17 bp De Welder 2 (33 Bijlage 32 Vooronderzoek Ontplofbare oorlogsresten)

Pagina 28 van 72

Figuur 5: 1944: Oorlogsschade aan de ophaalbrug en de sluis bij Haghorst, gezien vanuit de lucht. Bron: National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh.

Figuur 6: 1944: Onduidelijke verstoring in de buffer. Bron: National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 29 van 72

Figuur 7: 1944: Vermoedelijke FLAK-stelling in de buffer, daarnaast zijn enkele mangaten zichtbaar. Bron: National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh.

Figuur 8: 1944: Vermoedelijke wapenstelling in de buffer. Bron: National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 30 van 72

5 Conclusie en advies Op basis van het onderzoek conflictperiode en na-conflictperiode zal een gemotiveerde conclusie getrokken worden of het onderzoeksgebied als ‘verdacht’ of ‘onverdacht’ aangemerkt wordt. Indien (een deel van) het onderzoeksgebied verdacht is, dan zal gepoogd worden om hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, aantallen, type ontstekingsinrichtingen (van afwerpmunitie) en de verschijningsvorm van de mogelijk aanwezige OO te achterhalen. Naar aanleiding van de geraadpleegde bronnen is het onderzoeksgebied onverdacht verklaard op een verhoogd risico tot aantreffen van Ontplofbare Oorlogsresten (zie Bijlage 1 voor de OO-Bodembelastingkaart van het onderzoeksgebied). Derhalve is het bepalen van een verticale en horizontale afbakening niet aan de orde. Ook het bepalen van de mogelijk aan te treffen OO is niet van toepassing.

5.1

Advies en vervolgstappen

Het onderzoeksgebied kwalificeert Bodac B.V. op basis van het geanalyseerde feitenmateriaal als onverdacht op de (mogelijke) aanwezigheid van OO. Bodac B.V. adviseert u om de geplande werkzaamheden regulier te laten uitvoeren.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 31 van 72

6 Leemten in kennis Het is uiteraard altijd mogelijk dat bepaalde oorlogshandelingen niet zijn beschreven, gearchiveerd of in de tijd verloren zijn gegaan, waardoor deze in het heden niet als feitenmateriaal terug te vinden zijn.       

Niet alle gebeurtenissen konden tot een exacte locatie worden herleid; De gebruikte luchtfoto’s van 15-10-1944 is enige dagen vóór de bevrijding van geheel Haghorst genomen. Er bleken echter geen geschikte luchtfoto’s van een latere datum beschikbaar; Bij enkele van de gebruikte luchtfoto’s is er sprake van bewolking, dit is een onoplosbare belemmering tijdens de luchtfotoanalyse; Er is slechts zeer beperkt informatie beschikbaar m.b.t. munitieruimingen gedurende de periode 19471971; De ligplaatsen van gemelde en geruimde OO konden niet allemaal achterhaald worden; Niet alle boven Nederland uitgevoerde bombardementen zijn nauwkeurig geregistreerd; Luchtfoto’s geven een momentopname weer van een situatie die op een eerder of later tijdstip geheel anders zou kunnen zijn.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 32 van 72

Bijlage 1.

Inventarisatiekaart en OO-Bodembelastingkaart

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

14 2700

14 2600

14 2500

14 2400

14 2300

14 2200

14 2100

14 2000 39 0000

39 0000

Esri Nederland, Community Maps Contributors

19751718 38 9900

20111371 38 9900

GIS-L-04 38 9800

17 SE 21

38 9700

38 9800

20121558

38 9700

38 9600

GIS-L-02

38 9600

38 9500

GIS-A-05

38 9400

38 9500

38 9400

Verklaring Onderzoeksgebied Buffer Onduidelijke verstoring Mangat

38 9300

GIS-L-03

Munitievondst

38 9300

Wapenopstelling

FLAK-stelling

GIS-L-02

Ruiming met locatie op adresniveau EOD Mijnenvelden

38 9200

GIS-L-01

38 9200

Versiebeheer Nr.

Datum

Tekeningnaam

Status

1.

30-11-2022 221130_H22047_IVK_01

Actueel

2. 3. Maten in m, diameters en afm. bestratingsmaterialen in mm, hoogtematen in m t.o.v. NAP, tenzij anders aangegeven

50

Meters 75

Formaat: A3

Opdrachtgever: Gemeente Hilvarenbeek

Schaal: 1:2.500

Project: H22047

Coördinatenstelsel: RD

Tekening: Inventarisatiekaart

Tek.: M. van Bommel

Tekeningnaam: 221130_H22047_IVK_01

Acc.: R. Maas

38 9100

14 2700

25

14 2600

14 2500

14 2400

14 2300

14 2200

14 2100

14 2000

38 9100

0

14 2500

14 2450

14 2400

14 2350

14 2300

14 2250

14 2200

14 2150

14 2100

14 2050

14 2000

38 9900 14 1950 38 9850

38 9900

38 9850

38 9800

Esri Nederland, Community Maps Contributors

38 9750

38 9800

38 9700

38 9750

38 9650

38 9700

38 9600

38 9650

38 9550

38 9600

38 9500

38 9550

38 9450

38 9500

38 9400

38 9450

38 9350

38 9400

38 9300

38 9350

38 9300

Verklaring 38 9250

Onderzoeksgebied Onverdacht op het mogelijk aantreffen van OO

38 9250

38 9200

Versiebeheer Nr.

Datum

Tekeningnaam

Status

1.

01-12-2022 221201_H22047_BBK_01

Actueel

2. 3.

38 9200

Maten in m, diameters en afm. bestratingsmaterialen in mm, hoogtematen in m t.o.v. NAP, tenzij anders aangegeven

38 9150

0

20

40

Meters 60

Formaat: A3

Opdrachtgever: Gemeente Hilvarenbeek

Schaal: 1:2.000

Project: H22047

Coördinatenstelsel: RD

Tekening: OO-Bodembelastingkaart

Tek.: M. van Bommel

Tekeningnaam: 221201_H22047_BBK_01

Acc.: R. Maas

38 9150

14 2500

14 2450

14 2400

14 2350

14 2300

14 2250

14 2200

14 2150

14 2100

14 2050

14 2000

38 9100

Esri Nederland, Community Map Contributors

Pagina 35 van 72

Bijlage 2. Datum:

Meidagen 1940

Indicatietabel en luchtfotoanalyse Literatuur:

Archiefinformatie:

12 mei 1940

Na de capitulatie

Indicatie (1) – Opblazen bruggen Wilhelminakanaal

Indicatie (1) & (2) – Opblazen bruggen Wilhelminakanaal & gevechtshandelingen gemeente Diessen

Van Kemenade “Op deze dag verwoestte het Nederlandse leger de volgende bruggen: twee over het Wilhelminakanaal, de bruggen in de wegen naar Diessen en BiestHoutakker.” 17 Indicatie (2) – Gevechtshandelingen gemeente Diessen “Verkenners van het Regiment Deutschland hadden inmiddels Fransen waargenomen in Diessen. Het kwam tot felle gevechten in de aan Hilvarenbeek grenzende gemeente. […]. De aanvallen van het Regiment Deutschland op de eenheden van het 4e Régiment Dragons Portés waren in Hilvarenbeek duidelijk te horen. Het dreunen van het geschut klonk ver door.” 18

Luchtfoto:

Luchtfotoanalyse & Relevantie:

Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

-

Geen luchtfoto’s beschikbaar

Indicatie (1) – Opblazen bruggen Wilhelminakanaal Dit gebeurde op meer dan 250 meter afstand van het onderzoeksgebied. Hierdoor heeft het geen betrekking op het onderzoeksgebied, waardoor deze indicatie niet meer relevant is voor het vervolg van dit onderzoek.

RAT

Conclusie: Niet relevant.

In een opsommingslijst, die na de Duitse inval en de Nederlandse capitulatie is opgesteld, wordt duidelijk dat enkele panden in Laag en Hooghaghorst schade hebben geleden. Voornamelijk glasschade, maar ook granaatschade. De volgende panden zijn genoteerd met granaatschade: B 39a, B 41 en B 51. 21 Deze adressen kunnen achterhaald worden a.d.h.v. concordantietabellen uit het Regionaal Archief Tilburg. 22

Indicatie (2) – Gevechtshandelingen gemeente Diessen Vermoedelijk heeft 4 G.B. geen stelling meer genomen ter hoogte van Hooghaghorst om de SSStandarte ‘Deutschland’ tegen te houden, aangezien deze laatste het kanaal is overgeschreden om vervolgens in Diessen de strijd aan te gaan met daar gelegerde Fransen. Zie voor een schematisch overzicht Figuur 1 bij 4.7.1. Beeldmateriaal. Dit laatste treffen gebeurde ver buiten het onderzoeksgebied en is hierdoor niet relevant voor dit onderzoek. Tenslotte zijn de panden met granaatschade achterhaald in het gemeentearchief Tilburg om duidelijk te hebben waar daadwerkelijk granaten neer zijn gekomen. Deze panden bleken zich allemaal buiten het onderzoeksgebied te vinden. Hierdoor is deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

Nierstrasz

Conclusie: Niet relevant.

“Te 13.00 was de Vak C. persoonlijk op zijn cp. komen mededelen, dat op nader bevel op het Wilhelminakanaal zou worden teruggetrokken en dat bij ontmoeting met de vijand moest worden doorgestoten; 4 G.B. zou moeten stelling nemen ter hoogte van Hooghaghorst, om de weg naar Diessen af te sluiten.” 19 “De Standarte Grosz Deutschland overschreed dit kanaal bij Hoog Haghorst ten Z.O. van Moergestel en viel, in samenwerking met de Aufkl.Abt, de Fransen bij Diessen en meer zuidelijk aan, hetgeen leidde tot terugtocht der Fransen in de avond van 12 Mei.” 20 28-06-1940

Indicatie – Bombardement

-

-

Geen luchtfoto’s beschikbaar

Eversteijn

Indicatie – Bombardement Dit is de enige bron die rept over deze indicatie, hierdoor is het moeilijk te bepalen waar het, en wat er, precies gebeurd is. Daarnaast viel Haghorst toen nog niet onder de gemeente Hilvarenbeek. Hierdoor is deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

“Bombardement om 12.20 uur op Hilvarenbeek.” 23

Conclusie: Niet relevant. 30-07-1940

-

Indicatie – Bombardement

-

Geen luchtfoto’s beschikbaar

NA

Het is onduidelijk waar deze bominslag heeft plaatsgevonden in de gemeente Diessen. Daarnaast zijn er geen blindgangers of indicaties daarvan gevonden. Hierdoor is deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

“Hedennacht half een heeft in deze gemeente bominslag plaats gehad. Slechts 1 ontploffing is gehoord. 6 trechters zyn gemaakt. Tydbommen niet gevonden. Persoonlyke ongelukken niet voorkomen. 300 M2 wassend koren vernield. Afstand dichtsbyzynde woning 1200 M.” 24 22-03-1941

-

Indicatie – Bombardement

Conclusie: Niet relevant. -

K. van Kemenade, Hilvarenbeek 1940-1945. Hilvarenbeek, Esbeek en Biest-Houtakker tijdens de oorlogsjaren (Hapert, z.j.), 15. Ibidem, 15. 19 V.E. Nierstrasz, De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant. Mei 1940 (Den Haag, 1952), 358. 20 Ibidem, 359. 21 Regionaal Archief Tilburg (RAT), 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr. 471, Stukken betreffende vergoedingen en herstel van oorlogsschade aan gebouwen en objecten. 1940-1956. 22 RAT, 1425 Inventaris van Gemeentebestuur Diessen, (1932) 1980 - 1996 (1998), inv. nr. 25, Overzicht van omzettingen van oude huisnummers in straatnamen en huisnummers 1985. 23 T. Eversteijn, Bombardementen, raketbeschietingen, neergekomen V- wapens en militaire vliegtuigverliezen in de periode 10 mei. 1940 – 5 mei 1945 (Z.P., 2001), 237. 24 Nationaal Archief (NA), 2.04.53.15 Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen, inv. nrs. 19-47, Ingekomen en minuten van uitgegane brieven en aan diverse overheidsinstellingen, 1940-1941, inv. nr. 37, Noord-Brabant. 17 18

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Indicatie – Bombardement

Geen luchtfoto’s beschikbaar

Indicatie – Bombardement

Pagina 36 van 72 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

NIOD

Het is onduidelijk waar deze brandbom gevonden is in de gemeente Diessen. Hierdoor is er geen verwachtingsgebied op af te bakenen, waardoor deze indicatie niet relevant is voor het vervolg van dit onderzoek.

“[…] in Diessen (Nordbrabant), 1 nicht entzündete Brandbombe auf Ackerland gefunden.” 25 04-06-1943

-

Indicatie – Bombardement

Conclusie: Niet relevant. -

Geen luchtfoto’s beschikbaar

RAT

Het is onduidelijk waar deze brandbommen zijn gevonden is in de gemeente Diessen. Hierdoor is er geen verwachtingsgebied op af te bakenen, waardoor deze indicatie niet relevant is voor het vervolg van dit onderzoek.

“[…] zijn in het gemeentebosch 3 phosphorbommen gevonden. Geen persoonlijke ongevallen, zakelijke schaden enz.” 26 September 1944

20/21 september

22 september

Context – Opmars Britse troepen

Context – Bevrijding Diessen en Hilvarenbeek

De Beer

TNA

“het front kwam inderdaad dichterbij. Op 20 september begon de 53ste (Welsh) Divisie, op 21 september gevolgd door de 15e (Scottish) Divisie, met een opmars ten westen van Eindhoven in noordelijke richting. Doel was de linkerflank van de Corridor te verbreden en te beveiligen. En zonder dat het doel van de operatie Tilburg was, schoof het front zuidoostelijk van Tilburg op in de richting van de stad. De namen Middelbeers en Diessen doken op als de plaatsen waar gevochten werd.” 27

War Diary September: 81st Field Regiment (Royal Artillery)

26 september Indicatie (1) – Beschieting/vernieling sluis Haghorst WOII in Oirschot “De sluis in Haghorst was of beschoten of vernield bij het springen van de brug in Haghorst.” 28

“Role of regt from proposed nw posn: - to sp the ‘SKINS’ in an attack on DEISSEN – HILVARENBEEK – ESBEEK, […] Plan changed; Regt to occupy intermediate posn area WINTELRE to which recce parties move forthwith.” 29 23 september

Indicatie – Bombardement

Conclusie: Niet relevant. Indicatie (1) – Beschieting/vernieling sluis Haghorst Ja Indicatie (2) – Mitrailleurnest Nee Indicatie (2) – Artilleriebeschieting Nee

Indicatie (2) – Mitrailleurnest War Diary September: 71st Infantry Brigade “Heavy and light MG firing from 239247.” 30

Bestudeerde luchtfoto’s:

Context – Bevrijding Diessen en Hilvarenbeek

Archief: Kadaster (KAD)

Richting het eind van september 1944 kwamen de Britse bevrijders in de buurt van het onderzoeksgebied. De logboeken van deze divisies zijn onderzocht tijdens het archiefonderzoek.

Datum: 26-09-1944 Vluchtnummer: 106G-3086

Indicatie (1) – Beschieting/vernieling sluis Haghorst

Datum: 15-10-1944

Op de luchtfoto van 15 oktober 1944 is duidelijk te zien dat de sluisdeuren en de brug aan de noordelijke kant vernield zijn, zie hiervoor Figuur 5. Daarnaast is op de foto bij Figuur 4 de schade waar te nemen op ‘grondniveau’. Vermoedelijk is deze ravage aangericht met vernielingsmiddelen in de vorm van Duitse afwerpmunitie, zoals verderop te lezen valt in deze indicatietabel. Deze ontploffing gebeurde echter ver buiten het onderzoekgebied (meer dan 300 meter) en is hierdoor niet relevant voor dit onderzoek.

Vluchtnummer: R4-1082

Conclusie: Niet relevant.

Fotonummer(s): 4174 en 4175

Indicatie (2) – Mitrailleurnest

Fotonummer(s): 4107 en 3108 Archief: National Collection of Aerial Photography (NCAP)

Indicatie (2) – Artilleriebeschieting

Het genoemde coördinaat, dat genoemd wordt in de War Diary van de 71st Infantry Brigade, overlapt met een klein gedeelte van de buffer aan de westelijke kant. Op de luchtfoto is geen wapenstelling waar te nemen binnen dit coördinaat op de bestudeerde luchtfoto’s. Deze indicatie is hierdoor niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

War Diary September: 53rd Welsh Infantry Division Commander Royal Artillery

Conclusie: Niet relevant.

“81 Fd Regt and 13 Med Regt engaged HF fire tasks area ESBEEK 1921 DIESSEN 2222 BAARSCHOT 2221.” 31

Indicatie (2) – Artilleriebeschieting

24 september

De beschoten coördinaten liggen allemaal ver buiten het onderzoeksgebied. Tevens is tijdens het bestuderen van de War Diaries, en Appendices, van deze Medium Regimenten niets gevonden van Fire Plans of andere coördinaten die betrekking hebben op het onderzoeksgebied. Hierdoor is deze indicatie niet relevant voor dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant.

Oktober 1944

Indicatie (1) – Opblazen bruggen gemeente Hilvarenbeek

3 oktober

Van Kemenade

Indicatie (3) & (5) – Mijnen & geallieerde troepen in Haghorst TNA

Indicatie (1) – Opblazen bruggen gemeente Hilvarenbeek Ja

25 Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD), 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS-und Polizeiführer Nord-West), inv. nr. 1328, Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941. 26 RAT, 1425 Inventaris van Gemeentebestuur Diessen, (1932) 1980 - 1996 (1998), inv. nr. 529, Stukken betreffende de uitvoering van politietaken tijdens de bezetting. 1940-1946. 27 A. de Beer en R. Peeters, Zomaar een stad – Tilburg 1940-1945 (Tilburg, 2004), 199. 28 Tweede Wereldoorlog in Oirschot, https://tweedewereldoorloginoirschot.nl/dagboeken/jan-van-lijsdonk/ (Geraadpleegd 29 november 2022). 29 The National Archives (TNA), WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 979, 81st Field Regiment (Royal Artillery), Jan. Dec. 1944. 30 TNA, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 655, 71st Infantry Brigade H.Q., Jan. - Sept. 1944. 31 TNA, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 560, 53rd Welsh Infantry Division Commander Royal Artillery (C.R.A.), Sept. – Oct. 1944.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Bestudeerde luchtfoto’s:

Indicatie (1) – Opblazen bruggen gemeente Hilvarenbeek

Archief: Kadaster (KAD)

Zie ‘Indicatie (1) - Beschieting/vernieling sluis Haghorst’ hierboven. Deze indicatie is niet relevant bevonden voor het vervolg van dit onderzoek.

Datum: 26-09-1944

Pagina 37 van 72 Datum:

Literatuur:

“Om de opmars van de geallieerden zoveel mogelijk af te remmen ging de Wehrmacht ertoe over om verschillende bruggen in deze gemeente op te blazen.” 32 3-4 oktober Context – Bevrijding Diessen en Hilvarenbeek “Vanuit de Corridor naderden de Engelsen. Het legeronderdeel The Royal Welsh Fuseliers dat Hilvarenbeek zou bevrijden bevond zich op 26 september nog in de moerassige omgeving van Westelbeers. Op 2 oktober rukte het 4e bataljon op naar Netersel en Casteren. In de nacht van 2 op 3 oktober hoorden de Engelsen Duitse motorvoertuigen die verdwenen in de richting van Diessen. De volgende morgen op 3 oktober hoorde men van een deserteur dat het Duitse leger vertrokken was. […]. Een van die patrouilles van het 4e bataljon van de Welsh fuseliers bereikte op 3 oktober de rand van het dorp Hilvarenbeek.” 33 “Op 4 oktober kwam de Engelse hoofdmacht vanaf Diessen naar Hilvarenbeek.” 34

Archiefinformatie:

Luchtfoto:

Luchtfotoanalyse & Relevantie:

Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

War Diary October: 1st Highland Light Infantry (City of Glasgow Regiment)

Indicatie (2) – Artilleriebeschieting

Vluchtnummer: 106G-3086

Conclusie: Niet relevant.

“Further […] patrol sent to LAGHAGHORST which was free of enemy but mined. Br layout as follows: B Coy left at LAGHAGHORST, C Coy right at BAAST, A Coy & D Coy centre in […] 2623. […] Only B Coy […] any opposition and […] a Spandau […] of which ran off when about to be outflanked […].” 40

Nee

Fotonummer(s): 4107 en 3108

Context – Bevrijding Diessen en Hilvarenbeek

Indicatie (3) – Mijnen

Archief: National Collection of Aerial Photography (NCAP)

De logboeken van de genoemde legeronderdelen zijn onderzocht voor dit onderzoek.

4 oktober

Indicatie (4) – Frontlijn

War Diary October: 53rd (Welsh) Reconnaissance Regiment

Nee

“BSqn was ordered to patrol to the WILHEMINA CANAL N of DIESSEN, clear area S of Canal and contact left hand troops of 1 HLI in area 2424. […] Both these operations were completed successfully. […] BSqn reached the canal where they saw the enemy on the other side and contacted 1 HLI at 243246. Some mines found.” 41

Indicatie (5) – Geallieerde troepen in Haghorst

Nee

Nee

6 oktober “Royals were to take over the [?] of the canal from OIRESHOT to HILVARENBEEK 1925.” 42

Beekman

Datum: 15-10-1944 Vluchtnummer: R4-1082 Fotonummer(s): 4174 en 4175

Indicatie (2) – Artilleriebeschieting Er zijn geen aanwijzingen gevonden in het literatuur- en archiefonderzoek dat het onderzoeksgebied beschoten is door de Britten tijdens de bevrijding in begin oktober. Enkel zijn er aanwijzingen gevonden van beschietingen aan de kanaalzijde en voornamelijk de noordelijke kanaalzijde. Dergelijke schade aan de kanaalzijde bij Haghorst is te zien bij Figuur 3. Tevens zijn er tijdens de luchtfotoanalyse geen sporen gevonden van artilleriebeschietingen van geallieerde hand in het onderzoeksgebied. Er zijn enkel wat onduidelijke verstoringen waar te nemen in de buffer die als zodanig zijn ingetekend op de inventarisatiekaart in Bijlage 1. Dit kunnen kraters betreffen, echter zijn deze zo sporadisch ‘verstrooid’ over het gebied dat het niet overeenkomt met een doorgaans kraterpatroon dat aan te treffen is bij geallieerde beschietingen. Mochten het kraters zijn, dan zijn ze vermoedelijk te wijten aan lukrake Duitse beschietingen. Aangezien hier geen informatie meer over te vinden is (veel is er niet meer over van de Duitse oorlogsarchieven), blijft dit een leemte kennis. Tenslotte geldt dit ook voor de bewolking op de foto’s van 15 oktober 1944. Ook hierdoor is er sprake van een leemte in de kennis doordat het gezichtsveld zodoende belemmerd wordt tijdens de luchtfotoanalyse.

Dit alles tezamen maakt deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

“De bevrijders van Diessen (eerder ook de bevrijders van de Beerzen en later van Hilvarenbeek) behoorden tot de 71e infanteriebrigade van de 53e Welsh Infanteriedivisie. Deze 71e brigade bestond uit drie bataljons: Het 1e Highland Light Infantry, het 4e Royal Welch Fusiliers en het 43e Light Infantry. De Royal Welch Fuseliers (het 4e bataljon) hebben vanuit Westelbeers Baarschot bevrijd. Aangezien de bevrijders van Diessen-dorp Schotten waren, is aannemelijk dat zij behoorden tot het 1e (Highland) bataljon.” 35

Conclusie: Niet relevant.

Indicatie (2) – Artilleriebeschieting

Indicatie (4) – Frontlijn

“[…], langs het kanaal waren stellingen gegraven en op diverse plaatsen waren mijnen gelegd. Ook de sluisdeuren waren opgeblazen, als gevolg waarvan het kanaal leegliep en slonk tot een klein slootje. Duits afweergeschut dat stond opgesteld in een bosperceeltje aan de noordzijde van het kanaal werd door de Engelsen vernield. De Engelsen brachten ook een drietal aardappelboten die bij de loswal lagen tot zinken. Vermoedelijk dachten de Engelsen dat deze schepen zouden worden gebruikt voor de aanvoer van bijvoorbeeld materiaal of wapen. Verder werden verschillende boerderijen beschoten. Aan de beschieting van twee boerderijen ten noorden van het kanaal (van Jac Rombouts en Toon van der Aa) […].” 36

Vanaf 3 oktober was het gebied ten zuiden van het Wilhelminakanaal bevrijd door de geallieerden. Ten noorden van het kanaal zou nog drie weken lang door de Duitsers worden bezet. Tijdens deze periode was er sprake van een ‘niemandslandsituatie’ binnen het onderzoeksgebied: Overdag waren er Britten, ’s avonds gingen die weer terug naar het veilige Diessen en patrouilleerden Duitsers aan deze zijde van het kanaal. Over deze periode zijn geen indicaties gevonden met betrekking tot gevechtshandelingen. Zodoende is deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

Indicatie (3) – Mijnen

In twee War Diaries wordt Haghorst expliciet genoemd, namelijk die van de 1st Highland Light Infantry Regiment en de 53rd Welsh Reconnaissance Regiment. Enkel in de War Diary van het eerst genoemde regiment spreekt men over vijandelijk vuur (Spandau = mitrailleur), maar dat de Duitse schutters zich snel uit de voeten maakten. Onduidelijk is waar zich dit precies heeft afgespeeld. Verder is er geen concrete informatie gevonden over gevechtshandelingen binnen het onderzoeksgebied of de buffer. Hierdoor is deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

Van Kemenade “Een van de uitkomsten van deze verkenning was dat het Duitse leger sterke posities had ingenomen in de bossen ten noorden van het dorp Hilvarenbeek. De Westrik en Biest-Houtakker waren door de Duitsers bezet. Tussen het dorp en Duitse linies waren mijnenvelden aangelegd. Na de Van Kemenade, Hilvarenbeek 1940-1945, 142. Ibidem, 144-146. 34 Ibidem, 153. 35 A. Beekman, e.a., In bange en blije dagen. Diessen in oorlogstijd, 1940-1945 (Hilvarenbeek, 1995), 115. 36 Beekman, e.a., In bange en blije dagen, 120. 40 TNA, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 1309, 1st Highland Light Infantry (City of Glasgow Regiment), Jan. - Dec. 1944. 41 TNA, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 565, 53rd (Welsh) Recce. Regiment, Jan. - Dec. 1944. 42 Ibidem. 32 33

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Indicatie (3) – Mijnen Afgaand op de naoorlogse ruimingsrapporten, zie 4.4.6 Archief Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD), gaat Bodac B.V. er vanuit dat alle mijnen naoorlogs zijn geruimd. Hierdoor is deze indicatie niet meer relevant voor het vervolgonderzoek. Conclusie: Niet relevant.

Conclusie: Niet relevant. Indicatie (5) – Geallieerde troepen in Haghorst

Pagina 38 van 72 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

oorlog werden er in eerste instantie 23 geteld. Later kwamen er nog meer bij.” 37

Conclusie: Niet relevant.

Indicatie (4) – Frontlijn Beekman “Diessen en Hilvarenbeek waren toen beide bevrijd op het noordelijk deel na. De Duitsers hadden zich namelijk genesteld aan de noordoostkant van het Wilheminakanaal tot Biest-Houtakker, vandaar achter het stroompje tot aan de Tilburgseweg en verder in de bossen in de buurt van de Oranjebond en Roovert. Haghorst ten noorden van het kanaal was dus ook nog niet bevrijd.” 38 “Het gebied ten zuiden van het kanaal was weliswaar op 3 oktober bevrijd, maar daarmee was het zeker nog niet veilig. De Engelsen trokken zich ‘nachts namelijk telkens weer terug in Diessen. In feite was het zuiden van Haghorst gedurende drie weken een soort niemandsland. […] In de omgeving van de sluis hadden de Duitsers grote aantallen mijnen ingegraven. 39” Luchtfotoanalyse Datum:

Oktober 1944

Sortienummer:

Fotonummer(s):

Beschrijving luchtfoto(s):

15-10-1944

R4-1082

4174 en 4175

De luchtfoto’s van 15 oktober 1944 dekken het onderzoeksgebied geheel af en een groot gedeelte van de oostelijke omgeving. De foto’s zijn van redelijke kwaliteit aangezien er sprake is van veel bewolking over het onderzoeksgebied waardoor het zicht belemmerd wordt. Hierdoor kan over de gedeeltes onderzoeksgebied, waar bewolking overeen hangt, geen uitspraken gedaan worden. Elders in het onderzoeksgebied zijn er geen sporen waargenomen die te linken zijn aan de mogelijk van het aantreffen van OO. Wel zijn er sporen waargenomen in de buffer. Zo zijn er enkele onduidelijke verstoringen te zien die mogelijk kraters kunnen zijn, echter is dit niet met zekerheid te zeggen. Zoals hierboven al is beschreven, is er vanuit geallieerde kant niets gevonden omtrent het beschieten van het gebied en komen de solitaire liggingen van de verstoringen niet overeen met geallieerde kraterpatronen. Mochten het kraters zijn, dan moeten het waarschijnlijk sporadisch afgeschoten Duitse projectielen zijn; hierover is helaas geen informatie van beschikbaar. Zie voor een voorbeeld van een dergelijke verstoring Figuur 6. Daarnaast is er een stelling luchtafweergeschut waar te nemen in het zuiden van de buffer, het gaat hier vermoedelijk om een Duitse FLAK-stelling. Deze stelling wordt vergezeld met een paar mangaten die gegraven zijn om te schuilen bij het gevaar van een geallieerde luchtaanval.

Zie voor een voorbeeld van deze stelling en mangaten Figuur 7. Tenslotte is er in het noorden van de buffer een vermoedelijke wapenstelling waar te nemen, zie voor een voorbeeld hiervan Figuur 8. Aangezien deze indicaties allemaal buiten het onderzoeksgebied zijn waargenomen en geen link hebben met de gevonden indicaties uit het literatuur- en archiefonderzoek, worden ze niet relevant geacht voor het vervolg van dit onderzoek.

‘eind’ oktober

18 oktober

Indicatie (5) – Geallieerde troepen in Haghorst

Indicatie (6) – Tankgeschut

Indicatie (5) – Geallieerde troepen in Haghorst

Dekker

RAT

“[Geschreven door Captain J.R.P. Baggaley, M.C. van The 6th (Border) Battalion The King’s Own Scottish Borderers] Het tempo was laag, maar alleen ten gevolge van de bodemgesteldheid, daar er geen vijand verscheen en toen D-compagnie om 2.00 uur contact maakte met de Prinses Irene Brigade, over het kanaal bij Haghorst, berichtten beiden van de sluiswachter gehoord te hebben dat de vijand weg was gegaan.” 43

“Er komen zware tanks in het dorp, gestationeerd op Baarschot. Ook van Middelbeers naar Hilvarenbeek wordt druk met tanks gepatrouilleerd. De artillerie versterkt. De tanks vuren in de richtingen Haghorst, Oirschot en Biest. Hoe het daar overal gesteld is, weten we volstrekt niet.” 45

Nee Indicatie (6) – Tankgeschut Nee

Van Kemenade, Hilvarenbeek 1940-1945, 159. Beekman, e.a., In bange en blije dagen, 116. 39 Beekman, e.a., In bange en blije dagen, 120. 43 T. Dekker, Tilburgs bevrijding beschreven door de bevrijders (Tilburg, 1999), 51. 45 RAT, 1425 Inventaris van Gemeentebestuur Diessen, (1932) 1980 - 1996 (1998), inv. nr. 820, Dagboek van pater Fidentius waarin de dagelijkse gebeurtenissen tijdens zijn verblijf in Diessen van 16 september tot en met 2 november 1944 zijn beschreven. 1944. 37 38

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Bestudeerde luchtfoto’s:

Indicatie (5) – Geallieerde troepen in Haghorst

Archief: Kadaster (KAD) Datum: 26-09-1944

Ook in dit geschrift van de kapitein van de 6th (Border) Battalion The King’s Own Scottish Borderers blijkt geen sprake van gevechtshandelingen binnen het onderzoeksgebied. Zodoende blijft deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

Vluchtnummer: 106G-3086

Conclusie: Niet relevant.

Fotonummer(s): 4107 en 3108

Context – Bevrijding Diessen en Hilvarenbeek

Archief: National Collection of Aerial Photography (NCAP)

27 oktober geldt als officiële bevrijding van de gemeente Diessen aangezien toen de ‘niemandslandsituatie’ van Haghorst ten einde liep.

Pagina 39 van 72 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

27 oktober

Datum: 15-10-1944

Indicatie (6) – Tankgeschut

Context – Bevrijding Diessen en Hilvarenbeek

Vluchtnummer: R4-1082

Van Gool

Fotonummer(s): 4174 en 4175

Deze indicatie is veel te algemeen met betrekking tot de schietrichtingen van de tanks en met welk tankgeschut er geschoten werd. Enkel op basis van deze informatie zijn er geen uitspraken te doen over een mogelijk verwachtingsgebied. Hierdoor is deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

“Op 27 oktober werd deze stad [Tilburg] bevrijd en door de verdere terugtocht van de Duitsers betekende dit meteen de definitieve bevrijding van Diessen.” 44 02-11-1944

-

Conclusie: Niet relevant. Indicatie – Oorlogsschade

Indicatie – Oorlogsschade

Bestudeerde luchtfoto’s:

Indicatie – Oorlogsschade

RAT

Ja

Archief: National Collection of Aerial Photography (NCAP)

De genoemde oorlogsschade aan de sluis is waar te nemen bij Figuur 4 en Figuur 5. Dit is echter op meer dan 300 meter afstand van het onderzoeksgebied en zodoende niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

“In den voormiddag breng ik een bezoek aan de Haghorst en zie de vernielingen aan brug en sluis en de opgezochte mijnen, die langs den kanaaldijk liggen.” 46

Datum: 15-10-1944 Vluchtnummer: R4-1082

Conclusie: Niet relevant.

Fotonummer(s): 4174 en 4175 21-03-1945

-

Indicatie – Munitieruiming

-

-

SSAM

De gedane munitieruimingen bevinden zich, op basis van concordantietabellen uit het gemeentearchief en gegevens van het Kadaster, buiten het onderzoeksgebied. 48 Zodoende is deze indicatie niet relevant voor het vervolg van dit onderzoek.

“In antwoord op Uw schrijven van 6 Februari 1945, deel ik U mede dat op drie perceelen in deze gemeente zich onontplofte mijnen en projectielen bevinden. […]. Naam Eigenaar. […] Staat der Nederlanden 75 are kanaaldijk Sectie A 1761, Haghorst. J. van Onzenoord 150 are weiland Sectie B 787 en B 125, Haghorst.” 47 19-05-1945

-

Context – Bevrijding gemeente Diessen

Conclusie: Niet relevant.

-

-

RAT

Indicatie – Bombardement

-

Oorlog en vrijheid Hilvarenbeek “Aan het eind van de oorlog werd de sluis in Haghorst gebombardeerd.” 50

Context – Bevrijding gemeente Diessen Het zuidelijk deel van de gemeente Diessen, waaronder het onderzoeksgebied valt, werd op 3 oktober bevrijd.

“De situatie is namelijk zoo, dat het deel der gemeente ten Zuiden van het Wilhelminakanaal reeds op 3 October, de rest op 25 October 1945 [‘44] is bevrijd. Daar het Zuidelijk deel achter 9/10de deel der gemeente bevat, lijkt mij het beste den datum van 3 October als officieelen bevrijdingsdatum aan te nemen.” 49 Einde van de oorlog

Indicatie – Munitieruiming

Indicatie – Bombardement

Bestudeerde luchtfoto’s:

Indicatie – Bombardement

Nee, geen schade van een bombardement

Archief: National Collection of Aerial Photography (NCAP) Datum: 15-10-1944

Vermoedelijk is er niet sprake geweest van een bombardement, maar is er gebruik gemaakt van afwerpmunitie bij het vernietigen van de sluis en ophaalbrug. Dit is daarnaast de enige bron die rept over een bombardement op de sluis. Tenslotte bevindt de sluis zich ver buiten het onderzoeksgebied en hierdoor is deze indicatie niet relevant voor het vervolgonderzoek.

Vluchtnummer: R4-1082

Conclusie: Niet relevant.

Fotonummer(s): 4174 en 4175 31-12-1958

-

Indicatie – Munitieruiming

-

RAT

A. van Gool, Ooggetuigen van de bevrijding – De laatste oorlogsweken in de Kempen (Eindhoven, 1995), 68. Ibidem. 47 Semi-statische archiefdiensten Ministerie van Defensie (SSAM), Collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst MMOD, 1945-1947, doos nr. 44, Ruimingsrapporten correspondentie en plattegronden Gemeenten A t/m Z – doos 44 B t/m E. 48 RAT, 1425 Inventaris van Gemeentebestuur Diessen, (1932) 1980 - 1996 (1998), inv. nr. 25, Overzicht van omzettingen van oude huisnummers in straatnamen en huisnummers 1985; Kadaster – Mijn Kadaster, https://mijn.kadaster.nl/dashboard (Geraadpleegd 30 november 2022); HisGis, https://hisgis.nl/projecten/noord-brabant/ (Geraadpleegd 30 november 2022). 49 RAT, 1425 Inventaris van Gemeentebestuur Diessen, (1932) 1980 - 1996 (1998), inv. nr. 816, Stukken betreffende de vaststelling van het tijdstip en datum van de bevrijding. 1945. 50 Oorlog en vrijheid in Hilvarenbeek, https://oorlogenvrijheidhilvarenbeek.nl/?p=189 (Geraadpleegd 29 november 2022). 44 46

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

-

Indicatie – Munitieruiming De locatie van het ruimen van deze granaat bevond zich naast het oosten van het onderzoeksgebied. Onbekend is hoe deze granaat terecht is gekomen op het erf en of dit door oorlogshandelingen is

Pagina 40 van 72 Datum:

Literatuur:

Archiefinformatie:

Luchtfoto: Indicatie zichtbaar (Ja/Nee)

Luchtfotoanalyse & Relevantie: Luchtfotoinformatie (indien zichtbaar)

“Hierbij deel ik U mede dat op het erf van de heer L.C. van Hamont, St. Josephstraat 14 te Diessen een granaat ligt met het verzoek deze door Uw dienst te laten verwijderen.” 51

gebeurd. Zo kan de granaat ook elders gevonden zijn en meegenomen zijn door de vinder om uiteindelijk aan de ruimingsdienst over te dragen. Hierdoor is er te weinig concrete informatie om deze indicatie mee te nemen in het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant.

Naoorlogs

-

Indicatie – Munitieruiming

-

-

NA

Onduidelijk is waar deze ‘Hermann Goering’-bom is gevonden in de voormalige gemeente Diessen. De bijgaande afbeelding bij dit krantenbericht is te zien bij Figuur 2. Er is weinig concrete informatie om deze indicatie mee te nemen in het vervolg van dit onderzoek.

“Een ‘Hermann Goering’-bom van drieduizend kilo, die bij Diessen in NoordBrabant gevonden is, wordt van een landingsschip uit op een diepe plaats in zee geworpen.” 52 8-11-2011

Indicatie – Munitieruiming

-

Conclusie: Niet relevant. -

-

BON

16-07-2019

Indicatie – Munitieruiming Deze ruiming, waarbij Bodac B.V. toentertijd geassisteerd heeft, betrof het veiligstellen van 10 stuks afwerpmunitie van Duitse makelij. Vermoedelijk zijn met dezelfde munitieartikelen de sluis en ophaalbrug aan het einde van 1944 opgeblazen, zoals blijkt uit het beschreven ooggetuigenverslag. De sluis bevindt zich echter ver buiten het onderzoeksgebied en hierdoor is deze indicatie niet relevant voor het vervolgonderzoek.

“De explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) heeft donderdag bij het Brabantse Haghorst 10 bommen uit de Tweede Wereldoorlog tot ontploffing gebracht. […]. Het betrof 10 Duitse vliegtuigbommen van het type SD50, met een gewicht van 50 kilo waarvan 35 kilo explosief. Vermoedelijk hebben de Duitsers de explosieven in de nadagen van de oorlog gebruikt voor sabotage van het kanaal en het sluizencomplex. Een oudere inwoner van Haghorst kon zich herinneren dat de bommen destijds per vrachtwagen het dop werden ingereden.” 53 -

Indicatie – Munitieruiming

Conclusie: Niet relevant.

Het betreft hier de ruiming waarbij Bodac B.V. geassisteerd heeft. Zie hiervoor 4.1 Eerder uitgevoerd onderzoek.

Indicatie – Munitieruiming

-

-

OB “De […] (EOD) heeft zaterdag een mortiergranaat onschadelijk gemaakt in Haghorst. Volgens de politie had een magneetvisser deze opgevist bij de sluis in het Wilhelminakanaal. […] “De bom lag al langs de kant en zal er al een tijdje gelegen hebben, want hij was al erg droog.”” 54 Tabel 3: Relevante indicaties uit het bronnenmateriaal.

51 RAT, 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990), inv. nr. 473, Stukken betreffende het opruimen en bergen van explosieven en andere gevaarlijke projectielen. 1940-1967. 52 NA, 2.04.110 Archief Korps Hulpverleningsdienst van het Ministerie Binnenlandse Zaken, 1945-1974, inv. nrs. 20-22, Registers met krantenknipsels inzake explosieven, 1945-1959, inv. nr. 21, 1945-1947. 53 Blik op nieuws, https://www.blikopnieuws.nl/2011/10-bommen-tot-ontploffing-gebracht (Geraadpleegd 29 november 2022). 54 Omroep Brabant, https://www.omroepbrabant.nl/nieuws/3038982/magneetvisser-vist-explosief-uit-het-water-in-haghorst (Geraadpleegd 29 november 2022).

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

-

Indicatie – Munitieruiming Onduidelijk is waar deze granaat gevonden is aan het Wilhelminakanaal, daarnaast ligt het onderzoeksgebied een stuk van het kanaal af. Hierdoor is er geen reden tot het meenemen van deze indicatie bij het vervolg van dit onderzoek. Conclusie: Niet relevant.

Pagina 41 van 72

Bijlage 3.

Certificering

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 42 van 72

Bijlage 4.

Uitgangspunten afbakening

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 43 van 72

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 44 van 72

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 45 van 72

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 46 van 72

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 47 van 72

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 48 van 72

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 49 van 72

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 50 van 72

Bijlage 5.

Toelichting verplichte en aanvullende bronnen

In het CS-VROO staat beschreven welke bronnen geraadpleegd moeten worden voor de voltooiing van een correct vooronderzoek. Bodac B.V. dient ten minste de in de onderstaande tabel weergegeven verplichte bronnen te raadplegen. Aanvullende bronnen worden in ieder geval geraadpleegd indien sprake is van de onder de toelichting op de aanvullende bronnen beschreven situatie. In de rapportage wordt gemotiveerd waarom een aanvullende bron wel of niet geraadpleegd is. Bronnen conform Certificatieschema

Raadplegen Verplicht

Geraadpleegd

Aanvullend

Literatuur





Gemeentelijk en provinciaal archief





Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)





Nationaal Archief te Den Haag





Semistatische archiefdiensten Ministerie Defensie te Rijswijk





Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD)





Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh



Krantenberichten





Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575





The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force



Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg





 

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409



The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen



The National Archives and Record Administration (NARA II) te College Park (VS)





Getuigen Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal)



 



Tabel 4: Raadpleegbare bronnen conform het CS-VROO.

Toelichting verplichte bronnen Certificatieschema Literatuur | Voor het onderzoeksgebied dienen relevante literatuurbronnen te worden geraadpleegd, zowel standaardwerken als eventuele specifieke regionale of lokale schriftuur. Daarbij gelden met betrekking tot het onderzoek naar gebeurtenissen in de periode mei 1940 als verplicht te raadplegen standaardwerken in ieder geval: 



Nierstrasz e.a. (Ministerie van Oorlog, Hoofdkwartier van de chef van de generale staf, krijgsgeschiedkundige afdeling), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog (diverse delen, ’s-Gravenhage). Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (twee delen, ’s-Gravenhage, 1970).

Gemeentearchief en provinciaal archief | Bij het raadplegen van het gemeentelijke archief dienen ten minste de stukken van de luchtbeschermingsdienst, de stukken over aangetroffen/geruimde OO en de oorlogsschaderapporten te worden geraadpleegd. Indien deze stukken niet aanwezig zijn, dient dit te worden www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 51 van 72 vermeld in de rapportage. Bij het onderzoek in het provinciaal archief wordt in elk geval onderzoek verricht in de relevante archieven van het Militair Gezag. Verder worden in het provinciaal archief, indien beschikbaar, ook stukken van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten geraadpleegd. Indien er indicaties zijn voor de aanwezigheid van OO dient in het gemeentelijke en provinciale archief voorts te worden gezocht naar gegevens over relevante naoorlogse ontwikkelingen (contra-indicaties). Indien deze gegevens niet aanwezig zijn, behoord dit eveneens te worden vermeld in de rapportage. Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) | In het NIOD raadpleegt de organisatie ten minste de Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), waarin zich processen-verbaal bevinden met betrekking tot bomafworpen en andere luchtoorlog-gerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten. Daarnaast dient de Collectie Generalkommissariat für das Sicherwesen – Hörere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077) te worden ingezien. Dit archief biedt namelijk een relatief compleet overzicht van bomafworpen en andere luchtoorlog-gerelateerde gebeurtenissen op Nederlands grondgebied in de periode van september 1940 t/m april 1941.

Nationaal Archief te Den Haag | De organisatie dient de collectie Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen (toegangsnummer 2.04.53.15) te raadplegen waarin de berichten van gemeenten aan de Rijkinspectie Luchtbeschermingsdienst te Den Haag in de periode 1940-1943 inzichtelijk zijn. Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) Ministerie Defensie te Rijswijk | De organisatie raadpleegt de collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) waarin de ruimingen in de periode 1945-1947 inzichtelijk zijn. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) | De collectie Duitse verdedigingswerken in Nederland en rapporten van het Bureau Inlichtingen te Londen (1940-1945) met collectienummer 575 van het NIMH dient geraadpleegd te worden om vast te stellen of er indicaties zijn dat er Duitse militaire werken in het onderzoeksgebied aanwezig waren tijdens de Tweede Wereldoorlog. Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD) | Bij het raadplegen van het archief van de EODD dient allereerst de database met meldingen van aangetroffen OO en de collectie mijnenveldkaarten te worden geraadpleegd. Wanneer in de database met meldingen van aangetroffen OO indicaties voor de aanwezigheid van OO worden aangetroffen, dient de collectie MORA’s of UO’s te worden ingezien.

Indien in de collectie mijnenveldkaarten indicaties voor de aanwezigheid van OO worden aangetroffen, dient de collectie mijnenveld ruimrapporten te worden geraadpleegd. The National Archives te Londen | De organisatie behoord aan te tonen dat in The National Archives te Londen een relevante onderzoeksinspanning is geleverd aangaande het verzamelen van informatie over door de Royal Air Force uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoeksgebied of de directe omgeving. Hierbij dient de periode 10 mei 1940 tot 8 mei 1945 in ogenschouw te worden genomen en dient het onderzoek te worden verricht in relevante stukken van ten minste de volgende vier onderdelen van de RAF:    

Bomber Command RAF; Coastal Command RAF; Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; Second Tactical Air Force.

Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg | In het Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg wordt ten minste de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen op Nederlands grondgebied in de periode 10 mei 1940 tot 10 november 1941. Luchtfotocollecties Wageningen UR, Kadaster en RCAHMS (NCAP) | De organisatie dient beschikbare luchtfoto’s betreffende de data waarop oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden te inventariseren. Deze inventarisatie dient te geschieden in ten minste de volgende luchtfotocollecties:   

Collectie JARIC en ACIU berustend bij Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland/National Collection of Aerial Photography te Edinburgh Wageningen UR te Wageningen Kadaster te Zwolle

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 52 van 72 Uit de geïnventariseerde luchtopnamen worden de meest geschikte luchtfoto’s geselecteerd. Een uitgebreide uitleg over de selectie van luchtfoto’s staat in Paragraaf 4.2.14 beschreven. Krantenberichten | Ten behoeve van het onderzoek naar contra-indicaties in de vorm van explosievenopruiming over de periode 1940-1972 wordt in ieder geval gezocht naar krantenberichten via de online zoekmachine Delpher, en via de verzameling krantenknipsels uit het archief van de Hulpverleningsdienst (Nationaal Archief met toegang 2.04.110). Kadaster | Ten behoeve van het onderzoek na-conflictperiode dient de organisatie in ieder geval naoorlogs kaartmateriaal uit het archief van het kadaster te raadplegen met als doel het inventariseren van naoorlogse ruimtelijke ontwikkelingen. Toelichting aanvullende bronnen Certificatieschema Nederlands Instituut voor Militair Historie (NIMH) | De collectie Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 met collectienummer 409 van het NIMH dient ten minste te worden geraadpleegd indien uit het onderzoek van de verplichte bronnen blijkt dat er indicaties zijn van grondgevechten en/of dat artilleriebeschietingen hebben plaatsgevonden in mei 1940.

The National Archives te Londen | Archiefstukken uit The National Archives gelden als aanvullende bronnen met betrekking tot onderzoek naar geallieerde artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944. Wanneer uit overige bronnen indicaties zijn aangetroffen dat het onderzoeksgebied in deze periode is geteisterd door geallieerde artilleriebeschietingen, dienen de War Diaries van de relevante geallieerde eenheden te worden geraadpleegd om specifieke informatie van deze beschietingen te verzamelen. The National Archives and Record Administration (NARA II) te College Park (VS) | Er dient aanvullend bronnenonderzoek plaats te vinden in het NARA wanneer er duidelijke indicaties zijn dat het onderzoeksgebied is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de United States Army Air Force. Het onderzoek bevat daarbij in elk geval inzage van de collectie Mission Reports (World War II Combat Operations Reports 1941-1946, Record Group 18, MLR Number NM6 7A). Getuigenverklaringen | In overleg met de opdrachtgever wordt bepaald of getuigen worden gehoord mits mogelijk. Dit wordt gerapporteerd. Wanneer getuigen worden gehoord, dient een schriftelijke getuigenverklaring te worden opgesteld en getekend door de getuige en/of door een vertegenwoordiger van de opdrachtgever die bij het horen van de getuige aanwezig is.

De getuigenverklaring wordt opgenomen als bijlage bij het rapport.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 53 van 72

Bijlage 6.

Overzicht geraadpleegd bronnenmateriaal

Literatuur Auteur:

Titel:

Plaats en datum:

Amersfoort, H., en P. Kamphuis

Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied

Den Haag, 2005

Beekman, A., e.a.

In bange en blije dagen. Diessen in oorlogstijd, 1940-1945

Hilvarenbeek, 1995

Beer, A. de

Zomaar een stad – Tilburg 1940-1945

Tilburg, 1994

Beer, A. de, en R. Peeters

Uitzinnige vreugde in een stad vol zorgen. De bevrijding van Tilburg

Tilburg, 2004

Biemans, J.

De Luchtoorlog in de Kempen

Valkenswaard, 1989

Blankenstein, E.

Defensie- en oorlogsschade in kaart gebracht (1939-1945)

Zeist, 2006

Blankenstein, E. van

Bruggen in Nederland 1940-1950, vernieling en herstel

Zutphen, 2009

Boiten, T., en R.J. Mackenzie

The Nachtjagd War Diaries: an operational history of the German night fighter force in the West, volume 1

Walton on Thames, 2008

Boiten, T., en R.J. Mackenzie

The Nachtjagd War Diaries: an operational history of the German night fighter force in the West, volume 2

Walton on Thames, 2008

Dekker, T.

Tilburgs bevrijding beschreven door de bevrijders

Tilburg, 1999

Eversteijn, T.

Bombardementen, raketbeschietingen, neergekomen Vwapens en militaire vliegtuigverliezen in de periode 10 mei. 1940 – 5 mei 1945

z.p., 2011

Gool, A. van

Ooggetuigen van de bevrijding – De laatste oorlogsweken in de Kempen

Eindhoven, 1995

Grimm, P., E. van Loo en R. de Winter

Vliegvelden in oorlogstijd. Nederlandse vliegvelden tijdens bezetting en bevrijding 1940 – 1945

Boom, 2009

Huurman, C.

Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-1945

Eindhoven, 2001

Janse, F.

Tilburg 1940-1945. Jaren van verduistering

Tilburg, 1984

Kemenade, K. van

Hilvarenbeek 1940-1945. Hilvarenbeek, Esbeek en Biest- Hapert, z.j. Houtakker tijdens de oorlogsjaren

Klep, C., en B. Schoenmaker

De bevrijding van Nederland 1944-1945, Oorlog op de flank

Den Haag, 1995

Korthals-Altes, A.

Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945

Amsterdam, 1984

Mijland, H., en J. Trommelen De bevrijding van Tilburg

Tilburg, 1969

Molenaar, F.J.

De luchtverdediging in de meidagen 1940

Den Haag, 1970

Nierstrasz, V.E.

De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant. Mei 1940

Den Haag, 1952

Rümke, S., J. Kamp, S. Legene en M. van Rossum

Geschiedenis schrijven! Wegwijzer voor historici

Amsterdam, 2016

Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO)

Bulletin Air War 2003-2014

z.p., 2003-2014

Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO)

Verliesregister 1939-1945. Alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog

z.p., 2008

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 54 van 72 Veenstra, S.L.

In de schaduw van de glorie. Overzicht van vliegtuigbergingen in Nederland 1960-1977

Zutphen, 1992

Woensel, J. van

Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers, 1944-2004

Amsterdam, 2004

Zwanenburg, G.J.

En nooit was het stil... Kroniek van een luchtoorlog

Den Haag, 1990

Tabel 5: Literatuurlijst met relevante en standaardboeken.

Website: www.blikopnieuws.nl www.bulletpicker.net www.canonvannederland.nl www.delpher.nl www.diessenapp.nl www.dotkadata.nl www.erfgoeddiessen.nl www.echodelta.net www.explosievenopsporing.nl/veo-bommenkaart/ www.hisgis.nl www.library.wur.nl www.nationalarchives.gov.uk www.ncap.org.uk www.nigelef.tripod.com www.omroepbrabant.nl www.oorlogsbronnen.nl www.oorlogenvrijheidhilvarenbeek.nl www.ra39-45.co.uk www.regionaalarchieftilburg.nl www.royalartilleryunitsnetherlands1944-1945.com www.studiegroepluchtoorlog.nl/verliesregister www.topotijdreis.nl www.tweedewereldoorloginoirschot.nl/ www.vergeltungswaffen.nl www.wierookwijwaterenworstenbrood.nl Tabel 6: Overzicht met geraadpleegde websites.

Gemeentelijke en Provinciale archieven | Regionaal Archief Tilburg

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 55 van 72 Het Regionaal Archief Tilburg is door Bodac B.V. voor dit vooronderzoek fysiek bezocht. Bodac B.V. heeft daarnaast gebruik gemaakt van haar persoonlijke database met eerder gemaakte foto’s om de documenten te controleren op relevante indicaties. 769 Inventaris van het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990) Inventarisnr.:

Beschrijving:

471

Stukken betreffende vergoedingen en herstel van oorlogsschade aan gebouwen en objecten. 19401956

472

Stukken betreffende de vordering van vuurwapens en munitie. 1939-1945

473

Stukken betreffende het opruimen en bergen van explosieven en andere gevaarlijke projectielen. 19401967

487

Stukken betreffende de uitvaardiging van maatregelen met betrekking tot de Duitse Weermacht (19411944) alsmede die van de Geallieerde legers (1944-1946). 1941-1946

492

Stukken betreffende de vergoeding voor onder andere geleden schade ten gevolge van vorderingen en inkwartiering door de Geallieerde legers alsmede betreffende waarschuwingen tegen ontvreemding van Geallieerde goederen. 1944-1949

528

Stukken betreffende de uitvoering van politietaken tijdens de Tweede Wereldoorlog met onder andere klachten van inwoners, inbeslagneming van rogge, ontruiming de boerderijen van de families Van den Broek en Van Nieuwkuijk, kosten voor arrestanten alsmede een register van strafbeschikkingen. 19401945

529

Stukken betreffende de uitvoering van politietaken tijdens de bezetting. 1940-1946

550

Aangifte bij het Ministerie van Financiën van de oorlogsschade aan het kadaverhuisje in Haghorst. 1950-1956

626

Stukken betreffende het personeel van de luchtbeschermingsdienst. 1938-1949

627

Stukken betreffende de organisatie en uitvoering van de luchtbeschermingdienst. 1939-1941

642

Register van branden en brandrapporten. 1939-1959

659

Naamloze zandwegen, 1960-1961

673

Vergunningen en ontheffingen voor het hebben van uitwegen en aansluitingen op wegen alsmede het herstel van oorlogsschade. 1940-1952

713

Stukken betreffende de financiële en materiële bijstand aan oorlogsslachtoffers. Met schaderapporten. 1940-1946

714

Stukken betreffende de financiële en materiële hulp aan oorlogsslachtoffers en aan binnenschippers. 1944-1961

715

Stukken betreffende de opgave van oorlogsschade door de gemeente aan de Rijksoverheid. 1941-1954

740

Stukken betreffende vergoedingen ten behoeve van het herstel van oorlogsschade aan de R.K. Jongensschool en de R.K. Meisjesschool. 1945-1966

741

Stukken betreffende de inventarisatie van oorlogsschade aan de R.K. meisjesschool, A nr.120, in het kader van de Rijksvergoedingen. 1950-1955

745 - 757

768

Dossiers inzake het verlenen van krediet aan de onderwijsinstellingen conform de Lager Onderwijswet 1920 ten behoeve van (ver)bouwwerkzaamheden en aanschaf van leer- en hulpmiddelen. 1921-1980 754

R.K. Meisjesschool te Diessen, Uitbreiding, onderhoud en herstel van oorlogsschade, met bijlagen. 1921-1955

Stukken betreffende oorlogsschade aan de R.K. Jongensschool, A 54 te Diessen (door o.m. vordering en inkwartiering). 1945-1954

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 56 van 72

780

Stukken betreffende de vernieuwing en herstel van de bruggen (oorlogsschade) welke zijn gelegen aan het Moleneind te Baarschot, aan de Emmerseweg over de wetering, in het 'Diessensche Broek' en de Rijtsebrug over de Stroom. 1946-1956

816

Stukken betreffende de vaststelling van het tijdstip en datum van de bevrijding. 1945

820

Dagboek van pater Fidentius waarin de dagelijkse gebeurtenissen tijdens zijn verblijf in Diessen van 16 september tot en met 2 november 1944 zijn beschreven. 1944

Tabel 7: Geraadpleegde archiefstukken uit het archief van het Gemeentebestuur van Diessen, (1905) 1932 - 1980 (1990).

1425 Inventaris van Gemeentebestuur Diessen, (1932) 1980 - 1996 (1998) Inventarisnr.:

Beschrijving:

22

Vaststellen van de hernummering van huizen aan diverse straten 1981 Vaststellen van namen van bestemmingsplannen, straten en pleinen, van vernummeringen en postcodes 1981-1996

23-24

25

23

1981-1989

24

1990-1996

Overzicht van omzettingen van oude huisnummers in straatnamen en huisnummers 1985

Tabel 8: Geraadpleegde archiefstukken uit het archief van het Gemeentebestuur Diessen, (1932) 1980 - 1996 (1998).

Gemeentelijke en Provinciale archieven | Brabants Historisch Informatie Centrum Het Brabants Historisch Informatie Centrum te ‘s-Hertogenbosch is door Bodac B.V. voor dit vooronderzoek niet fysiek bezocht. Bodac B.V. heeft gebruik gemaakt van haar persoonlijke database met eerder gemaakte foto’s om de documenten te controleren op relevante indicaties. 127 Militair Gezag in Brabant Inventarisnr.:

Beschrijving:

211

Rapporten over in januari-maart 1945 in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2, 1945

216

Opruimen mijnen, 1944-1945

307

Mijnen en andere explosieven, 1944-1945

District Militaire Commisaris in Tilburg 590

Brandweer en luchtbescherming, 1944-1945

Tabel 9: Geraadpleegde archiefstukken uit het archief van het Militair Gezag in Noord-Brabant.

1085 Commissaris van de Koningin CdK in Noord-Brabant, 1920-1969 Inventarisnr.:

Beschrijving:

366

Bezoeken aan pas bevrijde gemeenten

367

Rapporten burgemeester aan CdK

418

Militaire versterkingen in Noord-Brabant

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 57 van 72 431

Verslagen van Cdk over oorlogsgebeurtenissen

443

Schade en plunderingen geallieerde militairen

Tabel 10: Geraadpleegde archiefstukken uit het archief van de Commissaris van de Koningin van Noord-Brabant.

1148 Provinciaal Bestuur Noord-Brabant, 1920-1949 Inventarisnr.:

Beschrijving:

674

Circulaires over herstel schade aan dijken en waterkeringen, 1926-1946

901

Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz en overleg over schadeloosstelling met commissariaat voor Oorlogsschaden, 1940-1950

Tabel 11: Geraadpleegde archiefstukken uit het archief van het Provinciaal bestuur van Noord-Brabant.

Nationale archieven | Nationaal Archief (NA) te Den Haag Het Nationaal Archief (NA) te Den Haag is door Bodac B.V. voor dit vooronderzoek niet fysiek bezocht. Bodac B.V. heeft gebruik gemaakt van haar persoonlijke database met eerder gemaakte foto’s om de documenten te controleren op relevante indicaties. 2.04.53.15 Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen Inventarisnr.: 19-47

69-79

Beschrijving: Ingekomen en minuten van uitgegane brieven en aan diverse overheidsinstellingen, 1940-1941 37

Noord-Brabant, Diessen

Meldingen en processen-verbaal ontvangen van gemeenten over Geallieerde luchtactiviteiten, 19401941 -

-

Tabel 12: Geraadpleegde archiefstukken uit Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen.

2.04.110 Archief Korps Hulpverleningsdienst van het Ministerie Binnenlandse Zaken, 1945-1974 Inventarisnr.:

Beschrijving: Registers met krantenknipsels inzake explosieven, 1945-1959

20-22

20

z.d.

21

1945-1947

22

1957-1959

27

Registers met krantenknipsels inzake ongevallen met oorlogstuig, 1965-1970

28

Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst, 1947-1970

47

Bewaken van munitiedumps, 1947

49

Stukken betreffende onderzoeken naar explosieven die in handen van burgers zijn gekomen, 19471960

Tabel 13: Algemene archiefstukken betreffende de vondst van explosieven.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Haghorst De Welder 2

Pagina 58 van 72

2.13.25 Archief van het Militair Gezag, (1939) 1943-1946 (1956) Inventarisnr.:

Beschrijving:

1542

Rapporten en verslagen [4.04.00, 4.19.00], 1944-1945

1563

Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van Luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg

1567

Stukken betreffende opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00], 1944-1945

1568

Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00], 1944-1945

2808

Rapporten over militaire werken, vernielingen en inundaties in het nog niet bevrijde deel van Nederland, 1944-1945

2809

Stukken betreffende de organisatie van de mijnopruimingsdienst en het opsporen en ruimen van mijnen die de uitvoering van bepaalde openbare werken verhinderen, 1945

Tabel 14: Berichtgeving van het nationaal Militair Gezag.

2.13.71 Archieven van het Ministerie van Defensie te Londen 1940-1941 – Ministerie van Oorlog te Londen [19411945]; Departement van Oorlog: Bureau Londen [1945-1947], (1933) 1940-1947 (1974) Inventarisnr.:

Beschrijving:

368

Stukken betreffende luchtbombardementen in Nederland, 1941, 1944-1945