwikkeling te waarborgen. Dit maakt het bijvoorbeeld ook aantrekkelijk om medewerkers aan te trekken omdat er altijd werk is als het gaat om projecten binnen de gemeente. Het planningsoptimisme en de bijbehorende boeggolf brengen echter risico’s met zich mee: projectplanningen en -budgetten worden sneller overschreden, of er vindt juist onderbesteding in projecten plaats omdat projecten niet tot uitvoering komen door beperkte capaciteit.
Deze risico’s zijn ook door de accountant benoemd in de verklaring over de jaarrekening 2024 van de gemeente. De accountant adviseerde daarbij om na te gaan of de begrotingsambities qua uitvoering realistisch en haalbaar zijn. Het college liet de raad in reactie daarop weten dat vraagstuk te herkennen en hierop te willen acteren door te prioriteren waar nodig, in samenspraak met de raad. Tegelijkertijd nuanceerde het college de opmerkingen van de accountant in relatie tot investeringskredieten voor projecten: ‘’Indien de uitvoering van een investeringskrediet zich over meerdere jaren uitstrekt, wordt het geautoriseerde investeringsbedrag niet op basis van de planning van het project over de uitvoeringsjaren verdeeld en vrijgegeven maar gelijk bij de start van de voorbereiding. Dit leidt in het overzicht in de jaarrekening tot aanzienlijke onderbestedingen ten opzichte van het vrijgegeven krediet. Kredietaanvraag en fasering van projecten zijn dus twee belangrijke maar verschillende aspecten bij het uitvoeren van een project.’’58 Raadsleden denken verschillend over het planningsoptimisme en de boeggolf. In het raadsgesprek voor dit onderzoek (waar in hoofdstuk 3 nader op wordt ingegaan) kwam naar voren dat raadsleden het gevoel hebben door de boeggolf niet goed te kunnen prioriteren.
Tegelijkertijd zien raadsleden wel een spanningsveld tussen de inhoudelijke (politieke) ambities voor de ontwikkeling van Hilversum en de financiële impact die dit heeft. De raad heeft dan ook actief gestuurd op financiële kaders voor projecten. Daar gaat hoofdstuk 2 nader op in. 58 Gemeente Hilversum (22 mei 2025). Collegebrief verslag van bevindingen accountant 2024. 31 2. Rolneming en samenspel Bij grote projecten is het samenspel tussen raad, college en organisatie een bepalende factor. Elk gremium heeft een eigen rol en betrokkenheid, maar is ook afhankelijk van de andere twee om goed invulling te kunnen geven aan die rol en betrokkenheid. Dit hoofdstuk gaat daar nader op in, door te kijken naar het samenspel tussen raad, college en organisatie bij grote projecten. In dit hoofdstuk worden de volgende deelvragen beantwoord: 4. Welke rollen hebben raad, college en organisatie bij grote projecten en hoe functioneert het samenspel tussen deze gremia bij grote projecten? 5. Hoe zijn het opdrachtgeverschap (bestuurlijk en ambtelijk) en het opdrachtnemerschap bij grote projecten vormgegeven en hoe functioneert dit in de praktijk? 2.1 Rollen raad, college, organisatie bij grote projecten en samenspel Kernbevinding: Het samenspel tussen raad, college en organisatie bij grote projecten heeft zich sinds eerder rekenkameronderzoek verder ontwikkeld.
In het grondbeleid is vastgelegd welke rol raad, college en organisatie hebben bij ruimtelijke ontwikkelingen, met een verdeling van (wettelijke) bevoegdheden over elk gremium. Daarnaast hebben raad en college in de loop der jaren verschillende (aanvullende) afspraken gemaakt over de financiële strategie bij en verantwoording over grote projecten. Daarbij komt naar voren dat de raad zo veel mogelijk (financiële) risico’s in projecten wil voorkomen. 2.1.1 Het samenspel tussen de gremia heeft zich sinds eerder onderzoek verder ontwikkeld Zoals in de inleiding aangegeven worstelt de raad van Hilversum al langere tijd met sturing op grote projecten. Uit het onderzoek dat de rekenkamer in 2010 hiernaar uitvoerde kwam onder meer naar voren dat Hilversum wel beschikte over een goed en bruikbaar kader voor projectmatig werken, maar dat de kennis van dit kader onvoldoende in de organisatie was verankerd. Hierdoor werden projecten gestart zonder gedegen risicoanalyse en haalbaarheidsstudie. Er was geen sprake van projectsturing, maar veeleer van (financiële) verantwoording achteraf. Bovendien was de informatievoorziening aan de raad volgens de rekenkamer niet tijdig, volledig en transparant. Door dit alles was de raad niet in staat om de consequenties van besluiten te overzien en goede afwegingen te maken.
Naar aanleiding van deze bevindingen deed de rekenkamer een groot aantal aanbevelingen om het projectmanagement, risicobeheersing en de projectverantwoording te versterken.59 In 2012 deed de rekenkamer een nazorgonderzoek naar de opvolging van de aanbevelingen uit het onderzoek van 2010. Daarbij concludeerde de rekenkamer dat de projectsturing nog onvoldoende was verbeterd. De rekenkamer constateerde een mismatch in het informatieaanbod van het college en de informatiebehoefte van de raad. Dit leidde tot wederzijds onbegrip tussen raad en college, wat niet bevorderlijk was voor de onderlinge vertrouwensrelatie en de effectiviteit van de sturing op projecten. De rekenkamer deed opnieuw aanbevelingen om met name de informatievoorziening en het risicomanagement te verbeteren en de rolverdeling tussen raad en college aan te scherpen: de 59 Rekenkamer Hilversum (mei 2010). Rekenkamerrapport onderzoek grote projecten: Link. 32 raad stelt de kaders en controleert op de uitvoering, het college geeft uitvoering aan de kaders en informeert de raad hierover.60 Sinds 2012 heeft de gemeente Hilversum diverse stappen ondernomen om de projectbeheersing te verbeteren.
Uit een onderzoek naar doorwerking van rekenkamerrapporten bleek in 2016 dat de aanbevelingen van het rekenkamerrapport uit 2012 grotendeels zijn geïmplementeerd: er zijn standaard werkwijzen geïmplementeerd voor project- en risicomanagement en de informatie aan de raad is verbeterd.61 Zoals in hoofdstuk 1 toegelicht zijn er daarnaast stappen gezet om de raad beter (overkoepelend) inzicht te geven in de voortgang van gebiedsontwikkelingen en projecten, zodat de raad betere besluiten kan nemen. De MPG is daarvoor het belangrijkste middel. 2.1.2 Afspraken over rolneming en samenspel liggen vast in het grondbeleid In de Nota grond- en vastgoedbeleid heeft de gemeente vastgelegd wat de rollen en taken van de gemeenteraad, het college en de organisatie zijn bij ontwikkelingen in het ruimtelijke domein, waar ook grote ruimtelijke projecten en gebiedsontwikkelingen onder vallen: ‘’De gemeenteraad stelt de kaders en houdt daarop toezicht. Het college is het dagelijks bestuur en zorgt voor sturing, binnen de vastgestelde kaders, om de gestelde doelen te bereiken. De uitvoering van het beleid vindt plaats door het ambtelijk apparaat.
Op basis van bestuurlijk goedgekeurde plannen en grondexploitaties worden de overeengekomen activiteiten uitgevoerd.’’ 62 De nota benoemt de volgende bevoegdheden van de gemeenteraad: • Vaststellen omgevingsvisie, gebiedsvisies en omgevingsplan; • Bindend advies voor een buitenplanse omgevingsactiviteit (BOPA); • Vaststellen van de nota grond- en vastgoedbeleid met een afwegingskader voor de integrale beoordeling en (financiële) haalbaarheid van ontwikkelingen, evenals een afwegingskader voor het bepalen van de voorkeursrol van de gemeente om een ontwikkeling te realiseren; • Bevestigen van de voorkeursrol van de gemeente bij een ontwikkeling bij het vestigen van voorkeursrecht en bij verwervingen (afhankelijk van het aankoopbedrag) en door vaststelling van een grondexploitatie of entiteit voor samenwerking. De nota benoemt de volgende bevoegdheden van het college: • Bevoegd tot privaatrechtelijke rechtshandelingen van de gemeente; • Gemachtigd tot aan- en verkopen van gronden en opstallen (binnen de door de raad gestelde kaders) en om strategische aankopen te doen. Bij nieuwe kansen moet het college de raad vooraf informeren; Het college kan met de raad afspraken maken over de ruimte die het college krijgt om zelf snel en proactief te handelen en daarover achteraf verantwoording van te leggen.
Valt een nieuwe kans niet binnen de bevoegdheden van het college dan wordt deze kans eerst ter besluitvorming aan de raad voorgelegd. Het college informeert de gemeenteraad over de uitvoering van het grondbeleid via de planning- en controlecyclus (P&C). Dat gebeurt via de paragraaf Grondbeleid in de begroting en het jaarverslag. Via de paragraaf Grondbeleid van de begroting kan het college onder meer wijzigingen in wet- en regelgeving ten behoeve van het actueel houden van de nota opnemen. De raad heeft het college door middel van diverse moties ook nadere wensen meegegeven over de informatievoorziening over grote projecten, specifiek in de planning- en controlecyclus. Hoofdstuk 3 gaat daar verder op in. 60 Rekenkamer Hilversum (september 2012). Rekenkameronderzoek ‘’grote projecten vervolgd’’: Link. 61 Necker (2016, 1 augustus). Evaluatie Rekenkamer Hilversum. Link. 62 Gemeente Hilversum (1 april 2026). Nota grond- en vastgoedbeleid 2025-2028, p. 9. De nota bevat een overzicht met de rol- en taakverdeling tussen raad en college bij verschillende instrumenten in het grondbeleid. Dit overzicht is ook in Bijlage 3 van dit rapport opgenomen. De uitvoerende rol van de ambtelijke organisatie wordt in de nota verder niet omschreven, maar is uitgewerkt in diverse interne documenten. Hier gaat paragraaf 2.2 nader op in.
Hoofdstuk 3 gaat nader in op de informatievoorziening van het college aan de raad en de invulling van de kaderstellende en controlerende rol door de raad zelf. De afspraken over rolverdeling tussen raad, college en organisatie uit het grondbeleid komen overigens niet terug in de MPG of op andere kaderstellende documenten voor grote projecten en gebiedsontwikkelingen. 2.1.3 Raad en college voeren actief het gesprek over financiële aspecten bij projecten Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat het college en de raad in de afgelopen jaren in overkoepelende zin veel hebben gesproken over de financiële aspecten bij grote projecten. De financiële positie van de gemeente Hilversum in brede zin is volgens gesprekspartners al lange tijd een belangrijk gespreksonderwerp. Vanaf 2020 heeft de gemeenteraad door middel van diverse moties (zie ook hoofdstuk 3) geprobeerd om de informatiepositie op het gebied van de financiële voortgang van projecten te versterken. In die periode heeft de raad het college onder meer gevraagd om aan de hand van scenario’s meer inzicht te geven in de effecten van voorgenomen investeringen op financiële kengetallen. De raad heeft verder gevraagd om (financiële) risicobeheersing binnen grote projecten te verbeteren.
Ook heeft de raad gevraagd om de financiële effecten van de MPG uit te werken in de P&C-stukken en hierin ook meer informatie te geven over projectrisico’s. Daarbij vroeg de raad specifiek in de motie Financiële risico’s beperken (9 juni 2021) om het financiële beleid zo in te richten dat de meest risicovolle signalering voor de kengetallen (met andere woorden: het bereiken van categorie C) wordt voorkomen. Ook in de casussen wordt zichtbaar dat de raad sturing wil geven aan de projectfinanciën. Zo besloot de raad voor het project Stationsgebied dat het college naar financiële middelen van medeoverheden en derden moest zoeken om de kosten te dekken. In de loop van 2024 kwam in het gesprek tussen college en raad aan de orde dat de kaders uit de motie volgens het college niet langer passend waren. Het college kondigde aan met een position paper te komen om dit toe te lichten, en een aanpak die wel haalbaar zou zijn met de raad te delen. Dit position paper is begin 2025 met de raad gedeeld, eerst in de ARC (zie ook hoofdstuk 3) en later met de raadscommissie. In het position paper geeft het college aan te willen sturen op een maximale schuldquote van 130 procent met een tijdshorizon van 10 jaar. | 63 Het college zegt daarbij tijdig inzicht te willen geven in de verwachte ontwikkeling van de schuldquote en de investeringsbegroting.
Daarbij benoemt het college dat het risico bestaat dat de gemeente door alle ambities boven de grenswaarde uitkomt, waardo | or lasten voor rente en aflossingen gaan oplopen. Die moeten dan weer gedekt worden in de exploitatie. Door nu al aan te geven dat de schuldquote boven de 130 procent zal uitkomen, ontstaat volgens het college ruimte om ‘’gerichte keuzes te maken.’’ In de programmabegroting voor 2026 lichtte het college daarbij toe: ‘’Het koppelen van financiële kaders aan uitvoerbaarheid, capaciteit en realistisch begroten voorkomt dat ambities leiden tot onhoudbare lasten. Ook het in kaart brengen van planoptimisme, onder | bestedingen en uitvoeringskracht helpt om risico’s vroeg te herkennen en beheersmaatregelen te treffen. Zo wordt de gezonde financiële positie van Hilversum behouden en worden toekomstige financiële en organisatorische risico’s beheerst.’’ In de programmab | egroting vroeg het college de raad er dan ook mee in te stemmen dat de eerder vastgestelde principes uit de motie uit 2021 worden losgelaten. | 64 63 Gemeente Hilversum (2025). Position paper financiële positie. 64 Gemeente Hilversum (2025). Programmabegroting 2026, paragraaf weerstandsvermogen en risicomanagement: | link.
33 34 Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat de raad het nog steeds belangrijk vindt om financiële risico’s zo veel mogelijk te beperken, in het bijzonder bij grote projecten. Collegeleden en ambtenaren geven op hun beurt aan dat bij projecten financiële risico’s niet op voorhand uit te sluiten zijn. Als voorbeeld noemen gesprekspartners daarbij dat de gemeente vaak pas tijdens gedurende een project zicht kan krijgen op externe financiering als subsidies of een bijdrage kostenverhaal. Welke financiële uitgangspunten gehanteerd moeten worden is een blijvend gespreksonderwerp tussen raad en college. Zo informeerde het college de raad in april 2026 dat de financiële situatie van de gemeente door externe ontwikkelingen als geopolitieke spanningen, prijsstijgingen en een lagere economische groei onder druk kan komen te staan.65 Volgens het college ‘’[is] de huidige omvang van de plannen […] niet langer passend op het beeld van de huidige vooruitzichten.’’ Daarom is volgens het college bijsturing noodzakelijk. Voor gebiedsontwikkelingen betekent dit mogelijke (wijzigings)voorstellen in relatie tot fasering, aanpassing, programmering, versobering en het voornemen om voorlopig geen nieuwe gebiedsontwikkelingen toe te voegen.
Hoofdstuk 3 gaat nader in op hoe het samenspel tussen college en raad er in de praktijk uitziet aan de hand van de informatievoorziening door het college en de inzet van het raadsinstrumentarium door de raad. 2.2 Opdrachtgeverschap en opdrachtnemerschap grote projecten Kernbevinding: De organisatie heeft de afgelopen jaren stappen gezet om het opdrachtgeverschap en opdrachtnemerschap bij grote projecten te versterken. Daarvoor is onder meer een kader voor de sturingsdriehoek tussen portefeuillehouder, opdrachtgever en opdrachtnemer ingericht. Ook heeft een stuurgroep projectmatig werken een professionaliseringsslag doorgevoerd door vaste werkwijzen en formats voor diverse typen projecten en de verschillende stappen in projecten op te stellen. 2.2.1 De organisatie hanteert een kader voor opdrachtgeverschap en opdrachtnemerschap De realisatie van grote projecten (specifiek binnen de MPG) valt onder de afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling, waaronder het team projecten valt. Ieder project kent een eigen projectteam, bestaande uit een projectmanager, een projectondersteuner en drie projectbeheersers (een planeconoom, een jurist en een financieel adviseur). Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat de organisatie in de afgelopen jaren diverse stappen heeft gezet om de werkwijze bij grote projecten te professionaliseren.
Dit komt ook voort uit de stappen die de gemeente bij diverse gebiedsontwikkelingen heeft gezet: gesprekspartners geven aan dat dit ook vroeg om een robuustere en professionelere projectorganisatie. Om die reden is onder andere eind 2021 ambtelijk vastgelegd hoe de zogeheten sturingsdriehoek bij projecten ingericht is. Deze sturingsdriehoek bestaat uit de bestuurlijk opdrachtgever (portefeuillehouder), ambtelijk opdrachtgever en de projectleider (ambtelijk opdrachtnemer). Samengevat is hun rol als volgt:66 • De bestuurlijk opdrachtgever benadert projecten vanuit de invalshoek van het college en de raad (waarom doet de gemeente dit). De bestuurlijk opdrachtgever stuurt op politiek- bestuurlijke kaders, visie en politiek draagvlak en wordt zowel periodiek (in voortgangsoverleggen) en incidenteel (bijvoorbeeld bij besluitvormingsmomenten, afwijkingen of externe ontwikkelingen) betrokken bij te maken afwegingen. 65 Gemeente Hilversum (24 april 2026). Collegebrief actualiteiten Hilversumse gemeentefinanciën. 66 Gemeente Hilversum (december 2021). Inrichting sturingsdriehoek en doorontwikkelde rol van ambtelijk opdrachtgever. 35 • De ambtelijk opdrachtgever benadert projecten vanuit de invalshoek van de organisatie (hoe doet de gemeente dit).
De ambtelijk opdrachtgever stuurt het project aan vanuit de probleemstelling en de oplossingsrichtingen die zijn uitgewerkt in de projectkaders. De ambtelijk opdrachtgever verschaft als budgethouder van het project middelen (geld, tijd en menskracht), bewaakt de (financiële) kaders van het project en hakt waar nodig knopen door. De ambtelijk opdrachtgever is ook verantwoordelijk voor het risicomanagement en is gemandateerd om te besluiten over afwijkingen.67 • De projectleider voert de opdracht uit. Feitelijk betekent dit dat de projectleider de uitvoering van het project organiseert en de (project)organisatie aanstuurt. Daarvoor stelt de projectleider een projectopdracht op (in overleg met de ambtelijk opdrachtgever) en vervolgens een projectplan met een omschrijving van het eindresultaat en de kaders voor budget, planning en kwaliteit. De projectleider is in de praktijk budgetbeheerder (geeft betalingsakkoord bij facturen), binnen de met de ambtelijk opdrachtgever afgesproken marges. De afspraak is dat de projectleider niet met de bestuurlijk opdrachtgever overlegt zonder het bijzijn van de ambtelijk opdrachtgever. Wie welke van deze rollen in een project invult wordt bij grote projecten vastgelegd in een projectopdracht.
In die projectopdracht staat daarnaast wat het doel en eindresultaat van het project zijn en worden aan de hand van de vaste beheersaspecten beschreven welke specificaties het project verder kent. Dit zijn de beheersaspecten geld, risico, organisatie, tijd, informatie en communicatie.68 In de projectopdracht van het Circusterrein is vastgelegd wie de bestuurlijk opdrachtgever, de ambtelijk opdrachtgever en de projectleider zijn. Dit geldt ook voor Anna’s Hoeve en het Stationsgebied, al stammen deze opdrachten uit de tijd voorafgaand aan de huidige werkwijze en worden daarom andere termen gebruikt. Uit de voortgangsrapportages van deze projecten blijkt dat de vernieuwde werkwijze ook in deze lopende projecten is doorgevoerd. Wie ambtelijk opdrachtgever van een project wordt, bepaalt de gemeente aan de hand van een puntensysteem, waarbij meer punten worden toegekend aan opgaven die een breder domein aanspreken, of domeinoverstijgend zijn; dan wel aan meerdere portefeuilles van het bestuur raken. Meer punten kunnen ook toegekend worden als opgaven maatschappelijk of politiek-bestuurlijk gevoelig zijn, dan wel een fors effect hebben op de financiën van de gemeente.
Het puntensysteem ziet er gevisualiseerd zo uit: Complexiteit opgave voor de organisatie Punten Binnen een deel van een domein Binnen de volledige breedte van een domein Domeinoverstijgend 1 2 3 Complexiteit opgave voor het bestuur Punten Binnen één portefeuille Raakt meer dan één portefeuille 1 2 Wanneer een opgave maatschappelijk of politiek-bestuurlijk gevoelig ligt kan een extra punt worden toegekend. Dat geldt ook voor gevallen waarin financiële of organisatorische implicaties van een project ‘’fors effect’’ hebben. Wanneer een project een totaalscore van 2 punten heeft, wordt dit 67 Gemeente Hilversum (december 2025). Governance projectmatig werken. 68 Gemeente Hilversum (geen datering). Format projectopdracht. 36 toebedeeld aan een teammanager; bij 3 tot 4 punten aan een afdelingsmanager en bij 5 tot 6 punten aan een concerndirecteur.69 Uit gesprekken komt naar voren dat de meeste ambtelijk opdrachtgevers van projecten deze rol invullen naast hun reguliere (leidinggevende) taken. Er is één ambtelijk opdrachtgever die het ambtelijk opdrachtgeverschap voor projecten als primaire functie heeft en betrokken is bij diverse gebiedsontwikkelingen. Deze functie is geworven nadat de gemeente de bovengenoemde kaders heeft vastgelegd.
Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat hierdoor meer aandacht uitgaat naar grotere gebiedsontwikkelingen die onder de MPG vallen dan voorheen. Voor ambtelijk opdrachtgevers is het volgens gesprekspartners een uitdaging om voldoende aandacht voor een project te hebben wanneer zij ook andere vaste taken hebben. Uit de gevoerde gesprekken in het casusonderzoek komt naar voren dat de sturingsdriehoek van ieder groot project (bestuurlijk opdrachtgever, ambtelijk opdrachtgever en ambtelijk opdrachtnemer) iedere twee weken bijeenkomt als stuurgroep om de voortgang van het project te bespreken. Wanneer nodig worden ook andere wethouders bij het overleg betrokken, met name als een vraagstuk relateert aan de portefeuille van een andere wethouder. Daarnaast hebben de wethouders die een groot aantal projecten in hun portefeuille hebben wekelijks een vast portefeuillehoudersoverleg over deze projecten. In de portefeuillehoudersoverleggen wordt ook besluitvorming in het college en de raad voorbereid. Verder zijn er blijkens gevoerde gesprekken op operationeel niveau ook vaste overlegstructuren, waarbij de frequentie per project soms verschilt, afhankelijk van de omvang van een project. Gesprekspartners geven aan dat de frequentie van overleg niet is vastgelegd in aparte werkwijzen of projectinstructies, maar bepaald wordt aan de hand van wat in een project nodig is.
2.2.2 De gemeente werkt met vaste werkwijzen voor projectmatig werken Zoals ook uit eerder rekenkameronderzoek naar grote projecten naar voren kwam werkt de gemeentelijke organisatie al een tijd met vaste werkwijzen bij projectmatig werken. Er is een stuurgroep projectmatig werken ingericht die een professionaliseringsslag heeft gemaakt in projectmatig werken door diverse werkwijzen en formats te actualiseren of op te stellen en beschikbare informatie beter toegankelijk te maken. De gemeente heeft voor medewerkers een intranetpagina ingericht waarop alle werkwijzen en toelichtingen toegankelijk zijn.70 De gemeente maakt daarbij onderscheid tussen drie typen projecten: • Gemeentelijke projecten: deze projecten zijn de verantwoordelijkheid van de gemeente, waarbij de gemeente initiatiefnemer is. • Anterieure projecten: deze projecten zijn de verantwoordelijkheid van een externe initiatiefnemer, zoals een projectontwikkelaar. De gemeente stelt kaders, waaraan de initiatiefnemer invulling moet geven. De gemeente faciliteert de initiatiefnemer wanneer nodig of wenselijk. • Gebiedsontwikkelingen: dit betreft de planmatige ontwikkeling van een gebied, waarbij de gemeente initiatiefnemer is. Onder een gebiedsontwikkeling kunnen meerdere gemeentelijke en/of anterieure projecten vallen.
Voor elk van deze typen projecten is aan de hand van een projectfasering omschreven welke stappen genomen moeten worden, welke producten opgeleverd moeten worden en wie die 69 Gemeente Hilversum (december 2021). Inrichting sturingsdriehoek en doorontwikkelde rol van ambtelijk opdrachtgever. 70 Gemeente Hilversum (2026). Intranetpagina Hilversumse standaard voor projectmatig werken. 37 producten goed moet keuren. Daarvoor wordt ook doorverwezen naar relevante formats en werkwijzen die projectmedewerkers kunnen gebruiken. Op het moment van schrijven van dit rapport zijn de werkwijzen voor gemeentelijke projecten en anterieure projecten gereed en wordt de werkwijze voor gebiedsontwikkelingen afgerond. Ook heeft de organisatie geïnventariseerd voor welke stappen bij gebiedsontwikkelingen nog aanvullende formats nodig zijn.71 De voortgang van het project wordt bijgehouden in periodieke voortgangsrapportages. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van een vast format. Daarin zijn onder andere de specificaties van het project opgenomen, zoals de doorlooptijd, sturingsdriehoek en bijbehorende begrotingsprogramma. Aan de hand van een stoplichtmodel wordt op diverse beheersaspecten (geld, risico, organisatie, tijd, informatie, communicatie en kwaliteit) de voortgang van het project beoordeeld.
Bij het beheersaspect ‘geld’ staat bijvoorbeeld een beoordeling bij vragen als ‘’verloopt het plan conform prognose van dit jaar ten opzichte van het projectplan?’’ en ‘’is financiële bijstelling noodzakelijk, gezien het verwachte uitgavenpatroon in deze fase?’’ Bij andere beheersaspecten wordt onder meer nagegaan in hoeverre er een actuele inventarisatie van risico’s, capaciteitsraming en planning is en of dit voldoet aan de gestelde kaders.72 De financieel adviseur die betrokken is bij het project heeft daarnaast de verantwoordelijkheid om een juist, volledig en actueel financieel overzicht van het project bij te houden (aan de hand van budget, bestedingen, verplichtingen, prognose en kasritme van het project). De input daaruit wordt in de voortgangsrapportages meegenomen.73 Voor ieder (groot) project wordt drie keer per jaar een voortgangsrapportage opgesteld, ter voorbereiding op drie centrale momenten in de P&C-cyclus (voorjaarsnota, begroting en jaarrekening). Daarbij neemt de projectleider het initiatief. De projectleider vraagt daarbij advies van financiën en control en de ambtelijk opdrachtgever. De voortgangsrapportages worden besproken in het projectteam en de sturingsdriehoek.
Uit gesprekken komt naar voren dat er na iedere ‘ronde’ waarin voortgangsrapportages zijn opgesteld een evaluatieoverleg plaatsvindt met alle ambtelijk opdrachtgevers om ervaringen uit te wisselen. Ook geven gesprekspartners aan dat er voor projectmanagers maandelijks een intervisiemoment wordt georganiseerd om de voortgang van projecten te bespreken en ervaringen te delen. Middels casusonderzoek is geverifieerd dat de rapportages daadwerkelijk drie keer per worden opgeleverd. De rapportage bevat een vaste set aan onderwerpen waar verslag over wordt gedaan en checkvragen die worden gesteld over de onderwerpen risico's, organisatie, tijd, geld, communicatie en participatie en kwaliteit. Met deze vragen wordt verschillend omgegaan. In sommige gevallen is het antwoord op een check vraag negatief (het ontbreekt bijvoorbeeld aan een actuele stakeholderanalyse), maar wordt niet duidelijk hoe hiermee wordt omgegaan. Deze rapportages bevatten doorgaans ook een risicoanalyse, hoewel deze analyse in sommige gevallen ontbreekt. De rapportages bevatten ook financiële informatie: dit verschilt wel per project. In het geval van Anna's Hoeve wordt de stand van zaken van de grondexploitatie opgenomen in de rapportage.
In het geval van het Circusterrein bevat de rapportage wel informatie over de ingeschatte kosten, maar geen rapportage over de volledige financiële stand van zaken in de grondexploitatie inclusief opbrengsten van het project. 71 Gemeente Hilversum (2025). Inventarisatie noodzaak, aanwezigheid en kwaliteit formats. 72 Gemeente Hilversum (2025). Voortgangsrapportages grote projecten Anna’s Hoeve, Sportpark, Circusterrein en Stationsgebied. 73 Gemeente Hilversum (2025). Financieel adviseur projecten. 38 3. Informatievoorziening en verantwoording Het is belangrijk dat de raad goed kaders kan stellen en kan controleren in hoeverre de uitvoering binnen die kaders plaatsvindt. Een tijdige, juiste en volledige informatievoorziening door het college is daarbij de basis. Dit hoofdstuk gaat in op hoe die informatievoorziening is ingericht en hoe de raad op basis daarvan kaders stelt, controleert en bijstuurt. In dit hoofdstuk worden de volgende deelvragen beantwoord: 6. Hoe is de informatievoorziening en verantwoording bij grote projecten ingericht? 7.
In welke mate is de raad op basis van de informatievoorziening en verantwoording in staat om waar nodig bij te sturen en te controleren? 3.1 Informatievoorziening en verantwoording Kernbevinding: De MPG en de P&C-stukken zijn belangrijke verantwoordingsdocumenten die de raad inzicht geven in het (financieel) verloop van grote projecten en gebiedsontwikkelingen. Daarnaast informeert het college de raad actief over grote projecten in voortgangsrapportages, informatiebrieven en soms door middel van beeldvormende sessies of werkbezoeken. De ARC speelt daarbij een belangrijke rol als voorportaal van de raad voor het college. 3.1.1 De MPG en P&C-cyclus zijn de basis voor de informatievoorziening over projecten In de financiële verordening van de gemeente Hilversum (vastgesteld door de gemeenteraad op 18 december 2024)74 hebben raad en college aanvullende afspraken gemaakt over tussentijdse informatievoorziening door het college aan de raad. Samengevat zijn deze afspraken als volgt: • Het college informeert de raad tijdig wanneer er een financiële over- of onderschrijding van 250.000 euro of meer wordt verwacht. Dit geldt voor baten en lasten van een begrotingsprogramma, overschrijdingen van investeringskredieten en afwijkingen in de reserves en voorzieningen (dus ook in relatie tot projecten of gebiedsontwikkelingen).
‘’Politiek belangrijke’’ financiële afwijkingen meldt het college altijd, ongeacht de hoogte. • Het college verwerkt financiële afwijkingen waar mogelijk in de reguliere P&C-cyclus (voorjaarsnota, eindejaarsrapportage en jaarrekening). Hoofdstuk 1 ging al uitgebreid in op de MPG. Dit document is specifiek gericht op de voortgang van gebiedsontwikkelingen en is daarmee de belangrijkste manier waarop het college de raad informeert over de voortgang van grote projecten. De raad bespreekt de MPG jaarlijks zowel in beeldvormende als in oordeelsvormende en besluitvormende zin. In lijn met de financiële verordening van de gemeente informeert het college de raad daarnaast in de planning- en controledocumenten (P&C-cyclus, bestaande uit de voorjaarsnota, kadernota, eindejaarsrapportage en jaarstukken) periodiek over de (financiële) voortgang van grote projecten in de paragraaf Grondbeleid. In deze paragraaf informeert het college de gemeenteraad over de (lopende) grondexploitaties en daarnaast in de begroting ook (beknopt) over de voortgang van specifieke gebiedsontwikkelingen. Zo is in de programmabegroting voor 2026 over de in dit onderzoek meegenomen casussen opgenomen: • In het Stationsgebied wordt in 2026 gestart met de bouw van de ondergrondse fietsenstalling, als onderdeel van een grotere opdracht met twee bouwblokken die vallen 74 Gemeente Hilversum (18 december 2024).
Raadsbesluit vaststellen aangepaste financiële verordening. 39 onder de grondexploitatie Stationsplein. Verder vindt de sloop van eerste panden plaats aan de Koninginneweg, wordt Langgewenst heringericht en staat de overkapping van het busstation op de planning. Verder bereidt de gemeente zich in 2026 voor op de opening van de grondexploitatie Koninginneweg. • In 2026 vinden in Anna’s Hoeve mogelijk nog wat werkzaamheden plaats voor de afronding van het openbaar gebied. De wijk is verder bijna voltooid, waarbij de bouw van de laatste woningen in 2025 is afgerond; • In de gebiedsontwikkeling Circusterrein wil de gemeente ‘’op korte termijn’’ 400 flexwoningen realiseren, waarbij de gemeente ernaar streeft dat bewoners vanaf oktober 2026 de sleutel van hun woning krijgen.75 In de vaste paragraaf Weerstandsvermogen en risicomanagement geeft het college daarnaast periodiek een toelichting over de financiële positie van de gemeente in brede zin. Zoals in hoofdstuk 2 toegelicht is in de recentste programmabegroting aan de raad gevraagd om uitgangspunten voor het financieel beleid te actualiseren. 3.1.2 Het college informeert de raad tussentijds actief over de voortgang van projecten De gemeenteraad van Hilversum kent sinds de huidige raadsperiode een vaste raadscommissie Ruimtelijke Ordening en Projecten76.
In deze raadscommissie bespreekt de raad raadsvoorstellen ten aanzien van gebiedsontwikkelingen en grote projecten in zowel beeldvormende als oordeelsvormende zin. Vast agendapunt bij deze raadscommissie is ook het behandelen van (openstaande) toezeggingen van betrokken portefeuillehouders. Voor het project Stationsgebied ontvangt de raad vanaf 2024 jaarlijks een voortgangsrapportage van het college. In deze voortgangsrapportages informeert het college de raad met name over de financiële stand van zaken en de op dat moment actuele prognose van het project. Ook gaat het college in de voortgangsrapportages in op de uitgevoerde werkzaamheden in relatie tot de kaders en doelen die de raad voor het project heeft vastgesteld.77 In de voortgangsrapportages benoemt het college diverse risico’s in relatie tot het project, en op hoofdlijnen ook beheersmaatregelen over hoe het college met die risico’s wil omgaan. Zo geeft het college in de recentste rapportage (oktober 2025) in relatie tot de planning aan: ‘’ Er is een groot aantal raakvlakken tussen de verschillende uitvoeringswerkzaamheden binnen het Stationsgebied. Door de grote hoeveelheid onderlinge afhankelijkheden tussen verschillende projecten én de beperkte fysieke ruimte in het gebied, bestaat het risico dat de planning onder druk komt. Dit kan leiden tot vertragingen in de uitvoering en/of hogere bouwkosten.
In het project is een planner/faseringsmanager om dit risico zoveel als mogelijk te beheersen.’’78 Collegebrieven of raadsinformatiebrieven zijn eveneens een belangrijk middel waarmee het college de raad tussentijds informeert. Vaak naar aanleiding van een actuele ontwikkeling in een project. Het college maakt daar relatief vaak gebruik van. Zo heeft het college in de raadsperiode sinds 2022 16 informatiebrieven met de raad gedeeld over het Stationsgebied, acht over het Circusterrein en twee over Anna’s Hoeve.79 Deze brieven geven de raad zowel inzicht in financiële als inhoudelijke of juridische ontwikkelingen, zoals de Raad van Stateprocedure omtrent het bestemmingsplan voor het Stationsgebied. 75 Gemeente Hilversum (2025). Programmabegroting 2026, paragraaf grondbeleid: link. 76 Gemeente Hilversum (2026). Agenda’s commissie Ruimtelijke Ordening en Projecten: link. 77 Gemeente Hilversum (17 oktober 2025). Voortgangsrapportage stationsgebied: link. 78 Gemeente Hilversum (17 oktober 2025). Voortgangsrapportage stationsgebied: link. 79 Gemeente Hilversum (2026). Overzicht collegebrieven en raadsinformatiebrieven: link. 40 Tot slot komt uit gevoerde gesprekken naar voren dat het college de gemeenteraad in voorkomende gevallen ook informeert door middel van beeldvormende sessies en werkbezoeken.
In aansluiting daarop kunnen raadsleden bij vragen over een raadsvoorstel direct contact opnemen met de ambtelijke opsteller van het stuk. Dat wordt volgens gesprekspartners aan beide kanten als positief ervaren. Tegelijkertijd geven gesprekspartners aan dat gesprekken tussen hierover raad en college, respectievelijk tussen raad en organisatie door financiële tegenvallers, scopewijzigingen en bijgestelde planningen vaker gaan over (het vermijden van) financiële risico’s en minder over de inhoudelijke kaders. De Audit- en rekeningcommissie (ARC) als voorportaal voor het college Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat de Audit- en rekeningcommissie (ARC) een belangrijke rol speelt als ‘voorportaal’ voor de raad bij financiële vraagstukken. De ARC komt ongeveer eens per maand bijeen en bespreekt, soms in aanwezigheid van de portefeuillehouder financiën, raadsstukken voor met een belangrijke financiële component. Denk bijvoorbeeld aan de financiële verordening80 en het accountantsverslag over de jaarrekening.81 In het voorjaar van 2025 besprak de ARC ook in drie achtereenvolgende vergaderingen de voorgenomen position paper van het college over de financiële kaders en kengetallen die centraal moeten staan in de begroting. De ARC bespreekt eveneens ieder jaar de actualisatie van de MPG, voordat deze in de raad behandeld wordt.
Daarmee krijgen raadsleden al in een eerder stadium de gelegenheid om mondelinge vragen te stellen over de voortgang van gebiedsontwikkelingen vanuit financieel perspectief. Daarbij wordt onder meer gesproken over de schuldenpositie van de gemeente, financiële kengetallen en het weerstandsvermogen.82 3.2 Rol van de raad in bijsturen en controleren Kernbevinding: De raad maakt actief gebruik van het raadsinstrumentarium (moties en amendementen) om kaders mee te geven of bij te sturen waar de raad dat van belang vindt. Dat geldt met name op het gebied van financiën en (financieel) risicomanagement. Raadsleden vinden het belangrijk dat de informatie die zij ontvangen over grote projecten bruikbaar is en ook mogelijkheden biedt om (alternatieve) keuzes te maken. De raad ziet ontwikkelmogelijkheden in het tijdig aanhaken van de raad bij planvorming door het college, voldoende overzicht over de lopende projecten en inzicht in de maatschappelijke effecten van projecten. 3.2.1 De raad zet het raadsinstrumentarium actief in Sturing van de raad op grote projecten vindt plaats op drie manieren: 1. De raad stelt inhoudelijke beleidskaders vast met ambities en doelen voor bepaalde beleidsterreinen, bijvoorbeeld op het gebied van de ambities voor woningbouw. 2. De raad stelt inhoudelijke (en financiële) kaders vast voor grote projecten.
Dat kan door middel van het vaststellen van bestemmings- of omgevingsplannen, het vaststellen van (voorbereidings)kredieten voor planvorming en uitvoering van projecten en via de reguliere P&C-cyclus. 3. De raad zet het raadsinstrumentarium in om bij te sturen op (kaders voor) grote projecten en de informatievoorziening door het college hierover. 80 Gemeente Hilversum (27 november 2024). Agenda Audit- en rekeningcommissie: link. 81 Gemeente Hilversum (28 mei 2025). Agenda Audit- en rekeningcommissie: link. 82 Gemeente Hilversum (8 april 2026). Agenda Audit- en rekeningcommissie: link. De gemeenteraad van Hilversum maakt actief gebruik van het raadsinstrumentarium op het gebied van grote projecten. Een aantal moties van vóór 2020 kwam al in hoofdstuk 1 aan de orde. Uit het overzicht van moties komt met name naar voren dat de raad actief toeziet en (bij)stuurt met het oog op de financiële aspecten bij grote projecten. De moties, amendementen en schriftelijke vragen die raken aan grote projecten zijn in wat mindere mate gericht op inhoudelijke (beleids-)kaders die de raad eerder heeft vastgesteld. De raad heeft met name in 2020 en 2021 een aantal moties ingediend met het oog op de financiële kaders omtrent grote projecten en gebiedsontwikkelingen.