Strategische meerjarenagenda Regio Hart van Brabant 2019-2023

Kloppend hart van metropoolregio Brabant

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

COLOFON Dit is een uitgave van Regio Hart van Brabant en Midpoint Brabant. De strategische meerjarenagenda is vastgesteld door het algemeen bestuur van de regio op 5 juli 2019 en door het algemeen bestuur van Midpoint Brabant op 3 juli 2019. Details over fotografie in deze uitgave zijn in de fotografielijst terug te vinden. Met vragen/opmerkingen over deze uitgave kan contact worden opgenomen met het programmabureau van Regio Hart van Brabant. Zie voor actuele informatie over programma’s en projecten ook de websites: www.regio-hartvanbrabant.nl en www.midpointbrabant.nl. Uitgebreidere verwijzingen en bronnen zijn verwerkt in de digitale uitgave van de strategische meerjarenagenda, te raadplegen via www.sma-hartvanbrabant.nl.

P1

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

INHOUD Onze missie

Ons DNA

Onze omgeving

Onze programma’s

Onze werkwijze

Duurzaam in ontwikkeling

Sterkten en ontwikkelpunten

Trends en ontwikkelingen

Impact door samenwerking

Effectieve coalities

P5

P11

P20

P26

P70

SLIMME SAMENLEVING

P7

MAATSCHAPPIJ

P14

KENNIS ALS WAARDE

P21

MENS & SAMENLEVING

P27

SAMENWERKING

P71

SLIMME ECONOMIE

P8

LEEFOMGEVING

P16

DATAFICATIE EN DIGITALISERING

P22

LEEFOMGEVING & MILIEU

P39

SMA ALS CONTRACT

P73

KENNIS, KUNDE, KARAKTER

P9

ECONOMISCH ECOSYSTEEM

P18

SAMENLEVING IN BEWEGING

P23

ECONOMIE

P50

UITVOERING EN FINANCIERING P74

GROEIEND KLIMAATBEWUSTZIJN

P24

DE REGIO ALS EFFECTIEVE SCHAAL

P25

EINDNOTEN

P77

CREDITS FOTOGRAFIE

P80

P2

TELOS-METHODE

P83

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Inleiding Hart van Brabant wil uitblinken in duurzame ontwikkeling. Onze missie is dat wij economische, ecologische en sociale groei combineren. In het kloppend hart van Brabant is duurzame groei door innovatie en ondernemen de standaard. Wij zijn sociale ondernemers en creatieve doeners. Dat betekent dat wij integrale keuzes maken in beleid en uitvoering en dat doen in samenwerking tussen ondernemers, onderwijs, overheid en maatschappelijke partners. Zodoende groeien wij meetbaar en merkbaar.

Wie ‘we’ zijn? Wij zijn de Midden-Brabanders, van nature warme en gemoedelijke mensen. Dat zit diep in onze genen. We hebben een gastvrij, ondernemend en dienstbaar karakter. En daar zijn we trots op! Dat karakter ademt door deze strategische meerjarenagenda, die is opgesteld onder aanvoering van de negen gemeenten van onze regio (Dongen, Gilze en Rijen, Goirle, Heusden, Hilvarenbeek, Loon op Zand, Oisterwijk, Tilburg en Waalwijk), in nauwe samenwerking met elkaar én met ondernemers, onderwijs- en kennisinstellingen, maatschappelijke ondernemingen zoals waterschappen, vervoersbedrijven, zorginstellingen, woningcorporaties, inwonersinitiatieven en -coöperaties.

Met drie uitgangspunten geven we richting aan onze strategie:

Deze strategische meerjarenagenda verwoordt de missie, visie en strategie van onze regionale samenwerking voor de periode 2019 – 2023, vastgesteld door de besturen van Regio Hart van Brabant en Midpoint Brabant. Ze is tot stand gekomen in goed samenspel met de negen raden van Regio Hart van Brabant, welke op diverse momenten in het proces een actieve rol hebben aangenomen en, voorafgaand aan vaststelling in de lokale raden, tijdens een Verenigde Vergadering tot gezamenlijke uitspraken kwamen over inhoud en uitvoering van deze agenda.

We werken aan een slimme samenleving met maatschappelijke en ecologische meerwaarde. • We werken aan een slimme economie met hoog economisch rendement. • We doen dat vanuit kennis, kunde én karakter, voor duurzame ontwikkeling van die slimme maatschappij en economie.1

Voetnoot

•

P3

1

 e drieslag kennis, kunde én karakter is ontleend aan de onderwijsvisie van Tilburg University, die met deze drie pijlers wil uitdrukken dat zij studenten opleidt tot onafhankelijk denkers die in staat D zijn om de samenleving te begrijpen en daar een rol van betekenis in te spelen. Zie voor meer informatie eindnoot ii.

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Inleiding

Achtergrond wendbaar. Samen zetten wij onze schouders onder de ambities die wij hebben voor onze bewoners, bezoekers, bedrijven en studenten: een gezonde samenleving met meer welzijn. We koesteren ons ecologisch kapitaal. We zijn trots op onze maakindustrie, logistiek en vrijetijdseconomie. We investeren in innovatie, circulariteit en energieneutraliteit.

Theo Weterings, voorzitter Regio Hart van Brabant en Midpoint Brabant “Hart van Brabant, het kloppend hart van de metropoolregio Brabant. Een samenwerking tussen negen gemeenten, onderwijs, ondernemers en maatschappelijke partners. Een brede samenwerking die typerend is voor deze regio. We weten elkaar te vinden, we kennen elkaar en onze schaalgrootte maakt ons

P4

Midden-Brabanders zijn sociaal en ondernemend. Deze energie hebben we proberen te vangen in de strategische meerjarenagenda. Een agenda die toont dat wij veel in huis hebben om de grote maatschappelijke veranderingen vorm te geven en te begeleiden. Wij zijn in staat de innovaties voort te brengen die nodig zijn voor groei in economie, ecologie en maatschappij. Ik voorspel dat de duurzame ontwikkeling die we inzetten niet alleen direct voelbaar is in de komende vier jaar, maar dat die bijdraagt aan een toekomst voor onze (klein) kinderen zodat zij met plezier samen kunnen wonen, werken, recreëren en genieten in ons prachtige, groene Hart van Brabant.”

Het bestuur van Regio Hart van Brabant wil elke vier jaar met een nieuwe strategische meerjarenagenda (SMA) komen. Dat wordt gedaan wanneer er na de gemeenteraadsverkiezingen nieuwe colleges met nieuwe akkoorden zijn. De voorliggende meerjarenagenda 2019 – 2023 is de eerste die dit ritme volgt. De vorige SMA is vastgesteld in 2016. De nieuwe SMA 2019 – 2023 kan voortbouwen op wat in 2016 in de agenda is opgenomen. Hij bevat daarnaast de besluiten die sinds 2016 in bestuurlijk Hart van Brabant zijn genomen en de opbrengst van de vele gesprekken met organisaties en partijen uit de regio via ontwikkelorganisatie Midpoint Brabant. Deze gesprekken zijn recent gevoerd en gaan over waar de regio in 2030 wil staan, welke doelen we in 2023 gerealiseerd willen hebben en welke acties daarvoor nodig zijn. Sinds 2016 zijn immers ook veel nieuwe opgaven zichtbaar geworden, zoals de klimaat- en energietransitie. Ook is nu veel duidelijker wat de effecten zijn van de decentralisaties in het sociale domein. Met de inbreng van relaties uit het bedrijfsleven, onderwijs en maatschappij, mogen we spreken van een breed gedragen agenda. Bij elk van de programma’s zijn doelen, activiteiten en indicatoren opgenomen. We kiezen voor indicatoren waar we op de schaal van de regio invloed op kunnen uitoefenen.

De indicatoren dienen ter inspiratie en als houvast bij de start van projecten en programma’s, regionaal op de schaal van Hart van Brabant, lokaal bij elk van de negen gemeenten, bij samenwerkingspartijen, of bij subregionale (intergemeentelijke) samenwerking. De doelen en activiteiten gebruiken we om op de vastgestelde ambities voortgang te boeken, te prioriteren en agenderen, en of te temporiseren en bij te sturen waar nodig. Jaarlijks gebruiken we deze bij het opstellen van ons uitvoeringsprogramma. De activiteiten zijn in ieder geval het ‘contract’ voor nu. Omstandigheden kunnen natuurlijk leiden tot aanvullende activiteiten om de gestelde doelen te halen. Daarnaast is uit deze en andere indicatoren jaarlijks de stand van het economisch kapitaal, het sociaal kapitaal en het ecologisch kapitaal te berekenen. Dit publiceert onderzoeksinstituut Telos elk jaar in het najaar voor alle gemeenten. Daarmee kan het algemeen bestuur jaarlijks bespreken of de drie dimensies die voor de regio belangrijk zijn, alle worden versterkt. Als één van de kapitalen opvallend achterblijft, kan er immers reden zijn om in te grijpen.

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Hart van Brabant wil uitblinken in duurzame ontwikkeling. Onze missie is dat we economische, ecologische en sociale groei combineren. We willen dé regio van Nederland zijn waar duurzame groei door innovatie de standaard is. Dat betekent dat we integrale keuzes maken in beleid en uitvoering

SLIMME SAMENLEVING

P5

P7

SLIMME ECONOMIE

en dat doen in samenwerking tussen ondernemers, onderwijs, overheid en maatschappelijke partners. Zodoende groeien we de komende jaren op al deze drie dimensies merkbaar en meetbaar.

Onze missie Duurzaam in ontwikkeling

P8

KENNIS, KUNDE, KARAKTER

P9

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Onze missie

Duurzaam in ontwikkeling

Onze visie is dat we de regio van Nederland zijn waar duurzame ontwikkeling in beleid en uitvoering tot uitdrukking komt. In Hart van Brabant staan gezondheid en welzijn van de bevolking en haar bezoekers centraal. Onze regio vormt het centrale deel van de Brabantse metropool: een welvarend stedelijk netwerk waar het goed leven, werken, wonen en recreëren is. Wij zijn een regio die haar groene omgeving en vitaal landschap koestert, omdat die van grote invloed zijn op welbevinden. Het bestendige leefklimaat waarnaar wij streven, vraagt om wezenlijke stappen naar een klimaatadaptieve, circulaire en energieneutrale samenleving. Ons divers mkb-bedrijfsleven is een essentiële basis voor onze economie. Het innovatiever en duurzamer maken van het bedrijfsleven is belangrijk om een veerkrachtige, vitale economie en een toekomstbestendige omgeving te behouden. Dat doen we dusdanig dat het bijdraagt aan brede welvaart en goed uitpakt voor werkenden en werkzoekenden.

Voor merkbare en meetbare groei volgens de Telos-benadering hanteren we een strategie waarin we investeren in een slimme samenleving én een slimme economie, in samenhang met elkaar. Onder slim verstaan we innovatief en duurzaam. We realiseren innovaties die positief effect hebben in onze regio en daarbuiten. We passen innovaties toe die in andere regio’s zijn ontstaan, zodat ook die breder bereik hebben. Innoveren doen we ‘over de grenzen van systemen’ en dus in samenwerking tussen regio’s en, binnen onze regio, tussen ondernemers, onderwijs, overheid, maatschappelijke partners en bewoners zelf. Zodoende realiseren we maatschappelijke meerwaarde en economisch rendement. Daardoor worden we een samenleving met hoger welbevinden, die zich voorbereidt op de toekomst.

P6

Bas Kapitein, programmadirecteur Regio Hart van Brabant en Midpoint Brabant “Het kloppend hart van metropoolregio Brabant! Dat zijn we door onze ligging. Schakel tussen de Brabantse regio’s, alsook internationaal op belangrijke productieen vervoersassen. Een plek waar mensen samenkomen om te leven en recreëren.

2 3

Voetnoot

We willen onze ambitie ook koppelen aan concrete doelen. In deze agenda zijn concrete doelen opgenomen die te vertalen zijn in activiteiten en indicatoren. Bij duurzame ontwikkeling is het economische bruto regionaal product niet langer de dominante indicator. Zaken als gezondheid, onderwijs, sociale contacten, goed bestuur en culturele identiteit worden steeds belangrijker. In deze agenda kiezen we voor de Telos-benadering2, ontwikkeld bij het aan Tilburg University gelieerde Brabantse centrum voor duurzame ontwikkeling, als ijkpunt voor onze visie. De totale duurzaamheidsscore is daarin opgebouwd uit de optelsom van sociaal-cultureel, ecologisch en economisch kapitaal. De essentie van deze benadering is dat de kapitalen ontwikkelen zonder dat ze ten koste gaan van elkaar of van de ontwikkelmogelijkheden van toekomstige generaties. De totale duurzaamheid van Nederlandse gemeenten loopt uiteen van 40 tot 56 en de gemeenten van Hart van Brabant staan daarin op gemiddeld 47. De afgelopen vier jaar is Hart van Brabant op de totale duurzaamheidsscore drie punten gestegen. Tot 2023 is een groei van opnieuw vijf punten mogelijk, waardoor we boven het Nederlandse gemiddelde en daarmee in de voorhoede uit kunnen komen.3

Minstens even belangrijk: het hart van Brabant klopt omdat we innoveren om economische, ecologische en maatschappelijke groei te realiseren. In samenhang met elkaar, dus duurzaam. We gebruiken hiervoor de in de regio aanwezige unieke kennis, kunde en het karakter. We begrijpen de samenleving en hebben de mogelijkheden én de wil om deze te verbeteren. We maken onze kennis en kunde nog waardevoller door deze te combineren met die uit andere Brabantse regio’s. Op de cover van deze strategische meerjarenagenda staat een locatie die dit karakter ademt. In het hart van deze prachtige regio staat namelijk onze symbolische huiskamer: de LocHal. Hier zien we talent en ambitie in de praktijk. Op een plek waar industrieel verleden en beloftevolle toekomst samenkomen. Waar denken en doen elkaar ontmoeten. De mouwen opstropen en gaan. Ondernemers, onderwijs, overheid en maatschappij samen. Zo komen we verder. Hoe concreter, hoe beter!”

Zie voor een toelichting op deze methode de bijlage. Nu scoort de regio op de totale score rond het Nederlands gemiddelde, maar dit wisselt per kapitaal. Economisch scoort de regio vergelijkbaar met het Nederlands gemiddelde, ecologisch en sociaal 3 respectievelijk 4 punten onder het Nederlands gemiddelde. De afgelopen jaren steeg het Nederlands gemiddelde met 3 punten in vier jaar en we mogen aannemen dat dat blijft stijgen. Als de regio de komende vijf jaar 5 punten weten te stijgen, stijgt de regio op de totale index sneller dan gemiddeld.

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONZE MISSIE

Slimme samenleving Maatschappelijke en ecologische meerwaarde • Hart van Brabant hecht aan haar ecologisch kapitaal. We nemen de verantwoordelijkheid om dit te koesteren en te ontwikkelen voor toekomstige generaties. Vanuit mondiale en landelijke klimaatdoelstellingen investeren we samen in een bestendige omgeving die klimaatadaptief, energieneutraal en circulair is. We maken ruimte voor de transitie van de agrarische sector, die daarin een belangrijke schakel is. Bij de ontwikkeling van gebieden kiezen we voor een integrale benadering en voor slimme, vraaggerichte mobiliteit. We koesteren het MiddenBrabants mozaïek met de nabijheid van kernen, voorzieningen en hoogwaardig groen, complementair aan de kwaliteit van de (hoog)stedelijke gebieden. En we investeren in woontevredenheid, onze bereikbaarheid en onze agglomeratiekracht. Innovaties, die we realiseren met onze kennisinstituten, stellen we ten dienste aan anderen. • We hebben een hechte samenwerking en een gedeelde ambitie voor een gezonde samenleving met meer welzijn. In onze sociaal vernieuwende samenleving ontwikkelen onze inwoners meer veerkracht.i Om inwoners te versterken in hun veerkracht, is in Hart van Brabant een hoge kwaliteit van leven en een gezonde, positieve ontwikkeling van inwoners het uitgangspunt.

Vanuit onze universiteit, onze hogescholen, ons regionaal opleidingscentrum en de in deze regio gewortelde zorginstellingen zijn we in staat om de sociale innovaties die daarvoor nodig zijn te ontwikkelen, toe te passen en te exporteren. Vanuit ons ontwikkelprogramma, waarvan slimme dienstverlening de kern is, faciliteren we deze opgaven.

P7

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONZE MISSIE

Slimme economie Economisch rendement • We versterken onze maakindustrie, logistiek en vrijetijdseconomie door te investeren in innovatie (digitalisering en dataficatie), circulariteit en energieneutraliteit. Daarbij zorgen we ervoor dat er een optimale aansluiting is tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt, in kwalitatieve en kwantitatieve zin. Innovatie vereist de inzet van nieuwe kennis en de toepassing ervan. • De kennisintensieve dienstverlening aan onze sterke economische sectoren is randvoorwaardelijk voor toekomstig succes. Daarom voegen we slimme dienstverlening als kernprogramma toe aan onze economische strategie. We zorgen ervoor dat de randvoorwaarden op orde zijn, zodat de toegevoegde waarde die onze speerpuntsectoren realiseren, groeit.

P8

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONZE MISSIE

Kennis, kunde, karakter Voor duurzame ontwikkeling van slimme maatschappij en economie • Voor een slimme samenleving en een slimme economie is innovatie nodig. Hart van Brabant heeft als regio met drie mbo- en twee hbo-instellingen, een universiteit en gelieerde kennisinstituten de kennis, kunde en het karakter in huis om de gewenste transformaties te kunnen begeleiden.ii • Het hoger onderwijs is 100 jaar aanwezig in de regio en cultuuronderwijs 150 jaar. De regio heeft ook uitstekend vakonderwijs. Ontwikkeling en emancipatie hebben daarin altijd centraal gestaan. Eerst lokaal, maar inmiddels studeren er meer dan 50.000 studenten uit 102 landen in Tilburg.iii In deze mix worden nieuwe wereldburgers gevormd, die de juiste vaardigheden en karakter mee krijgen om weerbaar te kunnen zijn in de toekomstige samenleving. • Met name op de ‘mens- en maatschappijkant’ van digitalisering en dataficatie, ondernemerschap, regionaal recht en bestuur, human capital en verduurzaming willen en kunnen de kennisinstellingen meer bieden dan zij nu al doen. • Innovatie met maatschappelijke waarde en met oog voor menselijk gedrag is de afgelopen jaren onderdeel geworden van onze manier van kijken. In combinatie met het organiserende vermogen in onze regio geeft dit ons een stevige basis voor realisatie van onze ambities.

P9

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Kennis, kunde, karakter

ONZE MISSIE

Kennis, kunde & karakter Het begrijpen van de samenleving

Maatschappelijke meerwaarde

Economisch rendement

Slimme samenleving

Leefomgeving & Milieu

Mens & Samenleving

Slimme economie

Disciplines Smart Services

Smart Services

Smart Logistics

Smart Industry

Smart Leisure

Huis van de Logistiek

Gate2 | Metal Valley

House of Leisure

dataficatie | digitalisering | artificiële intelligentie ondernemerschap recht en regelgeving human capital duurzame ontwikkeling

Kennis-as Hart van Brabant Voorbeelden incubators & fieldlabs

MOED | SMILE

Vertrouwensexperiment | Maatpact

Campus Tilburg University Spoorzone Tilburg

Voorbeelden incubators & fieldlabs

Het verbeteren van de samenleving

Kennis-as Noord-Brabant Complementaire disciplines in 4 Brabantse regio’s

P10

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Wij zijn het kloppend hart van Brabant. We zijn sociaal en ondernemend. Vanuit onze wil om de samenleving te begrijpen, verdiepen wij ons in de creatie van maatschappelijke meerwaarde en economisch rendement. De kennisdisciplines die we van oudsher in huis hebben, zorgen voor

MAATSCHAPPIJ

P11

P14

LEEFOMGEVING

de kunde en het karakter om te werken aan het verbeteren van onze samenleving. We doen dat met de menselijke maat in ons achterhoofd. We doen dat op innovatieve wijze. Wij zijn sociale ondernemers en creatieve doeners.

P16

ECONOMISCH ECOSYSTEEM

Ons DNA Sterkten en ontwikkelpunten

P18

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Ons DNA

Sterkten en ontwikkelpunten

En wat wij doen, klopt. Onze economie draait als een tierelier.iv Onze innovatie in de jeugdhulp is verworden tot landelijk voorbeeld.v We lopen voorop in de aanpak van het klimaatvraagstuk.vi Onze werkbare schaal en netwerkorganisatie leiden tot efficiënte en flexibele samenwerking en slagkracht. Dit maakt ons tot een aantrekkelijke regio om mee samen te werken. Er is werk aan de winkel. Wij zetten de schouders eronder. Wij zijn het kloppend hart van Brabant. We vormen de levensader tussen de verschillende regio’s om ons heen. We liggen gunstig ten opzichte van de Randstad, de Vlaamse Ruit en het RijnRuhrgebied. We vormen een belangrijke hub in het mondiale goederenvervoer tussen de havens van Rotterdam en Antwerpen en het Europese en zelfs Chinese achterland (One Belt – One Road). We maken multimodale bereikbaarheid kloppend en dragen zorg voor een goede ontsluiting, ook in de verbinding en de samenwerking met Vlaanderen.

Sterk DNA Kloppend hart van Brabant 1 universiteit, 2 hbo- en 2 mbo-instellingen groei van sociaal, ecologisch en economisch kapitaal in samenhang met elkaar sociaal wetenschappelijke kennis en kunde traditie van scholing, vorming en emancipatie centraal in de Brabantse metropool en Zuid-Nederland

Leefomgeving groen hart grote landschappelijke verscheidenheid sterke koppeling groene natuur en water (hoog)stedelijke gebieden vitale dorpskernen 6 Natura 2000-gebieden

10 miljoen bezoekers / jaar

nationale iconen vrijetijdssector

50.000 studenten

coöperatieve agrarische sector

45.000 bedrijven

hoge woontevredenheid

450.000 mensen

strategische positie infrastructureel netwerk

9 gemeenten

Maatschappij

Economisch ecosysteem

gevoel voor solidariteit

nieuwe zakelijke dienstverlening

dienstverlenend karakter

logistiek

bevolkingsgroei tot 475.000 inwoners in 2040

maakindustrie

vergrijzing en ontgroening bevolking sterke zorg- en onderwijsinfrastructuur coöperatief karakter veelheid en diversiteit van hechte lokale gemeenschappen veerkrachtig en lokaal ondernemerschap plaats voor (arbeids)migranten

vrijetijdsbedrijven sterk midden- en kleinbedrijf hoog innovatieve bedrijven pluriformiteit conjuctuurongevoelige economie stad met een universiteit concentraties van R&D in de Spoorzone en op de universiteitscampus centrale positie in de complementaire kennis-as Brabant

P12

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Ons DNA

Sterkten en ontwikkelpunten

Groei-ontwikkeling Regio Hart van Brabant Inwonersaantallen per gemeente in 2018 en verwachting voor 2040

Onderbouwing In Hart van Brabant en haar negen gemeenten (Dongen, Gilze en Rijen, Goirle, Heusden, Hilvarenbeek, Loon op Zand, Oisterwijk, Tilburg en Waalwijk) leven bijna 450 duizend mensen, zijn talloze maatschappelijke organisaties actief waarin inwoners zijn vertegenwoordigd, zijn 45 duizend bedrijven gevestigd, volgen 50 duizend studenten een opleiding bij een van de vijf mbo- en hbo-instellingen of de universiteit en bezoeken jaarlijks ruim tien miljoen mensen de natuurparken, attractieparken, evenementen en culturele voorzieningen. Wij zijn een regio die voortbouwt op het bestaande en vanuit een krachtige uitgangspositie kiest voor versterking en versteviging. Het kloppend hart van Brabant bestaat uit grote en kleinere gemeenten. De gemeente Tilburg (met 217.000 inwoners de zevende gemeente van Nederland) heeft grootstedelijke kenmerken. Als stad met een universiteit heeft ze een relatief jonge bevolking en van de negen gemeenten ook het hoogste aandeel allochtonen en werkzoekenden. De gemeente Waalwijk volgt op deze kenmerken, maar overstijgt Tilburg in het aandeel snelgroeiende bedrijven, wat een indicatie geeft voor de economische dynamiek. De andere zeven gemeenten in de regio hebben kleinere en aantrekkelijke woonplekken, maar minder bedrijvigheid.

Juist in die gemeenten zijn grote landelijke publiekstrekkers aanwezig zoals De Efteling, Beekse Bergen, Loonse en Drunense Duinen, Oisterwijkse recreatievoorzieningen en de vesting Heusden, die zorgen voor veel beweging naar de regio. In het kloppend hart van Brabant wonen van nature warme en gemoedelijke mensen. Dat zit diep in de genen. De schrale gronden waarop ze moesten leven, leverden weinig op. Dat, in combinatie met de katholieke volksaard, gaf de Brabander een groot gevoel voor solidariteit en klaar staan voor elkaar. Een gastvrij, behulpzaam en dienstbaar karakter dus. Arbeidsintensieve textiel- en leerindustrie vestigde zich graag in de kinderrijke regio. Van daaruit ontstond al snel de behoefte aan geschoold kader. Dit leidde ertoe dat honderd jaar geleden de katholieke leergangen zich vestigden in Tilburg waarmee een traditie van scholing, vorming en emancipatie aanving, die tot op de dag van vandaag doorgaat. De sociale grondhouding werd hierdoor professioneel bestendigd. Sociaalwetenschappelijke kennis en kunde gaan hand in hand met een dienstverlenend karakter van onze mensen. Regionaal beleid gaat mede hierdoor al jaren uit van groei van sociaal, ecologisch en economisch kapitaal in samenhang met elkaar. Meer en sneller dan elders en nooit ten koste van elkaar. De samenwerkingsbereidheid in de regio, de schaal van de regio die slag- en realisatiekracht

P13

Heusden

43.723

Waalwijk

Dongen

25.777

Gilze en Rijen

26.313

46.360

50.090

47.725

Loon op Zand

25.370

23.120

22.770

Tilburg

215.579

238.065

Oisterwijk

26.132

27.360

25.960

Goirle

23.621

24.990

Hilvarenbeek 15.366

14.650

in de hand kan werken en een alfa-gamma kennisprofiel met een focus op de ‘mens- en maatschappijkant’ van innovatie (complementair aan de technologische kant van innovatie), maken deze ambitie logisch en potentieel realiseerbaar. Niet voor niets zijn in het Hart van Brabant grote zorginstellingen en gelieerde organisaties ontstaan. Energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie zijn nieuwe opgaven voor de regio. Samen met bestaande opgaven, speerpunten en beleid van de regio wordt dit integraal, innovatief en in samenwerking met onze partners opgepakt. Hart van Brabant is bovendien een regio die bewust ruimte wil bieden aan experimenten in de vorm van proeftuinen. Passend bij een regio die zichzelf ‘opnieuw heeft moeten uitvinden’, bijvoorbeeld na de hoogtijdagen van de leer- en textielindustrie. In lijn met de Telos-benadering omschrijven we het DNA van de regio op drie aspecten.vii

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONS DNA

Maatschappij Digitalisering en andere trends zullen bedrijfstakken opschudden en ook sociaal-maatschappelijk effect hebben, onder andere op de arbeidsmarkt.4 Sterke veranderingen op de arbeidsmarkt vergroten het risico dat vraag en aanbod van arbeid, zowel kwalitatief als kwantitatief, niet langer op elkaar aansluiten. We monitoren in Brainportnetworkverband actief de arbeidsmarktontwikkelingen van de regio. Voorbeelden daarvan zijn de regionale ontwikkeling van het aantal vacatures, de werkloosheid en het aantal studerenden met een technisch profiel.viii

P14

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Ons DNA

Maatschappij

Een veerkrachtige regioix, zowel economisch als sociaal, is beter in staat veranderingen in de markt op te vangen. Het opleidingsniveau in de regio is nu echter beneden gemiddeld, evenals de economische veerkracht. Als het gaat om sociale veerkracht hebben vooral Waalwijk en Tilburg relatief veel inwoners met een minder grote veerkracht.x Kenmerkend voor onze regio is daarnaast het grote aantal arbeidsmigranten. Een deel van de buitenlandse werknemers die nu naar Hart van Brabant komt, vestigt zich wellicht permanent hier. Er bestaat echter een grote kans dat zij op enig moment terugkeren of elders een baan vinden. Deze factoren maken het nodig dat geïnvesteerd wordt in de kwaliteit en veerkracht van mensen op de arbeidsmarkt. Dat draagt bij aan de kwaliteit van samenleven in de regio.

Voetnoot

Andere landelijke trends op maatschappelijk terrein, zoals vergrijzing, ontgroening, meer kleine huishoudens, meer leefstijl- en ouderdomsziekten (zoals obesitas, hart- en vaatziekten, diabetes en dementie) en meer behoefte aan mantelzorg, zijn ook zichtbaar in Hart van Brabant. Deze trends lijken vooral risico’s in te houden voor groepen met een lage opleiding, die in de regio relatief veel aanwezig zijn. De demografische gegevens laten zien dat het aanbod van mantelzorgers niet automatisch meegroeit en dat het aantal jongeren in de regio daalt. Echter neemt het aantal jongeren dat een beroep doet op de jeugdzorg toe. Tot 2019 doet 10% van alle jongeren in Hart van Brabant een beroep op de jeugdzorg. De drie decentralisaties vanuit de Rijksoverheid, de Participatiewet, de Wet maatschappelijk ondersteuning 2015 en de Jeugdwet5, worden vanaf 2019 in een budget, integraal uitgekeerd aan gemeenten. De taken in het sociaal domein willen we als gemeenten preventief en integraal oppakken. Gezien de groei van leefstijlziekten, klachten die worden veroorzaakt door de manier van leven, wordt de koppeling van zorg met veiligheid, ruimte en groen om te kunnen ontspannen en herstellen, steeds duidelijker.

P15

Anita Wydoodt, Elisabeth Tweesteden ­Ziekenhuis “Op regionale schaal kan veel worden opgepakt. Dat ziet ook het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Regio’s verschillen wel in tempo, hoe en wat er als eerste wordt opgepakt. Zo heeft de Amsterdamse regio andere accenten dan Zuid-Limburg. Er is niet één plan dat over alle regio’s kan worden uitgerold. Het verschil wordt mede bepaald door de historie en de lokale context.”

E en schatting is dat de zogeheten digitale beroepsbevolking van 2016 tot 2021 zal toenemen met ruim een kwart tot 1,9 miljoen werkzame personen. Bron: De Digitale Economie van Nederland. theMETISfiles, 2017. 5 De Jeugdwet vervangt de Wet op de jeugdzorg, die tot 2015 geldig was, en de verschillende andere onderdelen van de jeugdzorg die onder de Zorgverzekeringswet en de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten vielen. Ook de jeugdbescherming en jeugdreclassering maken onderdeel uit van de wet. Bron: Nederlands Jeugdinstituut, www.nji.nl. 4

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONS DNA

Leefomgeving Onze regio is het groene hart van Brabant. Dit wordt ondersteund door het ecologisch kapitaal zoals Telos dat berekent. Daar waar Nederland ten opzichte van andere Europese landen nog zeer ver achterloopt in het realiseren van klimaatdoelstellingen, scoort Hart van Brabant bovengemiddeld in vergelijking met andere regio’s in Nederland.xi We voelen ons thuis in deze koploperspositie, bouwen deze uit, en nemen het op ons om aan te jagen dat we zowel landelijk als regionaal nog een flink aantal stappen bijzetten.

P16

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Leefomgeving

De regio heeft een aantrekkelijke leefomgeving, bestaande uit een combinatie van stedelijke dynamiek en dorpse kernen met ruimte, water en groen ertussen. De regio kent op een compacte oppervlakte grote landschappelijke verscheidenheid – van kleinschalige zandlandschappen tot open rivierkleilandschappen, van natuurgebieden met bos, heide en vennen tot landgoederen en een groot aandeel agrarische landschappen. Natuurgebieden zoals de Loonse en Drunense Duinen en omliggend groen in de ruit Tilburg – Waalwijk – Oisterwijk, maar ook aan de zuidrand van de regio dragen daar sterk aan bij. De regio heeft maar liefst zes Natura 2000-gebieden6 binnen haar grenzen, variërend van laagveenmoerassen tot zandverstuivingen en van meanderende beken tot door mensenhanden gegraven leemkuilen. En we kennen een sterk groen-blauw raamwerk. Ons landelijk gebied is in transitie. Landbouw, klimaat, energie en natuur zijn in beweging, wat zorgt voor sociale, ruimtelijke, economische en ecologische opgaven. Vaak komen meerdere opgaven bijeen binnen gebieden of trends, zoals bij de herbestemming van vrijkomende agrarische bebouwingen, of bij de realisatie van het natuurnetwerk. We zoeken naar duurzame invulling van traditionele sectoren, zoals de agrarische sector, en naar bijpassende, sluitende economische modellen.

P17

Tot 2040 groeit de bevolking van onze regio met 30 duizend mensen tot 475.000. Het merendeel van deze groei komt voor rekening van de stad Tilburg. De regio biedt, onder andere door de grote diversiteit in landschap, een scala aan woonmilieus, van hoogstedelijk tot dorps en landelijk.xii Hart van Brabant bedient bewoners met uiteenlopende woonvoorkeuren. Zowel mensen die op zoek zijn naar betrokkenheid en sociale binding als bewoners die zoeken naar een kalme en rustige omgeving kunnen er terecht.xiii Het buitengebied is in transitie en zoekt aansluiting met ontwikkelingen op sociaal en economisch gebied. De ontsluiting van de regio is multimodaal via (snel)wegen, een railport, de Bergsche Maas, een verbreed en verdiept kanaal en diverse havens en een gunstige ligging ten opzichte van Eindhoven Airport. Dit alles zonder de prettige woonbeleving aan te tasten. Juist deze harmonie en leefbaarheid is typerend voor Hart van Brabant.

Voetnoot

Ons DNA

6

 atura 2000 is de overkoepelende naam voor gebieden die worden beschermd vanuit de N Vogel- en Habitatrichtlijn. Volgens deze Europese richtlijnen moeten lidstaten specifieke diersoorten en hun natuurlijke leefomgeving (habitat) beschermen om de biodiversiteit te behouden. Bron: Ministerie LNV.

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONS DNA

Economisch ecosysteem Hart van Brabant heeft een gevarieerde economie. Het midden- en kleinbedrijf is sterk aanwezig, met concentraties in logistiek, maakindustrie (waaronder de metaalindustrie) en vrijetijdsbedrijven.xiv Daarnaast biedt publieke dienstverlening in de zorg en het onderwijs veel werkgelegenheid. Er zijn grote bedrijven in de financiële dienstverlening en het verzekeringswezen (die door digitalisering juist kleiner worden) en nieuwe bedrijven die nieuwe diensten bieden tussen consumenten en bedrijven in.

P18

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Ons DNA

Economisch ecosysteem

Uit de monitor 2018 ‘Cijfers kapitaal’ van Brainport Network blijkt dat Hart van Brabant het goed doet.xv Onze regio laat net als de andere regio’s in Brabant en Limburg groei zien in het aantal bedrijfsvestigingen, in daling van het aantal faillissementen en in het aantal snelle groeiers (bedrijven met minimaal 50 FTE die in drie jaar tijd met meer dan 60% zijn gegroeid in werkgelegenheid). Wegen we mee dat Hart van Brabant in omvang een kleinere regio is dan de andere drie Brabantse regio’s, dan hoort onze regio bij de voorhoede. De belangrijke internationale positie van Hart van Brabant in de logistiek gaat gepaard met de vestiging van internationale bedrijven.xvi Ook kent de regio een aantal hoog innovatieve bedrijven die opereren op Europese en internationale schaal. Deze pluriformiteit zorgt voor relatief conjunctuurongevoelige economische ontwikkeling en leidt tot de mogelijkheid om koploper te worden in verantwoorde productie en distributie. Het bedrijfsleven en haar onderzoeks- en ontwikkelkracht geeft in Hart van Brabant nog weinig sturing aan de keuzen van universiteit en hogescholen. Het aantal nieuwe bedrijven en start-ups blijft nog iets onder het landelijk gemiddeldexvii en zeker onder het gemiddelde van universiteitsregio’s. Terwijl deze wel de nieuwe kennis binnenbrengen waarmee bedrijven, zorginstellingen en andere spelers hun processen kunnen vernieuwen.

De universiteit heeft vele onderzoekssamenwerkingen, maar niet extra sterk met de eigen regio.xviii De regio is economisch gezien niet zozeer sterk onderling verbonden, maar verbonden met de hele provincie en het hele land. Tilburg is qua aantal studenten de tiende stad van Nederland, 12% van de inwoners is student (hbo en wo). Dat is in vergelijking met andere universiteitssteden relatief laag.xix Ook door de geografische ligging van de campus wordt Tilburg getypeerd als een stad met een universiteit, die de stap naar een universiteitsstad nog moet maken. Van alle universiteiten heeft Tilburg University het profiel van een universiteit die zich richt op ‘het begrijpen van de samenleving’ en zelfs het ‘verbeteren van de samenleving’. Daar waar je zou verwachten dat het aantal R&D-investeringen achterblijft in regio’s waar het mkb zo’n grote rol speelt, blijkt dat voor Hart van Brabant niet te gelden. Wel miste de regio lang een zichtbaar concentratiepunt van een kennisinstelling én start-ups. In Tilburg ontstaan twee concentraties van R&D: de Spoorzone en de universiteitscampus. Verbonden met elkaar en met de concentraties van economische dynamiek (waaronder de campussen en ‘huizen’ van Midpoint

Brabant) kan het geheel uitgroeien tot een echt innovatiedistrict. Deze kan op haar beurt in de Brabantse metropool worden verbonden met kennisclusters in Eindhoven, Breda en Den Bosch. Zo ontstaat een complementaire en complete Brabantse kennis-as, die in staat is om innovaties op de cross-over technologie, dataficatie en social engineering te faciliteren. En die van daaruit relevant kan bijdragen aan het Vanguard Initiative, een netwerk van ruim dertig Europese regio’s waaronder Zuid-Nederland, die samenwerken om nieuwe technologieën versneld hun weg te laten vinden naar de Europese industrie. In onderstaande visualisatie worden enkele afkortingen gebruikt om de kennis- en onderwijsstructuur in Noord-Brabant te duiden. In de regio West-Brabant gaat het Breda University of Applied Sciences (BUAS) en Logistics Community Brabant (LCB). In NoordoostBrabant gaat het om de Jheronimus Academy of Data Science (JADS). In Zuidoost-Brabant betreft het de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) en de High Tech Campus (HTC). Deze sporen komen samen in Midden-Brabant met Tilburg University (TiU) en de Spoorzone013 (SPZ013).7

Kennis-as Noord-Brabant Kennis-as Noord-Brabant Complementaire disciplines

Complementaire disciplines in 4 Brabantse regio’s in 4 Brabantse regio’s

Den Bosch Den Bosch

Make&& Make Move Move

JADSJADS AgriFood AgriFood

Tilburg Tilburg

Midpoint Brabant Midpoint Brabant

Breda Breda Rewin

Rewin BUAS BUAS LCB LCB EconomicBoard Board Economic

CapitalCapital

Dataficatie Dataficatie

TiUTiU SPZ013 SPZ013 ADVANCING SOCIETY

ADVANCING SOCIETY

Hightech Eindhoven HightechTU/e HTC Brainport industry TU/e HTC Eindhoven industry

Voetnoot

Brainport

P19

7

 aast de in de figuur genoemde kennis- en onderwijsinstellingen kent MiddenN Brabant de Avans Hogeschool, Fontys, het ROC Tilburg, De Rooi Pannen en Helicon.

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Onze omgeving verandert continu. Ontwikkelingen gaan sneller dan ooit tevoren. Kennis neemt in belang toe in een tijd waarin dataficatie en digitalisering onze uitdaging zijn, we ons midden in de transformatie van het sociaal domein bevinden en de verduurzaming veel van ons vraagt.

KENNIS ALS WAARDE P21

P20

Vraagstukken worden op logische schaal opgepakt. Goed samenwerkende regio’s winnen daarbij aan belang. De onderstaande trends en ontwikkelingen zijn geselecteerd, omdat deze passen bij de opgaven van Hart van Brabant in relatie tot het DNA van de regio.

DATAFICATIE EN DIGITALISERING P22

SAMENLEVING IN BEWEGING P23

Onze omgeving Trends en ontwikkelingen

GROEIEND KLIMAATBEWUSTZIJN P24

DE REGIO ALS EFFECTIEVE SCHAAL P25

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONZE OMGEVING

Kennis als waarde De majeure economische, maatschappelijke en ecologische vraagstukken kunnen alleen door de inzet van kennis van antwoorden worden voorzien. Sociale innovaties zijn nodig om de transformatie van de verzorgingsstaat naar de participatiesamenleving te laten slagen. In de geglobaliseerde economie zijn de inzet van kennis en kunde de enige productiefactoren waarmee bedrijven in onze regio hun gunstige concurrentiepositie kunnen blijven behouden. Ook de realisatie van een snelle energietransitie kan alleen slagen door de inzet van nieuwe technologie. Gelukkig vormt Brabant een hoog stedelijk netwerk waarin de kenniseconomie gedijt. Onderzoekers, opleiders, studenten, bedrijven en maatschappelijke instellingen ontmoeten elkaar steeds meer. Voor onze toekomst is dit essentieel. Onze kennisen onderwijsinstellingen zijn samen met ons bedrijfsleven in staat om de genoemde regionale opgaven in de volle breedte op te kunnen lossen. Als overheden participeren we hier graag in.

P21

Hans Nederlof, college van bestuur Fontys Hogescholen “Leven Lang Ontwikkelen is al lang bekend maar er lijkt nu pas echt grootschalig actie op te komen. Wij hebben een groot deeltijdaanbod, maar we zien het krimpen. Dat is jammer en best wel gek. We werken daar hard aan, bijvoorbeeld door het verder flexibiliseren en digitaliseren van het onderwijs.”

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONZE OMGEVING

Dataficatie en digitalisering Er is sprake van een vierde industriële revolutie die wordt veroorzaakt door een digitale revolutie. De economie wordt steeds meer ICT-gedreven en de hoeveelheid data die dagelijks wordt verwerkt is enorm. Dit biedt kansen aan ICT-georiënteerde bedrijven in de regio die zich met behulp van data weten te onderscheiden; datamaturiteit bereiken en hun ondernemingsmodel aanpassen. Anderzijds kan het ook een bedreiging zijn als de sectoren waarin wij relatief groot zijn, niet inspelen op deze ontwikkeling. Met deze digitale revolutie zijn ook onderwerpen zoals bescherming van persoonlijke gegevens en juridische borging van privacy aan de orde van de dag. Dataficatie heeft effect op allerlei domeinen, bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt, woonsituaties en zorg en ondersteuning.

P22

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONZE OMGEVING

Samenleving in beweging Demografische ontwikkelingen en bewegingen in de samenleving hebben invloed op woonvormen, manieren van omgangsvormen en vormen van zorgorganisatie. Het (jong) talent is schaars en wordt een steeds grotere concurrentiefactor, ook voor regio’s. Het hebben van een baan is van groot belang voor het welbevinden van inwoners, maar niet alle inwoners hebben de mogelijkheden of omstandigheden om dit te behalen. De klassieke verhoudingen tussen economie, onderwijs en arbeidsmarkt zijn aan het verschuiven. We kiezen in de praktijk steeds vaker voor maatwerkoplossingen voor gezinnen of individuen, waardoor verbindingen nodig zijn tussen dienstverlening op het gebied van wonen, zorg, bestaanszekerheid en ruimte. De vraag naar zorg en ondersteuning neemt sterk toe en verschillen tussen inwonersgroepen worden groter. Het belang van vroegtijdige signalering en oog hebben voor verwarde personen, kindermishandeling en huiselijk geweld is groter en actueler geworden. Digitalisering biedt daarbij enerzijds kansen om op afstand mensen te ondersteunen, maar heeft anderzijds als risico dat het leidt tot individualisering en anonimisering. Binnen de muren van zorginstellingen zijn steeds minder plekken en bedden beschikbaar, waardoor wachtlijsten ontstaan.

Die prangende situatie geeft gemeenten de opgave om lokaal na te denken over de organisatie van zorg en ondersteuning, bijvoorbeeld door inwoners zo lang mogelijk thuis te laten wonen. Inwoners zoeken een antwoord voor hun vragen in de eigen wijk of gemeente. In beleid en samenlevingsvormen vormt de buurt een steeds belangrijkere pijler. Gemeenten hebben daarvoor als eerste verantwoordelijkheid, maar inwoners komen steeds vaker ook zelf in actie.

P23

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONZE OMGEVING

Groeiend klimaatbewustzijn

Voor wat betreft de reductie van CO2-uitstoot is in 2018 voorzien dat deze in Nederland tot 2030 moet dalen met 49%.xxi Het kabinet spreekt een doelstelling uit van 16% in 2023. Onder andere de energietransitie zal hieraan moeten bijdragen. Deze wordt opgebracht op vijf terreinen: gebouwde omgeving, landbouw/landgebruik, industrie, mobiliteit en elektriciteit. Elke regio voert hierin een relatief aandeel uit in de komende periode. Overheden maken de komende jaren in totaal 600 miljoen euro beschikbaar om de leefomgeving klimaatbestendig en water robuust te maken, zowel in het stedelijk gebied als in de buitengebieden.8 Hiermee richten zij zich op het voorkomen van wateroverlast, het tegengaan van verdroging, de gevolgbeperking van overstromingen en de voorkoming van hittestress. Aanvullend is de transitie naar een circulaire economie noodzakelijk omdat met de huidige lineaire economie grondstoffen opraken of schaars worden, en ecologie en maatschappij onleefbaar worden. Hiervoor is het nodig dat we circulair gaan inkopen, ons afvalmanagement circulair insteken en circulair gaan ondernemen, om daarmee uiteindelijk onze kringlopen te sluiten. Het rijk nodigt ons uit om in het verlengde van het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie samen met belanghouders een Regionale Circulaire Economiestrategie op te stellen.

P24

Voetnoot

 et klimaat verandert sneller dan verwacht. De gevolgen en risico’s hiervan zorgen ervoor dat H klimaatadaptatie in de NOVI en de Brabantse Omgevingsvisie in de top 4 van urgenties benoemd is. Eerdere berekeningen stelden dat schades als gevolg van klimaatverandering fors gaan toenemen, tot circa 71 miljard euro in de periode tot 2050.xx De aandacht en zorg voor ons klimaat neemt met gelijke tred toe. We zien dit terug in de coalitieprogramma’s van de negen gemeenten, in beleidsplannen van (semi-)overheden, in het maatschappelijk verantwoord ondernemen door bedrijven, in burgerinitiatieven en energiecoöperaties, en in aandacht voor energie, kringloop en het klimaat op scholen, in bibliotheken en in sociale media. Onze CO2-uitstoot moet omlaag en tegelijkertijd moeten we ruimtelijke aanpassingen maken om de gevolgen van klimaatveranderingen op te vangen. Er vinden stevige transities plaats in de landbouw, ruimtelijke ordening, ons energiegebruik en onze natuur.

In 2018 ondertekenden gemeenten, waterschappen, provincies en Rijk hiertoe het Bestuursakkoord Klimaatadaptatie.

8

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONZE OMGEVING

De regio als effectieve schaal We zijn ons bewust van een toenemende functionele regionalisering, waardoor we ook regionale oplossingen moeten bedenken. Rijk en provincie verlangen van gemeenten dat ze vraagstukken rond jeugdhulp, wonen, werken, ruimte voor bedrijven en kantoren, mobiliteit, energie, klimaat en circulaire economie op regionaal niveau afstemmen. Stimulerings- en subsidietrajecten, nationaal en internationaal, vinden vaak alleen gehoor op tenminste regionale schaal. Wij verwachten dat de regio, als logische schaal voor het aanpakken van gedeelde opgaven en het daarvoor organiseren van verbinding met kennis, verder in belang zal toenemen. Dit laat onverlet dat lokaal maatwerk door individuele gemeenten, vanuit lokale autonomie, geregisseerd zal blijven worden. Tegelijk met het toenemend belang van intergemeentelijke samenwerking, signaleren we steeds meer noodzaak tot het maken van afspraken tussen kennisinstellingen, ondernemers, overheden en maatschappelijke partners. We noemen dit multihelix-samenwerking. Veel organisaties zijn regionaal georganiseerd, hetzij als onderdeel van een grote landelijke organisatie, hetzij als bovengemeentelijke organisatie.

P25

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

De overkoepelende regionale ambitie brengen we tot uitvoering in drie deelprogramma’s. De strategieën Mens & Samenleving, Leefomgeving & Milieu en Economie worden geformuleerd in lijn met de ambities die horen bij de regio waar welvaart en welbevinden elkaar ontmoeten. Per deelprogramma zijn in deze strategische meerjarenagenda doelstellingen gedefinieerd voor de periode tot 2023 die bijdragen aan de grotere ambitie van brede welvaart met een slimme samenleving

MENS & SAMENLEVING

P26

P27

en economie. De doelen in deze strategische meerjarenagenda zijn met zorg geselecteerd op basis van toepasbaarheid bij de regionale ambitie van brede welvaart. Ook is rekening gehouden met de mate van meetbaarheid, op zowel gemeente- als regioniveau. De doelen zijn dus niet allesomvattend of uitputtend. In uitvoeringsprogramma’s en begrotingen worden de doelen en activiteiten verder uitgewerkt naar financiën en projecten.

LEEFOMGEVING & MILIEU

P39

ECONOMIE

Onze programma’s Impact door samenwerking

P50

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

ONZE PROGRAMMA’S

Mens & Samenleving Ambitie: slimme samenleving | maatschappelijke meerwaarde We hebben een hechte samenwerking en een gedeelde ambitie voor een gezonde samenleving met meer welzijn. In onze sociaal vernieuwende samenleving ontwikkelen onze inwoners meer veerkracht. Om inwoners te versterken in hun veerkracht, is in Hart van Brabant een hoge kwaliteit van leven en een gezonde, positieve ontwikkeling van inwoners het uitgangspunt. Vanuit onze universiteit, onze hogescholen, ons regionaal opleidingscentrum en de in deze regio gewortelde zorginstellingen zijn we in staat om de sociale innovaties die daarvoor nodig zijn te ontwikkelen, toe te passen en te exporteren. Vanuit ons ontwikkelprogramma, waarvan slimme dienstverlening de kern is, faciliteren we deze opgaven.

P27

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Onze programma’s

Mens & Samenleving

Dit hoofdstuk gaat over mensen en investeringen in mensen. Onze regio is in 2023 een veerkrachtige samenleving: inclusief, behulpzaam naar elkaar, gezond en veilig. Iedereen voelt zich thuis in de wijk en kan zo lang mogelijk zelfstandig wonen, naar vermogen deelnemen aan de samenleving en het arbeidsproces en maximaal zijn talenten ontwikkelen. In de ambitie van dit hoofdstuk wordt uitgegaan van een ruime(re) opvatting voor het nut van investeringen in mensen (menselijk kapitaal), namelijk voor kwaliteit van leven. In onze regio vinden we de verbetering van kwaliteit van leven belangrijk, alsook een gezonde en positieve ontwikkeling van de inwoner(s). We zorgen voor vergroten van veerkracht en hebben de gedeelde ambitie om de kwaliteit van (samen)leven bovenaan te zetten. In de regio bieden wij goede ondersteuning aan onze inwoners.

We stimuleren dat inwoners voor zichzelf zorgen, de jeugd gezond opgroeit en zoveel mogelijk mensen naar school gaan en zich verder ontplooien. Het permanent ontwikkelen van competenties gaat verder dan alleen het leren op school. Als regio bieden we met de juiste faciliteiten en programma’s een goed leefklimaat waar onze inwoners zich blijvend kunnen ontwikkelen op het gebied van sport, cultuur, natuur en persoonlijke ontwikkeling. Dit is belangrijk voor het gevoel van eigenwaarde en zelfstandigheid van onze inwoners. Ook draagt het bij aan de mogelijkheid van onze inwoners om duurzaam te participeren, door werk, vrijwilligersactiviteit of scholing, in de maatschappij. We willen de (thuis)situatie dusdanig ondersteunen dat de zelfstandigheid zoveel mogelijk behouden kan blijven en waarin de gezinsleden samen met hun netwerk zelfredzaam zijn. Als mensen zelfredzamer zijn, zorgt dat doorgaans voor een hogere kwaliteit van leven. Goede ondersteuning aan en dichtbij huis draagt bij aan zo vitaal mogelijk ouder worden en hulp toegesneden op de leefwereld van inwoners.

De gedachte van de drie decentralisaties (Participatiewet, Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 en de Jeugdwet) is om zelfredzaamheid van inwoners te versterken en hulp en ondersteuning dichtbij inwoners te organiseren. Ook in onze regio leveren we (lokaal) maatwerk. Gemeenten kennen hun inwoners en dragen zorg voor de lokale toegang tot zorg en ondersteuning. Ter ondersteuning van een optimale lokale dienstverlening wordt in regionaal verband samengewerkt voor een effectieve en efficiënte organisatie van het sociaal domein.

Uitgangspunten ambitie In het sociaal domein gaan we uit van het principe van meedoen en het centraal stellen van de leefwereld van de inwoners. Er zijn vier uitgangspunten (de leidende principes) voor een integraal en preventief sociaal domein:

P28

Dion van den Berg, namens de sociale raden uit de regio

Voetnoot

1. M  eedoen: een positief leefklimaat waarin iedereen volwaardig meedoet. 2. De vraag van de inwoner is leidend, mensen zijn belangrijker dan regels. We bieden resultaatgerichte ondersteuning op basis van maatwerk. 3. Eén huishouden, één plan, één coördinator, en ook op termijn: één ontschot budget per huishouden. Ofwel het centraal stellen van de leefwereld van de inwoners. 4. De veiligheid van inwoners vormt altijd de ondergrens.9

9

“We willen als sociale raden graag onze verantwoordelijkheid nemen en bijdragen aan regionale samenwerking op het sociale domein, maar dan is wel van belang dat we duidelijke afspraken maken ter verankering van onze regionale adviserende rol.” “Het zou mooi zijn als de SMA een actieve poging kan zijn voor de gewenste kanteling in het sociaal domein, zoals we in het koersdocument Jeugd hebben vastgelegd met elkaar.” “Er zitten goede ontwikkelingen in de SMA. Vooral als ze concreter worden en meer strategisch van aard.”

 eze vier uitgangspunten worden de ‘leidende principes’ genoemd. Deze principes zijn in de D hele regio vastgesteld voor het jeugddomein, voor maatschappelijke ontwikkeling én voor arbeidsparticipatie.

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Mens & Samenleving | Overkoepelende aanpak

Integrale en preventieve aanpak

Het sociaal domein transformeert. Er is de afgelopen tientallen jaren een complex voorzieningensysteem ontstaan, ten gevolge van toegenomen specialisatie en opsplitsing van taken en verantwoordelijkheden. In onze regio willen we dit voorzieningen- en ondersteuningssysteem vereenvoudigen en meer vanuit de leefwereld van inwoners handelen. Het belang daarvan is des te groter vanwege de toenemende vraag naar ondersteuning en de noodzaak om het zorgsysteem betaalbaar te houden. Het veranderen en het vereenvoudigen van ons complexe systeem vraagt lef van alle betrokkenen. In 2018 hebben de bestuurders in het sociaal domein met elkaar een visie en aanpak voor het sociaal domein geformuleerd. Daarin wordt het waarom, hoe en wat van samenwerking in een integrale aanpak binnen het sociaal domein omschreven. We gaan met elkaar leren en innoveren in het sociaal domein. Maatwerk staat centraal.10 Deze aanpak en samenwerkingsafspraak wordt ook wel het Maatpact genoemd.11 Na de gemeente Den Haag gaan wij als eerste regio op deze manier werken in het sociaal domein. De ambitie in het sociaal domein benaderen we op dit moment nog via de gebruikelijke vier specifieke agenda’s: maatschappelijke ontwikkeling, jeugd, participatie en veiligheid. Bij de programmalijnen wordt het specifieke beleid hiervoor op hoofdpunten beschreven.

Het streven is om onderwerpen steeds meer integraal op te pakken en steeds minder in pijlers te werken en denken.

SAMENVATTING INTEGRALE EN PREVENTIEVE AANPAK Visie en aanpak sociaal domein oktober 2018, “Why, how & what?” (Maatpact), Regio Hart van Brabant samengevat: Waarom Regio Hart van Brabant? Wij hebben Regio Hart van Brabant nodig om samen te leren hoe het sociaal domein van de 21e eeuw er uitziet (beter voor inwoners, financieel duurzaam). I nstituut voor Publieke Waarden (IPW). IPW start in Regio Hart van Brabant in nauwe samenwerking met de (lokale) toegang(en) een project waarbij huishoudens, veelal multiprobleemhuishoudens, integraal geholpen worden. Het zogenaamde Sociaal Hospitaal trekt op met lokale professionals om uiteindelijk maximaal vierhonderd maatwerkplannen te realiseren en analyseren. 11 Een maatpak wordt als metafoor gebruikt voor de gewenste aanpak.

Voetnoot

10

P29

Hoe gaan we dat doen? Dat doen we door van elkaar te leren en gezamenlijk innovatie aan te jagen.

Wat gaan we doen? We stellen 10 miljoen euro bureaucratievrij budget beschikbaar voor de ontwikkeling van deze werkwijze in het sociaal domein.

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Mens & Samenleving | Overkoepelende aanpak

Dataficatie en sturingsinformatie Als regio werken we effectief en efficiënt samen in het gericht verzamelen van sturingsinformatie. Met voorspellende data, bijvoorbeeld uit wetenschappelijk onderzoek en data over de wijk, brengen we kwetsbare wijken en doelgroepen in beeld. Op regionaal niveau verzamelen we voorspellende gegevens die we gebruiken in onze preventieve en integrale werkwijze in het sociaal domein. De gegevens zijn een bundeling van kennis en data afkomstig van professionals, inwoners en kennispartners van binnen en buiten de regio.

P30

Op regionaal niveau kunnen we, ten opzichte van het lokaal niveau, meer cijfers verzamelen en andere verbanden leggen. De kennispartners in onze regio, zoals Tilburg University, helpen ons bij het ontwikkelen van een ‘sociaal algoritme’ waarin we de voorspellende data kunnen inzetten voor beleid. In de regio werken we op deze manier aan een integrale dienstverlening waarin we gebruik maken van innovaties. In de regio leren wij van elkaar en innoveren voor het sociaal domein van de 21e eeuw. Met projecten zoals Smart Startxxii , waarin we bestaande kennis en data gebruiken om kwetsbaarheden te voorspellen, willen we als regio een voorbeeldregio zijn voor Nederland.

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Mens & Samenleving | Programmalijnen

Maatschappelijke ondersteuning

Als mensen zelfredzamer zijn, ervaren zij een hogere kwaliteit van leven. Mensen die aangewezen zijn op ondersteuning vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) moeten erop kunnen rekenen dat die van goede kwaliteit is. Dit betekent dat de ondersteuning aansluit bij hun behoeften en mogelijkheden en zij hierdoor een goede kwaliteit van leven ervaren. De regio wil bestaande knelpunten in de dienstverlening en zorg van de Wmo afstemmen met het jeugddomein en in nauwe samenwerking met zorgaanbieders en het maatschappelijk middenveld oplossen. We doen dit onder andere door resultaatgerichte contractering. Mensen met (psychische en psychosociale) kwetsbaarheid hebben soms moeite om mee te komen in de samenleving. Dit kan leiden tot uitsluiting en verergering van hun kwetsbaarheid. Gemeenten hebben de opdracht om deze mensen te begeleiden bij het vinden van een passende plek in de samenleving. Mensen met psychische en psychosociale problematiek zullen in de toekomst vaker in een eigen woning in de wijk gaan wonen, met begeleiding aan huis. We willen dat onze inwoners zo lang mogelijk en prettig kunnen wonen en leven in hun eigen wijk. In de tweede helft van 2019 wordt een meerjarenprogramma gepresenteerd voor Beschermd Wonen, maatschappelijke opvang, preventieve GGZ en verslavingszorg.

We organiseren zorg, welzijn en ondersteuning dichtbij waar het kan en met specialistische ondersteuning in regionaal verband waar nodig. De verschuiving van beschermd naar begeleid wonen is een voorbeeld van effectieve zorg waarin veel maatwerk wordt toegepast. Deze verandering is niet alleen nieuw voor inwoners die nu gebruik maken van beschermd wonen en verhuizen naar een wijk of dorp, maar ook voor de inwoners die al in deze wijken en dorpen wonen. In deze regio werken we aan sterke wijken en dorpen, waar inwoners zich thuis voelen. Waar inwoners hulp bieden aan elkaar. In de regio zien wij dat er soms ondersteuning nodig is om tot sterke wijken te komen, deze ondersteuning wordt lokaal geboden. Een sterke basisstructuur komt voort uit de lokale gemeenschap, waar de lokale regie passend is. Mensen blijven langer in hun eigen omgeving wonen en stellen andere eisen aan kwaliteit van leven. Centraal staat meer onderlinge betrokkenheid tussen mensen, waardoor mensen langer thuis kunnen blijven wonen en niet eenzaam zijn. Dit wordt mogelijk gemaakt door een goede balans tussen informele en formele zorg. Dit draagt eraan bij dat de zorg betaalbaar blijft en dat iedereen in de toekomst de zorg krijgt die hij of zij nodig heeft. Bij een behoefte aan maatschappelijke ondersteuning van een inwoner, gaan we na wat de inwoner en zijn mantelzorger zelf kunnen doen.

Door deze verandering komt er soms veel op de schouders van mantelzorgers te liggen. In de regio hebben we oog voor de draagkracht en draaglast van de mantelzorger, zodat overbelasting zoveel mogelijk wordt voorkomen. Dat kan bijvoorbeeld door de zorg tijdelijk over te laten nemen door professionele krachten of vrijwilligers (respijtzorg). In de regio zetten we ons samen in om te leren van elkaars lokale aanpak. Naast extra aandacht voor mantelzorg, is er ook extra aandacht voor dementie. In onze regio streven we ernaar om een dementievriendelijke regio te blijven.

P31

STRATEGISCHE MEERJARENAGENDA 2019-2023

Mens & Samenleving | Programmalijnen

Jeugd Voor de jeugdhulp hebben we in de regio in 2017 de regionale Koers Jeugd(hulp) Samen met de Jeugdxxiii vastgesteld. De Koers omschrijft de missie, visie en ambities voor de verbetering van de jeugdhulp aan de hand van vijf bouwstenen. De essentie uit de Koers is: Elk kind heeft het recht om gezond, veilig en prettig op te groeien. Om zijn of haar mogelijkheden te onderzoeken, te dromen, talenten te ontwikkelen en het beste in zichzelf naar boven te halen. De ambitie is dat we denken vanuit de leefwereld van kinderen, jongeren en hun ouders. Als regio vinden we het belangrijk dat:

Marcelle Hendrickx, wethouder gemeente Tilburg, bestuurscommissie Jeugd Regio Hart van Brabant “We zouden vaker expliciete onderzoeksvragen moeten stellen bij het sociaal domein en meer gebruikmaken van bestaande inzichten. Harde kennis gebruiken om zachte onderwerpen op te lossen.” “Op het gebied van onderwijs is er nog weinig regionaal bestuurlijke samenwerking. Daar zouden we op moeten investeren, zeker omdat iedereen overtuigd is dat de aansluiting onderwijs en jeugdhulp essentieel is voor de opgaven die we hebben.” “Waar wil je als regio nou een voorloper op zijn? Op welke aspecten wil je toonaangevend zijn, in het land of daar voorbij? Daar heb je je maatschappelijke partners voor nodig en een regionale samenwerking.”

P32

1. We zien het kind écht, met zijn of haar eigen verhaal, droom en talenten. 2. Door vanuit de context van het kind te redeneren in de selectie van passende zorg of ondersteuning, ervaart het kind echte aandacht. 3. We hebben de ambitie om zoveel als mogelijk in het gewone leven van het kind te werken (erbij zijn). 4. Om deze aandacht vast te houden is het belangrijk om als organisaties en partners rondom dat kind in verbinding te werken: een integrale samenwerking. 5. In dit alles staat de veiligheid voorop, voor zowel de kinderen als hun ouders en zorgverleners/professionals. In ons uitvoeringsprogramma, opgesteld samen met zorgaanbieders, jongeren en andere partners, werken we een aan een aantal regionale thema’s: • Wonen doe je thuis Kinderen groeien thuis op. We ondersteunen daarvoor de gezinssituatie zoveel als mogelijk. Kan het echt niet thuis, dan in een gezinssituatie. • Ieder kind groeit veilig op Veiligheid is de ondergrens. We bieden kinderen bescherming als de veiligheid in het geding is. Als regio willen we er zijn voor docenten in het onderwijs, ouders en huisartsen om vroegtijdig te kunnen signaleren en passende vervolgstappen daarop aan te bieden. • Snel op de juiste plek Wanneer kinderen, jongeren en hun ouders behoefte hebben aan hulp en ondersteuning, is het belangrijk dat ze snel de best passende ondersteuning krijgen.