2. Ontwikkeling kapitaalmarkt regio Utrecht (K+V/REBEL)

Opdrachtgever: Provincie Utrecht vClient

Ontwikkelingen kapitaalmarkt Regio Utrecht

Arnhem, 11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Inhoud Samenvatting

3

Actualisatie van kapitaalmarktonderzoek

Bijlage 2: Gesprekspartners interviews

45

Bijlage 3: Aanwezigen rondetafel en 4

thematafels

46

Bijlage 4: Ontwikkelingen in Europese Unie 48

2

Het vertrekpunt: situatie in 2019

8

Ontwikkelingen op de kapitaalmarkt

9

De ecosystemen in de regio Utrecht

27

Conclusies

38

Bijlage 1: Definities

42

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

Bijlage 5: Beschikbare publieke instrumenten

50

Bijlage 6: Voorbeelden fondsen mkb

55

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Samenvatting

3

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Actualisatie van kapitaalmarktonderzoek De regionale aandeelhouders van de ROM Utrecht Region wensen een actualisatie van het kapitaalmarktonderzoek uitgevoerd in 2019. Hiermee wordt beoogd inzicht te krijgen in de ontwikkelingen op de kapitaalmarkt. Dit met als voornaamste doel om te bekijken hoe de kapitaalmarkt op dit moment fungeert, of er een mismatch is tussen de kapitaalbehoefte van ondernemers en het huidige aanbod en of dit wordt veroorzaakt door marktfalen. Deze actualisatie moet handvatten bieden voor de besluitvorming over een eventuele nieuwe kapitaalstorting vanuit de aandeelhouders aan de ROM Utrecht Region, ten behoeve van het participatiefonds.

Aanleiding en doelstelling voor dit onderzoek Voor ondernemers is financiering een cruciaal onderdeel. Innovaties en research worden bekostigd, groei en internationalisering wordt gefinancierd en met de juiste financiering is het mogelijk om de transities door te maken die nodig zijn om in deze veranderende wereld staande te blijven. De Regio Utrecht1 werkt samen om de economische ontwikkeling van de regio aan te jagen. In 2019 is voor deze regio een eerste kapitaalmarktonderzoek uitgevoerd2. Het jaar daarna is, mede gegeven de mismatch die geconstateerd werd, de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht Region (hierna: ROM Utrecht Region) opgericht. Een van haar taken is het beschikbaar maken van financiering aan het mkb. Als onderdeel van de besluitvorming over ROM Utrecht Region is een tweede kapitaalstorting voorzien in 2025/2026. Provincie Utrecht heeft, mede namens de andere aandeelhouders van ROM Utrecht Region3, aan KplusV en Rebel opdracht gegeven om het kapitaalmarktonderzoek uit 2019 te actualiseren. Deze actualisatie moet helpen bij de verdere afwegingen over deze kapitaalstorting én moet zorgen dat de kapitaalstorting goed aansluit bij de ontwikkelingen in de markt. De actualisatie is uitgevoerd met oog voor de gehele kapitaalmarkt, maar met in ieder geval een focus op de financieringsbehoefte van de doelgroep van de ROM Utrecht Region, innovatieve bedrijven.

Het doel van dit onderzoek is drieledig: 1. het bieden van inzicht in de huidige staat van de kapitaalmarkt 2. inzicht in eventuele mismatches tussen de kapitaalbehoefte van ondernemers en het huidige aanbod van kapitaal 3. inzicht in de rol van marktfalen bij de verschillende mismatches.

1 2

3

Provincie Utrecht en de Regio Gooi- en Vechtstreek Rebel/Panteia, Kapitaalmarktonderzoek MKB regio Utrecht (2019) Dit zijn naast provincie Utrecht de volgende partijen: gemeente Utrecht, gemeente Amersfoort, gemeente Hilversum, Ministerie van Economische Zaken (EZ) , Universiteit

Utrecht en Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU). 4

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

1.1.1 Centrale onderwerpen Met dit kapitaalmarktonderzoek wordt inzicht verkregen in de ontwikkelingen op de kapitaalmarkt in regio Utrecht, aan de hand van de volgende hoofdvraag: Hoe heeft de verhouding tussen vraag en aanbod voor bedrijfsfinanciering zich ontwikkeld in regio Utrecht en welke rol speelt marktfalen daarbij? Voor dit nieuwe onderzoek staan de volgende onderwerpen centraal, die in deze rapportage zijn uitgewerkt: 1.

Inzicht in de vraag- en aanbodkant van de bedrijfsfinanciering voor het regionale innovatieve mkb in regio Utrecht.

2.

Inzicht in welke fase van product- of bedrijfsontwikkeling en aan

ROM Utrecht Region – een beschrijving De ROM Utrecht Region is opgericht in 2020. Doel van deze ROM is om bij te dragen aan een blijvende versterking van de economische structuur van de regio. De ROM Utrecht Region heeft op dit moment vier fondsen in beheer met in totaal op dit moment 41 portfoliobedrijven. Sinds december 2024 doet de ROM Utrecht Region ook fonds-in-fonds-investeringen. Op dit moment heeft de ROM Utrecht Region in één fonds geïnvesteerd. De kapitaalstorting is nodig om fondsvermogen te genereren voor het participatiefonds. Het fondsvermogen van dit fonds is naar verwachting eind 2025 volledig verstrekt, de eerste exit wordt over ca. drie jaar verwacht. Fonds

Unieke bedrijven

Aantal investeringen

welk type kapitaal voor ondernemingen er een tekort/overschot is. 3.

Vraag- en aanbodanalyse van kapitaal voor de ecosystemen waar regio Utrecht en ROM Utrecht Region zich op focussen: Life Sciences & Health, Earth Valley en New Digital Society.

Aanpak en methoden

% gemiddelde

Gemiddelde ticketsize

coinvestering

ROM*

POC

18

27

61

€ 145.481

SIF

8

8

61

€ 305.250

Participatiefonds

14

24

59

€ 627.684

VFF

4

6

0

€ 209.558

Totaal

41

65

58

€ 349.104

Hierna is beschreven op welke wijze het onderzoek heeft plaatsgevonden,

Bron: dashboard ROM Utrecht Region, peildatum: 5 maart 2025

via welke methoden en met welke afbakeningen en definities.

* Totale ticket valt hoger uit bij aanwezigheid co-investeerders

1.2.1 Aanpak en methoden van het onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd in het eerste kwartaal van 2025. Centraal stonden de ontwikkelingen van vraag en aanbod en de verhouding tussen vraag en aanbod. Daarbij is gekeken naar landelijke ontwikkelingen, om deze vervolgens te vertalen naar ontwikkelingen in regio Utrecht. In tegenstelling tot het onderzoek uit 2019 is door de aandeelhouders van de ROM Utrecht Region gekozen om ondernemers in de regio Utrecht niet te bevragen op de verwachte financieringsbehoefte. Zodoende is in dit onderzoek bewust gekozen voor een kwalitatieve aanpak. Dit leidt ertoe dat de uitkomsten niet te kwantificeren zijn. Op basis van de onderzoeksmethoden is een algeheel kwalitatief beeld ontstaan van de ontwikkelingen op de kapitaalmarkt in Utrecht. Dit beeld wordt uitgewerkt in deze rapportage.

5

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Voor dit onderzoek zijn de volgende onderzoeksmethoden toegepast. a) Deskresearch, waarbij geput is uit bestaande onderzoeken, monitors, beleidsstukken en andere documentatie. b) Interviews die we benutten om te verdiepen op de uitkomsten, met experts uit het (regionale) veld, nationale en regionale financiers, medeonderzoekers et cetera. Een overzicht van de gesprekspartners is opgenomen in bijlage 2. c) Tevens is een rondetafelgesprek gehouden ter verdieping van voorgaande en de vertaalslag (landelijke) ontwikkelingen naar regio Utrecht. Een overzicht van de deelnemers is opgenomen in bijlage 3. d) Ter verdieping op de kapitaalmarkt in de ecosystemen van regio Utrecht hebben drie thematafels plaatsgevonden. Centraal hierin stonden de ontwikkelingen op de kapitaalmarkt gericht op de ecosystemen in Utrecht: Life Sciences & Health, Earth Valley (inclusief Circulaire Economie) en New Digital Society. e) Daarnaast zijn data-analyses gemaakt om kwantitatief inzicht te geven in de ontwikkeling van vraag en aanbod van kapitaal, gesegmenteerd naar verschillende kenmerken. Deze zijn op onderdelen als onderbouwing benut voor de kwalitatieve aanpak. f)

Uitwerking van ondernemerscases, waarin aan de hand van de praktijk inzicht is gegeven aan de uitdagingen van bedrijven. Deze cases zijn op diverse plekken in de rapportage opgenomen.

g) Visualisatie van de mismatch(es): bij de rapportage is een visualisatie opgenomen van de belangrijkste ontwikkelingen en resultaten.

1.2.2 Afbakeningen van het onderzoek Voor het onderzoek zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: • •

Het onderzoek heeft betrekking op bedrijven met 2 of meer werkzame personen. In het onderzoek worden de volgende bedrijfskenmerken onderscheiden: levensfase, innovatie-gerichtheid, Technology Readiness Levels(hierna:

•

TRL)4, bedrijfsgrootte, sector. De volgende kenmerken van de kapitaalvraag worden onderscheiden: type kapitaal, ticket size, bestedingsdoel.

•

In de analyse van het aanbod aan kapitaal is een aantal onderscheiden van belang: privaat vs. publiek, karakteristieken en doelgroep, specifieke ontwikkelingen kapitaalmarkt ecosystemen, specifieke ontwikkelingen kapitaalmarkt thema circulaire economie.

•

Als het gaat om beschikbare instrumenten richt dit onderzoek zich primair op beschikbare financieringsinstrumenten. Subsidie-instrumenten (zoals voucherregelingen) vallen buiten de scope van dit onderzoek.

•

Het uitzetten van enquêtes naar ondernemers ligt buiten de scope van dit onderzoek. Daarom is gekozen voor een kwalitatieve aanpak, waarbij data op bepaalde onderdelen onderbouwing geeft voor constateringen en conclusies. De gesprekken zijn de belangrijkste onderbouwing voor de constateringen.

4

6

Hierbij hanteren we de definitie van RVO: {Hyperlink ‘Technology Readiness Levels (TRL) | RVO.nl’}

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

1.2.3 Definities Voor het juiste begrip van dit onderzoek zijn er diverse definities opgesteld van de belangrijke termen die gebruikt worden. Voor een goede vergelijkbaarheid van de uitkomsten in dit onderzoek, is er voor gekozen om zo veel mogelijk aan te sluiten bij de definities zoals deze zijn gehanteerd bij het eerste kapitaalmarktonderzoek. In een aantal gevallen zijn deze geactualiseerd en er zijn enkele aanvullingen gemaakt. Het volledige overzicht van de definities is te vinden in bijlage 1 Definities.

Leeswijzer In het rapport komen de volgende onderwerpen aan de orde: • In hoofdstuk 2 beschrijven we het vertrekpunt uit 2019, de kapitaalmarkt en de mismatch tussen vraag en aanbod in regio Utrecht. • •

In hoofdstuk 3 wordt het beeld geschetst van de ontwikkelingen op de kapitaalmarkt in de afgelopen jaren. In hoofdstuk 4 wordt stilgestaan bij de ontwikkelingen en de behoeftes in de drie Utrechtse ecosystemen; Life Sciences & Health, Earth Valley

•

(inclusief Circulaire Economie) en New Digital Society. Het rapport sluit af met de conclusies en de aanbevelingen (hoofdstuk 5). De deelvragen die (primair) worden behandeld, worden in elk hoofdstuk en daaronder liggende paragrafen vooraf uitgelicht.

7

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Het vertrekpunt: situatie in 2019 In 2019 is een kapitaalmarktonderzoek voor de regio Utrecht uitgevoerd. Dit onderzoek diende als onderbouwing voor de noodzaak, scope en focus van de oprichting van de ROM Utrecht Region in 2020. Het onderzoek uit 2019 vormt een belangrijk vertrekpunt voor de voorbereiding op de besluitvorming over een eventuele kapitaalstorting in 2026. Het onderzoek uit 2019 toonde aanzienlijke kapitaaltekorten binnen de regio Utrecht. De zogenoemde ‘valley of death’ was ook in de regio Utrecht aanwezig. Dit gold met name voor innovatieve bedrijven in de groeifase en voor startups. Voor regulier/‘volwassen’ mkb bleek het verkrijgen van kapitaal voor innovaties lastig. Tevens was het voor maatschappelijke transitieprojecten complex om aan voldoende kapitaal te komen, waarbij in het bijzonder gekeken was naar de energietransitie. Tekorten bij met name innovatieve scale-ups en startups • Scale-ups hadden een grote vraag naar kapitaal, met name in de vorm van vreemd vermogen (leningen) voor investeringen in werkkapitaal, bedrijfsmiddelen en productontwikkeling/innovatie (in alle TRL-fasen van de innovatiecyclus). Ook het kapitaalsaanbod in de vorm van eigen vermogen bleef achter. De financieringsvraag was circa vier tot vijf keer zo groot als het geschatte aanbod. •

Startups ervoeren een fors tekort aan vreemd vermogen, maar mede dankzij enkele recent geïntroduceerde (semipublieke) fondsen minder aan equity voor innovaties. Men wil het liefst leningen, want dat voorkomt verwatering van eigendom. De totale kapitaalvraag was circa 3 keer zo groot als het geschatte kapitaalsaanbod. Er werd vooral een tekort ervaren aan leningen tussen € 250.000- € 1 miljoen en specifiek voor innovaties aan leningen voor de vroegste fase van innovatie (TRL 1 t/m 3).

•

Voor het regulier/‘volwassen mkb gold een structureel tekort aan innovatiefinanciering in de vroege ontwikkelfasen van innovaties. Dit gold zowel voor de vroegste fasen van innovatie (TRL 1-3) als voor de fasen daarna, TRL 4-6. De gewenste omvang van leningen was redelijk gespreid, maar met een grote behoefte € 250.000- € 1 miljoen.

Innovaties in de energietransitie op gang brengen bemoeilijkt door tekort aan kapitaal Transitieprojecten die grote voorinvestering (enkele tientallen miljoenen), een lange terugverdientijd en een vooralsnog onzeker verdienmodel hebben, zoals het ontwikkelen van alternatieve bronnen voor duurzame energie (geothermie, aquathermie, waterstof, Power2Gas) of innovaties rond smart grids, hadden het moeilijk om voldoende investeringen aan te trekken. Private financiers zagen te veel risico en publieke fondsen waren beperkt in volumes, waardoor initiatieven lastig door konden ontwikkelen. Er was veel afhankelijkheid van subsidies. Financiering voor de energietransitie in de bestaande bouw (woningen, kantoren) en nieuw vastgoed, bij woningcorporaties, particuliere investeerders en beleggers, was een al meer volwassen markt met andersoortige risico’s, volumes en spelers.

8

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Ontwikkelingen op de kapitaalmarkt De kapitaalmarkt kent vele geografische niveaus. Zo spelen de uitdagingen van scale-ups zich veelal af op Europese en soms op wereldschaal, vinden de uitdagingen van startups veelal regionaal en landelijk plaats en is de bancaire markt een nationale. Het geografische niveau waarop een onderneming de financiering kan verkrijgen, zegt ook iets over de positie die regionale financiers zoals de ROM’s kunnen innemen. In dit deel benoemen we eerst relevante landelijke ontwikkelingen, waarna we inzoomen op de ontwikkelingen in regio Utrecht. Ook beschrijven we ontwikkelingen die op dit moment spelen of in de nabije toekomst mogelijk invloed hebben.

In januari 2025 is er een nieuwe financieringsmonitor gepubliceerd met cijfers over 2024.5 Deze monitor geeft een goed beeld van landelijke ontwikkelingen op de kapitaalmarkt. De volgende alinea’s beschrijven enkele relevante resultaten van de monitor. Het aandeel Nederlandse bedrijven met een externe financieringsbehoefte is in de afgelopen jaren (relatief) afgenomen. In 2018 had circa 24% van de bedrijven een financieringsbehoefte, in 2023 is dit gedaald naar 15% en in 2024 was dit 16%. In tussenliggende jaren neemt het percentage gemiddeld af. Het aantal bedrijven met een financieringsbehoefte is vooral afgenomen bij microbedrijven. Afgelopen jaar waren er in totaal meer financieringsaanvragen, maar het mediane bedrag nam af. Dit komt onder andere door een toename van microbedrijven (relatief beperkte behoefte) in de totale populatie.

5

9

Miljard euro

Relevante landelijke ontwikkelingen

160 140 120 100 80 60 40 20 0 H1H2H1H2H1H2H1H2H1H2H1H2H1H2H1H2H1H2H1H2H1 '14

'15

<= 0,25 mln euro

'17

'18

'19

'20

'21

> 0,25 mln en <= 1 mln euro

'22

'23 '24

> 1 mln euro

Figuur 1: Uitstaande kredietverlening aan het mkb, leningen en rekeningcourant (mld. euro) Bron: CBS, financieringsmonitor 2024, bewerking KplusV

CBS, financieringsmonitor 2024

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

'16

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Het percentage van de bedrijven die succesvol een financieringsaanvraag deed (91% deels of

structureel lager dan het Europees gemiddelde. In de afgelopen jaren trekt het percentage in Nederland wel meer toe naar het gemiddelde in Europa. Bedrijven die financiering zoeken komen steeds vaker uit bij een andere financier dan de bank. Het beeld van de huisbank als financier is achterhaald. Het aandeel non-bancaire financiering bij financieringen lager dan € 1 miljoen in het mkb was vorig jaar groter dan ooit: 36% in 2023 tegenover 29% in 2022. De afname van bancaire financieringen (en met name de financieringen onder 1 miljoen euro) is goed waar te nemen in figuur 1. De totale omvang van financieringen onder 1 miljoen euro is teruggelopen van 43,3 miljard euro in 2017 (het bedrag gehanteerd in het kapitaalmarktonderzoek uit 2019) naar 33,8 miljard per begin 2024. Dit is een afname van ruim twintig procent. De bank is nog wel de financier waar bedrijven vaak oriënteren. Dit komt naar voren in figuur 2.

banklening

Vreemd vermogen

enkel over de bedrijven die daadwerkelijk een aanvraag doen. Van alle bedrijven met een behoefte aan financiering weet circa 49% deze succesvol te verkrijgen. Het succespercentage in Nederland ligt

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60%

onderhandse lening leverancierskrediet factoring anders

Eigen vermogen

geheel succesvol) nam vorig jaar toe ten opzichte van het jaar ervoor (86% deels of geheel succesvol). Deze toename speelt bij alle grootteklassen. Deze percentages lijken hoog, maar gaan

durfkapitaal participatiemaatschappij

crowdfunding

Figuur 2: Oriëntatievormen voor externe financiering in het mkb Bron: CBS, financieringsmonitor 2024, bewerking KplusV

Vanuit gesprekken komt naar voren dat veranderende wet- en regelgeving een belangrijke reden is voor de afname van het aandeel bancaire financieringen tot 1 miljoen. Door de wet- en regelgeving gaan de kosten omhoog, waardoor banken zich genoodzaakt voelen tot verregaande automatisering van processen. Hierdoor wordt maatwerk praktisch onmogelijk voor relatief lage bedragen. Bij grotere tickets is dit maatwerk vaak nog wel mogelijk. Voor de kleinere tickets proberen banken wel met alternatieve producten te komen voor specifieke doelgroepen. Een voorbeeld is de Rabobank Innovatielening (RIL)6.

6

10

{Hyperlink ‘https://www.rabobank.nl/bedrijven/zakelijk-financieren/financieringen/rabo-innovatielening’}

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Voor bedrijven met een financieringsbehoefte is

Rente (%)

8

financiering duurder geworden. Het gemiddeld rentepercentage op een bancaire lening van een bedrag

6

tussen € 250.000 en € 1 miljoen is verdubbeld in de periode medio 2019 (2,4%) tot begin 2024 (5,0%), zie ook figuur 3.

4 2

Voor leningen onder € 250.000 is het rentepercentage ook flink gestegen, van 3,1% medio 2019 naar 4,9% begin 2024.

0 2017

2018

2019

<= € 0,25 miljoen

2020

2021

2022

2023

> € 0,25 miljoen en <= € 1 miljoen

2024 > € 1 miljoen

2025

De verhoogde rente maakt dat financiering duurder wordt. Deze ontwikkeling maakt dat het vanuit dit perspectief nu lastiger is om financiering te krijgen dan vijf jaar geleden.

Figuur 3 : Bancaire rente op nieuwe zakelijke kredieten (%) Bron: DNB, bewerking KplusV

Uit het rapport IBO Bedrijfsfinanciering7 blijkt ook dat de rol van overheden op de kapitaalmarkt de laatste jaren is gegroeid. In 2023 was ongeveer 15% van het totaal geïnvesteerde bedrag direct afkomstig van een overheidsfonds, waaronder ook de ROM’s vallen. In voorgaande jaren lag dit getal lager en fluctueerde tussen ongeveer 3% en 10%. Met betrekking tot het aantal investeringen zijn overheidsfondsen verantwoordelijk voor een groter gedeelte van het totaal aantal investeringen. De overheid is verantwoordelijk voor ongeveer 30% tot 45% van het aantal investeringen, alleen in 2022 lag dit op 52%. Het aandeel van overheden is waarschijnlijk nog groter, omdat overheden ook fonds-in-fonds investeringen doen. Er is dus nog een deel dat publiek-privaat wordt gefinancierd. De rol van de overheid heeft landelijk meer vorm gekregen door een landsdekkend netwerk van regionale ontwikkelingsmaatschappijen en door de inzet van Invest-NL. In 2020 is naast de ROM Utrecht Region ook Invest-NL gestart.8 Inmiddels heeft het geïnvesteerd in vele bedrijven en staat er een omvangrijke organisatie. Naast een groeiende rol van de overheid groeit ook de betrokkenheid van buitenlandse investeerders op de Nederlandse kapitaalmarkt, zoals ook te zien in figuur 4. Tot en met 2019 kwam ongeveer twee-derde van het totaalbedrag aan risicofinancieringen van Nederlandse investeerders.

In 2020 en 2021 is het bedrag dat buitenlandse investeerders financierden gestegen naar meer dan 60% van het totaal. In 2022 is het aandeel van buitenlandse investeerders weer wat afgenomen en is het ongeveer 50%/50%. In 2023 is het aandeel van buitenlandse investeerders ongeveer 40%. Het meeste kapitaal is afkomstig uit de Europese Unie, gevolgd door de VS.9 Ten slotte blijkt dat de overheid in de afgelopen jaren steeds meer aandacht heeft voor maatschappelijke transities. Dit vertaalt zich ook naar de (risico)kapitaalmarkt. Daar zien we dat de overheid zich actiever is gaan richten op duurzaamheid en maatschappelijke thema’s.

11

7

{Hyperlink ‘Kies voor baten - IBO Bedrijfsfinanciering | Rapport | Rijksoverheid.nl’}

8

{Hyperlink ‘https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/01/16/invest-nl-van-start-met-financiering-voor-energietransitie-en-innovatieve-scale-ups’}

9

{Hyperlink ‘Kies voor baten - IBO Bedrijfsfinanciering | Rapport | Rijksoverheid.nl’}

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Er zijn in het financieringslandschap nieuwe, private, financiers bijgekomen die zich uitsluitend richten op transities, bijvoorbeeld met impactfondsen. Ook bestaande

Investeringen (in € miljard)

financiers verleggen hun focus steeds meer op deze thema’s. Cijfers van de Nederlandse Vereniging Participatiemaatschappijen (NVP) bevestigen dit. 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0

Nederlands

Buitenlands

Figuur 4: Herkomst investeringen in Nederlandse bedrijven (in €). Bron: NVPmarktcijfers, Invest Europe, bewerking door KplusV

Bij het vertalen van landelijke ontwikkelingen naar de regio Utrecht wordt duidelijk dat voor twee doelgroepen knelpunten worden ervaren bij het aantrekken van financiering: (i) startups & scale-ups en (ii) het reguliere mkb. Hieronder beschrijven we deze knelpunten per doelgroep. Daarbij wordt per doelgroep eerst de belangrijkste landelijke ontwikkelingen geschetst die relevant zijn voor regio Utrecht. Vervolgens komen de specifieke ontwikkelingen in regio Utrecht aan bod.

12

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Tussenconclusie algemene ontwikkelingen • •

Nederlandse economie groeit door afgelopen 5 jaar. Percentage van de bedrijven die op zoek is naar externe financiering neemt over de jaren licht af. Afgelopen jaar wel licht gestegen.

• •

Afname van rol banken in financiering mkb, grotere rol non-bancaire financiering. Financiering is duurder geworden doordat de rente fors is gestegen.

• •

Het percentage bedrijven dat in Nederlands succesvol financiering aanvraagt stijgt, maar blijft achter bij andere Europese landen. Positieve ontwikkelingen in de private risicokapitaalmarkt sinds 2019, maar recentelijk afname.

• •

Grote afhankelijkheid van buitenlands kapitaal. Maatschappelijke transities krijgen meer aandacht in de financieringsmarkt, bijvoorbeeld met impactfondsen.

3.2.1 Relevante landelijke ontwikkelingen Jonge bedrijven hebben vaker een financieringsbehoefte. Deze bedrijven hebben vaak moeite om financiering op te halen. Vaak zijn startups op zoek naar leningen, minder naar equity. In tien jaar tijd is het geïnvesteerde bedrag in startups en scale-ups in Nederland meer dan vervijfvoudigd en is het aantal investeringen verdubbeld. Sinds 2017 is een versnelde groei te zien, zoals te zien is in figuren 5 en 610. In alle fasen is forse groei te zien ten opzichte van 2020 en ook de jaren hiervoor. In 2021 is een piek waarneembaar. Deze wordt gedeeltelijk veroorzaakt door een aantal megadeals, met name in de latere fasen (scale-up financieringen).11 Ook is in de periode van covid-19 veel kapitaal verstrekt, bijvoorbeeld voor tech-oplossingen. De

Investeringen (€ in miljard)

Ontwikkelingen startups en scale-ups

5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Seed

Start-up

Groeikapitaal

Totaal risicokapitaal

Figuur 5: Ontwikkeling risicokapitaalinvesteringen (in €) in Nederland. Bron: NVPmarktcijfers, Invest Europe, bewerking door KplusV

groei van de kapitaalmarkt is tevens terug te zien in het aantal fondsen in Nederland. Er komen meer fondsen bij en fondsen lijken zich steeds meer te specialiseren.

10 11

13

We gaan hierbij uit van venture capital investeringen en nemen private equity investeringen hierin niet mee. NVP-marktcijfers

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

Latere fase risicokapitaal

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Investeringen (# bedrijven)

600 500 400 300 200 100 0

Seed

Start-up

Latere fase risicokapitaal

Groeikapitaal

Totaal risicokapitaal Figuur 6: Ontwikkeling risicokapitaalinvesteringen (in aantal gefinancierde bedrijven) in Nederland. Bron: NVP-marktcijfers, Invest Europe, bewerking door KplusV

Het aantal investeringen groeit over de gehele breedte, waarbij met name in de vroege fases het aantal investeringen hard groeit, zie figuur 6. Vooral het aantal investeringen in de seed-fase heeft een relatief flinke vlucht genomen. Van minder dan 20 per jaar in 2013 naar meer dan 100 in het jaar 2023. Het totale aandeel in de investeringen blijft echter beperkt. Ondanks dat de risicokapitaalmarkt fors is gegroeid, blijven er uitdagingen voor specifieke groepen. Zo komt in het IBO bedrijfsfinanciering en de metaevaluatie risicokapitaalinstrumentarium12 naar voren dat startups en scale-ups in Nederland relatief snel eerste rondes ophalen, maar dat ze langer doen over latere rondes en dat ze in deze fase ook minder vaak financiering ophalen. In de seed-fase halen Nederlandse startups vrijwel twee keer zo snel als het Europees gemiddelde financiering op. Echter weet een relatief klein deel van deze bedrijven ook in latere fasen financiering op te halen.

12

14

{Hyperlink ‘https://open.overheid.nl/documenten/5eff38ba-bb6c-42eb-b1fc-53c5bc583423/file’}

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Daarnaast komt naar voren dat het aanbod voor scale-ups ontoereikend is, met name voor grote investeringsbedragen. Vanaf rondes van € 10 miljoen wordt er minder vaak financiering opgehaald dan in andere landen en vooral grote rondes van meer dan circa € 50 miljoen worden zelden opgehaald in Nederland. Voor deze rondes wordt vaak financiering uit het buitenland aangetrokken. Er zijn weinig financiers die deze grote ticket sizes verstrekken, alleen of in combinatie met anderen. Ook zijn er signalen dat het voor fondsen steeds lastiger is om voldoende fondsvermogen aan te trekken. Dit komt mede door onzekerheid op geopolitiek gebied, en vanwege onzekerheden rond transities, zoals de energietransitie. Vanwege bezuinigingen in de academische wereld verwachten gesprekspartners, zeker in de vroegste fasen, meer uitdagingen ontstaan om te werken aan innovatie en om daar passende financiering bij te vinden. Tijdens de covid-19 pandemie is veel geld geïnvesteerd in (jonge) bedrijven. Deze investeringen vloeien nog minder vaak en naar verwachting gemiddeld ook later terug. Dit draagt er aan bij dat fondsen beperkter geld te investeren hebben, zo wordt teruggegeven door gesprekspartners. Per saldo is voor de komende jaren is de inschatting dat fondsen voorzichtiger worden met investeren. Fondsen zullen minder risico nemen.

Op dit moment is deze verwachting nog niet terug te zien in de cijfers.

50%

(scale-up ratio) lager in vergelijking met veel andere

50%

40%

landen (figuren 7 en 8). Het beeld is dat dit gedeeltelijk wordt veroorzaakt door een beperkt aanbod van durfkapitaal en vroegefase financiering. Dit is in andere landen, met name de VS, vele malen meer aanwezig.13 Toch ligt dit relatief lage percentage niet enkel aan mismatches op de kapitaalmarkt. Ook de kwaliteit van ondernemerschap en innovaties verdient aandacht als de ambitie is om het ratio te verhogen. 13

15

Scaleup Ratio

60%

Scaleup Ratio

In Nederland ligt het ratio startups dat doorgroeit naar een scale-up

40% 30%

30% 20% 10%

20%

0% 10%

2019

0% 2019

2020 Nederland

2021

2022 EU

2023

2024

VS

Figuur 7: Scale-up Ratio Nederland versus Europa en Verenigde staten. Bron: Techleap, bewerking door KplusV

2021

2022

2023

Duitsland

Zwitserland

Verenigd Koninkrijk

Frankrijk

Nederland

Zweden

2024

Figuur 8: Scale-up Ratio Nederland versus top presterende EUlanden. Bron: Techleap, bewerking door KplusV

State of Dutch Tech Report 2025.

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

2020

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

3.2.2 Ontwikkelingen in regio Utrecht De regio Utrecht kent relatief veel startups. Regio Utrecht telde in 2023 1.127 startups14, dit is ruim 10% van het totaal aantal startups in Nederland. Ook groeit het aantal hard met ruim 10% ten opzichte van 2022. In absolute aantallen startups staat regio Utrecht hiermee vierde van alle provincies, alleen Noord-Holland (minus Gooi & Vechtstreek), Zuid-Holland en Noord-Brabant tellen meer startups. Ten opzichte van het aantal inwoners scoort regio Utrecht als tweede van alle provincies (figuur 9). Per 100.000 inwoners telt de regio 72 startups. Alleen Noord-Holland scoort hierop beter met 138 startups per 100.000 inwoners. Binnen regio Utrecht steekt gemeente Utrecht met kop en schouders boven de andere gemeenten uit, zowel absoluut als relatief. Gemeente Utrecht telt 589 startups in 2023, dit is circa 50% van het totaal in de regio en 160 startups per 100.000 inwoners. Op plek twee en drie staan Amersfoort (109 startups, 68 per 100.000 inwoners) en Hilversum (85 startups, 91 per 100.000 inwoners). De overige gemeenten tellen tussen de 0 en 51 startups. Wanneer we kijken naar de industrieën waarin de startups in regio Utrecht zich bevinden dan zien we dat Enterprise software en Health het grootste aandeel in de Utrechtse startups hebben.

In vergelijking met Nederland (figuur 10) zijn, van de onderzochte sectoren, alleen startups in de Energy, Transportation en Food ondervertegenwoordigd in regio Utrecht. Van de 1.127 startups in regio Utrecht zitten 623 (53%) in de Seedfase, 336 (29%) in de Early growth fase en 179 (15%) in de Late growth fase. Van 34 startups (3%) is de fase onbekend. 0

20

40

60

80

100

120

140

160

Noord-Holland (-G&V) Utrecht (+G&V) Noord-Brabant Zuid-Holland Groningen Overijssel Flevoland Gelderland Friesland Limburg Zeeland Drenthe Figuur 9 : Aantal startups per 100.000 inwoners Bron: ROM Utrecht Region, bewerking door KplusV

14

16

16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0%

Regio Utrecht

Figuur 10: Verdeling startups over industrieën Bron: ROM Utrecht Region, bewerking door KplusV

Startup Ecosysteem Utrecht Region – Monitor & Actieplan, ROM Utrecht Region.

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

Nederland

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Vroege fase financiering voor startups blijft een knelpunt. Innovatieve startups kunnen in de praktijk onvoldoende aan geschikte financiering komen. Het klassieke beeld van een structureel tekort is nog steeds actueel en wordt vanuit de praktijk bevestigd. Startups in TRL fase 1 t/m 3 ondervinden veel moeite met het vinden van financiering. Ook worden tekorten ervaren de fase van TRL fase 4 t/m 6, de zogenoemde Valley of death. Uit de gevoerde gesprekken en verscheidene tafels kwam naar voren dat de ticket size waar het aanbod in financiering flink achterblijft bij de vraag met name in de range van € 250.000 tot € 1 miljoen ligt. Dit financieringstekort is problematisch, omdat het voorkomt dat startups voldoende kapitaal kunnen aantrekken om door te groeien naar vervolginvesteringen. Hierdoor wordt niet alleen de ontwikkeling en marktintroductie van nieuwe technologieën vertraagd, maar wordt ook de overgang van startup naar scale-up bemoeilijkt door een kapitaaltekort. Het beeld heerst dat aanbieders in de markt, zoals banken en Private Equity, zich bewegen naar steeds grotere ticket sizes. Zij begeven zich ook niet of nauwelijks in het segment van innovatieve startups, vanwege de combinatie van risico’s en te kleine tickets. Dit beeld geldt niet alleen voor regio Utrecht, maar ervaren gesprekspartners ook in andere regio’s.

Het gat dat ontstaat wordt deels opgevuld door toegenomen (alternatieve) financieringsmogelijkheden, zoals publieke regionale fondsen15, Venture Capital, informele investeerders, crowdfunding, incubators en universitaire fondsen. De financiële reikwijdte hiervan is echter niet genoeg om alle goede proposities van financiering te voorzien. ROM Utrecht Region heeft daarmee op dit moment zeker toegevoegde waarde door ook kleinere tickets op te kunnen pakken.

15

17

Een overzicht van de publieke regionale financiële instrumenten is opgenomen in bijlage 5.

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

4 3,5

100

3 80

2,5

60

2 1,5

40

1 20

0,5

Totale omvang investeringen

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

0

2007

0

Gemiddelde omvang investeringen

Figuur 11: Venture Capital, totale omvang en gemiddelde omvang provincie Utrecht. Bron: NVP-marktcijfers, bewerking door KplusV

Gem. omvang (mln. euro)

Totale omvang (mln. euro)

120

Uit figuur 11 blijkt dat het totale geïnvesteerde kapitaal vanuit VC in provincie Utrecht sinds 2019 flink is toegenomen. Uit deze figuur blijkt dat ook de gemiddelde ticket size sinds het vorige kapitaalmarktonderzoek in 2019 is toegenomen, van ruim onder € 1 miljoen naar circa € 1 miljoen. Dit beeld wordt bevestigd in gesprekken. Bij zowel het geïnvesteerde bedrag als het gemiddelde bedrag van de investeringen is een duidelijke piek waarneembaar in 2021 en 2022. De ontwikkeling betekent dat het kapitaalaanbod vanuit VC-partijen sinds 2019 weliswaar groter wordt, maar wel wegdrijft van waar het genoemde financieringstekort zich bevindt. Uit de gevoerde gesprekken kwam consistent naar voren dat de disbalans tussen financieringsvraag en aanbod van tickets tussen de € 250.000 en € 1 miljoen de afgelopen jaren eerder is toegenomen dan dat deze constant is gebleven. De toegenomen vormen van alternatieve financieringsmethode zoals

publieke fondsen, crowdfunding, informals, etc. slagen er door hun relatief beperkte reikwijdte ook onvoldoende in om dit oplopende financieringstekort te dichten. Dit komt mede doordat de markt van crowdfunding en informals minder transparant is. Op de kapitaalmarkt in de fase van startups is regelmatig sprake van marktfalen. Dit zit enerzijds in het onvoldoende inrekenen van de (omvang van) de positieve externe effecten (die vallen elders). Anderzijds is sprake van informatie asymmetrie over kansen en risico’s; door de vroege fase waarin het product c.q. de onderneming verkeert zijn deze voor de financier moeilijk in te schatten. Dit wordt versterkt door het fenomeen van uiteenlopende prikkels, in het bijzonder tussen banken (de grootste speler aan de aanbodkant) en startups. De (mede door de overheid afgedwongen) sturingsprikkel bij banken (lage risico’s) verenigt zich lastig met het wezenskenmerk van een startup dat het nieuwe producten/ processen en/of markten betreft. Dit kan met name optreden bij innovaties gericht op maatschappelijke transities. Juist daarom heeft de overheid óók een rol bij het creëren van markten in deze sectoren. Ook wordt een tekort ervaren in de groei- en opschalingsfase. Scale-ups ondervinden een tekort aan financieringsaanbod in de volgende fases c.q.

Valley of death: de opschaling van de productontwikkeling (TRL fase 5-9) en in de scale-up fase van opschaling van het bedrijf zelf waarbij financiering nodig is voor bijvoorbeeld werkkapitaal, personeel en internationalisering. Banken en private equity zijn in dit segment grotendeels afwezig en ook VC’s lijken zich ten opzichte van 2019 op steeds grotere investeringsbedragen te richten. In deze scale-up-fases hebben bedrijven hun technologie gevalideerd en eerste marktstappen gezet. Vaak ontbreekt het aan voldoende omzet of onderpand voor bancaire financiering. Scale-ups hebben echter steeds meer moeite om equity op te halen. 18

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

In gesprekken met ROM Utrecht Region komt naar voren dat niet in alle kwalitatief goede proposities geïnvesteerd kan worden. In de praktijk van de afgelopen jaren blijkt dat maar maximaal 45% van binnen de kaders passende en kwalitatief goede proposities daadwerkelijk financiering kunnen ontvangen vanuit de ROM Utrecht Region. Voor de overige 55% van deze goed bevonden proposities die aansluiten bij de ecosystemen in regio Utrecht, ontbreekt het ROM Utrecht Region aan capaciteit en inzetbaar kapitaal om te investeren (zie figuur 12). Het is niet bekend of en in hoeverre niet tot stand gekomen deals bij de ROM Utrecht Region alsnog financiering ophalen bij andere financiers. De gemiddelde ticket size van de ROM Utrecht Region met haar Participatiefonds ligt rond € 0,7 miljoen, wat haar aandeel (maximaal 50%) in de betreffende investering is.

Figuur 12. Ontwikkeling funnel ROM Utrecht Region

19

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Het tekort aan kapitaal voor scale-ups geldt voor tickets vanaf € 1 miljoen. Daarbij gaat het om de totale investeringsbehoefte, welke opgepakt kan worden door meerdere partijen tegelijk, die dan ieder bijvoorbeeld de helft doen. De behoefte overstijgt de huidige dealmaking vanuit VC’s, inclusief de ROM Utrecht Region. Alternatieven als informals, crowdfunding e.d. zijn in dit segment vrijwel afwezig. Banken doen weinig in scale-ups, vanwege de doorgaans hogere risico’s die daarmee gemoeid zijn. Dit tekort wordt zeker ook gevoeld bij tickets groter dan € 5 miljoen. Scale-ups die op zoek zijn naar een investering tussen de € 5 miljoen en € 10 miljoen ondervinden moeilijkheden in het aantrekken van investeringen omdat weinig typen kapitaalaanbieders zich doorgaans op dit terrein begeven of willen begeven. Dit doordat de ticket sizes in combinatie met de onzekerheden en risico’s voor VC’s veelal te groot zijn. Private equity richt zich met name op bedrijven die verder zijn in de bedrijfsontwikkeling en dus meer volwassen zijn. Hierdoor verstrekken zij ook gemiddeld grote tickets en zijn zij derhalve minder geïnteresseerd in de tickets tussen de € 5 miljoen en € 10 miljoen. Ook grotere Private Equity-fondsen waar in combinatie met het EIF onder meer grote hoeveelheden Europees geld worden uitgezet, richten zich op investeringen vanaf € 10 miljoen tot € 15 miljoen.

Het tekort aan tickets van € 5 miljoen tot € 10 miljoen blijft aanwezig, of wordt zelfs groter . Voor scale-ups zijn ook tickets boven de € 10 miljoen lastig te vinden, zeker bij Nederlandse partijen. Dit geldt in ieder geval in de sectoren/ecosystemen waar de regio Utrecht zich op richt. Deze grote tickets zijn in de meeste gevallen te groot voor Nederlandse partijen. Invest-NL richt zich wel mede op deze categorie, maar buitenlandse investeerders zijn dominant aanwezig in deze rondes. Een Venture Capital-fonds dat investeert in tickets boven € 10 miljoen wat voldoende spreiding in haar portfolio kent (minimaal 10-12 portfoliobedrijven), heeft al snel een fondsvermogen van minimaal € 100 miljoen nodig. Nederlandse fondsen van deze omvang zijn ten opzichte van veel andere landen relatief beperkt aanwezig, zo is het ontstane beeld vanuit de gesprekken. Private Equity vindt deze ticket sizes weliswaar interessanter, maar richt zich primair op volwassener bedrijven en investeringen met een minder hoog risicoprofiel. Ook op de kapitaalmarkt in de fase van scale-ups is regelmatig sprake van marktfalen. Een belangrijke reden is dat niet of nauwelijks een financiële opbrengst wordt ingerekend vanuit de positieve externe effecten die bedrijfsactiviteiten met zich meebrengen. Dit kan met name optreden bij innovaties gericht op maatschappelijke transities.

Juist daarom heeft de overheid een rol bij het creëren van markten in deze sectoren. Tevens is -net als bij startups- sprake van marktfalen als gevolg van uiteenlopende prikkels. Dit doet zich ook hier voor tussen name banken (de grootste speler aan de aanbodkant) en de ondernemingen. De combinatie van kans- en groeigericht ondernemen vs. mede door de overheid afgedwongen risico-mitigatie. Dit betekent overigens dat hier in feite sprake is van negatieve bijeffecten van overheidsbeleid.

20

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Tussenconclusie doelgroep startups en scale-ups • •

Veel landelijke knelpunten worden ook in Utrecht herkend. Blijvende uitdagingen voor startups bij het ophalen van financiering. Dit geldt met name voor vroege fasen met tickets oplopend tot € 1 miljoen.

•

Er is een tekort aan kapitaal voor scale-ups. Dit tekort geldt voor tickets vanaf € 1 miljoen. Dit tekort wordt zeker ook gevoeld bij tickets groter dan € 5 miljoen.

•

In de praktijk worden tickets tussen € 1 miljoen en € 5 miljoen vaak gevormd door een combinatie van investeerders. ROM Utrecht Region is een fonds dat deelneemt in enkele van deze consortia en daarmee mede dit segment in de markt bedient.

•

Grote uitdagingen worden ervaren bij tickets richting de € 5 miljoen - € 10 miljoen. Te zien is dat buitenlandse investeerders een steeds groter deel van de (hogere) financieringsbehoeften vervullen, met name bij grotere rondes. Hierdoor neemt de strategische invloed van Nederland en

•

Utrecht op start-ups en scale-ups af. Op de kapitaalmarkt lijkt zowel in de fase van startups als scale-ups sprake van marktfalen. Het gaat bij startups om externe effecten, informatie asymmetrie, uiteenlopende prikkels en overheidsbeleid met negatieve bijeffecten. Bij scale-ups gaat het om dezelfde aspecten van marktfalen, alleen is minder sprake van informatie asymmetrie omdat er al meer productervaring en track record is. Resultaat is per saldo echter dat

•

innovatieve ondernemingsambities die in de basis goed zijn niet gefinancierd worden. Gesprekspartners verwachten dat de uitdagingen mede vanwege verwachte bezuinigingen op de academische wereld en eerder verstrekte financieringen die beperkt en later terug lijken te vloeien.

21

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Ontwikkelingen breed mkb in de regio Utrecht Het breed mkb groeit snel in de regio Utrecht. Zowel het aantal banen als vestigingen groeit in de regio Utrecht sneller dan landelijk16. Dit geldt voor bijna alle sectoren. Als gevolg hiervan stijgt aannemelijk ook de kapitaalbehoefte van het bedrijfsleven in de regio Utrecht. Het regulier mkb ervaart in toenemende mate moeite om aan financiering, met name bedragen tot € 1 miljoen, te komen. Dit gaat vaak om financieringen in de vorm van leningen. Deze leningen bieden ondernemers de mogelijkheid om de gewenste investeringen te doen zonder toegenomen invloed van buitenaf, ‘wel geld geen bemoeienis’. In het bijzonder is het voor mkb lastig om additioneel kapitaal aan te trekken voor innovatie, of dit nu ‘eigen’ innovatie betreft of het opschalen van bestaande technologieën (‘innovatie-volgers’). In figuur 13 wordt getoond dat de stijging van het uitstaand vermogen van Qredits stokt in de afgelopen jaren. Het aanbod van financiering voor het breed mkb blijft in toenemende mate achter op de (gekwalificeerde) vraag. Dit heeft meerdere oorzaken, die ook op elkaar inwerken: •

Door toegenomen vereisten uit strikter geworden wet- en regelgeving zijn de standaard handlingkosten van banken toegenomen. Hierdoor ligt de verhouding van handlingkosten ten opzichte van de potentiële opbrengsten voor kleine tickets sneller te scheef. De interesse van banken verschuift steeds meer van kleinere tickets naar grotere tickets.

•

Zoals eerder in dit hoofdstuk beschreven is de door banken gehanteerde grens waarboven ‘klassieke’ financieringsverlening (maatwerkbeoordeling met een individuele beoordeling gedaan door een bankmedewerker) alsnog kan plaatsvinden doorgaans rond € 1 miljoen. Om ondernemers die graag tickets onder de € 1 miljoen willen toch nog van financiering te kunnen voorzien, beoordelen banken de kredietaanvragen automatisch middels scoringsmodellen en algoritmes. Op basis hiervan vindt een simpele go/nogo-beslissing waar er weinig tot geen ruimte is voor maatwerk.

16

22

Dit blijkt uit de werkgelegenheidscijfers van LISA

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Om deze financiering te krijgen moet de ondernemer kortom direct voldoen aan alle gestelde eisen en gelden alle standaardvoorwaarden. Hierdoor blijkt uit ervaring van ondernemers minder vaak een lening verstrekt te worden en minder geschikte leningen aangeboden te worden. Ten slotte is de bancaire rente gestegen, waardoor financiering duurder is

•

€300.000.000 €250.000.000 €200.000.000 €150.000.000

geworden. Dit maakt ondernemers niet minder geïnteresseerd in bancaire financiering maar maakt hen wel minder geneigd om de financiering aan te vragen.

€100.000.000 €50.000.000 €0 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Figuur 13: Uitstaand vermogen aan mkb (vorderingen op cliënten uit jaarverslagen). Bron: Qredits, bewerking door KplusV

Tussenconclusie doelgroep breed mkb •

Het wordt steeds lastiger voor regulier/breed mkb om financiering te vinden. Dit geldt vooral voor tickets onder € 1 miljoen, zowel voor innovatie als toepassing van innovaties van derden.

•

Dit wordt primair veroorzaakt door doorgevoerde standaardisering bij banken en afnemende interesse voor tickets in dit segment. Deze standaardisering komt voort uit wet- en regelgeving. Daarnaast is de rente fors toegenomen, wat de business case voor ondernemers lastiger

•

maakt. Er is per saldo een verschuiving waarneembaar van bancaire naar non-bancaire financiering, waarbij het belang voor mkb-financiering van een verspreid landschap van partijen en aanbieders, van Qredits en publieke fondsen tot leasing & factoring, direct lending, informals, crowdfunding et cetera, toeneemt.

•

Hier is sprake van meervoudig marktfalen. Door een ongelijkheid in de markt (concentratie van marktmacht bij een kleine groep banken) wordt feitelijk de toegang van het breed mkb voor financiering voor bepaalde niet-standaard doeleinden bemoeilijkt. Daarnaast is als gevolg van de automatisering sprake van informatieasymmetrie, omdat niet alle relevante informatie meegewogen wordt - door gebrek aan maatwerk. Die automatisering is het gevolg van een combinatie van negatieve bijeffecten van overheidsbeleid en uiteenlopende prikkels. De kosten lopen zo

•

hoog op voor banken dat verstrekking van kleinere leningen niet meer uit kan zonder te automatiseren. Het is een relevante vraag of er voor de (regionale) overheid en semipublieke fondsen een rol ligt om het breed mkb te faciliteren. Verschillende medeoverheden zetten deze stap. Op landelijk niveau is hier Qredits voor opgericht. Maar zij kunnen niet alles doen wat de banken laten liggen dan wel moeilijk tot stand komt via alternatieve wegen. Ook het Nationaal Convenant MKB-financiering stelt vast dat hier meer nodig is. In bijlage 6 zijn twee voorbeelden uitgewerkt van regionale fondsen die zich richten op onder andere het reguliere mkb.

23

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Verwachte relevante ontwikkelingen voor regio Utrecht Om de juiste interventies te kunnen plegen is niet enkel de situatie van nu op de kapitaalmarkt relevant. Ook ontwikkelingen die nu of in de nabije toekomst spelen, zijn hierbij relevant. In dit hoofdstuk staan relevante ontwikkelingen beschreven, zowel beleids- als marktontwikkelingen. De beelden en conclusies uit eerdere hoofdstukken veranderen niet, onderstaande ontwikkelingen hebben in de toekomst mogelijk invloed op de eerdere conclusies.

3.4.1 Ontwikkelingen op beleidsniveau Eind 2024 is de Kamerbrief17 met de kabinetsreactie op onder meer de evaluaties van het Innovatiekrediet, de Vroegefasefinanciering en de RVO Seed Capital/Seed Business Angel Regeling uitgekomen. Hieronder benoemen we de veranderingen en constateringen per instrument die voor regio Utrecht het meest van belang zijn. De nationale instrumenten blijven stabiel ingezet worden. Voor de vroegefasefinanciering (VFF) wordt het plafond verhoogd van € 350.000 naar € 450.000 en is er aandacht voor meer uniformiteit tussen de regio’s. Ook voor seedfondsen vinden aanpassingen plaats: 1) Het maximale bedrag dat een seed capital fonds kan investeren wordt met een inflatiecorrectie verhoogd van € 3,5 miljoen naar € 5 miljoen. De maximale lening die door een fonds kan worden aangevraagd wordt tevens verhoogd van € 10 miljoen naar € 12 miljoen. Dit heeft tot consequenties dat VFF en Seed in elkaars verlengde blijven liggen qua bedragen. Tevens is er extra aandacht voor Deeptech. Voor Invest-NL is er een extra financiering van € 900 miljoen euro toegezegd. Institutionele beleggers – zoals pensioenfondsen en verzekeraars – wordt een belangrijke rol toegedicht in de financieringsmarkt. Enerzijds kunnen investeringen met durfkapitaal de portefeuille diversifiëren en zodoende het rendement verhogen.

Anderzijds geldt dat deze fondsen en hun deelnemers meer geld met impact willen beleggen. Tot en met 2029 ontvangt Invest-NL € 900 miljoen extra om te investeren in Nederlandse startups en scale-ups. 17

24

{ Hyperlink ‘https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2024/12/10/beleidsreactie-op-evaluatie-van-het-durfkapitaalinstrumentarium’}

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Een deel van dat geld wordt gebruikt voor het opzetten van een nieuw fonds, waar ook institutionele beleggers aan moeten gaan deelnemen18. Voor het overige deel is nog geen directe verdere invulling gemaakt. Het pensioenfonds PME (derde grootste pensioenfonds) investeert al enkele jaren in Nederlandse startups en zegt daar goede rendementen te behalen. Ook ABP, het grootste pensioenfonds van Nederland, zegt voorstander te zijn van een grootschalig fonds waarin naast Invest-NL ook pensioenfondsen, ontwikkelingsmaatschappijen en private partijen deelnemen. Voor regio Utrecht kan dit een kansrijke ontwikkeling zijn.

Clean Industrial Deal In februari 2025 heeft de Europese Commissie de Clean Industrial Deal gepresenteerd waarin bekend werd gemaakt dat ruim €100 miljard vrijgemaakt wordt om de transitie naar een schonere, duurzamere en meer concurrerende economie te ondersteunen. Dit zal niet alleen grote bedrijven beïnvloeden, maar ook kansen creëren voor startups en scale-ups gericht op innovatie in deeptech, circulaire economie en energietransitie. De Clean Industrial Deal kan daarom op lange termijn een aanzienlijke impact hebben op de beschikbaarheid van kapitaal in verschillende aspecten. Nationale en regionale doorstroom van Europese financiering – directe financiering Naar verwachting zal een deel van de vrijgemaakte ruim €100 miljard belanden in Europese fondsen zoals Horizon Europe en het Innovation Fund. Via nationale en regionale fondsen, regelingen of subsidies zullen deze gelden verder worden onderverdeeld. Vermoedelijk zal hier ook weer een deel van terechtkomen bij startups en scale-ups die werken aan de beoogde duurzame technologie of deze ontwikkelen. Toename interesse investeerders in duurzame technologie – indirecte financieringen Door de specifieke focus op het financieel stimuleren van de bedrijvigheid in duurzame economie en technologie, zullen er naar verwachting meer startups en scale-ups succesvol worden opgezet.

Hierdoor zullen private investeerders in toenemend geïnteresseerd gemaakt worden doordat er meer kans op succes is en dus relatief minder risico. Hierdoor zullen private investeerders eerder, meer of tegen gunstigere voorwaarden willen participeren. Dit leidt uiteindelijk tot ook meer of gunstiger kapitaalaanbod voor startups en scale-ups in Utrecht en de Gooi en Vechtstreek. Meer relevante ontwikkelingen op Europees niveau staan beschreven in bijlage 4.

18

25

Invest-NL neemt voortouw bij groot fonds om scale-ups verder te laten groeien, Financieel Dagblad, 1 oktober 2024

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

3.4.2 Marktontwikkelingen van belang voor regio Utrecht Door de toenemende aandacht voor startups, scale-ups en het (innovatief) mkb verwachten we dat de Nederlandse financieringsmarkt zal blijven groeien. Daarbij zien we dat een aantal marktontwikkelingen spelen die de komende jaren een rol gaan spelen. Geopolitieke beschouwingen hebben we daarbij buiten beschouwing gelaten, maar deze kunnen wel van invloed zijn. • Er is een volwassen sector ontstaan van private fondsen en fondsmanagers, mede dankzij overheidsinterventies. Op bepaalde gebieden blijft het echter nodig om publieke interventies in te zetten. Dit zal met name nodig zijn op de gebieden waar nu knelpunten zitten zoals first-time plants en grote scale-up tickets, maar ook op gebieden waar zonder interventies de markt het nog niet overneemt zoals in de vroegste fases en in specifieke niches waar innovaties ontstaan die de samenleving nodig heeft maar niet snel (genoeg) rendement oplevert en onzekerheid met zich meebrengt. De venture capitalmarkt is een erg volatiele markt. Voor scale-ups is ook zichtbaar dat de hele grote financieringsrondes moeilijker plaatsvinden

•

omdat fondsen minder investeren19. Ook voor andere fondsen blijkt het moeilijk om voldoende kapitaal te vinden om de fondsen te vullen. Rentestanden en de ontwikkeling van de exit-markt zijn hier debet aan. Voor het financieren van innovatieve mkb-bedrijven is relatief weinig aandacht en zijn ook minder financieringsmogelijkheden. Het mobiliseren van kapitaal voor hen is belangrijk en zal naar verwachting ook meer gaan plaatsvinden. Deze doelgroep wordt in toenemende mate bediend door non-

•

bancaire financiers zoals crowdfunding en andere vormen van alternatieve financiering. Groei van deze markt zal ook leiden tot een groter aanbod van vreemd vermogen voor innovatieve ondernemingen. Dit zal ook voor scale-ups nodig zijn die behoefte hebben aan venture debt. Om aan al deze ontwikkelingen te kunnen werken wordt gewerkt aan het mobiliseren van kapitaal van partijen die tot nu toe nog weinig geïnvesteerd hebben in startups en scale-ups. We zien dat dit kapitaal uit verschillende bronnen kan komen, zoals institutionele investeerders. Maar

•

ook bij corporates en business angels is meer te halen. Tussenconclusie toekomstige ontwikkelingen • Diverse publieke instrumenten worden opnieuw gepositioneerd om goed aan te sluiten bij de behoefte van het mkb.

19

26

• •

Steeds meer wordt gekeken naar institutionele beleggers zoals pensioenfondsen en verzekeraars. In Europa komen honderden miljarden beschikbaar voor innovatieve duurzame technologieën.

•

Er liggen kansen om onbenut kapitaal te mobiliseren bij onder andere institutionele beleggers en corporates. Daarbij blijft het van belang om vanuit publieke middelen in te zetten op de vroege fase, opschaling, deeptech en first-time plants.

•

De aandacht voor het bestaande, innovatieve mkb is nog relatief beperkt, hier zijn geen specifieke instrumenten voor.

Recent een voorbeeld van Prime Ventures die een fonds stopt omdat het geen goede deals wist te vinden.

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

De ecosystemen in de regio Utrecht De partners in regio Utrecht werken aan drie ecosystemen: Life Sciences & Health, Earth Valley en New Digital society. In dit onderzoek gaan we in op deze ecosystemen, waarbij we ook het thema Circulaire Economie betrekken bij het ecosysteem Earth Valley. Tijdens gesprekken en de thematafels werd steeds weer duidelijk dat de ecosystemen vele cross-overs kennen. Zo worden tech innovaties, gekoppeld aan New Digital Society, vaak toegepast in de Life Science & Health Sector en ook voor innovaties binnen Earth Valley. De ecosystemen werken dus ook samen. De ROM Utrecht Region wordt vaak gezien als de regisseur van de ecosystemen. Ze werkt met ecosysteemontwikkelaars aan een sterke positie van de ecosystemen. Op regionaal-, nationaal- en internationaal niveau. Hieronder beschrijven we de belangrijkste ontwikkelingen die tijdens dit onderzoek naar voren kwamen. Daarbij gaan we expliciet in op de ontwikkelingen op de kapitaalmarkt, maar ook andere aandachtspunten worden benoemd.

Life Sciences & Health Het ecosysteem in de regio Utrecht De regio heeft zichzelf gepositioneerd als het "beating heart of a healthy society" en heeft als ambitie om de gezondste regio ter wereld te worden. In dit ecosysteem geldt het UMC Utrecht als centrale partij in het ecosysteem: hier komen onderzoek, patiënten en innovaties samen. ROM Utrecht Region benoemt in dit ecosysteem zes unieke innovatie-ecosystemen: • •

Defensie Innovatiecluster Mens en Technologie. Het ontwikkelen van geavanceerde oplossingen voor zowel Defensie als de burgermaatschappij. Sport, bewegen & vitaliteit. Het verbeteren van zowel de fysieke als mentale gezondheid door sport, beweging en vitaliteit te stimuleren. Dit thema

•

kent een breed ecosysteem, met een gebalanceerde mix van onderwijsinstellingen, sportclubs en technologiebedrijven. Regeneratieve geneeskunde. Hier worden innovatieve therapieën ontwikkeld en oplossingen aangeboden gericht op het herstellen of vervangen van beschadigde cellen, weefsels of organen in het lichaam. In regio Utrecht werken topinstituten en bedrijven samen aan baanbrekend onderzoek naar cel- en gentherapieën, organoïden en biofabricage.

• •

Digitalisering in de zorg. Hier draait het om de technologische vooruitgang binnen de gezondheidszorg. Oncologie. Centraal hier staat het optimaliseren van kankerbehandeling en -genezing. De focus ligt op beeldvorming, immunotherapie,

•

kinderoncologie, gepersonaliseerde zorg en klinisch onderzoek. One Health. Hier staat multidisciplinaire samenwerking centraal om samen te werken aan innovatieve oplossingen voor de gezondheid van mensen, dieren en het milieu.

De Life Science & Health (hierna: LSH) sector is een brede en diverse sector die bestaat uit verschillende sub sectoren, elk met hun eigen kenmerken, dynamiek en financieringsbehoeften. 27

Ontwikkelingen kapitaalmarkt regio Utrecht

11 april 2025 | Kenmerk: 24453

Kapitaalmarkt Life Sciences & Health De regio beschikt over een sterke kennisbasis met gerenommeerde instellingen zoals de Universiteit Utrecht en het UMC Utrecht, gevestigd op het Utrecht Science Park. De ROM Utrecht Region speelt een actieve rol in dit ecosysteem door te investeren en netwerkmogelijkheden te faciliteren. Ondanks de sterke uitgangspositie kent het LSH-ecosysteem verschillende uitdagingen, zo blijkt uit de gevoerde gesprekken en de thematafel. De kapitaalmarkt voor LSH in Utrecht (en Nederland) kent enkele sectorale kenmerken en uitdagingen. LSH-startups en scale-ups hebben doorgaans een lang ontwikkelingstraject vanwege de complexiteit van productontwikkeling, klinische validatie en goedkeuringen. Hierdoor hebben deze bedrijven vaak geduldige en kapitaalintensieve investeerders nodig. De financieringsstructuur binnen LSH bestaat vaak uit een mix van publieke en private bronnen, zoals subsidies (MIT, VFF), seed-fondsen (zoals het Utrecht Health Seed Fund), VC en strategische samenwerkingen met farmaceutische bedrijven en zorginstellingen. LSH-startups hebben vaak een innovatief product met een sterke R&D-component, waardoor ze relatief goed aansluiting kunnen vinden bij diverse subsidies en stimuleringsregelingen. Publieke instrumenten zoals het MIT-programma en tot voor kort het Nationaal Groeifonds ondersteunen innovatieve startups in deze fase.

Daarnaast zijn er zowel publieke als private pre-seed- en vroegefasefondsen die kleinere investeringen verstrekken. Tegelijk worden in de vroege fase van LSH innovaties nog steeds uitdagingen ervaren. Investeerders in regio Utrecht, maar ook de rest van Nederland, zijn minder geneigd in een vroege fase in te stappen in vergelijking met andere landen, zoals de VS. Ook banken zijn terughoudend met het verstrekken van financiering in de vroege fase. Onder andere omdat banken niet de capaciteit hebben om de veelal ingewikkelde patenten te beoordelen. Specifiek bij LSH proposities vraagt financiering te veel capaciteit en kennis, gezien relatief ingewikkelde ontwikkelingen. Dit speelt onder andere bij proposities in de biotech. Opschalen is ook in deze sector een uitdaging. Hierbij gaat het om bedragen tussen circa € 2 miljoen en € 10 miljoen. In deze fase is de groep investeerders, zowel publiek als privaat, klein. Zeker in de LSH sector. Het betreft veelal kapitaalintensieve innovaties, wat resulteert in grotere financieringsrondes met op dat moment nog beperkt zekerheden voor financiers. Veel vroege-fase investeerders en subsidies dekken deze schaalvergroting niet, terwijl latere investeerders en corporate partners pas geïnteresseerd raken bij een hogere mate van marktvalidatie.