CConstaterende datHilversum
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Eindrapport Rekenkameronderzoek Grote Projecten Hilversum

COMMISSIE Ruimtelijke Ordening en Projecten 23 september 2026, gemeente HilversumBij agendapunt: Rekenkameronderzoek Grote projecten20.217 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

26 augustus 2026 26 augustus 2026

1 Colofon Datum: 26-8-2026 Opdrachtgever: Rekenkamer Hilversum Contactpersoon: Eva de Spa, secretaris-onderzoeker Rekenkamer Hilversum e.despa@hilversum.nl Onderzoekers: Robert Klaassen robert@necker.nl Arco de Baat arco@necker.nl Maarten van der Velde maartenvandervelde@necker.nl 2 Inhoud Bestuurlijke nota ................................ ................................ ................................ .......................... 3 Inleiding ............................................................................................................................................... 3 Doelstelling en onderzoeksaanpak ..................................................................................................... 3 Vraagstelling ........................................................................................................................................ 4 Leeswijzer ............................................................................................................................................ 5 Kernbevindingen ..................................................................................................................................... 6 Conclusies en aanbevelingen ..................................................................................................................

8 Conclusies ............................................................................................................................................ 8 Aanbevelingen ................................................................................................................................... 11 Nota van bevindingen ................................ ................................ ................................ ................ 13 1. Besluitvorming en sturing ................................................................................................................. 14 1.1 Kaders en doelen voor ruimtelijke ontwikkeling ........................................................................ 14 1.2 Toepassing van kaders in grote projecten: drie casussen .......................................................... 19 1.3 Toepassing kaders en waarmaken van beleidsambities via grote projecten ............................ 27 2. Rolneming en samenspel.................................................................................................................. 31 2.1 Rollen raad, college, organisatie bij grote projecten en samenspel .......................................... 31 2.2 Opdrachtgeverschap en opdrachtnemerschap grote projecten ............................................... 34 3.

Informatievoorziening en verantwoording ...................................................................................... 38 3.1 Informatievoorziening en verantwoording ................................................................................ 38 3.2 Rol van de raad in bijsturen en controleren ................................................................................ 40 Bijlage 1 – Onderzoeksverantwoording ............................................................................................... 46 Bijlage 2 – Analysekader ....................................................................................................................... 48 Bijlage 3 – Rolverdeling raad en college volgens het grondbeleid ...................................................... 50 3 Bestuurlijke nota Inleiding De gemeente Hilversum heeft een groot aantal projecten in voorbereiding en uitvoering. Veel van deze projecten richten zich op het ruimtelijke domein. De aard en omvang van grote projecten verschilt: van de herinrichting van straten en wijken tot de (nieuw)bouw van schoolgebouwen. Alle grote projecten nemen bij elkaar een belangrijk deel van het budget van de gemeente voor hun rekening.

Bovendien zijn projecten een belangrijk middel voor de gemeente om maatschappelijke doelen te bereiken; denk aan goede onderwijshuisvesting, een veilige openbare ruimte en voldoende woningen. Gegeven het financiële en maatschappelijke belang van grote projecten kunnen zij ook vaak rekenen op een ruime belangstelling van de gemeenteraad. Tegelijkertijd worstelt de raad van Hilversum met dit onderwerp, zo bleek uit een inventarisatie bij de raadsfracties door de Rekenkamer Hilversum (hierna: de rekenkamer) voorafgaand aan het onderzoek. Raadsleden ervaren onvoldoende grip op grote projecten: projecten pakken veelal duurder uit en duren langer dan van tevoren beoogd. De raad vindt het lastig om op de juiste momenten kaders te stellen of bij te sturen om dit te voorkomen. De raad ervaart bovendien beperkt inzicht in hoe projecten verlopen, zowel per project als overkoepelend. Dit zijn geen nieuwe knelpunten: ook uit eerder onderzoek door de rekenkamer in 2010 en 2012 kwamen deze naar voren en droeg de rekenkamer suggesties aan om de rolneming en informatiepositie van de raad bij grote projecten te verbeteren. In de tussentijd zijn er in Hilversum diverse stappen gezet om de sturing op grote projecten te versterken. De rekenkamer heeft gegeven het bovenstaande (opnieuw) onderzoek gedaan naar grote projecten.

De rekenkamer wil eerder onderzoek niet overdoen, maar wil op basis van de huidige inrichting van de sturing op grote projecten lessen identificeren waar raad, college en organisatie in de toekomst hun voordeel mee kunnen doen. Doelstelling en onderzoeksaanpak Met het onderzoek wil de rekenkamer zich richten op de besluitvorming, sturing en verantwoording over grote projecten in het ruimtelijke domein en daarbij lessen formuleren voor de toekomst. De rekenkamer wil gegeven de Hilversumse context met name lessen formuleren die bijdragen aan de informatiepositie en rol van de raad bij grote projecten. De rekenkamer richt zich op de doelmatigheid en doeltreffendheid van een drietal deelaspecten: • De besluitvorming over en sturing op beleidsdoelstellingen van grote projecten, waarbij de rekenkamer met name wil kijken naar het maatschappelijk belang van grote projecten; • De rolneming van en het samenspel tussen de raad, het college en de organisatie bij grote projecten; • De informatievoorziening en verantwoording over grote projecten aan de raad. Om te zorgen dat de aanbevelingen uit het onderzoek voldoende specifiek zijn en het samenspel tussen college en gemeenteraad verder helpen, richten we ons in dit onderzoek specifiek op projecten in het ruimtelijk domein.

De gemeente Hilversum heeft geen aparte definitie van grote projecten, maar de term grote projecten wordt binnen de gemeente enkel gebezigd in relatie tot de 4 Meerjarenprognose Grondexploitatie. Deze beperkt zich tot ruimtelijke projecten in het kader van gebiedsontwikkelingen waarbij de gemeente zelf initiatiefnemer is. Deze afbakening zullen we ook toepassen in dit onderzoek. Naast het feit dat dit past in de Hilversumse context, is het ook onderzoeksmatig een logische aanpak. Ruimtelijke projecten hebben namelijk een specifieke financiële en maatschappelijke dynamiek en zijn daarom lastig te vergelijken met andere projecten zoals ICT-implementaties. Daarnaast zijn de geldende kaders voor deze projecten dermate verschillend dat het lastig is om deze in samenhang te bekijken. In het onderzoek is door middel van documentanalyse en interviews gekeken naar algemene beleidskaders en werkwijzen rond grote projecten. Zie Bijlage 1 voor de onderzoeksverantwoording. Daarnaast zijn drie casussen verdiepend onderzocht: de projecten Stationsgebied, Anna’s Hoeve en Circusterrein. De wijze van analyse is uitgewerkt in een analysekader, zie hiervoor Bijlage 2.

Vraagstelling De rekenkamer stelt de volgende vraag in dit onderzoek centraal: Hoe organiseert en beheerst de gemeente Hilversum grote projecten en welke leerpunten over de beheersing van grote projecten kan de gemeente als geheel (raad, college en ambtelijke organisatie) halen uit ervaringen in de praktijk? De rekenkamer heeft de volgende deelvragen geformuleerd, geclusterd op de drie centrale deelaspecten van het onderzoek: Besluitvorming en sturing 1. Welke kaders (algemeen en per project) en maatschappelijke doelen (per project) hebben raad en college vastgesteld voor grote projecten in de gemeente Hilversum? 2. Op welke wijze worden deze kaders toegepast in de uitvoering van grote projecten? 3. In hoeverre slaagt de gemeente erin om haar beleidsambities middels grote projecten waar te maken? Rolneming en samenspel 4. Welke rollen hebben raad, college en organisatie bij grote projecten en hoe functioneert het samenspel tussen deze gremia bij grote projecten? 5. Hoe zijn het opdrachtgeverschap (bestuurlijk en ambtelijk) en het opdrachtnemerschap bij grote projecten vormgegeven en hoe functioneert dit in de praktijk? Informatievoorziening en verantwoording 6. Hoe is de informatievoorziening en verantwoording bij grote projecten ingericht? 7.

In welke mate is de raad op basis van de informatievoorziening en verantwoording in staat om waar nodig bij te sturen en te controleren? Timing van het onderzoek Per 1 januari 2027 vormen de huidige gemeenten Hilversum en Wijdemeren gezamenlijk de gemeente Hilversum. De bestuurlijke fusie zal er ongetwijfeld voor zorgen dat de manier waarop wordt omgaan met gebiedsontwikkeling met elkaar besproken wordt. Dit rapport loopt niet op dat gesprek vooruit, maar biedt er wel input voor. 5 Leeswijzer De rapportage bestaat uit deze bestuurlijke nota en een nota van bevindingen. De bestuurlijke nota bestaat uit de inleiding, de kernbevindingen en de conclusies en aanbevelingen. De nota van bevindingen bestaat uit drie hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk richt zich op het deelaspect besluitvorming en sturing. Het tweede hoofdstuk gaat in op het deelaspect rolneming en samenspel. Daarna legt het derde hoofdstuk de focus op informatievoorziening en verantwoording. In Bijlage 1 staat een nadere onderzoeksverantwoording. 6 Kernbevindingen Hilversum heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een gemeente waar veel grote ruimtelijke projecten worden uitgevoerd. In de afgelopen jaren is de werkwijze rond deze grote projecten sterk geprofessionaliseerd en hebben het college en de gemeenteraad het gesprek gevoerd over de fasering van grote projecten.

Hierin lag de nadruk op de financiële draagkracht van de gemeente. In dit onderzoek komt het beeld naar voren van een gemeente met grote plannen, maar waar niet alles tegelijkertijd kan worden gerealiseerd. Dit wordt hieronder uitgewerkt in enkele kernbevindingen. De kernbevindingen richten zich met name op de feitelijke onderzoeksbevindingen. In de conclusies en aanbevelingen worden deze bevindingen nader geduid. Besluitvorming en sturing Inhoudelijke kaders voor de ruimtelijke ontwikkeling (en daarmee voor grote ruimtelijke projecten) van Hilversum zijn de Omgevingsvisie en de onderliggende (voor een deel nog op te stellen) programma’s, waaronder gebiedsagenda’s. Het is de bedoeling dat grote projecten in de toekomst voortvloeien uit deze gebiedsagenda’s. De programma’s werken de ruimtelijke strategie uit de Omgevingsvisie uit. Het grond- en vastgoedbeleid schept kaders voor hoe de ruimtelijke ontwikkeling wordt aangevlogen. Voor grote projecten en gebiedsontwikkelingen is de Meerjarenprognose Gebiedsontwikkelingen (MPG) een belangrijk instrument. De MPG is bedoeld om de raad jaarlijks inzicht te geven in de ontwikkelingen in het ruimtelijke domein aan de hand van een prognose van kosten, opbrengsten, risico’s en resultaten in meerjarenperspectief. De MPG geeft de raad inzicht in sturingsmogelijkheden, maar doet hierover geen voorstel.

Daarmee laat de MPG de daadwerkelijke sturing op basis van de inzichten uit de MPG impliciet aan de gemeenteraad. Rolneming en samenspel Het samenspel tussen raad, college en organisatie bij grote projecten heeft zich sinds eerder rekenkameronderzoek verder ontwikkeld. In het grondbeleid is vastgelegd welke rol raad, college en organisatie hebben bij ruimtelijke ontwikkelingen, met een verdeling van (wettelijke) bevoegdheden over elk gremium. Daarnaast hebben raad en college in de loop der jaren verschillende (aanvullende) afspraken gemaakt over de financiële strategie bij en verantwoording over grote projecten. Daarbij komt naar voren dat de raad zo veel mogelijk (financiële) risico’s in projecten wil voorkomen. De organisatie heeft de afgelopen jaren stappen gezet om het opdrachtgeverschap en opdrachtnemerschap bij grote projecten te versterken. Daarvoor is onder meer een kader voor de sturingsdriehoek tussen portefeuillehouder, opdrachtgever en opdrachtnemer ingericht. Ook heeft een stuurgroep “projectmatig werken” een professionaliseringsslag doorgevoerd door vaste werkwijzen en formats voor diverse typen projecten en de verschillende stappen in projecten op te stellen.

Informatievoorziening en verantwoording De MPG en de P&C-stukken zijn belangrijke verantwoordingsdocumenten die de raad inzicht geven in het (financieel) verloop van grote projecten en gebiedsontwikkelingen. Daarnaast informeert het college de raad actief over grote projecten in voortgangsrapportages, informatiebrieven en soms door middel van beeldvormende sessies of werkbezoeken. De Audit- en rekeningcommissie (ARC) speelt daarbij een belangrijke rol als voorportaal van de raad voor het college. 7 De raad maakt actief gebruik van het raadsinstrumentarium (moties en amendementen) om kaders mee te geven of bij te sturen waar de raad dat van belang vindt. Dat geldt met name op het gebied van financiën en (financieel) risicomanagement. Raadsleden vinden het belangrijk dat de informatie die zij ontvangen over grote projecten bruikbaar is en ook mogelijkheden biedt om (alternatieve) keuzes te maken. De raad ziet ontwikkelmogelijkheden in het tijdig aanhaken van de raad bij planvorming door het college, verkrijgen van voldoende overzicht over de lopende projecten en hebben van inzicht in de maatschappelijke effecten van projecten. 8 Conclusies en aanbevelingen Conclusies 1. Met de Omgevingsvisie is een basis gelegd om de ontwikkeling van alle grote projecten onder te brengen in een eenduidig beleidsmatig kader.

De verbinding tussen algemeen beleid en concrete projecten is op sommige onderdelen nog in ontwikkeling. Projecten in Hilversum hebben een lange adem en zijn vaak tot stand gekomen op basis van eerder ruimtelijk beleid. Het is daarom niet mogelijk om volledig na te gaan hoe de verbinding tussen de onderzochte projecten (Anna's Hoeve, Stationsgebied en Circusterrein) en het algemene beleidskader van Hilversum eruitziet. Wel is er met de Omgevingsvisie en de gebiedsagenda’s een start gemaakt om alle projecten onder te brengen in een eenduidig beleidsmatig kader. De verbinding tussen algemeen beleid en specifieke ambities voor een bepaald gebied moet ontwikkeld worden in omgevingsprogramma’s en gebiedsagenda’s. Hiermee wordt een stabiele basis gecreëerd om de ambitieniveaus voor projecten voor langere termijn vast te stellen. Dit voorkomt tussentijdse scopewijzigingen en de hierbij behorende extra besluitvormingsprocessen die in sommige gevallen resulteren in extra kosten en ontwikkeltijd. 2. Hilversum heeft een hoog ambitieniveau, wat zich vertaalt in een actief grondbeleid en een groot aantal projecten dat tegelijkertijd wordt uitgevoerd. Hilversum wil tot 2040 6.000 woningen bouwen. Dit is gegeven de huidige grootte van de stad een stevige ambitie. Daarom worden er veel en grootschalige projecten geïnitieerd. De realisatie van deze projecten verloopt vaak parallel.

Dit betekent dat in begrotingen wordt gepland om in de komende jaren veel projecten tegelijk uit te voeren. 3. De verhouding tussen ambities en realisatie is een aandachtspunt. Doorgaans worden meer investeringen gepland dan feitelijk gerealiseerd. Hierdoor ontstaat onduidelijkheid over de staat van de gemeentelijke financiën. In de praktijk worden projecten vaak minder snel uitgevoerd dan gepland, waardoor de investeringsplanning wordt onderschreden. Dit komt omdat de gemeente de capaciteit niet heeft om alle geplande projecten tegelijkertijd uit te voeren en doordat projecten regelmatig stilliggen in verband met juridische procedures. Het fenomeen waarbij veel investeringen in de aankomende jaren worden gepland wordt de ‘boeggolf’ genoemd. Verschillende betrokkenen hebben een verschillende visie op deze boeggolf: sommigen noemen de boeggolf wenselijk tegen de achtergrond van projecten die door verschillende ruimtelijke en juridische procedures vertragen. Bij vertraging kan de ambtelijke capaciteit namelijk makkelijk elders worden ingezet en dit zorgt er mede voor dat ambtelijke capaciteit efficiënt wordt ingezet en de gemeente een aantrekkelijke werkgever blijft. Anderen, en ook de rekenkamer, constateren dat er aan de boeggolf risico’s kleven. Er worden verwachtingen gewekt rond de afronding van projecten die niet kunnen worden waargemaakt.

De langere looptijd van projecten ten opzichte van de planning zorgt vanwege prijsstijgingen voor overschrijdingen in investeringsbudgetten. 9 4. De gemeenteraad krijgt bij grote projecten de mogelijkheid om vooraf kaders vast te stellen. De mogelijkheid om te kiezen uit alternatieven is beperkt. Voor de onderzochte projecten geldt dat de gemeenteraad in staat is gesteld om van tevoren kaders en ambities vast te stellen, bijvoorbeeld via een nota van uitgangspunten of een stedenbouwkundig programma van eisen. De mogelijkheid om te kiezen uit alternatieven is hierbij niet altijd aanwezig. Vanuit de gemeenteraad is er behoefte aan een vast moment om te kiezen uit alternatieven rond een project. 5. De gemeenteraad maakt actief gebruik van het raadsinstrumentarium op het gebied van grote projecten. De gemeenteraad gebruikt zijn raadsinstrumentarium actief. Het college krijgt regelmatig vragen over specifieke grote projecten en ook dient de raad met regelmaat moties en amendementen in; zowel over specifieke projecten alsook meer overkoepelend over de (financiële) bestuurlijke aansturing van de fasering van grote projecten. 6. In de onderzochte projecten hebben meermaals tussentijdse wijzigingen in scope of bestuurlijke ambities plaatsgevonden. De relatie tussen ambities, geïnvesteerde middelen en uitkomsten wordt hierdoor voor de gemeenteraad minder inzichtelijk.

In de onderzochte projecten hebben enkele tussentijdse wijzigingen in de scope of de bestuurlijke ambities plaatsgevonden, bijvoorbeeld het toevoegen van een warmte-koudeopslag in het Stationsgebied, het wijzigen van de bouwhoogte in Anna’s Hoeve en het wijzigen van de invulling van het Circusterrein van een combinatie van wonen, werken en voorzieningen naar een tijdelijke invulling (alleen sociale huurwoningen). Wijzigingen in de bestuurlijke ambities of de projecten worden in alle gevallen voorgelegd aan de gemeenteraad. Na een dergelijke wijziging is niet altijd meer helder in hoeverre het project nog beantwoordt aan de oorspronkelijke scenariokeuze van de gemeenteraad. Tevens is op financieel niveau niet altijd duidelijk of wijzigingen in de begroting gevolg zijn van hogere ambities of van andere factoren. 7. De Meerjarenprognose Grondexploitaties is een instrument waarmee de raad op de hoogte blijft van de algemene stand van zaken rond grote projecten. Informatie over concrete outputindicatoren in relatie tot de Omgevingsvisie, en informatieverstrekking over de planning van projecten zijn aandachtspunten. De raad blijft jaarlijks op de hoogte van ontwikkelingen in projecten via de Meerjarenprognose Grondexploitaties (MPG).

Deze MPG geeft met name op hoofdlijnen inzicht in hoe projecten bijdragen aan de beleidsambities van de gemeente en slechts in beperkte mate in daadwerkelijk gerealiseerde resultaten. Hierbij valt op dat de overkoepelende rapportage vrij uitgebreid is, maar de rapportage per project beperkter is. Met name de rapportage over risico’s is beperkt. De projecten zijn verder wel gerelateerd aan de drie hoofdambities, maar niet aan de doelen, maatregelen en indicatoren die hiervoor in de Omgevingsvisie zijn uitgewerkt. Planningen van projecten verschuiven daarnaast regelmatig zonder dat altijd voor de raad duidelijk is welke oorza(a)k(en) dit heeft. 8. De interne werkwijze en bestuurlijke en ambtelijke aansturing rond grote projecten is de afgelopen jaren geprofessionaliseerd, onder andere door implementatie van vaste overleggen, rapportages, kaders en formats. De afgelopen jaren is de interne aansturing van grote projecten sterk geprofessionaliseerd. De aansturing van alle grote projecten verloopt via een uniforme structuur van een bestuurlijke en een 10 ambtelijke opdrachtgever en een ambtelijke opdrachtnemer die op gezette tijden voortgangsoverleg voeren aan de hand van uniforme voortgangsrapportages.

Ook de werkwijze rond grote projecten is verbeterd: er zijn vaste werkwijzen ingevoerd voor het toewijzen van projectleiders, het plannen van de benodigde capaciteit en het voeren van intern overleg. 11 Aanbevelingen Aanbevelingen aan het college 1. Zorg dat ambities uit de Omgevingsvisie een logisch vervolg krijgen in gebiedsagenda’s en van daaruit in besluitvorming over grote projecten, zodat hiermee een koppeling ontstaat tussen de maatschappelijke doelstellingen uit de Omgevingsvisie en de uitvoering in projecten. Hilversum heeft een Omgevingsvisie vastgesteld. Tegelijkertijd wordt er gewerkt aan een veelheid aan projecten. Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat vanuit de Omgevingsvisie niet in alle gevallen een logische koppeling kan worden gemaakt met de ambities in een project. Hier kan een ‘tussenstap’ worden gemaakt door de Omgevingsvisie in omgevingsprogramma’s en gebiedsagenda’s uit te werken, waarin cijfermatig wordt vertaald hoe de ambities voor de stad als geheel hun plek moeten krijgen in de verschillende gebieden. Dit kan inzichtelijk maken hoe de bestuurlijke ambities per groot project, via de gebiedsagenda’s, zijn verbonden aan de (ruimtelijke) strategie voor Hilversum als geheel. Focus hierin niet alleen op bestuurlijke ambities, maar ook op maatschappelijke doelstellingen en maak dit concreter dan nu in de MPG het geval is. 2.

Maak in tussentijdse besluitvorming duidelijk hoe gewijzigde plannen zich verhouden tot de oorspronkelijk gekozen optie. Een risico van tussentijdse wijzigingen in een groot project is dat de relatie tot de oorspronkelijke ambities onduidelijk wordt. Tevens kan onduidelijkheid ontstaan over de vraag of wijzigingen in planning en budget gevolg zijn van nieuwe besluiten of andere oorzaken hebben. Het is belangrijk om bij voorstellen voor tussentijdse wijzigingen eenduidig in beeld te brengen hoe een project hiermee wijzigt ten opzichte van het gekozen alternatief, welke wijzigingen er zijn in planning en budget en in welke mate die het gevolg zijn van wijzigingen in ambities en in welke mate van andere oorzaken. 3. Grijp in voortgangsrapportages, met name in de MPG, terug op de oorspronkelijke ambities en rapporteer over de voortgang in relatie tot de oorspronkelijke planning en raming. De rekenkamer heeft geconstateerd dat informatievoorziening binnen de organisatie de afgelopen jaren is geprofessionaliseerd.

Informatievoorziening aan de gemeenteraad kan nog winnen aan kwaliteit op de volgende aspecten: • Het maken van de koppeling met de indicatoren uit de Omgevingsvisie; • Het kwantitatief en kwalitatief teruggrijpen op de oorspronkelijke ambities; • Het teruggrijpen op de oorspronkelijke financiële raming en de oorspronkelijke planning, de bij aanvang gesignaleerde projectrisico’s en de financiële impact van deze risico’s; • Het in voortgangsrapportages duidelijk maken voor welke onderdelen van het project nog ruimte voor sturing vanuit de gemeenteraad is en of er tussentijdse evaluaties en leermomenten zijn op basis waarvan de raad kan bijsturen. Bovenstaande punten zouden het meest uitgebreid in de MPG kunnen terugkomen. Dit is een momenteel al bruikbaar instrument, maar wint aan informatiewaarde voor de raad door deze aspecten hier beter in te verwerken. 12 4. Verminder de ‘boeggolf’: focus op een realistische investeringsraming en maak keuzes ten aanzien van de gemeentefinanciën op basis van deze bijgestelde raming. In Hilversum vertragen projecten regelmatig ten opzichte van de planning. Om te voorkomen dat de realisatie van ambities achterblijft worden daarom veel projectinvesteringen in korte tijd gepland. Hiermee wordt geanticipeerd op vertragingen die zich bij sommige projecten voordoen en op de onzekerheid die eigen is aan de uitvoering van grote projecten.

Als een project stilvalt kan de ambtelijke organisatie zich in ieder geval richten op andere projecten. Zo wordt gemeentelijke ambtelijke capaciteit efficiënt ingezet. Vanuit praktisch oogpunt heeft de boeggolf dus voordelen, maar vanuit een bestuurlijk en democratisch oogpunt is de boeggolf onwenselijk. Het structureel uitgaan van een boeggolf zorgt ervoor dat begrotingsinformatie minder betrouwbaar is, wat direct van invloed is op het budgetrecht van de gemeenteraad. Dit laatste is extra problematisch, nu het beeld is dat de gemeentefinanciën er op langere termijn minder goed voor staan. In reactie hierop is het college van plan om de huidige omvang van de geplande investeringen in te krimpen. De rekenkamer geeft in overweging mee dat de noodzaak van het inkrimpen van plannen onduidelijk is zolang de feitelijke omvang van investeringen lager is dan de investeringsplanning. De rekenkamer adviseert om de werkwijze rond de boeggolf zodanig aan te passen dat onderschrijding zoveel mogelijk wordt voorkomen. Zo ontstaat meer duidelijkheid over de financiële positie van de gemeente gedurende het begrotingsjaar. Dit kan door de investeringen niet te begroten per project, maar te clusteren. Op deze manier kan een realistische schatting worden gemaakt van de investeringsuitgaven in een begrotingsjaar en wordt de kans op onderbesteding van financiële middelen verkleind.

Aanbevelingen aan de raad 5. Let erop dat bij het vaststellen van (flankerend) beleid, de doelen uit de Omgevingsvisie worden ‘gekalibreerd’ en maak duidelijk hoe nieuw beleid in lopende projecten moet worden verwerkt. Het is raadzaam dat de gemeenteraad bij het vaststellen van flankerend beleid, zoals de Woonvisie (inhoudelijk) of het grondbeleid (procesmatig), erop let dat deze in lijn zijn met doelen uit de Omgevingsvisie en dat tussentijdse beleidswijzigingen op gezette tijden (bijvoorbeeld eens per bestuursperiode) in de Omgevingsvisie worden verwerkt. Ten slotte is het van groot belang om bij nieuw beleid als raad concreet te maken in hoeverre dit in lopende projecten moet worden verwerkt en het college te vragen om inzicht in wat hiervan de concrete gevolgen zijn. Het verwerken van nieuw beleid in lopende projecten leidt namelijk in sommige gevallen tot vertraging en meerkosten. 6. Kies een vast moment waarop een fundamenteel gesprek wordt gevoerd over de verschillende alternatieven in de ontwikkeling van een groot project, inclusief indicatieve financiële informatie over de haalbaarheid hiervan. De besluitvorming over grote projecten in Hilversum zou aan kwaliteit winnen als er voor ieder groot project vooraf een besluitvormingsmoment is waarop de raad kan kiezen uit alternatieven die tevens indicatief financieel zijn uitgewerkt.

Dit moment kan eventueel samenvallen met het vaststellen van een gebiedsagenda. Verzoek het college daarom om deze alternatieven voor ieder groot project uit te werken en op een vast moment in de besluitvorming te presenteren. 13 Nota van bevindingen 14 1. Besluitvorming en sturing Grote projecten zijn geen doel op zich, maar zijn een manier om ambities en doelen te bereiken. Die ambities en doelen zijn vervat in door de raad (of het college) vastgestelde kaders. Daaronder vallen visiedocumenten voor de langere termijn, beleidskaders voor specifieke beleidsvelden als wonen of mobiliteit, maar ook financiële kaders. Deze nota van bevindingen begint daarom met een toelichting op de belangrijkste kaders voor grote projecten. Daarna volgt hoe deze worden toegepast in een drietal projecten en vervolgens in hoeverre de gemeente er momenteel in slaagt om beleidsambities middels grote projecten waar te maken. In dit hoofdstuk worden de volgende deelvragen beantwoord: 1. Welke kaders (algemeen en per project) en maatschappelijke doelen (per project) hebben raad en college vastgesteld voor grote projecten in de gemeente Hilversum? 2. Op welke wijze worden deze kaders toegepast in de uitvoering van grote projecten? 3.

In hoeverre slaagt de gemeente er in om haar beleidsambities middels grote projecten waar te maken? 1.1 Kaders en doelen voor ruimtelijke ontwikkeling Kernbevinding: Inhoudelijke kaders voor de ruimtelijke ontwikkeling van Hilversum zijn de Omgevingsvisie en de onderliggende (voor een deel nog op te stellen) programma’s, waaronder gebiedsagenda’s. Deze programma’s werken de ruimtelijke strategie uit de Omgevingsvisie uit. Het grond- en vastgoedbeleid schept kaders voor hoe de ruimtelijke ontwikkeling wordt aangevlogen. Voor grote projecten en gebiedsontwikkelingen is de Meerjarenprognose Gebiedsontwikkelingen (MPG) een belangrijk instrument. De MPG is bedoeld om de raad jaarlijks inzicht te geven in de ontwikkelingen in het ruimtelijke domein aan de hand van een prognose van kosten, opbrengsten, risico’s en resultaten in meerjarenperspectief. De MPG geeft de raad inzicht in sturingsmogelijkheden, maar doet hierover geen voorstel. Daarmee laat de MPG de daadwerkelijke sturing op basis van de inzichten uit de MPG impliciet aan de gemeenteraad.

1.1.1 De Omgevingsvisie en de bijbehorende programma’s vormen het inhoudelijk kader De gemeenteraad van Hilversum heeft in mei 2024 de Omgevingsvisie 2040 vastgesteld.1 Deze Omgevingsvisie bestaat uit een (inhoudelijke) visie op de voorgenomen ontwikkeling van Hilversum tot 2040 en een uitwerking daarvan in ruimtelijke keuzes en beleidsmaatregelen.2 Een aantal ruimtelijke keuzes springt er daarbij uit: • Zo wil de gemeente vooral ontwikkelen binnen de bestaande stad en ruimtelijke ontwikkelingen alleen toestaan wanneer zij bijdragen aan een beter of duurzamer gebruik van de ruimte. • De gemeente wil richting 2040 ‘’gematigd groeien om sterk te blijven.’’ Concreet wil de gemeente tot 2040 6000 woningen bouwen. Op het moment van vaststellen van de Omgevingsvisie zijn er daarvan al 5000 woningen voorzien in bestaande plannen en 1 Gemeente Hilversum (15 mei 2024). Raadsbesluit vaststellen Omgevingsvisie. 2 Dit laat onverlet dat voorafgaand aan de invoering van de Omgevingswet de gemeente gebruik maakte van een aantal losse kaders voor gebieden in de gemeente. Deze zullen, waar relevant, in de casusbeschrijving terugkomen omdat een aantal van de onderzochte projecten deels stammen van voor 2024. 15 initiatieven.

In de Woonvisie (2021), een van de beleidskaders waarop de Omgevingsvisie stoelt, had de gemeente al de ambitie uitgesproken om tot en met 2030 3000 extra woningen te bouwen. In vergelijking met de Woonvisie reikt de Omgevingsvisie verder in de tijd en gaat de Omgevingsvisie ook uit van een meer gebiedsgerichte aanpak in de ruimtelijke ontwikkeling van de stad.3 • Verder wil de gemeente zo veel mogelijk gebiedsgericht werken. Dit houdt in dat de gemeente per gebied wil zoeken naar de juiste balans in de ruimtelijke inrichting, samen met inwoners en organisaties. De gemeente koos al eerder voor een gebiedsgerichte aanpak in de Structuurvisie Bruisend Hart (2022) die zich richtte op een verbetering van de entree naar Oost.4 Bij het vaststellen van de Omgevingsvisie is deze structuurvisie opnieuw gekwalificeerd als ‘programma’ onder de Omgevingsvisie, waarbij de inhoudelijke kaders van de structuurvisie gehandhaafd zijn.5 • Tot slot wil de gemeente de beschikbare ruimte in de stad waar mogelijk meervoudig gebruiken, vooral rondom OV-knooppunten. Dit houdt in dat meerdere functies (zoals groen, werk- en ontmoetingsplekken en voorzieningen) op één plek dichtbij elkaar gerealiseerd worden. Het idee hierachter is dat beperkte ruimte zo beter kan worden ingezet.6 Deze ruimtelijke keuzes zijn uitgewerkt langs drie opgaven: Duurzaam, Meedoen en Actief.

Daarbij heeft Duurzaam als doel om de kwaliteit van de leefomgeving te verbeteren. Meedoen heeft als doel om inwoners te laten meedoen en Actief draait om een toekomstbestendige economie. Deze drie invalshoeken worden in de Omgevingsvisie verder uitgewerkt met bijbehorende doelen en maatregelen.7 De raad heeft het college in het besluit over de Omgevingsvisie opgedragen om onderliggende programma’s in te richten.8 Dit zijn drie soorten programma’s: thematische programma’s voor de opgaven Duurzaam, Meedoen en Actief; gebiedsprogramma’s voor projecten en gebiedsagenda's; en een bedrijfsvoeringsprogramma, waaronder het deelprogramma kostenverhaal. In deze programma’s worden de voorgenomen doelen en maatregelen uit de Omgevingsvisie verder uitgewerkt en vertaald naar de uitvoeringspraktijk. 1.1.2 Gebiedsagenda’s moeten de vertaalslag maken tussen ambities en de uitvoeringspraktijk Uit de voor dit onderzoek gevoerde gesprekken komt naar voren dat de gemeente momenteel werkt aan verschillende gebiedsagenda’s. Daarbij wordt aan de hand van een analyse van de vraagstukken in een bepaald gebied bepaald wat meerjarige doelstellingen voor ontwikkeling zijn voor dat gebied en hoe de gemeente daar uitvoering aan wil geven. De aanpak met gebiedsagenda’s is in 2019 eerder toegepast in postcodegebied 1221.

De gemeente heeft die agenda niet alleen opgesteld, maar werkte daarbij samen met inwoners, ondernemers, ontwikkelaars en woningcorporaties, evenals diverse maatschappelijke organisaties.9 3 Gemeente Hilversum (7 juli 2021). Woonvisie Hilversum. 4 Gemeente Hilversum (7 juli 2022). Structuurvisie Bruisend Hart: link. 5 Gemeente Hilversum (12 juni 2024). Omgevingsvisie Hilversum 2040, deel C: uitwerkingen beleid en toepassingen, p. 44. 6 Gemeente Hilversum (12 juni 2024). Omgevingsvisie Hilversum 2040, deel A: visie op hoofdlijnen. 7 Gemeente Hilversum (12 juni 2024). Omgevingsvisie Hilversum 2040, deel C: uitwerkingen beleid en toepassingen. 8 Gemeente Hilversum (15 mei 2024). Raadsbesluit vaststellen Omgevingsvisie. 9 Gemeente Hilversum (geen datering). Gebiedsagenda 1221 Hilversum: link. 16 Het is volgens gesprekspartners de bedoeling dat de gebiedsagenda’s antwoord geven op de vraag hoe de drie opgaven Duurzaam, Meedoen en Actief uit de Omgevingsvisie voor het betreffende gebied opgepakt worden. Naast de genoemde gebiedsagenda voor 1221 is voor de gebieden Centrum en Bedrijventerrein Zuidwest inmiddels ook een gebiedsagenda opgesteld. Beide gebiedsagenda’s benoemen uitgangspunten uit de Omgevingsvisie.

De gebiedsagenda’s gaan in op aspecten omtrent duurzaamheid, inwoners participatie en economische ontwikkeling, hoewel de expliciete koppeling met de drie opgaven Duurzaam, Meedoen en Actief niet als zodanig in de gebiedsagenda’s terugkomt. Beide gebiedsagenda’s werken met een uitvoeringsagenda, waarbij voor een periode van vier jaar per kwartaal wordt aangegeven welke activiteiten de gemeente wil uitvoeren. Denk bijvoorbeeld aan het planten van bomen, het aanleggen van parkeerplaatsen en het herinrichten van wegen.10 Voor andere gebieden werkt de gemeente nog aan gebiedsagenda’s, waaronder een bredere gebiedsagenda Zuidwest die zich niet alleen richt op de bedrijventerreinen.11 Figuur 1: Visualisatie relatie inhoudelijke ambities gemeente, Omgevingsvisie en vertaalslag naar gebiedsprogramma’s en -agenda’s. 1.1.3 De nota grond- en vastgoedbeleid bepaalt de strategie voor ruimtelijke ontwikkeling De Omgevingsvisie bepaalt samen met de onderliggende programma’s de inhoudelijke ambities en doelen voor de ruimtelijke ontwikkeling van Hilversum. Hoe die ruimtelijke ontwikkeling door de gemeente wordt aangepakt, wordt bepaald in het grondbeleid. Daarvoor heeft de gemeenteraad een nota grond- en vastgoedbeleid vastgesteld. Tot 2019 hanteerde de gemeente Hilversum een faciliterend grond- en vastgoedbeleid.

Dit wil zeggen dat de gemeente wel ruimtelijke kaders stelde voor ontwikkeling, maar de regie en ontwikkeling overliet aan private partijen als projectontwikkelaars en corporaties. Tussen 2019 en 2025 hanteerde de gemeente een situationeel grond- en vastgoedbeleid. Dat houdt in dat de gemeente per situatie bekeek welke rol zij wilde innemen: faciliterend, regisserend (met meer sturing op initiatieven) en actief (waarbij de gemeente zelf initiatief neemt en instrumenten inzet om grond te ontwikkelen). Van die houding ging de gemeente ook uit bij het vaststellen van de Omgevingsvisie in 2024. Sinds 2026 hanteert de gemeente een actief grond- en vastgoedbeleid. De Nota grond- en vastgoedbeleid 2025-2028 is op 1 april 2026 door de gemeenteraad vastgesteld.12 Met actief grondbeleid kiest de gemeente bewust voor een koerswijziging ten opzichte van de insteek van de Omgevingsvisie. De gemeente wil met actief grondbeleid actiever grond en vastgoed verwerven, minnelijk of door middel van het vestigen van voorkeursrecht (waarbij grondeigenaren verplicht worden om bij verkoop de grond als eerste aan de gemeente aan te bieden). Ook wil de gemeente 10 Gemeente Hilversum (mei 2023). Gebiedsagenda Centrum; Gemeente Hilversum (november 2024). Gebiedsagenda Bedrijventerreinen Zuidwest. 11 Gemeente Hilversum (2025). Programmabegroting 2026: Ruimtelijke Ordening: link.

12 Gemeente Hilversum (1 april 2026). Raadsbesluit vaststellen Nota grond- en vastgoedbeleid 2025-2028. Inhoudelijke doelen en ambities van de gemeente per beleidsterrein: visies en beleidsnota’s (o.a. Woonvisie) Uitwerking in ruimtelijke strategie voor de gemeente tot 2040: Omgevingsvisie Uitwerking principes Omgevingsvisie: Gebiedsprogramma’s en gebiedsagenda’s 17 actiever de mogelijkheden van gronduitgifte (door verkoop, verhuur, bruikleen of erfpacht) inzetten.13 1.1.4 De meerjarenprognose gebiedsontwikkelingen is een belangrijk overzicht voor de sturing op projecten en gebiedsontwikkelingen De meerjarenprognose gebiedsontwikkelingen (MPG) is voor de gemeente Hilversum het belangrijkste instrument om te kunnen sturen op projecten en initiatieven in het ruimtelijke domein. Met de MPG wordt invulling gegeven aan de raadsbreed aangenomen motie “Inzicht in toekomstige financiële ruimte” van 11 november 2020.14 Met deze motie verzocht de raad het college om aan de hand van scenario's een inzicht te verschaffen over de voorgenomen investeringen en de bijbehorende financiën en eventuele extra projectkosten (zie ook hoofdstuk 3 voor een verdieping op de rolneming van de gemeenteraad).

Het doel van de MPG is om de raad jaarlijks een samenhangend beeld te geven van wat er in het ruimtelijke domein in Hilversum plaatsvindt en een achtergrond te bieden waartegen de raad projectbesluiten kan nemen.15 De MPG is een jaarlijkse rapportage met informatie op hoofdlijnen over zogeheten ‘waardebepalende factoren’ in gebiedsontwikkelingen, zoals programma, planning, parameters en grondprijzen. Daarbij wordt een prognose gemaakt van kosten, opbrengsten, risico’s en resultaat. De organisatie ontwikkelt de MPG jaarlijks door (mede in afstemming met de Audit- en rekeningcommissie – ARC) en legt dit jaarlijks aan de gemeenteraad voor ter besluitvorming.16 De MPG rapporteert over de financiële positie van de gemeente aan de hand van kengetallen De MPG is naast het geven van inzage in gebiedsontwikkelingen ook bedoeld om de raad inzicht te geven in de financiële positie van de gemeente en de invloed van gebiedsontwikkelingen hierop. In de rapportage daarover gebruikt de MPG steeds drie kengetallen: de schuldpositie (de mate waarin de schuldenlast drukt op de exploitatie), de solvabiliteit (in welke mate het gemeentelijke bezit is afbetaald) en de grondexploitatie (vergelijking van de waarde van de grondexploitaties met de jaarlijkse inkomsten van de gemeente).

Over de samenhang tussen deze kengetallen en de overige kengetallen die het Besluit Begroten en Verantwoorden voorschrijft verwijst de MPG naar de gemeentebegroting en jaarrekening. Waar de begroting een beeld geeft over de financiële positie van de gemeente voor een periode van vier jaar, kijkt de MPG in 2026 voor de genoemde kengetallen verder: tot en met 2035. De gemeente hanteert drie categorieën om de kengetallen te normeren: A, B en C. Categorie A geldt hierbij als het minst risicovol en categorie C als het meest risicovol. Met een motie heeft de raad in juni 2021 aan het college gevraagd jaarlijks te rapporteren in de begroting en jaarrekening over de inzet om categorie C zo veel mogelijk te voorkomen.17 13 Gemeente Hilversum (1 april 2026). Nota grond- en vastgoedbeleid 2025-2028, p. 11. 14 Gemeente Hilversum (11 november 2020). Raadsmotie Inzicht in toekomstige financiële ruimte. 15 Dit doel van de MPG komt ook jaarlijks terug als beslispunt in de raadsbesluiten waarin de raad de MPG’s vaststelt. 16 De MPG is vergelijkbaar met meerjarenperspectieven die in andere gemeenten worden toegepast. Voorbeelden uit andere gemeenten zijn het meerjarenperspectief ontwikkellocaties van de gemeente Doetinchem (link), het meerjarenperspectief gebiedsontwikkelingen van de gemeente Almere (link) en het meerjarenperspectief grondexploitaties en vastgoed van de gemeente Weert (link).

Een MPG is geen wettelijk verplicht instrument om de gemeentelijke grondexploitatie weer te geven, hoewel (middel)grote gemeenten wel vaak een dergelijk document opstellen om de raad inzicht te geven in de grondexploitatie. Kleinere gemeenten kennen niet altijd zo’n integraal overzicht van de grondexploitatie. 17 Gemeente Hilversum (2021-2026). Meerjarenprognoses Gebiedsontwikkelingen periode 2021-2026. 18 Ten slotte bevat de MPG een geheime bijlage waarin per project wordt ingegaan op de financiën van individuele projecten. In de loop der jaren18 constateert de gemeente regelmatig in de MPG dat de draagkracht van de organisatie in relatie tot de voorgenomen gebiedsontwikkelingen en projecten een uitdaging is. De MPG van 2021 licht toe dat de organisatie sinds 2012 met name gericht is op beheren en minder op ontwikkelen, en dat er gezien de ambities van de gemeente een verandering naar een ontwikkelorganisatie nodig is. Daarvoor ziet de gemeente een ‘flexibele schil’ van personeel als middel om dit te realiseren. In 2023 en in 2024 constateert de gemeente opnieuw dat de organisatie ‘’tegen haar grenzen aanloopt,’’ mede door de grote hoeveelheid complexe projecten. Hoofdstuk 2 gaat verder in op de rol van de organisatie bij grote projecten.

In samenhang hiermee komt uit de opeenvolgende MPG’s naar voren dat er een spanningsveld bestaat uit tussen de ambities van de gemeente en de financiële ruimte die hiervoor beschikbaar is. Al in 2021 omschrijft de gemeente de financiële opgave met betrekking tot de gebiedsontwikkelingen als ‘’uitdagend.’’ Vanaf 2024 benoemt de MPG ieder jaar dat de financiële positie van de gemeente onder druk komt te staan als gevolg van de ambities met betrekking tot de perspectiefgebieden. De verwachte schuldquote neemt jaarlijks toe en de solvabiliteitsratio neemt af (als gevolg van een teruglopende algemene reserve en hogere financieringsbehoefte). Beide kengetallen komen daarmee in meerjarenperspectief (over een periode van tien jaar) in categorie C (wanneer alle inkomsten en uitgaven in de begroting gerealiseerd worden en de perspectiefgebieden plaatsvinden zoals geraamd). Het kengetal grondexploitatie blijft echter in categorie A.19 1.1.5 De MPG benoemt diverse sturingsmogelijkheden, maar doet hierover geen voorstel Vanaf 2022 bevat de MPG een hoofdstuk ‘toekomstperspectief en conclusies.’ In dit hoofdstuk worden de bevindingen over de financieringsbehoefte voor ruimtelijke ontwikkelingen samengevat en voorzien van een vooruitblik. De MPG vat daarmee voor de raad samen over welk deel van de ruimtelijke ontwikkeling nog besluitvorming nodig is.

Zo benoemt de recentste MPG (uit 2026, behandeld door de raadscommissie op 6 mei 2026) dat de raad nog voor 58 procent van de financieringsbehoefte besluiten moet nemen (in 2025 was dit 75 procent). Daarbij benoemt de MPG ook steevast diverse sturingsmogelijkheden om de financieringsbehoefte te beïnvloeden:20 • Aanspraak maken op subsidie: dit betreft het dekken van (een deel van) de financieringsbehoefte met subsidies van derden. Dit is bijvoorbeeld toegepast bij het Circusterrein, waardoor een groot deel van de kosten van het bouw- en woonrijp maken van het terrein is gedekt; • Temporisering: in de MPG’s wordt een aantal jaren op rij benoemd dat projectplanningen eerder vertragen dan versnellen. Daarbij wordt steeds de nuance geplaatst dat dit ook een bewuste keuze kan zijn met het oog op de financiële positie van de gemeente. In de MPG’s wordt per gebiedsontwikkeling steeds aangegeven in hoeverre temporiseren passend is. In de MPG 2026 staat bijvoorbeeld dat temporiseren voor het Stationsgebied en Sportpark geen goede optie is, respectievelijk vanwege subsidie-eisen en de samenhang tussen onderdelen van de ontwikkeling. Voor het Bruisend Hart is echter vermeld dat temporiseren een afspraak is uit het coalitieakkoord. 18 Gemeente Hilversum (2021-2026). Meerjarenprognoses Gebiedsontwikkelingen periode 2021-2026. 19 Gemeente Hilversum (2021-2026).

Meerjarenprognoses Gebiedsontwikkelingen periode 2021-2026. 20 Gemeente Hilversum (2026). Meerjarenprognose Gebiedsontwikkeling 2026, hoofdstuk 6. • | Inhoudelijke optimalisatie: hiermee kunnen kosten worden beïnvloed door inhoudelijke aanpassingen te doen in een project. Inhoudelijke optimalisatie kan het beste plaatsvinden bij ontwikkelingen waar nog geen kaders of randvoorwaarden voor zijn vastgesteld. De MPG 2026 noemt het perspectiefgebied Circusterrein en onderdelen van de Hilversumse Meent als voorbeelden. Voor de meeste overige projecten ligt inhoudelijke optimalisatie volgens de MPG echter niet voor de hand. Hoewel de MPG dus diverse sturingsmogelijkheden voor de raad benoemt, geeft de MPG hierover geen advies en doet de MPG hierover geen voorstel. Daarmee laat de MPG de afwegingen over sturingsmogelijkheden impliciet aan de gemeenteraad. 1.2 Toepassing van kaders in grote projecten: drie casussen 1.2.1 Drie casussen als voorbeelden voor de aanpak van grote projecten De gemeente Hilversum kent een groot aantal gebiedsontwikkelingen en projecten die invulling geven aan de kaders in de Omgevingsvisie. Vaak betreft het echter gebiedsontwikkelingen en projecten die al eerder gestart zijn en een lange(re) aanloop kennen. Er is gekozen om in dit onderzoek in te zoomen op een drietal casussen.

Aan de hand van die drie casussen lichten we bevindingen over de aanpak van grote projecten nader toe. Dit betreft de casussen Anna’s Hoeve, Circusterrein en Stationsgebied. Onderstaande tabel bevat de algemene gegevens per casus: Anna’s Hoeve | Stationsgebied | Circusterrein Functies | 581 woningen, 31% | In het stationsgebied | 379 verplaatsbare sociale huur. Verder | komen een nieuw | sociale huurwoningen. bevat de wijk een park | busstation, een nieuwe | De locatie is tijdelijk en | inrichting openbare | voor een periode van 15 onderwijsvoorzieningen. | ruimte, een nieuwe | jaar, waarna een nieuwe fietsenstalling voor | bestemming wordt 5.000 fietsen, 365 | gezocht voor de woningen (33% sociale huur), 12.550 m2 aan | woningen. overige functies en de centrumring wordt omgelegd. Looptijd | 2010 – 2025 | 2016 – 2033 | 2026 Financiën (saldo baten | € 19.719.286 positief | €75.047.694 negatief | Onbekend en lasten) | (prognose 2025) Huidige fase | Afgerond | Lopend | Lopend Bestuurlijk | Geen bestuurlijk | Wethouder Voorink | Wethouder Kalk opdrachtgever | opdrachtgever (project afgerond) 1.2.2 Toelichting project Anna’s Hoeve Kernbevinding: Anna’s Hoeve is een voorbeeld van een langjarige gebiedsontwikkeling met verschillende fases: het gaat om de bouw van een woonwijk over de periode van bijna 10 jaar.

Het aantal woningen is uiteindelijk lager uitgevallen dan oorspronkelijk gepland, waarbi | j ook het aandeel sociale huur procentueel lager is dan in de oorspronkelijke plannen. Het lagere aantal woningen is mede gevolg van een keuze om de bouwhoogte te beperken. De gemeenteraad heeft verder aanvullende keuzes gemaakt om duurzaamheid van de gebo | uwen te verhogen en lokale opwekking van energie te organiseren. Het project heeft door de jaren heen veel winst opgeleverd voor de gemeente. 19 20 Afbeelding: projectgebied Anna’s Hoeve Bron: Gemeente Hilversum Het gebied Anna’s Hoeve ligt aan de Zuidoostkant van Hilversum en was in het verleden in gebruik als zandafgraving en later als vuilstort en vloeiveld (voor het bezinken van afvalwater). Op het terrein waren voorheen ook een Rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) en sportvelden gelegen. Het project zelf omvat de aanleg van woningen en een park. In het gebied zijn de afgelopen jaren bijna 600 woningen opgeleverd. Het is inmiddels afgerond en komt niet meer voor in de MPG 2026.21 Het aangelegde park bestaat uit een aangelegde heuvel. Vanwege de geschiedenis als vloeiveld was de ondergrond van een gedeelte van het terrein zwaar vervuild. De vervuilde grond in het gebied (ca.

400.000 m3) is samengebracht en afgedekt met schone grond, met als resultaat een kunstmatige heuvel die als park is ingericht.22 Aan de andere kant van de heuvel is de nieuwe RWZI gelegen, met aan de zuidkant ervan de nieuwe sportvelden. De RWZI en de sportvelden zijn geen onderdeel van het project. In 2005 heeft de gemeente overeenkomsten ondertekend met enkele andere partijen (de provincie Noord-Holland, het Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht, de gemeente Laren en het Goois natuurreservaat). De afspraken hielden in dat enkele gronden werden geruild met het Hoofdheemraadschap en dat de gemeente een subsidie kreeg voor het saneren van de vervuilde gronden. Tussen 2005 en 2010 liepen er onderhandelingen over de locatie en de gebruikte technieken van de nieuwe RWZI. Daarnaast is in 2006 al een globaal bestemmingsplan vastgesteld voor het gehele gebied van de te bouwen woonwijk en de RWZI en de sportvelden. Na het maken van definitieve afspraken met het Hoogheemraadschap heeft de gemeenteraad op 3 februari 2010 ingestemd met het ruimtelijke plan voor de nieuwe woonwijk inclusief de bijbehorende grondexploitatie. Daarna is er in 2010 een ambtelijke projectopdracht vastgesteld voor de bouw van de woonwijk, het project Anna’s Hoeve.

Het plan hield de bouw van 630 woningen (37% sociaal) in.23 Binnen het project vallen op dat moment de rioolwaterzuivering en bijbehorende gebouwen, de 21 Gemeente Hilversum. (2026, 6 mei). Meerjarenprognose gebiedsontwikkeling 2026. Te raadplegen via: link 22 Gemeente Hilversum (z.d.). Beschrijving ontwikkeling Anna’s hoeve. 23 Gemeente Hilversum (2010, 29 juli) Projectopdracht Anna’s Hoeve.

21 woningen, 5 sportvelden, de grondberg met recreatieve functie, een aangepaste toegangsweg en aanpassingen aan een aantal bestaande woningen. Maatschappelijke voorzieningen in het gebied vallen buiten het project. In het plan staat dat de bouw in 2013 of 2014 kan starten. Afronding van het project kan mogelijk in 2016 of in 2017 plaatsvinden, afhankelijk van marktomstandigheden en de uitvoeringsplanning van andere projecten. De projectopdracht bevat verder een inventarisatie van betrokken interne en externe actoren, een plan van aanpak en een project- en overlegstructuur waarin per onderdeel verantwoordelijken zijn aangewezen. De raad heeft in 2011 een nota van uitgangspunten vastgesteld. In de nota staat dat er in het gebied naar verwachting ruimte is voor 600 – 650 woningen. Verder staat in de nota dat de wijk een groen karakter moet krijgen en dat het een duurzame woonwijk moet worden. De uitgangspunten zijn vertaald in een aantal ‘wants’ (wensen) en ‘musts’ (voorwaarden). Musts zijn onder andere: - Duurzaamheidsscore (7,5 Duurzaamheidsprofiel)24 en zelfvoorzienendheid voor verwerking van regenwater.

Het percentage verharding is minimaal - De wijk voorziet volledig in haar eigen parkeerbehoefte - De maximale bouwhoogte is 25 meter, er is ruimte voor verschillende invullingen in deelgebieden, verder is ten minste 1/3 van de woningen gebouwd in het segment: betaalbare koop of betaalbare huur. Minimaal 40% van de woningen is grondgebonden. - Er wordt ruimte gereserveerd voor een school inclusief gymzaal en een BSO. - De ontwikkeling moet voor de gemeente maximaal renderend plaatsvinden. Sommige musts zijn meer algemeen geformuleerd. Zo staat er dat er “harmonieuze overgangen stad-landschap met zichtrelaties (Dudoks visie)” dienen te zijn. Wants zijn: - De wijk is in 2050 klimaatneutraal en scoort een 8 of 9 qua duurzaamheidsprofiel. - De wijk is toekomstbestendig. De wijk is over 100 jaar ook nog aantrekkelijk en biedt ruimte aan inwoners gedurende hun hele wooncarrière (onder andere door de realisatie van levensloopbestendige woningen). - De wijk wordt geheel of gedeeltelijk in Collectief Particulier Opdrachtgeverschap ontwikkeld (ontwikkeling door particulieren in plaats van door projectontwikkelaars). - De wijk is onderhoudsarm. - De inwoners maken gebruik van duurzame mobiliteit. Opvallend is dat de formulering van musts en wants weinig verschilt en dat er een aantal wants zijn die meer overkomen als must.

Zo staat er als want dat het masterplan rekening moet houden met alle afvalstromen die in de wijk plaatsvinden, waaronder de gescheiden riolering. Gescheiden riolering staat verderop in het plan weer omschreven als een must. In het masterplan wordt op diverse plaatsen gerefereerd aan Hilversums beleid, onder andere waar het gaat om bouwhoogtes, de mobiliteit en duurzaamheid. Opvallend is verder dat sommige beleidsuitgangspunten niet als musts, maar als wants in het masterplan zijn opgenomen. Dit geldt voor de ambitie om klimaatneutraal te zijn in 2050 en de ambitie om het aandeel van het autovervoer in het totaal aan vervoerbewegingen niet te laten toenemen.25 Dit roept de vraag op of door de gemeenteraad 24 Het DuurzaamheidsProfiel van een Locatie (DPL) is een instrument dat de duurzaamheid van wijken meet. De sterke en zwakke punten van het duurzaamheidprofiel van een wijk worden zo zichtbaar. Het kan zowel voor bestaande wijken als nieuwbouwplannen gebruikt worden. (Bron: Rijksdienst voor ondernemend Nederland. link) 25 Gemeente Hilversum (2011). Duurzaam leven in Anna’s Hoeve: Nota van uitgangspunten ten behoeve van een stedenbouwkundig Masterplan. [Link] vastgesteld beleid wordt gezien als een kader waarbinnen gewerkt moet worden of meer als een algemeen richtinggevend uitgangspunt. In maart 2013 werd een stedenbouwkundig masterplan vastgesteld.

Het masterplan bevat de hoofdstructuur van het gebied en zal functioneren als toetsingskader voor de bouwplannen van de deelgebieden. Een concept masterplan is eerder aan de raad voorgelegd. Naar aanleiding van inspraakreacties is verder de maximale bouwhoogte verlaagd van 25 meter naar 16,5 meter en aan de randen van de wijk naar 13,5 meter of 10,5 meter. Dit beperkt het maximale woningaantal tot 630. Verder wordt aangegeven dat de juridische mogelijkheden voor de gemeente om duurzaamheidseisen beperkt zijn. De gemeente zal duurzaam bouwen wel zoveel mogelijk stimuleren. Na het vaststellen van het masterplan krijgt een extern bureau de opdracht om een risicoanalyse voor Anna’s Hoeve uit te voeren. Deze vormt een aanvulling op de risicoanalyse die de gemeente zelf al uitvoert.26 Bij de besluitvorming over het masterplan is verder besloten het project tussentijds te evalueren. Dit gebeurt in 2014 en 2017. In 2018 wordt een bestemmingsplanwijziging voor Anna’s Hoeve doorgevoerd waarin de maximale bouwhoogte in een deel van het gebied wordt beperkt. Reden is: “het comfort van de bewoners van het gebied en de ontwikkeling van de ruimtelijke kwaliteit ” 27 In het bijbehorende raadsvoorstel staat dat dit waarschijnlijk tot gevolg heeft dat het totaal aantal woningen in het gebied daalt.28 Ook op het gebied van duurzaamheid neemt de raad aanvullende besluiten.

In 2017 neemt de raad een motie aan om een deel van de wijk gasloos te ontwikkelen29 en wordt besloten om vanuit de opbrengst van de grondverkoop een zonneweide aan te leggen.30 De besluitvorming over duurzaamheid zorgt er wel voor dat de oorspronkelijke planningen niet gehaald worden. Intern wordt afgewogen om gronden vervolgens versneld uit te geven om deze vertraging in te halen, maar hier wordt niet voor gekozen omdat het uitg | even van veel percelen tegelijk negatieve invloed kan hebben op de grondopbrengst. | 31 De verschillende onderdelen van de wijk worden gefaseerd uitgegeven. Aanvankelijk wordt gewerkt met een vaste grondprijs, maar vanwege de grote belangstelling worden de percelen na verloop van tijd bij opbod verkocht. Dit levert positieve saldo’s op de gro | ndexploitatie op en leidt tot diverse tussentijdse winstnemingen waarbij de gelden uit de grondopbrengsten ook ten behoeve van andere doelen van de gemeente kunnen worden ingezet. Het positieve saldo van het project als geheel bedraagt in 2025 € 19.719.286 | . Ten opzichte van de eerste grondexploitaties uit de begintijd van het project is dit forse verbetering. Zo betrof had de grondexploitatie in 2010 een negatief eindsaldo van €920.298. Dit laat zien dat het project door de jaren voor de gemeente opbrengste | n heeft opgeleverd die hoger waren dan op voorhand verwacht.

De raad heeft deze verschillen gevolgd middels de jaarlijkse bijstelling van de grondexploitatie. 26 Gemeente Hilversum. (2013, 13 maart). Raadsvoorstel en besluit Masterplan Anna’s Hoeve. Te raadplegen via: | Link 27 Gemeente Hilversum (2018). Toelichting Partiele herziening bestemmingsplan Woonwijk Anna’s Hoeve. Te raadplegen via: Link 28 Gemeente Hilversum. (2018, 22 mei). concept raadsvoorstel Partiele herziening bestemmingsplan Woonwijk Anna | ’s Hoeve. Te raadplegen via: Link 29 Gemeente Hilversum. (2017, 4 mei). 20170405 Motie Hilversum Gasloos. Te raadplegen via: Link 30Gemeente Hilversum. (2017, 5 juli). Raadsbesluit Zonneweide Anna’s Hoeve. Te raadplegen via: Link 31 Gemeente Hilversum. (2016, 8 februari). Verslag stuurgroep Anna’s Hoeve. [Link] 22 23 In 2022 heeft de portefeuillehouder na vragen vanuit de raad toegezegd een lijst met type woningen te sturen. De gestuurde brief (7 juli 2022) bevat een overzicht van kavels en type woningen. Hieruit blijkt dat er 581 woningen zullen worden gerealiseerd. Het geplande aandeel van 33% sociale woningen wordt niet gehaald: het gerealiseerde percentage bedraagt 31%. Dit heeft ermee te maken dat bij een van de later uitgegeven kavels extra middeldure woningen zijn toegevoegd. Het absolute aantal sociale huurwoningen is niet gedaald, het percentage is wel afgenomen.32 In 2025 zijn alle woningen in het project opgeleverd.

De definitieve afsluiting van de grondexploitatie volgt in 2026. 1.2.3 Circusterrein Kernbevinding: De gemeenteraad heeft in 2021 gekozen voor het scenario om op het Circusterrein een combinatie van wonen, werken en voorzieningen te realiseren. Omdat de plaatsing van flexwoningen snel mogelijk is wordt gekozen voor een tijdelijke invulling waarbij er voor de komende 15 jaar alleen flexwoningen op het terrein staan. Het risico dat deze woningen nadien afgeschreven moeten worden wordt grotendeels door het Rijk gedragen. Hoewel de realisatie van de wijk snel verloopt, vindt de oplevering vooralsnog een jaar later plaats dan aanvankelijk gepland. In reactie op raadsvragen over sociale veiligheid in de nieuwe wijk geeft het college in een reactie aan een leefbaarheidsplan uit te werken en aan communitybeheer te doen. Afbeelding woningen Circusterrein: Bron: gemeente Hilversum Het Circusterrein aan de Diependaalselaan in Hilversum heeft vanaf 2008 grotendeels braakgelegen. Verschillende plannen tot herontwikkeling hebben niet geleid tot realisatie. In 2019 neemt de gemeenteraad de motie “sneller aan de slag met het Circusterrein” aan. In de motie staat dat de raad constateert dat het college in 2021 wil starten met een onderzoek naar de ontwikkelingsmogelijkheden van het Circusterrein. De raad verzoekt het college om dit onderzoek al in de eerste helft van 2020 op te starten.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/86c7029a-6d48-46e5-9bb3-031d69feedae?agendaItemId=16878838-85c0-4e3a-85b4-959a64175cdf