1. Uitvoeringsagenda mantelzorg in Hilversum 2024-2030 (aangepast n.a.v. commissie 17 januari 2024)

MANTELZORG DOEN WE

SAMEN

UITVOERINGSAGENDA MANTELZORG IN HILVERSUM 2024-2030

VOORWOORD Zorgen voor een naaste, een ouder, kind of partner, mantelzorg is niet iets waar je voor kiest maar wat je overkomt. Iemand zo goed mogelijk willen ondersteunen in zijn chronische ziekte, langdurig ziekbed, niet aangeboren hersenletsel of lichamelijke handicap, mensen doen dit uit liefde voor hun naaste en stellen zich daar geen vragen bij. Het is vanzelfsprekend. Met mantelzorg kun je ook niet zomaar stoppen. Een wezenlijk verschil met vrijwilligerswerk. Deze groep mensen is vaak niet zichtbaar. Maar wel van onschatbare waarde. Soms noem ik ze ook wel de anonieme onmisbaren. Door hen kunnen mensen langer thuis blijven wonen of terugkeren naar huis na een operatie. Of wat te denken van al die kinderen die door een handicap veel permanente zorg nodig hebben. Of al die chronisch zieken die zonder hun partner onthand zijn. Onze samenleving en het zorgsysteem kan niet zonder hen. Mantelzorgers zijn onmisbaar. Het gaat in Nederland om een hele grote groep mensen. En met de vergrijzing zullen steeds meer mensen langdurige zorg nodig hebben. Uit de Hilversum monitor 2022 blijkt dat één op de vijf (22%) inwoners mantelzorger is en dit aantal is gestegen in vergelijking tot 2021 en voorgaande jaren. Een kwart van hen voelt zich een beetje tot zwaar overbelast. Opvallend is het grote aantal jonge mantelzorgers, 1 op de 4 is jonger dan 24 jaar. Dat verdient extra aandacht.

En hoewel de meeste mantelzorgers het prima zelf kunnen, is er ook een groep die een extra steuntje in de rug kan gebruiken. Voor deze mensen willen we als gemeente er zijn om te voorkomen dat ze overbelast raken. Ze helpen met het vinden van de juiste informatie, ondersteunen bij de aanvraag van extra zorg en helpen bij het doorverwijzen naar al die initiatieven binnen de gemeente waar ze terechtkunnen voor respijtzorg. Het is belangrijk dat mantelzorgers in Hilversum weten dat ze niet alles zelf hoeven te doen. En dat er veel mogelijkheden zijn om de last van mantelzorgers te verlichten. In deze Uitvoeringsagenda Mantelzorg in Hilversum 2024 –2030 staat hoe we dit gaan doen. Te beginnen met de website Mantelzorg Gooi en Vechtstreek waar alle informatie samenkomt, www.mantelzorggv.nl. We doen het samen. Wij zijn Hilversum. Gerben van Voorden Wethouder Zorg en Samenleving

Als gemeente willen we dat deze mantelzorgers gezien worden, gewaardeerd en geholpen als dat nodig is. Want mantelzorg kan zwaar zijn en taai en ook verdrietig.

2

INHOUDSOPGAVE VOORWOORD

02

4. FINANCIËN

32

1. INLEIDING 1.1 Leeswijzer

04 07

2 WAT IS MANTELZORG? 2.1 Definitie mantelzorg 2.2 Cijfers mantelzorg 2.3 Fases van mantelzorg 2.4 In balans blijven, geen vanzelfsprekendheid

08 08 09 10 12

BIJLAGEN 1 Signalen van overbelasting bij mantelzorgers 2 Verlofregelingen 3 Vindplaatsen mantelzorgers 4 Specifieke groepen kwetsbare mantelzorgers 5 Pilot klantreis mantelzorgers NAH en dementie 6 Wat gaan we doen? Uitwerking acties uitvoeringsagenda

34 34 35 36 38 40 42

3. WAT IS VANUIT DE HUIDIGE SITUATIE NODIG EN WAT GAAN WE DOEN? 3.1 Vinden van mantelzorgers 3.1.1 Huidige situatie 3.1.2 Ambitie aandachtspunt ‘Vinden’ 3.2 Versterken van mantelzorgers 3.2.1 Huidige situatie 3.2.2 Ambitie aandachtspunt ‘Versterken’ 3.3 Verlichten van mantelzorgers 3.3.1 Huidige situatie 3.3.2 Ambitie aandachtspunt ‘Verlichten 3.3.3 Respijtzorg uitgelicht 3.4 Verbinden van mantelzorgers met ondersteuners 3.4.1 Informele hulp (directe omgeving en vrijwilligers) 3.4.2 Formele hulp (beroepsmatig) 3.4.3 Huidige situatie 3.4.4 Ambitie aandachtspunt ‘Verbinden’

13 13 13 15 17 17 19 22 23 26 27 28 28 28 30 31 3

I<

1. INLEIDING Voor u ligt de Uitvoeringsagenda mantelzorg in Hilversum 2024-2030. De Visie Sociaal Domein ‘Wij zijn Hilversum’ en de beleidsagenda WmoSamenleving zijn de basis en vormen het uitgangspunt voor dit programma.

Vanuit de doelstelling ‘Hilversummers hebben een sociaal netwerk en vormen een gemeenschap’ wordt gewerkt aan het speerpunt: ‘versterken van mantelzorgers’. Uit de Hilversum monitor 2022 blijkt dat één op de vijf (22%) inwoners mantelzorger is en dit aantal is gestegen in vergelijking tot 2021 en voorgaande jaren.

VISIE SOCIAAL DOMEIN In het coalitieakkoord staat dat Hilversum een stad is voor iedereen. Ongeacht wat je gelooft, van wie je houdt, waar je vandaan komt of hoe je eruitziet: iedereen kan zich thuis voelen in Hilversum. In de visie Sociaal Domein benadrukken we dat we ernaar streven dat inwoners zich met elkaar verbonden voelen en naar elkaar om kijken. Daarbij horen goede en gezonde buurten met voorzieningen. Iedereen voelt zich hier thuis en iedereen voelt zich veilig: jong en oud, inwoners die hier zijn opgegroeid én inwoners met een andere achtergrond. Inwoners hebben werk of andere bezigheden die bij hen passen. Hilversummers hebben dingen voor elkaar over en iedereen krijgt de zorg die hij of zij nodig heeft. Die zorg is dichtbij en makkelijk te vinden. Vanuit de beleidsagenda Wmo-Samenleving wordt gewerkt aan vijf doelstellingen van de Visie Sociaal Domein. Deze doelstellingen worden vertaald naar speerpunten om de doelstellingen te behalen.

Een kwart van hen voelt zich een beetje tot zwaar overbelast. Overbelasting willen we voorkomen door tijdig mantelzorgers te ondersteunen. Hoe de mantelzorgondersteuning wordt georganiseerd is uitgewerkt in deze Uitvoeringsagenda Mantelzorg in Hilversum 2024-2030.

INTEGRALE BENADERING MET ANDERE SPEERPUNTEN IN DE BELEIDSAGENDA WMO-SAMENLEVING De doelstelling ‘Hilversummers hebben een sociaal netwerk en vormen een gemeenschap” kent naast het speerpunt het versterken van mantelzorgers o.a. ook het bestrijden van eenzaamheid en het versterken van vrijwilligers en vrijwillige inzet. Deze drie speerpunten hebben veel raakvlakken. Daarom wordt bij de realisatie van de uitvoeringsagenda’s de samenwerking gezocht en zullen activiteiten, waar mogelijk, worden gecombineerd.

Het ondersteunen van mantelzorgers is een belangrijke gemeentelijke taak die voortkomt uit de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo). De positie van de mantelzorger is daarin wettelijk verankerd1. In de Wmo staat expliciet dat de gemeente beleid moet hebben om mantelzorg te bevorderen en mantelzorgers te ondersteunen.

1

Wmo 2015 art. 2.1.2 2b: opdracht gemeente om ‘mantelzorgers en vrijwilligers zoveel mogelijk in staat te stellen hun taken uit te voeren’; art. 2.1.6: ‘bij verordening wordt bepaald op welke wijze het college zorg draagt voor een jaarlijkse blijk van waardering voor de mantelzorgers van cliënten in de gemeente’. Zie ook art. 1.1.1 (algemeen), 2.2.2 ( ‘het college bevordert en treft de algemene maatregelen ter bevordering van mantelzorg en vrijwilligerswerk en ter ondersteuning van mantelzorgers en vrijwilligers, die noodzakelijk zijn ter uitvoering van het plan, bedoeld in artikel 2.1.2’), en 2.3.2 (over maatwerkvoorzieningen). 4

I<

MAATSCHAPPELIJKE OPGAVEN De Hilversumse bevolking groeit en vergrijst. Prognoses geven aan dat Hilversum in 2040 zal uitgroeien tot een gemeente van zo’n 97.000 inwoners (2022: 92.000 inwoners). Er komen in aantallen en naar verhouding meer ouderen bij; vooral mensen boven de 75 jaar. Zo stijgt het aantal 75+’ers van 9,2% in 2022 naar 13,6% in 2050 (Bron: Gemeente Hilversum, 2023). Deze groep woont steeds langer thuis. Ook mensen die geestelijke gezondheidszorg (GGZ) krijgen, wonen steeds vaker thuis in plaats van in een instelling. Mantelzorgers spelen een cruciale rol bij de deze zorg en ondersteuning. De onderlinge samenwerking bepaalt in belangrijke mate de kwaliteit van de zorg. Deze samenwerking staat echter onder druk vanwege het tekort aan zorgpersoneel (Bron: Planbureau voor de Leefomgeving, Zelfstandig thuis op hoge leeftijd. Verkenning van knelpunten en handelingsperspectieven in beleid en praktijk, 2019). Landelijk werkt momenteel één op de zes mensen in de zorg. Met de huidige manier van zorg organiseren wordt dit één op de vier in 2040 (Bron: Regio Gooi en Vechtstreek, 2023). Dit terwijl er nu al relatief veel moeilijk vervulbare vacatures in de sector zijn. In 2018 was de verhouding nog vijf mantelzorgers op één ontvanger, in 2040 is die verhouding naar verwachting gedaald tot ongeveer drie mantelzorgers op één ontvanger (Bron: Regio Gooi en Vechtstreek, 2023).

Hierdoor gaat de druk op mantelzorgers nog meer toenemen.

Uit landelijk onderzoek blijkt dat ongeveer twee derde van de mantelzorgers vindt dat de zorg voor hulpbehoevende ouders vooral een taak van de overheid is en minder van familie2. Tegelijkertijd geeft ook een ruime meerderheid aan dat familie en vrienden elkaar moeten helpen3. Oftewel: dat mantelzorg nodig is, wordt breed onderkend, maar er zitten grenzen aan. Deze grens wordt steeds vaker overschreden waardoor overbelasting ontstaat. Dit komt onder meer door volle agenda’s van mantelzorgers, een betaalde baan en zorg voor het gezin. Daarnaast werken mensen meer en langer door - wat ze noodgedwongen combineren met het verlenen van mantelzorg en zorgt een deel van de mantelzorgers ook voor kleinkinderen. Verder lijken mantelzorgers vergeleken met vroeger op grotere afstand van de zorgvrager te wonen4.

2

Klerk, Mirjam de, Bereidheid en mogelijkheden om te helpen (2017). In: Mirjam de Klerk, Alice de Boer, Inger Plaisier en Peggy Schyns (red.), Voor elkaar? Stand van de informele hulp in 2016 (p. 61-77). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. 3 SCP, Blijvende bron van zorg. Ontwikkelingen in het geven van informele hulp 2014-2019 (2020). 4 Voswitz-Woonzorgwijzer- Regio het Gooi, Behoefte aan informele hulp in beeld. Van data naar doen (2020). 5

I<

WAT GAAN WE DOEN?

WAARDEN

Het college staat voor een samenleving waarin alle inwoners mee kunnen doen. Een samenleving waarin zij het gevoel hebben erbij te horen en grip te hebben op hun eigen leven. We hebben de overtuiging dat sterke buurten de bouwstenen zijn van een gemeenschap waarin mensen elkaar ontmoeten en naar elkaar omkijken. Om deze reden wordt met deze uitvoeringsagenda ingezet op hoe we de komende periode mantelzorgers willen vinden, versterken, verlichten en verbinden.

De Visie Sociaal Domein “Wij zijn Hilversum” bevat drie kernwaarden: vertrouwen, betrokkenheid en eenvoud. Intern gaan we (projectmatig) aan de slag met de vertaling van de kernwaarden en dat doen we ook met onze samenwerkingspartners en richting onze inwoners. De kernwaarden vormen het vertrekpunt om samen met maatschappelijke partners verder uit te werken.

De speerpunten van deze uitvoeringsagenda zijn: • Inzetten op preventieve mantelzorgondersteuning om overbelasting te voorkomen en passende ondersteuning, zoals respijtzorg, bieden aan mantelzorgers die al te maken hebben met (dreigende) overbelasting; • Creëren van een voor mantelzorgers duidelijke en herkenbare toegang tot passende mantelzorgondersteuning, zowel fysiek als digitaal; • Specifieke aandacht voor groepen mantelzorgers met een verhoogd risico op overbelasting, zoals jonge mantelzorgers, werkende mantelzorgers, en mantelzorgers die zorgen voor mensen met dementie en niet aangeboren hersenletsel (NAH).

Bij de uitvoeringsagenda Mantelzorg ziet die invulling er als volgt uit:

Vertrouwen: met de realisatie van deze uitvoeringsagenda mantelzorg brengen we de basis van mantelzorgondersteuning op orde waarop de inwoners kunnen vertrouwen. We communiceren helder over het mantelzorg ondersteuningsaanbod waarbij we zoveel mogelijk aansluiten bij de behoeften van de mantelzorgers. We gaan uit van vertrouwen in de mantelzorger en geven professionals vertrouwen en ruimte om mantelzorgondersteuning te kunnen bieden. Betrokkenheid: het kenmerk van de mantelzorgondersteuning is dat we in verbinding met de mantelzorger (kortdurend) ondersteuning bieden. De mantelzorger kan, indien nodig, altijd hierop terugvallen. Daarnaast willen we mantelzorgers betrekken bij het mantelzorgbeleid o.a. door middel van het opzetten van een klankbordgroep en de inzet van ervaringsdeskundige mantelzorgers. Eenvoud: de ondersteuning voor mantelzorgers is makkelijk vindbaar en toegankelijk, zowel fysiek als digitaal. Ook zorgen we ervoor dat de drempels om gebruik te kunnen maken van deze mantelzorgondersteuning zo laag mogelijk zijn.

6

I<

Het college van B&W geeft met deze uitvoeringsagenda ook invulling aan het Amendement ‘Vernieuwing Mantelzorgbeleid’ (A19-122) van de Agenda Wmo-Welzijn in de wijk 2019-2021. In het amendement staat dat het vernieuwde mantelzorgplan concrete doelen moet bevatten onder regie van de gemeente. In deze uitvoeringsagenda zijn de onderwerpen die genoemd worden in het amendement opgenomen, geactualiseerd of aangevuld. Het gaat hier om de vindbaarheid van mantelzorgers, respijtzorg en jonge mantelzorgers, evenals het bemiddelen tussen vraag en aanbod.

1.1 LEESWIJZER • Hoofdstuk 1 is de inleiding van de ‘Uitvoeringsagenda mantelzorg in Hilversum 2024-2030’. • Hoofdstuk 2 beschrijft wat we verstaan onder mantelzorg, welke fases we onderscheiden en waarom in balans blijven voor een mantelzorger niet vanzelfsprekend is. • Hoofdstuk 3 gaat over mantelzorg in Hilversum. Wat is vanuit de huidige situatie nodig en wat gaan we doen? We beschrijven hoe de gemeente anno 2023 en in de komende periode – samen met maatschappelijke partners – mantelzorgers wil vinden (3.1), versterken (3.2), verlichten (3.3) en verbinden (3.4) en welke acties we daarvoor gaan uitvoeren. In bijlage 6 worden deze acties nader uitgewerkt. • Hoofdstuk 4 geeft tot slot inzicht in de financiële bouwstenen van deze uitvoeringsagenda. 7

I<

2. WAT IS MANTELZORG? In dit hoofdstuk wordt ingegaan op wat mantelzorg is, welke fases we onderscheiden en waarom in balans blijven als mantelzorger geen vanzelfsprekendheid is.

2.1 DEFINITIE MANTELZORG De officiële definitie van mantelzorg uit de Wmo is als volgt: ‘Hulp ten behoeve van zelfredzaamheid, participatie, beschermd wonen, opvang, jeugdhulp, het opvoeden en opgroeien van jeugdigen en zorg en overige diensten als bedoeld in de Zorgverzekeringswet, die rechtstreeks voortvloeit uit een tussen personen bestaande sociale relatie en die niet wordt verleend in het kader van een hulpverlenend beroep.’ Kort gezegd gaat het bij mantelzorg om onbetaalde langdurige en intensieve (emotioneel en soms fysiek belastende) zorg, die minimaal 3 maanden duurt en/of voor minimaal 8 uur per week is (Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek). Mantelzorg is niet verplicht, gebruikelijke zorg is dat wél. Dit blijkt ook uit jurisprudentie5. Mantelzorg betreft zorgtaken die de gebruikelijke zorg overstijgen.

MANTELZORGTAKEN Mantelzorgers bieden vaak een combinatie van onderstaande hulp: • Gezelschap, troost, afleiding, contact met de buitenwereld, een luisterend oor; • Verzorging (douchen, aankleden etc.); • Structuur en zo nodig toezicht; • Vervoer en begeleiding naar de arts, kapper etc.; • Sociale activiteiten (verjaardagen, bezoekjes, uitstapjes); • Administratie, geldzaken, aanvragen en regelen van hulp- of zorgvoorzieningen; • Hulp in het huishouden (schoonmaken, boodschappen); • Klussen in en rondom het huis; • Eten en drinken bereiden, en zo nodig aanbieden; • Verpleging (medicatie geven/toedienen, injecteren, wonden verzorgen). 5

Zie bijvoorbeeld uitspraak Centrale Raad van Beroep ECLI:NL: CRVB:2012:BX8754; ECLI:NL:CRVB:2018:368.

8

I<

VERSCHIL MET VRIJWILLIGERSWERK

TOEKOMSTBEELD

Mantelzorg wordt weleens onder vrijwilligerswerk geschaard. Toch is mantelzorg geen vrijwilligerswerk. Mantelzorgers zorgen soms 24 uur per dag, kunnen de zorg niet zomaar beëindigen en verrichten soms verpleegkundige handelingen. Zorgvrijwilligers werken in georganiseerd verband en kiezen ervoor om te zorgen. Zij doen dat gedurende een afgebakende tijd en hebben vaak geen emotionele band met de zorgvrager.

In 2018 was de verhouding nog vijf mantelzorgers op één ontvanger, in 2040 is die verhouding naar verwachting gedaald tot ongeveer drie mantelzorgers op één ontvanger voor de Regio Gooi en Vechtstreek (Bron: Regio Gooi en Vechtstreek, 2023). Inwoners met een hulpvraag moeten een beroep kunnen blijven doen op goede en toegankelijke ondersteuning. Als we niets doen, krijgen niet alle inwoners meer de ondersteuning die ze nodig hebben.

2.2 CIJFERS MANTELZORG LANDELIJKE CIJFERS MANTELZORG Volgens het Sociaal Cultureel Planbureau6 gaf 32% van de Nederlanders boven de 16 jaar in 2019 mantelzorg. Het gaat dan om een ruime definitie van mantelzorg en betreft ongeveer 5 miljoen mensen. Daarvan geven 830.000 mantelzorgers zowel langdurig (meer dan 3 maanden) als intensief (meer dan 8 uur per week) hulp.

TABEL 1: CIJFERS MANTELZORG GEMEENTE HILVERSUM

Ongeveer 5 op de 6 mantelzorgers geniet van de leuke momenten van het zorgen en 80% krijgt een goed gevoel door het helpen. Daarentegen voelt 9,1% van de mantelzorgers (460.000 mensen) zich zwaarbelast. 1 op de 5 mantelzorgers kan de hulp niet met anderen delen. Verzorgers van een partner of kind behoren vaak tot deze ‘alleenhelpers’, mede doordat de zorgvrager geen hulp van anderen wil of er niemand anders beschikbaar is. Vrouwen helpen vaker dan mannen. Van alle mantelzorgers is ongeveer 42% man, vooral bij de zorg voor de eigen partner op latere leeftijd.

Aantal inwoners (CBS cijfers 1-1-2020)

90.831

Inwoners ≥ 15 jaar

75.525

Mantelzorgers ≥ 15 jaar

26.736

Mantelzorgers die langdurig zorgen (langer dan 3 maanden)

22.960

Mantelzorgers die langdurig en intensief zorgen (meer dan 8 uur per week)

4.380

Mantelzorgers zwaarbelast

2.433

CIJFERS MANTELZORG HILVERSUM Uit de Hilversum monitor 2022 blijkt dat één op de vijf (22%) inwoners mantelzorger is en dit aantal is gestegen in vergelijking tot 2021 en voorgaande jaren. Een kwart van hen voelt zich een beetje tot zwaar overbelast. Ter vergelijking staan hieronder de landelijke cijfers die door de vereniging MantelzorgNL doorberekend zijn naar alle gemeenten in Nederland. Zie tabel 1 hiernaast voor de cijfers voor Hilversum.

6

Sociaal Cultureel Planbureau, “Voor elkaar? Stand van de informele hulp 2016” (2017); Sociaal Cultureel Planbureau “Mantelzorgers in het vizier. Beleidssignalement mantelzorg” (2019); Sociaal Cultureel Planbureau “Blijvende bron van zorg” (2020). 9

I<

2.3 FASES VAN MANTELZORG Iedereen kan mantelzorger worden. Er wordt weleens gezegd dat iedereen mantelzorger is, het was of nog wordt. In onderstaande schema zijn de verschillende fases van mantelzorg in beeld gebracht, het verschilt echter per mantelzorgsituatie of ook fase 3 (overbelast) en fase 4 (ontspoorde mantelzorg) worden doorlopen. Hierna volgt een toelichting op de fases in de mantelzorg.

FASE 1 (PREVENTIE)

FASE 2 (PREVENTIE)

FASE 3 (INTERVENTIE)

FASE 4 (INTERVENTIE)

Iedereen kan mantelzorger worden

Mantelzorger in balans

Mantelzorger uit balans/ overbelast

Mantelzorger ontspoord

VERBINDEN: bewustwording

VERLICHTEN: behoud balans

VERSTERKEN: herstel veerkracht

HERSTELLEN: veiligheid

BEHOUD BALANS (FASE 2 PREVENTIE) Een mantelzorger is vaak ook partner, kind, werknemer, scholier/student of vrijwilliger (zie ook 2.4). Een goede balans tussen de verschillende taken en rollen kan overbelasting voorkomen. Mantelzorg is in deze fase zo’n vanzelfsprekend onderdeel van het leven geworden, dat afstand nemen moeilijk is. De focus van de mantelzorger is vaak vooral gericht op wat diens naaste nodig heeft en niet op zichzelf (wegcijferen). Om die reden zullen mantelzorgers niet snel op eigen initiatief voor de eigen belangen opkomen of stilstaan wat zij zelf nodig hebben om overeind te blijven. Het is echter belangrijk dat de mantelzorger een eigen leven behoudt en dat de mantelzorg niet het leven overneemt. Een mantelzorger moet de kans krijgen om een sociaal netwerk op te bouwen en/of te onderhouden en daar zo nodig hulp bij krijgen. Als deze ondersteuning aan het begin van het mantelzorgtraject wordt aangeboden, is de kans groot dat de draaglast en draagkracht in balans blijven. Tenslotte vinden mantelzorgers het prettig als zij gewaardeerd worden.

BEWUSTWORDING (FASE 1 PREVENTIE)

UIT BALANS/OVERBELAST (FASE 3 INTERVENTIE)

Veel mensen zijn zich niet bewust van het feit dat zij mantelzorger (geworden) zijn, wellicht omdat ze het vanzelfsprekend vinden om hun naaste te verzorgen. Hierdoor blijven veel mantelzorgers onzichtbaar. Om toch met ze in contact te komen, is het belangrijk om hen te zoeken. Niet iedere mantelzorger herkent zich direct in de term ‘mantelzorger’ waardoor men zich niet aangesproken kan voelen. Door middel van een bewustwordingscampagne van de (lokale) overheid en in gesprek te gaan met mantelzorgers kunnen zij zich herkennen en bewust worden van hun situatie. Een mantelzorger die zichzelf als zodanig herkent, kan eerder overbelasting signaleren, zich bewust worden dat er hulp- en ondersteuning mogelijk is en ondersteuning inschakelen.

Landelijk onderzoek van SCP (Blijvende bron van zorg. Ontwikkelingen in het geven van informele hulp 2014-2019, 2020). wijst uit dat een deel (ca. 9%) van de mantelzorgers overbelast is. Als de mantelzorger uit balans raakt, kunnen lichamelijke en psychische klachten ontstaan. De juiste ondersteuning is nu van belang. Nadat de mantelzorger beseft en erkent dat hij/zij het niet meer redt, is er vervolgens geen tijd of energie om uitgebreid te zoeken naar (versnipperde) informatie over het mantelzorg ondersteuningsaanbod en zich te verdiepen in bureaucratische rompslomp. De mantelzorger heeft in deze fase meer dan voorheen behoefte aan een luisterend oor en begeleiding bij het zoeken naar de juiste informatie en advies over mantelzorgondersteuning.

10

I<

Daarom is het van belang dat de toegang tot mantelzorgondersteuning duidelijk en laagdrempelig is en mantelzorgers worden betrokken bij de gesprekken tussen zorgprofessionals en hun zieke naaste. Er moet expliciet ook aandacht worden besteed aan de behoeften en grenzen van de mantelzorger. Het is belangrijk risico’s in kaart te brengen en de weerbaarheid van de mantelzorger te versterken. Ook ervaart de mantelzorger vaak ‘regellast’, bijvoorbeeld door knelpunten in de weten regelgeving. Het wegnemen van deze belemmeringen zorgt voor meer rust.

ONTSPOORDE MANTELZORG (FASE 4 INTERVENTIE) Bij overbelasting bestaat het risico dat de mantelzorg onbedoeld ontspoort. Er kan dan bijvoorbeeld sprake zijn van ruzie, mishandeling of vervuiling. Ontspoorde mantelzorg ontstaat vaak wanneer de grenzen van de mantelzorger of zorgvrager geleidelijk en onbedoeld worden overschreden. Een overbelaste mantelzorger kan minder (goede) zorg verlenen of uiteindelijk uitvallen waardoor er een crisissituatie kan ontstaan. Bijlage 1 laat zien wat de signalen van overbelasting zijn en wie het meeste risico lopen.

11

I<

2.4 IN BALANS BLIJVEN, GEEN VANZELFSPREKENDHEID Mantelzorg heeft zich ontwikkeld van ‘onzichtbare spontane en vanzelfsprekende naastenhulp’ tot ‘erkende, noodzakelijke onbetaalde hulp die de zorg betaalbaar moet houden’. Tegelijkertijd bestaan er tegenwoordig naast mantelzorg veel meer verplichtingen, waaronder een betaalde baan.

MANTELZORG BINNEN HET GEZIN Mantelzorgers van kinderen (6% van de mantelzorgers) helpen vaak langdurig en intensief: gemiddeld bijna 11 jaar en circa 14 uur per week. Van alle mantelzorgers zorgt 20% voor de partner. Vooral 45- tot 64-jarigen geven relatief vaak mantelzorg. In die leeftijdsgroep krijgen mensen vaak (ook) te maken met gezondheidsproblemen van hun (schoon)ouders. Hulp aan (schoon)ouders (42% van de mantelzorgers) wordt gemiddeld 5 uur per week gedurende 4 jaar gegeven. Deze zorg wordt relatief vaak gedeeld met zorgprofessionals.

MANTELZORG EN SCHOOL OF STUDIE Circa 1 op de 4 mantelzorgers is jonger dan 24 jaar. Zij groeien op met een ouder, broer of zus met een lichamelijke of psychische aandoening of beperking. Dat is lang niet altijd bekend bij school of de jeugdgezondheidszorg. Kinderen en jongeren zijn loyaal aan hun ouders, ook in lastige situaties of als ze zelf aandacht te kort komen. Jonge mantelzorgers zullen daar meestal geen aandacht voor vragen. Het is bekend dat de thuissituatie van leerlingen en studenten negatieve invloed kan hebben op het functioneren op school of de studie. Onderzoek geeft aan dat de (psychosociale) problemen bij jonge mantelzorgers zich vaak pas op latere leeftijd openbaren. Om dergelijke problemen te voorkomen, is preventie nodig.

Van deze betaalde en onbetaalde verlofregelingen (voor een overzicht zie bijlage 2) wordt volgens landelijk onderzoek weinig gebruikgemaakt. Mantelzorgers nemen liever reguliere vakantiedagen op of melden zich ziek, waardoor het probleem onzichtbaar blijft. Daarnaast leent niet iedere werksituatie zich voor flexibel werken. Ook heeft niet iedere mantelzorger hier behoefte aan. Minder werken betekent daarnaast minder inkomsten en dit kan niet iedere mantelzorger zich veroorloven. Maar liefst 18% van het verzuim op het werk is mantelzorg gerelateerd. En het aandeel in verzuimkosten is 19%. In het algemeen is een medewerker die uitvalt door een burn-out gemiddeld 300 dagen afwezig. Dit kost ongeveer € 250 per dag en dus € 75.000 in totaal. Uitval geeft daarnaast productiviteitsverlies, de continuïteit gaat verloren en collega’s ervaren vaak extra werkdruk. Contact met en begrip van leidinggevenden en collega’s blijkt een belangrijke vorm van ondersteuning. Daarvoor is het belangrijk dat de mantelzorg bespreekbaar is. Er bestaan diverse handreikingen met dat doel (o.a. TNO, Handreiking mantelzorg en werk. Combineren van werk met zorg voor een naaste met langdurige gezondheidsproblemen, 2020). Aandacht, begrip en meedenken met de werkprivé-balans van werknemers levert veel op. Niet alleen voor de werknemer. Het maakt een werkgever ook aantrekkelijk op de arbeidsmarkt.

MANTELZORG EN WERK Ongeveer 1 op de 4 werknemers combineert betaald werk met mantelzorg. Toch geldt mantelzorg op de werkvloer nog vaak als een privékwestie. Terwijl een werkgever juist een rol kan spelen in het ondersteunen van deze mantelzorgers. Er zijn mogelijkheden voor zorgverlof en er is de Wet flexibel werken.

12

I<

3. WAT IS VANUIT DE HUIDIGE SITUATIE NODIG EN WAT GAAN WE DOEN? Dit hoofdstuk gaat over mantelzorg in Hilversum. In dit hoofdstuk staat beschreven, aan de hand van vier belangrijke aandachtspunten voor gemeenten, hoe de gemeente en maatschappelijke partners nu en in de komende periode mantelzorgers willen vinden (3.1), versterken (3.2), verlichten (3.3) en verbinden (3.4). Ook werken we uit welke ambities er op deze gebieden hebben en hoe we die voor de komende planperiode willen verwezenlijken.

3.1.1 HUIDIGE SITUATIE

3.1 VINDEN VAN MANTELZORGERS

Omdat de uitvoering van het mantelzorgbeleid nu versnipperd is over diverse organisaties, is het moeilijk in te schatten hoeveel mantelzorgers er bij welke organisatie precies in beeld zijn. Dit maakt communiceren over onder meer het ondersteuningsaanbod met mantelzorgers als groep lastig. Daarnaast komen mantelzorgers vaak te laat in beeld en worden logische vindplaatsen op het leef- en zorgpad van mantelzorgers nog onvoldoende benut.

Voor een effectief mantelzorgbeleid is het cruciaal om mantelzorgers te bereiken. Het is belangrijk dat zij zich als mantelzorger herkennen en weten dat ze gebruik kunnen maken van het ondersteuningsaanbod als ze daar behoefte aan hebben. Veel mantelzorgers zijn te vinden op ‘zorgplekken’: de wachtkamer van de huisarts, apotheken, zorgcentra en ziekenhuizen. Daarnaast zijn er mantelzorgers op de plekken ‘in hun dagelijks leven’: werk, wijkcentra, bibliotheken, scholen, sportverenigingen en kinderdagverblijven. Maar vanzelfsprekend ook in het eigen huis: daar kijken mensen tv, lezen de krant of kijken op social media. In bijlage 3 zijn het zorg- en leefpad verbeeld, inclusief de plekken waar we mantelzorgers kunnen vinden.

In Hilversum verlenen circa 4.380 inwoners intensieve (emotioneel en soms fysiek belastende) mantelzorg (zie hoofdstuk 2.2), dat wil zeggen langer dan 3 maanden en meer dan 8 uur per week. Van hen zijn zo’n 2.433 mantelzorgers zwaar- tot overbelast. Een deel van deze mantelzorgers is op dit moment in beeld bij de verschillende uitvoeringspartners van de gemeente.

Het vinden van het beschikbare ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers in Hilversum is momenteel niet makkelijk. Door de verschillende aanbieders is het aanbod versnipperd georganiseerd. Er is niet één duidelijke, laagdrempelige toegang waar mantelzorgers terecht kunnen.

Dit maakt het voor mantelzorgers niet altijd duidelijk wie wat, waar en wanneer aanbiedt. En of er überhaupt een ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers is en hoe de toegang hiertoe is geregeld is ook niet altijd bekend.

MANTELZORGBELEID VINDEN VERSTERKEN VERLICHTEN VERBINDEN

13

I<

MANTELZORGERS IN BEELD Bij ondersteuningspartner Versa Welzijn zijn medio 2023 ca. 150 mantelzorgers in beeld. Daarnaast is er een bestand van een paar honderd mantelzorgers die het afgelopen jaar niet actief een consult van Versa hebben gehad, maar met wie in de afgelopen drie jaar weleens contact is geweest. Deze mantelzorgers hebben zich vaak aangemeld voor bijeenkomsten en/of cursussen, soms doorverwezen door hun huisarts of anderszins. Over het algemeen gaat dit dus om mantelzorgers die een ondersteuningsbehoefte hebben. MEE krijgt mantelzorgers in beeld in het kader van hun dienst Onafhankelijke Cliënt Ondersteuning (OCO, primair gericht op de cliënt). Ook andere partijen in de stad krijgen mantelzorgers in beeld, zoals bijv. Stichting Viore (een centrum voor kanker waar patiënten, hun naasten en nabestaanden elkaar kunnen ontmoeten en ondersteunen) maar ook Vivium, Hilverzorg, King Arthur Groep, Stichting Parkinson en Stichting Alzheimer en nog vele andere organisaties. Daarnaast beschikt de gemeente (indirect) over de NAW-gegevens van ruim 1.000 mantelzorgers via de uitreiking van de jaarlijkse mantelzorgwaardering die is aangevraagd door de zorgvrager. Het is niet bekend hoe groot de overlap tussen de bestanden is.

MEER AANDACHT VOOR MANTELZORGERS, BETERE TOEGANKELIJKHEID NAAR HET ONDERSTEUNINGSAANBOD Het bovenstaande leert dat er veel professionals zijn die mantelzorgers kunnen ondersteunen. Dat er ondersteuning is, betekent helaas niet altijd dat die ondersteuning ook op tijd beschikbaar is of wordt gegeven. De gemeente krijgt namelijk van verschillende professionals signalen dat men vaak geen tijd heeft om vroegtijdig (en daarmee preventief) uitgebreid met mantelzorgers in gesprek te gaan over ondersteuning die zij nu of later nodig hebben. Zo zijn werkprocessen en verantwoordingssystemen in de 1e en 2e lijns-gezondheidszorg bijvoorbeeld primair ingericht op zorg aan cliënten en niet zozeer op ondersteuning aan mantelzorgers. Het lijkt erop dat signalen van overbelasting daardoor niet altijd worden herkend, soms pas wanneer een crisissituatie is ontstaan. Ook de gemeentelijke consulenten geven desgevraagd aan niet standaard te vragen hoe het met de mantelzorger gaat en wat diegene nodig heeft. De tijd daarvoor ontbreekt, door de hoge caseload aan hulp- en ondersteuningsvragen. De consulent indiceert bijvoorbeeld pas dagbesteding bij wijze van respijtzorg als de mantelzorger al overbelast is. Ook de gemeente registreert alleen de hulpvragen van cliënten en niet die van mantelzorgers.

De gemeente krijgt van bijvoorbeeld huisartsen en ziekenhuis Tergooi regelmatig te horen dat de route naar het lokale ondersteuningsaanbod moeilijk te vinden is. Dit alles werkt handelingsverlegenheid bij professionals in de hand, en daardoor ook onbekendheid met de vele bestaande instrumenten en handelingsmethodieken om bijvoorbeeld (vroegtijdig) met de mantelzorger in gesprek te gaan (zie voor instrumenten o.a. Movisie.nl, Zorgvoorbeter.nl en Vankleefinstituut.nl). Dit biedt de gemeente kansen voor verbetering.

14

I<

3.1.2 AMBITIE AANDACHTSPUNT VINDEN We bereiken zoveel mogelijk mantelzorgers, zo vroeg mogelijk in het ‘mantelzorgproces’, met name degenen die intensief zorgen of gaan zorgen voor hun naaste. Bewustwording van mantelzorgers en bekendheid van het ondersteuningsaanbod zijn cruciaal, naast een eenduidige toegang tot mantelzorgondersteuning, zowel fysiek als digitaal.

Het ondersteunen van mantelzorgers is van groot belang voor zowel de mantelzorger als de zorgvrager: • De mantelzorgers kunnen hun zorgtaken blijven uitvoeren op een manier die past bij hun persoonlijke levenssfeer zonder dat zij overbelast raken. • De zorgvrager is in staat om langer in de eigen vertrouwde omgeving te blijven wonen.

AANSCHERPEN HUIDIGE SITUATIE • Meer mantelzorgers in beeld*; • Bekendheid van het beschikbare aanbod verhogen; • Creëren van eenduidige en makkelijk vindbare, laagdrempelige toegang, zowel digitaal (website) als fysiek, zo dichtbij mogelijk in de buurt bij de inwoners. *NB De ruim 1.000 mantelzorgers die we nu indirect in beeld hebben (via de aanvraag van de zorgvrager voor de mantelzorgwaardering), kunnen we benaderen met de vraag of we in de toekomst direct met hen mogen communiceren.

15

I<

ACTIES AANDACHTSPUNT VINDEN Actie 1: Organiseren van een basisvoorziening voor mantelzorg Het inrichten van een basisvoorziening mantelzorg waar o.a. de volgende taken worden belegd: a. Het inrichten van een overkoepelende uitvoeringsorganisatie mantelzorg in Hilversum (wellicht later ook regionaal). Als eerste stap is in de loop van het vierde kwartaal 2023 een overall coördinator mantelzorg aangesteld die regievoerder is over de realisatie van de uitvoeringsagenda mantelzorg (landingsplek bij Stichting MEE) in samenwerking met andere mantelzorg ondersteuningsorganisaties. Deze coördinator heeft een belangrijke rol bij de basisvoorziening mantelzorg vanuit de uitvoering en is de gesprekpartner voor de gemeente vanuit de uitvoering. b. Het organiseren van een eenduidige en makkelijk vindbare, laagdrempelige toegang tot het ondersteuningsaanbod met, waar nodig, een warme overdracht: • Fysiek: zo dicht mogelijk bij de inwoners in de buurt voor individuele (complexe) vragen: mantelzorg krijgt een plek bij de Buurtteams als dé ingang dichtbij de inwoners. Ouderen zijn minder vaak digitaal vaardig dan jongeren. Juist vanuit ‘Ouder worden in Hilversum’ zetten we in op een toegankelijke fysieke plek dichtbij de inwoners.

• Digitaal: opzetten van een regionale website voor inwoners met mantelzorgtaken en hun omgeving (Mantelzorg Gooi- en Vechtstreek: www.mantelzorggv.nl), daarnaast ook voor werkgevers, formele zorginstellingen etc. Op de website vindt men informatie en advies, maar deze website helpt ook met het navigeren in het zorglandschap en met het vinden van passende ondersteuning in een hulpwijzer.

c. Op een toegankelijke wijze informeren en adviseren van mantelzorgers, rekening houdend met de grote diversiteit van mantelzorgers in hun verschillende mantelzorgsituaties. Daarnaast mantelzorgers, wanneer nodig, praktisch ondersteunen door een mantelzorgmakelaar; d. Op een toegankelijke wijze informeren en adviseren van professionals in hun samenspel met mantelzorgers; e. Stimuleren van professionals met name in de eerste lijn om aandacht te hebben voor mantelzorgproblematiek; f. Het organiseren van een groepsgericht aanbod voor mantelzorgers op basis van gesignaleerde behoeften; g. Het betrekken van mantelzorgers bij het beleid rond mantelzorg; h. Het organiseren van waarderingsactiviteiten voor mantelzorgers, zowel individueel als collectief; Actie 2: Meerjarige communicatieaanpak Bewustwording stimuleren d.m.v. een meerjarige communicatieaanpak om bewustwording over mantelzorg bij te brengen, gericht op: • Mantelzorgers en hun omgeving • Professionals in de formele zorg, sport, onderwijs etc. • Professionals in overheidsinstellingen zoals Wmo- en jeugdconsulenten en UWV-medewerkers; De meerjarige communicatieaanpak wordt gekoppeld aan het stimuleren van de bekendheid van het beschikbare ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers en de bekendheid van de toegang tot dit aanbod;

Ook is hier relevante informatie over trainingen en bijeenkomsten voor mantelzorgers en professionals te vinden. Op korte termijn wordt het ook mogelijk om een contactformulier in te vullen en/of zich aan te melden om op de hoogte gehouden te worden van o.a. nieuws, bijeenkomsten etc.

16

I<

3.2 VERSTERKEN VAN MANTELZORGERS 3.2.1 HUIDIGE SITUATIE Zelfredzaamheid, zelfregie en zelfhulp zijn belangrijke uitgangspunten in het beleid van zorg en ondersteuning. Met het versterken van de positie van mantelzorgers kunnen zij de regie voeren en behouden van hun eigen leven, en hebben zij keuze in het vormgeven van de mantelzorg. Versa biedt op verschillende manieren ondersteuning, zowel collectieve ondersteuning via (lotgenoten)contactgroepen als individuele ondersteuning. Ook MEE ondersteunt mantelzorgers met advies, trainingen en contactgroepen op de doelgroep ‘zorgvragers met een beperking’ als onderdeel van hun onafhankelijke cliënt ondersteuning. Uit onderzoek van SCP (Blijvende bron van zorg. Ontwikkelingen in het geven van informele hulp 2014-2019, 2020) blijkt dat sommige groepen mantelzorgers een grotere kans op overbelasting hebben. Het gaat vooral om de volgende groepen, die in bijlage 4 uitgebreid staan beschreven: • Jonge mantelzorgers tot 25 jaar • Mantelzorgers ouder dan 65 jaar • Mantelzorgers van mensen met dementie en NAH (niet aangeboren hersenletsel) • Mantelzorgers van mensen met een GGZ-achtergrond • Mantelzorgers met een niet-westerse achtergrond • Werkende mantelzorgers • Mantelzorgers van kinderen met een beperking en/of een chronische ziekte Kwetsbare groepen mantelzorgers hebben extra aandacht nodig om hen te kunnen versterken.

Op dit moment worden in Hilversum nog onvoldoende specifieke activiteiten ontwikkeld om de positie van kwetsbare groepen mantelzorgers te versterken. We kennen al wel het Alzheimercafé, het Parkinsoncafé, activiteiten van NVA (Nederlandse Vereniging voor Autisme) Hilversum en stichting Viore (centrum voor mensen met kanker en hun naasten).

Om werkende mantelzorgers te ondersteunen, kunnen werkgevers de ‘Erkenning mantelzorgvriendelijke werkgever’ behalen. Om het goede voorbeeld te geven, hebben de gemeente Hilversum en Versa Welzijn deze erkenning al enige jaren geleden behaald. Tot nu toe zijn zij de enige werkgevers in de regio die deze erkenning hebben. Waarderen Regelmatige waardering voor hun inzet hoort bij het versterken van mantelzorgers. De mantelzorgwaardering heeft meerdere doelen. Het is in de eerste plaats een publieke uiting van respect voor mantelzorgers in de lokale samenleving. Daarnaast kan het een praktische vorm van ondersteuning, ontspanning of tegemoetkoming zijn voor mantelzorgers. Tot slot kan het als contactmoment dienen om mantelzorgers te vragen hoe het met hen gaat en of er nog verdere ondersteuning nodig is. Sinds 2015 hebben gemeenten de wettelijke taak om mantelzorgers te waarderen. In Hilversum gebeurt dat op verschillende manieren. Het is hierbij de bedoeling om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de wensen van de mantelzorgers zelf. • Dag van Mantelzorg Landelijk vindt elk jaar op 10 november de Dag van de Mantelzorg plaats.

Sinds november 2014 organiseerden twee Hilversumse vrijwilligers (mantelzorgers) de activiteiten rondom de Dag van Mantelzorg, vanaf 2016 ondersteund door Versa Welzijn (voor 2014 was Versa Welzijn ook al betrokken bij de activiteiten rondom de Dag van de Mantelzorg). De insteek van het programma is ontspanning en ontmoeting. In 2021 werden de activiteiten – onder meer vanwege corona – over een week gespreid, de mantelzorgweek genoemd. Mantelzorgers die jaarlijks worden uitgenodigd zijn bekend bij Versa en/of de vrijwilligers. 17

I<

Begin 2022 legde één van de genoemde vrijwilligers haar taken neer en is de organisatie van de mantelzorgweek hierop aangepast. De subsidie wordt sinds 2022 door Versa aangevraagd en toegekend i.s.m. vrijwilliger Ria de Jong. Daarnaast organiseert de gemeente sinds vorig jaar de opening van de mantelzorgweek in het Raadhuis met o.a. een informatiemarkt waarbij mantelzorg ondersteuningsorganisaties zich kunnen presenteren en in gesprek gaan met de aanwezige mantelzorgers. • Individuele waardering De mantelzorgwaardering in Hilversum bestaat nu uit een bedrag van € 150. De zorgvrager kan deze blijk van erkenning aanvragen voor zijn of haar mantelzorger. Als er meerdere mantelzorgers zijn, is het mogelijk om het bedrag van € 150,- over maximaal drie personen te verdelen. De mantelzorgwaardering kan één keer per jaar worden aangevraagd, in de periode van 1 oktober tot en met 31 december. Hiervan wordt jaarlijks ongeveer duizend keer gebruikgemaakt. De gemeente waar de zorgvrager woont, is verantwoordelijk voor de waardering van mantelzorgers en voert deze regeling uit. Jonge mantelzorgers worden hierin tot nu toe niet specifiek meegenomen.

18

I<

3.2.2 AMBITIE AANDACHTSPUNT VERSTERKEN Het is noodzakelijk om de positie van mantelzorgers te versterken, bijvoorbeeld op het werk, op school of bij de sportvereniging. Hierdoor kunnen mantelzorgers de regie over hun eigen leven voeren en behouden om overbelasting (zo goed als mogelijk) te voorkomen. We willen daarbij extra aandacht geven aan het versterken van kwetsbare groepen mantelzorgers. Daarnaast willen we actief met mantelzorgers in contact komen en blijven, en hen betrekken bij de ontwikkeling van het mantelzorgbeleid in de stad. Hilversumse mantelzorgers verdienen waardering voor hun onmisbare inzet. Daarbij vinden we het belangrijk om hier publiekelijk vorm aan te geven. Zo creëren we meer publiciteit voor en over mantelzorgers. En we verzorgen (feestelijke) bijeenkomsten waar mantelzorgers elkaar kunnen ontmoeten en waar zij worden geïnformeerd over het ondersteuningsaanbod.

AANSCHERPEN HUIDIGE SITUATIE • Versterken van de positie van kwetsbare groepen mantelzorgers zoals jonge mantelzorgers, oudere mantelzorgers, werkende mantelzorgers, mantelzorgers die zorgen voor iemand met dementie/NAH etc. door gerichte communicatie, voorlichting, advies en ondersteuning te bieden; • Structureel in gesprek gaan met mantelzorgers ten behoeve van de doorontwikkeling van het mantelzorgbeleid; • Het aanscherpen van het huidige beleid t.a.v. het waarderen zal zich vooral richten op een vernieuwde invulling van beide vormen van waardering waarbij een groter bereik wordt nagestreefd. 19

I<

ACTIES AANDACHTSPUNT VERSTERKEN Actie 3: Stimuleren van vrijwillige inzet voor mantelzorgers We willen een gemeente zijn met prettige wijken om in te wonen en met een stevige sociale samenhang. Een samenleving waarin mensen elkaar kennen en waar het vanzelfsprekend is om elkaar te helpen. Waar mensen een sociaal netwerk hebben om op terug te kunnen vallen. Naar elkaar om kijken is iets wat we samen moeten doen. Dit doen we door initiatieven op basis van vrijwillige inzet om (kwetsbare) mantelzorgers te ondersteunen te faciliteren. Hierbij vragen we extra aandacht voor specifieke kwetsbare groepen mantelzorgers, onder wie jonge mantelzorgers en mantelzorgers met een niet-Westerse achtergrond. Ook zetten we vanuit ‘Ouder worden in Hilversum’ extra in op het stimuleren van initiatieven op basis van vrijwillige inzet voor oudere mantelzorgers. Actie 4: Bevorderen van samenwerking We zetten in op het bevorderen van samenwerking in de gehele keten rondom mantelzorgers o.a. door: • Werkgevers actief benaderen met informatie over mantelzorg. Het doel is bewustwording creëren en werkgevers te bewegen een rol te nemen in het faciliteren van mantelzorgers; • Werkgevers actief ondersteunen bij het ontwikkelen van mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid, met als doel het creëren van begrip en flexibiliteit voor werknemers die mantelzorger zijn.

Ook werkgevers stimuleren en desgewenst ondersteunen bij het verkrijgen van de landelijke ‘Erkenning mantelzorgvriendelijke werkgever’ (St. Werk & Mantelzorg); • De gemeente Hilversum en onze zorgpartners geven hierin als werkgever het goede voorbeeld; • Ten behoeve van jonge mantelzorgers: het geven van gastlessen op scholen en voorlichting geven bij sportverenigingen over de impact die mantelzorg op jongeren kan hebben. Jonge mantelzorgers ook nadrukkelijk betrekken bij de waardering van mantelzorgers.

Actie 5: Inzetten op ervaringsdeskundigheid • Het opzetten van een periodieke klankbordgroep voor en met mantelzorgers waar verschillende actuele vragen en thema’s worden besproken. Het doel is mantelzorgers zelf directer te betrekken bij het ontwikkelen van beleid en de aanpak van professionals op het gebied van mantelzorg. Actie 6: Andere invulling geven aan de waardering • Invulling van de Dag van de Mantelzorg vernieuwen met als doel meer mantelzorgers te bereiken. Het waarderen, elkaar ontmoeten en informatie delen staat centraal, bijv. door het organiseren van een informatiemarkt over mantelzorgondersteuning en het verder ontwikkelen van de mantelzorgweek; • Invulling van de Individuele waardering vernieuwen met als doel meer mantelzorgers direct te bereiken. Mantelzorgers kunnen vanaf 2024 zelf de waardering aanvragen en/of samen met hun zorgvrager. Over deze verandering zullen we in de komende periode duidelijk gaan communiceren. De inhoud van de waardering blijft volgend jaar een geldbedrag, maar we gaan onderzoeken of dit voldoende aansluit op de wensen en behoeften van de Hilversumse mantelzorgers. Ook jonge mantelzorgers willen we voortaan in aanmerking laten komen voor een waardering. • Daarnaast onderzoeken we de mogelijkheid om het hele jaar door de mantelzorgwaardering te kunnen aanvragen.

Voor de hand liggend is dan om deze mogelijkheid te koppelen aan de aanmelding van mantelzorgers om op de hoogte gehouden te worden van interessante informatie en bijeenkomsten. De aanvraag van een mantelzorgwaardering is nu nog onderdeel van Wmo maatwerk. Vanaf 2024 betekent dit met deze nieuwe werkwijze dat het bijbehorende budget logischerwijs zal worden overgeheveld naar het totale budget voor mantelzorgondersteuning zodat het kan worden geïntegreerd met de regeling basisvoorziening mantelzorg. • Daarnaast gaan we bij beide vormen van waardering het contactmoment dat hierbij hoort beter benutten: hoe gaat het met de mantelzorger, het onder de aandacht brengen van het ondersteuningsaanbod etc.

20

I<

GROTER BEREIK MANTELZORGERS Het bereiken van meer mantelzorgers heeft consequenties voor de hoogte (en op termijn wellicht de vorm) van de individuele mantelzorgwaardering. Een eerste inschatting is dat het aantal aanvragen op termijn kan stijgen van ruim 1.000 nu naar 3000- 4000 (ervaringscijfers Mantelzorg & MEEr). De hoogte van het geldbedrag in 2024 per mantelzorger wordt dan noodzakelijkerwijs € 50 om binnen het budget te blijven. De kosten van deze waardering mogen immers niet ten koste gaan van het basis (collectieve) ondersteuningsaanbod. Immers uit een recent onderzoek van Mantelzorg.NL (respondenten uit het eigen mantelzorgpanel) geven mantelzorgers al sinds 2018 aan dat het voorkomen van een grotere druk bij het uitvoeren van hun zorgtaken de allerbelangrijkste ondersteuning is die zij nodig hebben.

21

I<

3.3 VERLICHTEN VAN MANTELZORGERS Mantelzorgers kunnen op verschillende manieren ondersteuning krijgen. Bijvoorbeeld praktische ondersteuning zoals huishoudelijke hulp, maar ook materiële en emotionele ondersteuning. Welke vorm het meest geschikt is, hangt af van de zorgsituatie, en de voorkeuren van de mantelzorger én de zorgvrager. De behoefte aan ondersteuning en het moment waarop zij deze ondersteuning nodig hebben, verschilt per mantelzorger. Toch zijn er op basis van landelijk onderzoek grofweg acht ondersteuningsvormen (ook wel vraaggebieden genoemd) te onderscheiden waar mantelzorgers in het algemeen behoefte aan hebben. Bedoelde ondersteuningsvormen verminderen de draaglast en versterken de draagkracht van mantelzorgers. Bijgaande illustratie van mantelzorg.nl toont deze ondersteuningsvormen.

Afbeelding: Mantelzorg.nl 22

I<

3.3.1 HUIDIGE SITUATIE Resultaten Burgerpeiling Hilversum 1e kwartaal 2021 Begin 2021 heeft een burgerpeiling mantelzorg plaatsgevonden in gemeente Hilversum. Aan deze burgerpeiling hebben 988 inwoners meegedaan. Uit deze peiling blijkt dat 1 op de 3 respondenten op dit moment mantelzorgers is (36% waarvan 22% incidenteel en 14% intensief mantelzorg verleent). 1 op de 10 respondenten is in het verleden mantelzorger geweest. Aan de groep die mantelzorger is (of geweest, totaal 46%, n=455) is gevraagd naar de bekendheid van het huidige ondersteuningsaanbod. Het meest bekend was informatie & advies, maar toch was maar 55% van de mantelzorgers hiermee bekend. Het laagst scoorde de ondersteuningsvorm educatie (40%). Gevraagd is ook naar het gebruik en tevredenheid van het ondersteuningsaanbod. Van de meeste bekende ondersteuningsvorm informatie & advies heeft 23% van de mantelzorgers gebruikgemaakt (tevredenheid 71%), hetzelfde percentage geldt voor praktische hulp (tevredenheid 80%). Het minst is gebruikgemaakt van vervangende zorg (11%), maar men is hier wel het meest tevreden over (84%). Het minst tevreden is men over emotionele steun en financiële ondersteuning (67% resp. 64%). Ongeveer twee derde van de ondervraagde groep mantelzorgers voelt zich belast door de mantelzorgtaken, waarvan ruim een kwart aangeeft dat de belasting (soms) te zwaar is.

Ruim 40% van de ondervraagden geeft aan dat door de coronamaatregelen mantelzorg moeilijker/zwaarder was. Aanbevelingen door Hilversumse mantelzorgers voor de gemeente: • Geef meer voorlichting, betere bekendheid en duidelijke informatie over het aanbod; • Maak duidelijk waar ik terecht kan met mijn vragen; • Bied (meer) educatie over allerlei facetten van mantelzorg; • Minder regels en voorschriften bij het aanvragen van ondersteuning; • Meer regionale insteek bij aanbod van regelingen, zorgvragers en mantelzorgers wonen niet altijd in dezelfde gemeente; • Stimuleer werkgevers in de regio om oog te hebben voor mantelzorgtaken.

Diverse organisaties bieden mantelzorgondersteuning in Hilversum. Vanuit subsidie oogpunt is mantelzorgondersteuning nu primair belegd bij Versa Welzijn. MEE is ook een belangrijke organisatie voor de ondersteuning van mantelzorgers in Hilversum als gevolg van hun onafhankelijk cliëntondersteuning. Daarnaast zijn er diverse andere organisaties – formele en informele en soms specifiek gericht op een aandoening van de zorgvrager – die verlichting bieden voor mantelzorgers. Hieronder staat o.a. het aanbod van Versa en MEE nader toegelicht. Versa Welzijn De mantelzorgondersteuners van Versa richten zich zoveel mogelijk op de collectieve (emotionele) ondersteuning en ontmoetingsvormen voor mantelzorgers. Zo zijn er diverse ontmoetings- en (lotgenoten-) contactgroepen. Waar nodig kunnen mantelzorgondersteuners op huisbezoek gaan of inwoners op kantoor of in een wijkcentrum ontvangen. Het bereik van de dienstverlening van Versa is op jaarbasis gericht op 150 mantelzorgers en 30 vrijwilligers. Vrijwillige Thuishulp (VTH) Vrijwillige Thuishulp (VTH) is een onderdeel van Versa, die ook de coördinatie verzorgt. VTH biedt vrijwilligershulp thuis aan ouderen, chronisch zieken, mensen met een beperking én mantelzorgers. Dit varieert van heel praktische eenmalige hulp tot langdurige maatjescontacten.

Vrijwillige Thuishulp Intensief richt zich op hulpvragen waarbij sprake is van dementie of andere complexe problematiek. De hulp varieert van gezelschap houden tot samen leuke activiteiten ondernemen en het bieden van respijtzorg. In bijna alle situaties is er sprake van ontlasting van de mantelzorger.

23

I<

Stichting MEE Utrecht, Gooi & Vecht MEE Utrecht, Gooi & Vecht ondersteunt mensen met een beperking en hun netwerk op alle levensgebieden en in alle levensfases. Hun inzet en expertise zorgt ervoor dat iedereen mee kan doen in een toegankelijke samenleving. MEE helpt de eigen kracht te versterken en betrekt actief het persoonlijk netwerk. Samen zoeken ze naar oplossingen die het beste aansluiten bij de situatie zodat mensen de regie houden over het eigen leven en men weer verder kan. MEE biedt in de regio Utrecht, Gooi & Vecht onder meer onafhankelijke cliëntondersteuning, waarbij zij ook mantelzorgers van hun cliënten bijstaan. Ook biedt MEE een aantal trainingen, sommige direct bedoeld voor mantelzorgers, zoals de Brussen-training voor jonge mantelzorgers. Daarnaast organiseert Stichting Maatjesproject Gooi en Vechtstreek activiteiten voor mensen vanaf 18 jaar, die door psychosociale of psychiatrische problemen in een isolement zitten of dreigen te raken. Met vrijwilligers (de maatjes) kunnen zij samen activiteiten ondernemen die gericht zijn op vergroting van participatie in de samenleving. De mensen die vanwege hun meestal psychiatrische problematiek te ‘zwaar’ zijn, kunnen deelnemen aan groepsactiviteiten. Deze stichting maakt deel uit van het Herstelnetwerk Gooi en Vechtstreek.

Dit netwerk biedt ter versterking van de geestelijke gezondheid naast activiteiten en cursussen voor inwoners ook de zogeheten ‘Familie en Naasten Herstelgroep’ aan. De komende jaren zal het Herstelnetwerk Gooi en Vechtstreek zich meer richten op de ondersteuning van naasten van mensen in een kwetsbare positie en op de ondersteuning van mensen met geweldservaringen. Ook zij kampen met (zelf)stigma, gebrek aan kennis en lijden vaak onder de problematiek van hun naasten. Voor hen komen er lotgenotengroepen, voorlichtingsavonden en speciale ondersteuning. In het beleidsplan Bescherming & Opvang Gooi en Vechtstreek 2022-2025 is opgenomen dat de dienstverlening GGZ Mantelzorg wordt uitgebreid.

Het gaat hier om het organiseren en inkopen van voldoende passend hulpaanbod en ondersteuning in de vorm van begeleiding, lotgenotencontact en psychoeducatie. Daarnaast ondersteuning door een familiecoach voor mantelzorgers en naasten van inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Het doel van de uitbreiding is tweeledig: mantelzorgers hoeven zelf minder vaak een beroep te doen op geïndiceerde ondersteuning en cliënten kunnen langer thuis wonen. Deze uitbreiding van de dienstverlening wordt vanaf 2022 regionaal ingekocht. Ook Gemeente Hilversum biedt een aantal mantelzorgregelingen aan zoals: • Parkeren voor mantelzorgers: met deze vergunning kan de mantelzorger makkelijk parkeren bij de zorgvrager. De zorgvrager vraagt een parkeervergunning aan via het Digitaal Parkeerloket. De mantelzorger kan met deze vergunning maximaal 80 uur per kwartaal (120 uur per 1-1-2024) gratis bij de zorgvrager in het vergunningsgebied parkeren. De aanvraag kan na afspraak ook offline via de balie van het Stadskantoor worden gedaan; • Mantelzorgwoning realiseren: mantelzorg vindt plaats in of bij een bestaande woning. Vaak is een mantelzorgwoning vergunningsvrij. In het uiteindelijke omgevingsplan bepalen gemeenten zelf welke regels er voor mantelzorgwoningen gelden.

Kijk voor meer informatie op hilversum.nl/ bouwen-verbouwen/aanbouw-uitbouw • Secundaire collectieve schadeverzekering: de gemeente heeft bij Centraal Beheer een verzekering afgesloten voor schade veroorzaakt door onder anderen vrijwilligers en mantelzorgers. De gemeente betaalt jaarlijks een bedrag aan premie. De gemeente is het loket voor inname van de schadeformulieren en zet deze door naar Centraal Beheer ter beoordeling. Deze verzekering kent een lage bekendheid op dit moment.

24

I<

PILOT KLANTREIS MANTELZORG NAH EN DEMENTIE Samen met de gemeente Gooise Meren, en in samenwerking met diverse zorg- en welzijnspartijen als MEE, HilverZorg en Vivium, is in de periode november 2019 – mei 2021 de pilot Klantreis mantelzorg uitgevoerd. Het doel van het project was het voorkomen van overbelasting van mantelzorgers door een grotere inzet van het informele netwerk. De focus lag op twee doelgroepen: mantelzorgers van mensen met nietaangeboren hersenletsel (NAH) en mantelzorgers van mensen met dementie. Bij langdurige complexe mantelzorg (zoals bij hersenletsel en dementie) raakt een groot aantal mantelzorgers op termijn overbelast. De professionals van de betrokken partijen kregen de beschikking over diverse tools om in te zetten bij de begeleiding van hun mantelzorgcliënten zoals ‘Bordje Vol’, een vriendenfolderhulpnetwerk WeHelpen.nl en Huppla. Corona had veel impact op de uitvoering van het project. De focus op de doelgroepen werd losgelaten en gericht op álle mantelzorgers. De opbrengst van het project is de ervaring die is opgedaan met de diverse tools. En voor gemeenten zijn enkele adviezen geformuleerd, waaronder het advies om één gezamenlijk en regio-overstijgend mantelzorg ondersteuningsaanbod samen te stellen. Zie ook bijlage 5

25

I<

3.3.2 AMBITIE AANDACHTSPUNT VERLICHTEN We hebben een uitgebreid en passend aanbod om mantelzorgers te ondersteunen (op alle acht ondersteuningsvormen, zie hoofdstuk 3.3). Hiermee proberen we zoveel mogelijk mantelzorgers bereiken, het liefst zo vroeg mogelijk in het mantelzorgproces. We evalueren het bestaande aanbod o.a. op toegankelijkheid, passend bij de behoefte van mantelzorgers en breiden het aanbod waar mogelijk uit. Ons uitgebreide aanbod om mantelzorgers te ondersteunen is bekend, makkelijk vindbaar en toegankelijk.

Mantelzorgers kunnen op verschillende manieren worden ontlast, bijvoorbeeld door hen te helpen bij financiële en/of administratieve taken, maar ook door respijtzorg. Door respijtzorg preventief en tijdig in te zetten, proberen we overbelasting op de lange termijn te voorkomen.

AANSCHERPEN HUIDIGE SITUATIE Gezien de uitkomsten van de Burgerpeiling (gebruik en tevredenheid van het ondersteuningsaanbod) en de aantallen mantelzorgers die nu worden bereikt, willen we het beleid de komende periode aanscherpen. Zo willen we het bereik, de inhoud en uitvoering van de mantelzorgondersteuning en -regelingen verbeteren.

ACTIE AANDACHTSPUNT VERLICHTEN Actie 7: aanbod mantelzorgondersteuning laten aansluiten bij de behoefte van mantelzorgers • Evaluatie van het huidige ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers op bekendheid, effectiviteit, volledigheid, laagdrempeligheid, tevredenheid etc.; • Evaluatie van de huidige mantelzorgregelingen op dezelfde wijze (zie vorig punt); • Respijtzorgaanbod (met name dagopvang, ondersteuning in huis, logeeropvang) in kaart brengen, evalueren en meer en laagdrempelig onder de aandacht brengen; Waar mogelijk het ondersteuningsaanbod uitbreiden (zoveel mogelijk vraag-gestuurd). Hierbij maken we de verbinding met de ontwikkeling naar dagactiviteiten (de algemene voorziening dagbesteding). Bij de algemene voorziening dagbesteding bieden we dagactiviteiten aan voor Hilversummers voor wie dagactiviteiten zonder begeleiding niet vanzelfsprekend om hen een actieve invulling te geven aan hun vrije tijd of stappen te zetten richting werk. 26

I<

3.3.3 RESPIJTZORG UITGELICHT Respijtzorg bestaat in veel verschillende vormen die allemaal een adempauze bieden aan de mantelzorger. Dankzij deze vervangende zorg kan de mantelzorger de zorg op een prettige manier blijven volhouden.

Welke vorm van respijtzorg het meest geschikt is, hangt af van meerdere factoren. Wat is de zorgsituatie en wat willen de mantelzorger en zorgvrager? Sommige vormen van respijtzorg zijn gericht op de zorgvrager, maar hebben ook effect op de mantelzorger.

Zo heeft een mantelzorger even de handen vrij wanneer de zorgvrager naar de dagopvang gaat. Voor effectieve respijtzorg is het van belang om bij het aanbod ook expliciet rekening te houden met de behoeften van de mantelzorger.

Er zijn verschillende vormen van respijtzorg: • Respijtzorg light: hierbij gaat het vaak om een activiteit voor de zorgvrager, waarbij de mantelzorger kan kiezen om wel of niet mee te gaan. Bijvoorbeeld groepswandelen of samen op vakantie. • Aanwezigheidszorg: een vrijwilliger of individuele begeleider die bij de zorgvrager thuis blijft zodat de mantelzorger even iets voor zichzelf kan doen. • Dagopvang: de zorgvrager kan één of meerdere dagen per week meedoen aan een passende activiteit op locatie, bijvoorbeeld bij een buurthuis, wijkcentrum of zorgboerderij. De mantelzorger heeft dan de hele dag voor zichzelf. • Logeeropvang: de zorgvrager gaat een nachtje of meerdere nachten logeren. Bijvoorbeeld in een logeerhuis, zorghotel of gastgezin.

Afbeelding: Mantelzorg.nl 27

I<

3.4 VERBINDEN VAN MANTELZORGERS MET ONDERSTEUNERS Als eerste brengen we hieronder in kaart wie mantelzorgondersteuning geven, zowel informeel als formeel.