10 Bestemmingsplan Prins Hendriklaan 1, Esbeek (17 Bijlage bij regels - 4 Evenwichtig samengaan)

Evenwichtig Samengaan

Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht Mei 2011

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 2

DUIJF advies en projectmanagement Klein Brabant 102 5262 RP Vught 06-41723656 www.duijfadvies.nl Ger Duijf in samenwerking met: Dienst Landelijk Gebied Prof. Cobbenhagenlaan 109 5004 BD Tilburg 013-595 05 95 Jan Pieter Vermeulen Bertram de Rooij Hannie Vugts-Roozen Streekhuis Kempenland Doornboomstraat 30 5091 CB Middelbeers Martien van Bavel Samenwerkingsverband Regio Eindhoven SRE Postbus 985, 5600 AZ Eindhoven Karin Bakker in opdracht van:

ASR Vastgoed Vermogensbeheer Postbus 2007 3500 GA Utrecht Harry Breviers, rentmeester Landgoed De Utrecht

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 3

Inhoudsopgave Voorwoord

pagina 6

Samenvatting

pagina 7

Voorgeschiedenis

pagina 15

Uitgangssituatie

pagina 17

Doelstelling

pagina 18

Beschrijving Landgoed De Utrecht

pagina 19

Huidige waarden Landgoed De Utrecht

pagina 23

Kempische Landgoederen

pagina 25

Visie en strategie Landgoed De Utrecht

pagina 27

Beleid en randvoorwaarden

pagina 28

Proces

pagina 36

Inrichtingsplan “Evenwichtig Samengaan”

pagina 39

Gepast wonen als nieuwe economische drager

pagina 48

Kostenmakers en kostendragers

pagina 50

Vervolg proces

pagina 53

Projectenoverzicht “Evenwichtig Samengaan”

pagina 55

BIJLAGEN Bijlage1: Bijlage 2: Bijlage 3:

Verslag van de werkateliers met betrokken partijen Programma van Eisen Deelnemers aan het proces

KAARTEN Kaart 1 Kaart 1a Kaart 1b Kaart 1c Kaart 2: Kaart 3: Kaart 4: Kaart 5: Kaart 6: Kaart 7:

Plankaart Evenwichtig Samengaan Detailkaart Evenwichtig Samengaan oostzijde N269 Detailkaart Evenwichtig Samengaan Tulder-Broekeling Detailkaart Evenwichtig Samengaan Moerbleek Historische kaart Landgoed De Utrecht 1850 Reconstructiedoelen Landgoed De Utrecht Natte Natuurparel De Utrecht Hydrologische kaart GVG Scenariostudie NNP de Utrecht Ambitiekaart natuurbeheer Landgoed De Utrecht Plankaart Kempische Landgoederen

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 4

Pierre van Beek - Heemkunde-artikelen op www.cubra.nl Passage uit artikel: Hoe "Luther" terecht kwam in een stil grensdorpje

Het Nieuwsblad van het Zuiden - vrijdag 30 augustus 1968 “Al enige keren hebben we op deze plaats aandacht geschonken aan het landgoed "De Utrecht" bij Esbeek. Merkwaardig genoeg hebben we daarbij eigenlijk nauwelijks stilgestaan bij wat we de hartslagader zouden willen noemen. Ongetwijfeld is het de Prins Hendriklaan, die op deze naam aanspraak maakt. Ongeveer in het midden van de bossen kruist zij de betonweg van Hilvarenbeek naar Reusel. Links leidt ze naar het gebied van "De Flaes", waar wij u reeds eerder heenvoerden, rechts gaat ze als prachtige asfaltweg van verscheidene kilometers lengte naar de Belgische grens, maar vormt, voor wie haar tijdig verlaat, een attractief gedeelte voor een rondrit, die in een wijde boog om Hooge Mierde heentrekt, daar - bij wijze van spreken - de bewoonde wereld verlaat om ten slotte uit te komen vlak bij het grenskantoor aan de grote weg Reusel - Arendonk. Via Reusel kan men dan gemakkelijk over de Kempenbaan weer naar Tilburg terug.

Kenmerkend voor deze route is weer de rijkdom aan natuurschoon, waarvoor "De Utrecht" onuitputtelijk blijkt, het karakterverschil met het gebied van "Flaes" en "Goor", de plotselinge wijziging van het landschap als men de laatste, aan "De Utrecht" grenzende bossen van de gemeente Hooge en Lage Mierde achter de rug heeft en ten slotte de grote stilte en eenzaamheid, welke vooral tot gelding komen op het traject van Hooge Mierde naar Reusel-grens. De Prins Hendriklaan met haar zijdreven heeft de laatste jaren haar vaste clientèle van de fijnproevers gekregen, maar dit geldt in geen enkel opzicht voor 't gedeelte via Hooge Mierde naar de grens. Daar komt eigenlijk geen kip. Omdat ge er echter midden in het ruilverkavelingsgebied zit, zijn er overal prima asfaltwegen en aan de hele rondrit komt geen stukje zandweg te pas. Één waarschuwing echter: een auto is een verraderlijk ding, die hier altijd te hard gaat. De automobilist moet de moed hebben uit te stappen en niet te gauw denken, dat hij het wel bekeken heeft want dan ziet hij niets. Hij moet ook de bereidheid bezitten het hart open te zetten om te ontvangen. Op een trieste regendag lukt dat niet altijd. Gok daarom op zon voor deze nieuwe "route van de stilte". Laat die verstek gaan, kies dan een dag dat ze er wel is. Het scheelt méér dan de helft aan genot.

Komende van Tilburg bij "De Utrecht" is de Prins Hendriklaan de tweede laan rechts. Daar waar onder een rood pannendak een dienstwoning staat aan de voorgevel waarvan weelderige klimop langs frisgeschilderde rood-witte zandlopervenstertjes naar boven kruipt maar beleefd genoeg is ruimte te laten voor het grote tegeltableau, dat in duidelijke letters vermeldt: "De ontginning van het landgoed 'De Utrecht' is aangevangen 25 mei 1899". Hier hebt ge meteen het aanknopingspunt met de tijd toen hier de aarde nog "woest en ledig" was en de dorre grond er zes gulden per tienduizend vierkante meter kostte... Wat er sindsdien gebeurd is, kunt ge met eigen ogen zien. Weliswaar staat er een "Verboden Toegang" bij de ingang van de laan, maar dit heeft een ruime interpretatie. Men mag gebruik maken van "zichtbaar bereden en begane paden" en dit uiteraard met de conditie, dat men zich behoorlijk gedraagt. De bezoeker heeft het derhalve allemaal zelf in de hand.”

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 5

Voorwoord

V

oor u ligt “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”. Het plan bevat de projecten ten behoeve van de instandhouding van Landgoed De Utrecht. Om voor de toekomst een duurzame exploitatie van Landgoed De Utrecht mogelijk te maken, is het nodig door middel van een integrale aanpak een nieuw dynamisch evenwicht te vinden tussen natuur, economie, cultuurhistorie, recreatie, wonen en (be)leefbaarheid. Op die manier kan het landgoed als cultuurhistorisch complex zijn markante identiteit en waarde voor natuur, cultuur en economie behouden. Bij lezing kunt u de stappen in het proces volgen zoals ook de deelnemers aan dit proces die hebben doorgemaakt. Het Inrichtingsplan en de bijbehorende Integratiekaart zijn het resultaat van dit interactieve proces. Het proces bestond uit 3 belangrijke stappen in de vorm van werkateliers met vertegenwoordigers van alle belanghebbende en betrokken partijen bij het landgoed. 1. Werkatelier 1: Visie en Programma van Eisen 2. Werkatelier 2: Ontwerpsessie 3. Werkatelier 3: Integratieatelier Met enkele belangengroepen zijn daarnaast nog afzonderlijke groepsgesprekken geweest: de bewoners van Landgoed De Utrecht, de hoevepachters en recreatieondernemers op het landgoed, de agrarische ondernemers in de omgeving van het landgoed, de plaatselijke natuurgroepen.

Op basis van het geformuleerde Programma van Eisen en de projectvoorstellen die zijn ontwikkeld in de Ontwerpsessie is het inrichtingsplan opgesteld door de Stuurgroep Landgoed De Utrecht. De deelnemers aan de werkateliers hebben daar vervolgens op gereageerd. Hun commentaar en aanvullingen zijn verwerkt in de finale versie die nu voor u ligt. Uit het intensieve proces met alle betrokkenen en hun reacties op de eerdere concepten maak ik op dat er onder de belanghebbende en betrokken organisaties draagvlak bestaat voor het plan zoals het nu voor u ligt. Er ligt een goede en werkbare basis om evenwichtig samen verder te gaan. Om tot uitvoering te komen wordt het plan ter besluitvorming aangeboden aan de provincie Noord-Brabant en de gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden. Dit aanbieden gebeurt synchroon met het aanbieden van het Inrichtingsplan Kempische Landgoederen. Een initiatief van vijf private landgoederen die samen met gebieden van Brabants Landschap het groene hart vormen van de Regionale Natuur- en Landschaps Eenheid Kempische Landgoederen. Voor een snelle kennismaking met het doorlopen proces en het voorgestelde inrichtingsplan adviseer ik u de samenvatting te lezen, het Projectenoverzicht te raadplegen en Kaart 1 “Plankaart Evenwichtig Samengaan” te bekijken.

Harry Breviers, rentmeester Landgoed De Utrecht ASR Vastgoed Vermogensbeheer Esbeek, 18 mei 2011 “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 6

Samenvatting Voorgeschiedenis Eind 2007 is door Fortis het Integraal Ontwikkelingsprogramma Landgoed De Utrecht aan de gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden en de provincie Noord-Brabant ter besluitvorming voorgelegd. De gemeenteraad van Hilvarenbeek heeft op 25 september 2008 echter besloten niet in te stemmen met het “Integraal Ontwikkelingsprogramma Landgoed De Utrecht”. B&W en gemeenteraad van Hilvarenbeek concludeerden dat “bij belangrijke partijen (landbouw,

bewoners en natuur) in en nabij het landgoed het draagvlak voor de geplande 22 buitenplaatsen nauwelijks (of beter niet) aanwezig is.” Er is goed geluisterd naar de kritiek op het Integraal Ontwikkelingsprogramma in 2008. Echter,de noodzaak om te komen tot een versterking van Landgoed De Utrecht is ook nu nog actueel. Het ontbreekt nog steeds aan voldoende dynamiek in (economische) functies om het landgoed evenwichtig en op lange termijn in stand te houden. Om die reden heeft de huidige eigenaar ASR Vastgoed Vermogensbeheer een aangepast Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht tot stand gebracht. Daarbij stond een intensieve samenwerking met alle belanghebbende partijen voorop. De verwachting is dat dit aangepaste plan nu de instemming verwerft van betrokken partijen en van de gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden evenals van de provincie Noord-Brabant. Samenhang met het initiatief Kempische Landgoederen Inmiddels hebben vijf private landgoederen de handen ineen geslagen met als doel een duurzame kwaliteitsverbetering van hun gezamenlijke gebied. De vijf landgoederen (Wellenseind, De Utrecht, De Hoevens, Nieuwkerk en Gorp & Roovert) zijn gezamenlijk ruim 4.500 hectare groot en vormen samen het groene hart van de Regionale Natuur- en Landschaps Eenheid Kempische Landgoederen.

De Werkgroep Kempische Landgoederen heeft adviesbureau Eelerwoude ingeschakeld voor de opstelling van een Inrichtingsplan Kempische Landgoederen. Dit plan met de Visiekaart Kempische Landgoederen en inrichtingskaarten voor de vijf afzonderlijke landgoederen wordt aangeboden aan de provincie Noord-Brabant, de Reconstructiecommissie Kempenland en de betreffende gemeenten. Het plan “Evenwichtig Samengaan” is een nadere uitwerking van de Visiekaart Kempische Landgoederen voor wat betreft Landgoed De Utrecht. Probleemstelling De probleemstelling die opgesteld is voor het ‘Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht’, luidt als volgt:

“De kwaliteit van Landgoed De Utrecht als natuurlijk en cultuurhistorisch waardevol complex staat onder druk door achterstallig onderhoud en teruglopende inkomsten uit traditionele economische dragers, waardoor een duurzame exploitatie en instandhouding van het landgoed in gevaar is.” Op basis daarvan is als uitdaging geformuleerd:

“Om voor de toekomst een duurzame exploitatie van Landgoed De Utrecht mogelijk te maken, is het nodig door middel van een integrale aanpak een nieuw dynamisch evenwicht te vinden tussen natuur, economie, cultuurhistorie, ruimtegebruik en leefomgeving.”

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 7

Doelstelling Als doelstelling voor het Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht is geformuleerd:

“In samenspraak met de provincie Noord-Brabant, de gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden, pachters en bewoners, overige belanghebbenden komen een Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht, waarbij draagvlak wordt gevonden voor een nieuw dynamisch evenwicht van het landgoed als Natuurschoonwet Landgoed.” Beschrijving Landgoed De Utrecht In 1899 is door Heidemij begonnen met de ontginning van het landgoed in opdracht van de toenmalige verzekeringsmaatschappij De Utrecht. Het landgoed is 2.500 hectare groot en wordt doorsneden door de provinciale weg N269. Als grote eenheden kunnen aangeduid worden: • Het productiebos van voornamelijk naaldhout ten westen van de N269; • De vennen Flaes en Goor met het omringende heidegebied; • Het beekdal van de Reusel; • Het gebied Broekeling en Hoogeindsche Beek; • De oude ontginningen Dun en Tulder met de akkerenclaves; • De golfbaan van de Golf- en Countryclub Midden-Brabant; • De landbouwgebieden die verpacht zijn aan hoevepachters; • De kern van het landgoed met de brandtoren, de woningen aan de Torenlaan, Rustoord, en de voormalige arbeiderswoningen langs de N269. Visie Het landgoed op zichzelf is ook een bedrijf, een van oorsprong gesloten systeem. Het moet de eigen broek kunnen ophouden. De oude pijlers (jacht, bosbouw en landbouw) staan onder druk.

Met name de inkomsten uit bosbouw en jacht lopen terug, waardoor nieuwe inkomstenbronnen noodzakelijk zijn. Deze oude pijlers zijn en blijven echter wel noodzakelijk om het herkenbare ruimtelijk beeld en de landschappelijke afwisseling in stand te houden. De afgelopen 20 jaar is er nauwelijks dynamiek op Landgoed De Utrecht geweest, waardoor de kwaliteit achteruit is gegaan. Denk daarbij aan onbenut natuurpotentieel, gebouwen die hun functie hebben verloren, achterstallig onderhoud aan wegen en gebouwen. Het Landgoed De Utrecht ziet mogelijkheden om vanuit duurzame ontwikkeling een aantal functies voor het landgoed in onderlinge samenhang te versterken. Bij deze duurzame ontwikkeling is sprake van een nieuw en dynamisch evenwicht tussen de functies: natuur, economie, cultuurhistorie, ruimtegebruik en leefomgeving. Landgoed De Utrecht hecht bovenal waarde aan de wijze waarop dit evenwicht wordt gevonden, in samenspraak en samenwerking met alle belanghebbenden in en om het landgoed. Beleid en randvoorwaarden Het opgestelde instandhoudingsplan heeft te maken met overheidsbeleid op vier niveaus: Europees beleid, rijksbeleid, provinciaal beleid en gemeentelijk beleid. De voornaamste relevante beleidskaders zijn: • Europa: De Utrecht ligt in het Natura 2000-gebied Kempenland-West • Rijk:Reconstructiewet, Natuurbeschermingswet, Natuurschoonwet, Flora – en Faunawet en de Boswet.

• Provincie: Structuurvisie, Verordening Ruimte, Reconstructieplan Kempenland, Natuurgebiedsplan en Natuurbeheerplan, Cultuurhistorische Waardenkaart • Gemeenten: Structuurvisie en Bestemmingsplan

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 8

Proces ASR Vastgoed Vermogensbeheer is opdrachtgever voor het Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht. Voor de uitvoering is een projectteam geformeerd bestaande uit: Dienst Landelijk Gebied Tilburg en DUIJF advies en projectmanagement. De Stuurgroep bestond uit: Harry Breviers (rentmeester Landgoed De Utrecht), Martien van Bavel (Streekhuis Kempenland), Karin Bakker (SRE) als projectsecretaris (vanaf januari 2011 Wieke Galama), Ger Duijf (DUIJF advies en projectmanagement) als voorzitter/projectleider. Er is gekozen voor een open en interactief planproces via werkateliers en groepsgesprekken. In het proces is deelgenomen door vertegenwoordigers van: Streekhuis Kempenland, provincie Noord-Brabant, gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden, de bewonersvereniging Landgoed De Utrecht, hoevepachters en recreatieondernemers De Utrecht, ZLTO en agrarische ondernemers in de omgeving van het landgoed, Waterschap De Dommel, BMF, B-team Hilvarenbeek, Natuur- en Milieugroep Hilvarenbeek, Weidevogelgroep Reusel-De Mierden, Heemkundekring Esbeek, Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Brabants Landschap, Landgoed Wellenseind, projectleider Kempische Landgoederen. Als experts zijn ingeschakeld RAVON en adviesbureau Aequator Groen en Ruimte ten behoeve van adviezen voor de ontwikkeling van nieuwe natuur en kwaliteitsverbetering van de bestaande natuur op het landgoed.

Ook is gebruik gemaakt van het rapport uit 2008 van de Bosgroep “Natuurontwikkeling op Landgoed De Utrecht” dat is opgesteld in opdracht van de provincie Noord-Brabant. Er is ook afgestemd en samengewerkt met de Werkgroep Kempische Landgoederen. Zoals eerder al aangegeven maakt het voorliggende plan “Evenwichtig Samengaan” van Landgoed De Utrecht deel uit van de Inrichtingsvisie en het Inrichtingsplan Kempische Landgoederen. Werkateliers In Werkatelier 1 is gezamenlijk met de deelnemers het Programma van Eisen voor het Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht opgesteld. Een verslag van de gehouden werkateliers is opgenomen in Bijlage 1. Het volledige Programma van Eisen is opgenomen in Bijlage 2. Vervolgens zijn door de stuurgroep groepsgesprekken georganiseerd met drie groepen belanghebbende partijen: de bewoners van Landgoed De Utrecht, de hoevepachters en recreatieondernemers op het landgoed en de agrarische ondernemers in de omgeving van het landgoed aan de noordzijde. In Werkatelier 2 Ontwerpsessie is aan de hand van een door DLG opgesteld startdocument geïnventariseerd welke mogelijke projecten in het Duurzaam Instandhoudingsplan zouden kunnen worden opgenomen.

In Werkatelier 3 Integratieatelier is aan de hand van een concept ontwerp met de deelnemers een keuze gemaakt uit de in de eerdere werkateliers voorgestelde projecten, zowel van kostenmakende als kostendragende projecten. In de werkateliers zijn alle relevante thema’s en functies op het landgoed aan de orde geweest: natuur en water, landbouw, toerisme en recreatie, cultuurhistorie, energie, wegen en infrastructuur en wonen. Werkatelier Nieuwe Natuur Op 6 juli 2010 is een extra Werkatelier Nieuwe Natuur georganiseerd, waar door adviesbureau Aequator Groen en Ruimte onderzoeksresultaten zijn gepresenteerd ten “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 9

aanzien van de haalbaarheid van de na te streven natuurdoelen op 32,5 hectare nieuw te ontwikkelen natuur rond Flaes, Deppo en Broekeling in het kader van “rood voor groen”. Tijdens dit werkatelier en naar aanleiding van inbreng van de agrarische ondernemers tijdens de Ontwerpsessie is het idee ontstaan voor een te ontwikkelen natuurboerderij op het landgoed. Landgoed De Utrecht, Brabants Landschap en Landgoed Wellenseind zijn bereid om aan de zuidzijde van Flaes en Goor hun inrichting en beheer op elkaar af te stemmen, waardoor enkele tientallen hectares beheersgebied zou kunnen ontstaan, dat in combinatie met de nieuwe natuur elders op het landgoed voor agrarisch natuurbeheer interessant zou kunnen zijn. Uitvoeringsprojecten Gedurende het proces is een groot aantal projectideeën door de deelnemers naar voren gebracht. Hierdoor ontstond een voorlopig plan in hoofdlijnen en schetsen in de vorm van kansenkaarten per thema. In het Integratieatelier en uiteindelijk door de stuurgroep is op basis van haalbaarheid een selectie gemaakt van noodzakelijke en wenselijke uitvoeringsprojecten. In het Projectenoverzicht Evenwichtig Samengaan zijn de gekozen projecten weergegeven.

Als kostenmakende projecten werden noodzakelijk/wenselijk geacht: • Herstel en verbetering verharde wegen • Onderhoud zandpaden en lanen • Omzetting landbouwgrond naar nieuwe natuur • Kwaliteitsverbetering bestaande natuur • Herstel arboretum Arnoldspark • Toeristisch-cultuurhistorische routes • Agrarisch natuur- en landschapsbeheer circa 3O hectare • Beheer en onderhoud poelen en soortenrijke corridors • Natuurontwikkeling Flaes door bosomvorming Ter financiering van de investeringen en dekking van de jaarlijkse exploitatiekosten zijn de volgende projecten als kostendragers opgenomen in het Inrichtingsplan en op de Plankaart: • De bouw van 13 nieuwe woningen op 2 of 3 locaties • De ontwikkeling van een natuurbegraafplaats • De bouw van een zeer kleinschalige biomassa-installatie voor de verwarming van de woningen aan de Torenlaan Nieuwe woningen Om de gewenste projecten - op het gebied van natuur, wegenonderhoud, recreatie en cultuurhistorie - te kunnen realiseren zijn inkomsten nodig. Dit maakt het bouwen van een aantal nieuwe woningen noodzakelijk als versterking van de economische draagkracht van het landgoed. Voor de nieuw te bouwen woningen is gekeken naar mogelijk inpasbare en geschikte locaties en de aan de woningbouw te stellen voorwaarden. Er zijn tijdens het proces acht mogelijke locaties onderzocht op geschiktheid voor het bouwen van nieuwe woningen.

Daarvoor zijn de volgende criteria gehanteerd naar aanleiding van het gezamenlijk opgestelde Programma van Eisen. • Geen significant negatieve invloed op de kwetsbare natuur • Geen verstoring van het woongenot van de huidige bewoners • Voldoende afstand tot de geurcontouren van de agrarische bedrijven • Geen negatieve invloed op de realisatie van de Natte Natuurparel • Passend binnen de regels van de nieuwe Verordening Ruimte van de provincie Noord/Brabant “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 10

• • •

Mogelijkheid voor het bouwen in clusters Ontsluiting aanwezig of eenvoudig te realiseren Goede landschappelijke en cultuurhistorische inpassing mogelijk.

Op basis van bovenstaande criteria is de keuze voor de te bouwen woningen gevallen op de onderstaande locaties: 1. Berkensingel 2. Dunsedijk 3. Lange Gracht Alle drie bovengenoemde bouwlocaties zijn gelegen op het grondgebied van de gemeente Hilvarenbeek. De locatie Berkensingel ligt tegen de Natte Natuurparel De Broekeling met de Hoogeindsche beek. De potentiële bouwlocatie ligt buiten de begrenzing, maar wel in de invloedssfeer van de Natte Natuurparel. Dit betekent dat er hydrologisch neutraal gebouwd zal worden. Andere woonbebouwing en bedrijven liggen op afstand en ondervinden geen hinder. De ontsluiting is goed. Op deze locatie is ruimte voor 5 of 6 woningen. De locatie Dunsedijk ligt goed ontsloten. Intensieve bedrijven liggen op voldoende afstand. De bouwlocatie ligt omgeven met bos en kan worden gekarakteriseerd als een intieme plek. Op deze locatie is de realisatie van 1 of 2 woningen mogelijk. Lange Gracht is een historische locatie. Er ligt een duidelijk relatie met het bos. Nieuwe ontsluiting is noodzakelijk, maar eenvoudig te realiseren. Op deze locatie is het mogelijk 6 of 7 woningen te realiseren. Het aantal van 13 woningen is voldoende om tot een evenwichtige en duurzame instandhouding van het landgoed te komen.

Wanneer andere kostendragende projecten (natuurbegraafplaats, biomassa-installaties, natuurboerderij) haalbaar blijken te zijn, kan dit aantal worden verlaagd tot 11 woningen. Dan kan eveneens de locatie Dunsedijk als bouwlocatie vervallen. Het totale ruimtebeslag van de nieuw te ontwikkelen woningen is circa 2,5 hectare, hetgeen 0,1% bedraagt van de oppervlakte van Landgoed De Utrecht. Voor de te ontwikkelen bouwlocaties en de te realiseren woningen gelden de volgende uitgangspunten: • er wordt gebouwd in clusters op vergelijkbare wijze als op bestaande locaties op het landgoed; • er wordt een beeldkwaliteitsplan opgesteld voor de gekozen locaties en woningen; • de woningen dienen naar vorm, gevelaanzicht, kleurstelling en materiaalgebruik te passen bij de stijlkenmerken van het landgoed. De bouw van woningen past binnen het provinciale ruimtelijke beleid van de Verordening Ruimte Noord-Brabant 2010. Landgoed De Utrecht is door de provincie aangemerkt als complex van cultuurhistorisch belang. Dit betekent dat woningbouw onder voorwaarden is toegestaan als het aantoonbaar bijdraagt aan de duurzame instandhouding van het cultuurhistorische complex. Met dit plan geven wij daar invulling aan.

Daar bovenop kiest Landgoed De Utrecht er voor om, volgens de Rood voor Groen regeling als extra inspanning 32,5 hectare nieuwe natuur te realiseren en 50 hectare bestaande natuur in kwaliteit te verbeteren.

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 11

Inrichtingsplan en plankaart Zoals beschreven in de tekst over het proces heeft de stuurgroep het resultaat van het Integratieatelier geëvalueerd en is op grond van haalbaarheid tot een eindbeeld gekomen voor “Evenwichtig Samengaan - Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht. • • •

• • • • • • • • • • • •

groot onderhoud en herstel van de verharde wegen op het landgoed; omzetting van 32,5 hectare landbouwgrond in nieuwe natuur bij Flaes, Deppo en Broekeling; aan de hand van historische kaarten verdwenen poelen en vennen weer terugbrengen met name in het gedeelte ten westen van de N269. Tussen Moerbleek en Het Goor worden 18 nieuwe poelen aangelegd en 2 vennen gereconstrueerd; twee aan te leggen nieuwe vennen (bij Vogelenzang en De Kievit) krijgen een functie als blusvijver aanleg van 8 soortenrijke corridors voor vlinders en insecten tussen de aangelegde poelen in het gebied Moerbleek; in het gebied tussen Moerbleek en Het Goor worden 8 kleine heideterreinen aangelegd in samenhang met de poelen en corridors; beekherstel van de Hoogeindsche Beek in het kader van de Natte Natuurparel de Utrecht; kwaliteitsverbetering van 50 hectare bestaande natuur door omvorming van productiebos van naaldhout naar heide; aanleg van 5 kleine flora- en faunarijke akkers van elk 0,3 ha met granen als stapstenen voor biodiversiteit; maatregelen voor recreatiezonering in het Reuseldal ten noorden van De Bockenreijder; omvorming van bos naar heide rondom de Flaes; ven- en moerasherstel van de heide bij Goor en Flaes; dynamisch bosrandenbeheer bij Moerbleek; herstel brongebied Turfven heidebeheer door middel van plaggen en heidebeheer met schapen.

Voor de kwaliteitsverbetering van 50 hectare bestaande natuur op Landgoed De Utrecht. is aansluiting en inspiratie gevonden bij zowel de actuele natuurambitiekaart als de historische kaarten uit de perioden rond 1850 en 1900. De ambitie kan gerealiseerd worden door 50 hectare bosomvorming van ecologisch arm productiebos van naaldhout. Toekomstbeeld Het toekomstbeeld van Landgoed De Utrecht kan bij uitvoering van “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht” als volgt worden geschetst: • Landgoed De Utrecht blijft in stand als Natuurschoonwet Landgoed • Landgoed De Utrecht werkt actief samen met de Kempische Landgoederen op het gebied van natuurbeheer, recreatie en communicatie • Het landgoed wordt op duurzame wijze beheerd • Natuurkwaliteit en biodiversiteit zijn versterkt • De identiteit van het Landgoed is versterkt door bosomvorming naar heide • Er wordt duurzame energie opgewekt met biomassa van het landgoed • De landbouw draagt in belangrijke mate bij aan de duurzame instandhouding van het landgoed • Het cultuurhistorisch erfgoed is behouden en beter zichtbaar gemaakt • Recreatieve routes maken het landgoed beter beleefbaar • Door zonering van recreatie worden ecologisch kwetsbare gedeelten ontzien “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 12

• • •

De pachters op het landgoed en de plaatselijke natuurorganisaties worden ingeschakeld bij beheer en onderhoud Het landgoed heeft zijn aantrekkelijk woon- en leefklimaat behouden De exploitatie van het landgoed is in duurzaam evenwicht

Kostenmakers en kostendragers In de financiële onderbouwing van het Duurzaam Instandhoudingsplan is een onderscheid gemaakt tussen: • Investeringen en waardeverminderingen • Waardetoename en eenmalige opbrengsten • Jaarlijkse exploitatiekosten • Jaarlijkse exploitatieopbrengsten De uitvoering van het plan zoals voorgesteld vergt een totale investering van circa € 4,25 mln. De waardetoename en eenmalige opbrengsten bedragen bij uitvoering van het plan in de voorgestelde vorm en omvang van circa € 4,6 mln. Dit levert in de balans een netto positieve waardeontwikkeling op van bijna € 400.000. Het tempo waarin deze waardetoename gerealiseerd kan worden hangt af van het tempo in de uitvoering van het plan. Vooral voor de realisering van de bouwkavels zal dit naar verwachting een aantal jaren duren en in fases worden uitgevoerd. Door uitvoering van het plan in de voorgestelde vorm en omvang zullen de jaarlijkse exploitatiekosten toenemen met circa € 170.000. De jaarlijkse exploitatieopbrengsten zullen naar schatting toenemen met circa 181.000. Hierdoor kan een bescheiden verbetering van het jaarlijkse exploitatieresultaat worden bereikt van ongeveer € 11.000. ASR is hiermee in staat om het landgoed als Natuurschoonwet-landgoed voor de komende 25 jaar duurzaam in stand te houden. Er is dan nog enige ruimte voor eventuele teruggang in beheerssubsidies voor natuur en landschap.

Vervolg proces Het rapport van Landgoed De Utrecht wordt als onderdeel van het Inrichtingsplan Kempische Landgoederen ter besluitvorming aangeboden aan de provincie Noord-Brabant, de gemeente Hilvarenbeek en de gemeente Reusel-De Mierden Ter advisering wordt het plan aangeboden aan Waterschap De Dommel en de Reconstructiecommissie Kempenland Aan de provincie Noord-Brabant wordt om wijziging van het Natuurgebiedsplan en het Natuurbeheerplan 2011 gevraagd ten behoeve van de ontwikkeling van nieuwe natuur en voor de plannen voor bosomvorming naar heide en enkele kleine kruiden- en faunarijke akkers als stapsteen voor biodiversiteit. Tevens wordt ontheffing gevraagd van de herplantplicht in het kader van de Boswet. Verder is een ontgrondingsvergunning nodig van de provincie voor de aanleg van nieuwe poelen, reconstructie van verdwenen vennen en aanleg van de twee blusvijvers. Ook is een watervergunning nodig van het waterschap, gezien de ligging in het Keurbeschermingsgebied. Bij de gemeenten wordt voor de poelen en vennen een aanlegvergunning aangevraagd. Na de besluitvorming door provincie en gemeenten zal voor de volgende onderdelen van het plan een nadere uitwerking worden opgesteld: • Beeldkwaliteitsplan voor de te ontwikkelen bouwkavels en te bouwen woningen; “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 13

• • •

• • •

Uitwerking van project Natuurbegraafplaats Nadere uitwerking van het project bosomvorming naar heide; Haalbaarheidsonderzoek en uitwerking businessplan voor het project natuurboerderij (omvorming van bos naar kleinschalige natuurakkers ten behoeve van landbouw en biodiversiteit); Plan voor aanpassing parkeervoorziening In den Bockenreijder; Aanvraag van een ontgrondingsvergunning voor de aanleg van de poelen, vennen en blusvijvers; Plan voor de aanleg van een kleinschalige biomassa-installaties voor de verwarming van woningen aan de Torenlaan.

Uiteindelijk volgt dan de officiële procedure bij de gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden om de voorstellen die zijn opgenomen in het plan “Evenwichtig Samengaan” te verwerken in hun nieuwe bestemmingsplannen buitengebied.

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 14

Voorgeschiedenis

I

n overleg tussen Brabants Particulier Grondbezit en de provincie Noord-Brabant is in 2006 gestart met 3 pilots voor de totstandbrenging van landgoedversterkingsplannen. Als pilots werden gekozen: Landgoed Velder, de landgoederen van Margraff en Landgoed De Utrecht. Voor Landgoed De Utrecht is daarop het initiatief genomen voor de opstelling van het “Integraal Ontwikkelingsprogramma Landgoed De Utrecht” met als initiatiefnemende partijen: Brabants Particulier Grondbezit BPG, de toenmalige eigenaar Fortis, Streekhuis Kempenland met ondersteuning door het Samenwerkingsverband Regio Eindhoven SRE.

Eind 2007 wordt door de Stuurgroep Landgoed De Utrecht het Integraal Ontwikkelingsprogramma aan de beide gemeenten en de provincie Noord-Brabant aangeboden ter besluitvorming. In de vergadering van de gemeenteraad van Hilvarenbeek van 25 september 2008 heeft de gemeenteraad echter besloten niet in te stemmen met het “Integraal Ontwikkelingsprogramma Landgoed De Utrecht” en de bijbehorende wijzigingennotitie van 19 mei 2008. De doelstelling van het toenmalige ontwikkelingsprogramma was om te komen tot een duurzame instandhouding van het landgoed. Om een duurzame exploitatie mogelijk te maken voorzag het destijds opgestelde ontwikkelingsprogramma in een aantal maatregelen om tot een nieuw rendabel evenwicht te “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 15

komen. Het grootste struikelblok bleek uiteindelijk het aantal te realiseren landhuizen in het buitengebied in de geest van de toen geldende provinciale landgoedregeling. B&W en gemeenteraad van Hilvarenbeek concludeerden uiteindelijk dat er “bij belangrijke partijen

(landbouw, bewoners en natuur) in en nabij het landgoed het draagvlak voor de geplande 22 buitenplaatsen nauwelijks (of beter niet) aanwezig is.” De noodzaak om te komen tot een versterking van Landgoed De Utrecht is echter nog steeds actueel. Om die reden wenst ASR Vastgoed Vermogensbeheer een aangepast Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht tot stand te brengen dat instemming verwerft van betrokken partijen en uiteindelijk van de gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden evenals van de provincie Noord-Brabant.

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 16

Uitgangssituatie

L

andgoed De Utrecht heeft inmiddels de status van Natuurschoonwet landgoed op basis van de Natuurschoonwet 1928 als voor het publiek opengesteld landgoed. Voor de komende jaren wordt door Landgoed De Utrecht uitgegaan van: • De verplichtingen voor Instandhouding van het landgoed als Natuurschoonwet landgoed; • medewerking aan het Beheerplan Natura 2000 Kempenland-West; • medewerking aan realisatie van de Natte Natuurparel De Utrecht; • bijdrage aan de realisatie van de ILG reconstructiedoelstellingen van Kempenland; • versterking van de samenwerking met de Kempische Landgoederen; • een terugloop in inkomsten uit bosbouw en jacht; • een toenemende maatschappelijke vraag naar niet-kostendekkende projecten.

De probleemstelling die opgesteld is voor het ‘Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht’, luidt als volgt:

“De kwaliteit van Landgoed De Utrecht als natuurlijk en cultuurhistorisch waardevol complex staat onder druk door achterstallig onderhoud en teruglopende inkomsten uit traditionele economische dragers, waardoor een duurzame exploitatie en instandhouding van het landgoed in gevaar is.” Daarom is als uitdaging geformuleerd:

“Om voor de toekomst een duurzame exploitatie van Landgoed De Utrecht mogelijk te maken, is het nodig door middel van een integrale aanpak een nieuw dynamisch evenwicht te vinden tussen natuur, economie, cultuurhistorie, ruimtegebruik en leefomgeving.” Als uitgangspunt geldt dat de eigenaar van Landgoed De Utrecht, ASR Vastgoed Vermogensbeheer, het landgoed als één herkenbaar geheel in stand wenst te houden op basis van een duurzaam evenwicht tussen de diverse functies van het landgoed. Landbouw is de grootste economische drager van het landgoed. Door stoppende agrariërs zal er naar schatting de komende 10 jaar circa 150 hectare landbouwgrond vrijkomen. Het grootste deel komt beschikbaar voor uitbreidingswensen van de blijvende agrariërs. Het resterende areaal wordt ingezet voor versterking van natuur, cultuurhistorie en het realiseren van een aantal woningen, op een wijze die past bij de identiteit en schaal van het landgoed en rekening houdt met andere functies en belangen. Een strategie voor duurzaam behoud van natuurlijk en cultureel erfgoed alleen gebaseerd op overheidsregels en overheidssubsidies is niet langer houdbaar.

Het is tijd om te kiezen voor een strategie die de instandhouding van waardevolle landgoederen faciliteert door ruimte te bieden aan economische dragers onder randvoorwaarden van het in stand houden en versterken van gewenste waarden van landgoederen: natuur- en landschapswaarden, erfgoedwaarden, belevings- en recreatiewaarden. De instandhouding daarvan kan echter niet zonder economische dragers, die het inkomen moeten leveren om de kostenmakers van maatschappelijk gewenste doelen en functies te kunnen blijven betalen. “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 17

Doelstelling

A

ls doelstelling voor het Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht is geformuleerd:

“In samenspraak met de provincie Noord-Brabant, de gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden, pachters en bewoners, overige belanghebbenden komen tot de opstelling van een Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht, waarbij draagvlak wordt gevonden voor een nieuw duurzaam evenwicht van het landgoed als Natuurschoonwet Landgoed.”

Dit dient te leiden tot: • Een ruimtelijk-functioneel visie- en inrichtingsplan • Een plankaart met daarop aangeduid de projecten • Een overzicht van kostenmakers en kostendragers • Een plan voor Landgoed De Utrecht als onderdeel van het Inrichtingsplan Kempische Landgoederen • Draagvlak bij de belanghebbende en betrokken partijen • Aanvaarding van het plan door provincie Noord-Brabant, gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden, Waterschap De Dommel en Reconstructiecommissie Kempenland.

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 18

Beschrijving van Landgoed De Utrecht

H

et landgoed dankt zijn naam aan de levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht, die later via AMEV is opgegaan in het Belgisch-Nederlandse bank- en verzekeringsconcern Fortis. Inmiddels is als uitvloeisel van de overheidssteun ten gevolge van de kredietcrisis het concern gesplitst in een bankbedrijf (thans ABN) en een verzekeringsbedrijf (ASR Nederland N.V.).Het landgoed is eigendom van ASR Levensverzekering NV, dat deel uitmaakt van ASR Nederland NV. Het beheer wordt gevoerd door ASR Vastgoed Vermogensbeheer B.V.

Vanaf 1898 is levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht begonnen met het op grote schaal ontginnen van uitgestrekte heidevelden. Op 25 mei 1899 werd een begin gemaakt met het ontginnen van de eerste 700 hectare van wat nu het landgoed is. Deze werken werden destijds uitgevoerd door Heidemij.

Beelden van de ontginning van Landgoed De Utrecht Tot de waardevolle natuurterreinen op het landgoed behoort het dal van de Reusel, die door het landgoed meandert. In dit gebied ligt ook de buurtschap Dun, waar café-restaurant De Bockenreijder zicht bevindt. Aansluitend ligt landgoed Wellenseind, waardoor een zijriviertje van de Reusel loopt, De Stroom. Een ander belangrijk natuurgebied op Landgoed De Utrecht is de Mispeleindsche Heide. Hier liggen de vennen De Flaes, de Kleine Flaes en het Goorven. Ze worden omringd door vochtig heidegebied, waar o.a. de klokjesgentiaan, beenbreek, moeraswolfsklauw en witte snavelbies groeien. In het noordwesten van het landgoed stroomt de Hoogeindsche Beek en ligt nog een ven, de Broekeling. Het landgoed telt meer dan 130 soorten broedvogels. Een deel van het landgoed aan de oostzijde ligt binnen het Natura 2000 gebied Kempenland-West. Op 4 juli 1983 is het gebied “Mispeleindsche en Neterselse heide met aangrenzende beekdalen” door de minister van LNV aangewezen als beschermd natuurmonument. Landgoed De Utrecht sluit in het noorden aan op de Rovertsche Heide, in het oosten op de Neterselse Heide en de Wellenseindse Heide, en in het zuiden op de Turnhoutse Heide. Aan

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 19

de westzijde bevindt zich de Belgische grens, met aan Belgische zijde eveneens een uitgestrekt ontginningsgebied met naaldbossen en landbouwgrond. Het landgoed telt ook een aantal cultuurhistorisch waardevolle bouwwerken. De in 1905 gebouwde brandtoren met houtvesterswoning (door Jan Frederik Staal en Alexander Kropholler) is zeer bijzonder. Met name Staal verwerkte Jugendstil elementen in het gebouw. De 32 meter hoge toren werd door de Duitse bezetter in 1944 gebruikt als steunpunt voor zich terugtrekkende troepen. Ze werd toen verdedigd met zwaar geschut. Tijdens de inname door de Engelse troepen bleef de toren onbeschadigd. Later raakt de toren in verval en werd in 1991 door AMEV gerestaureerd. Nabij de brandtoren bevindt zich het Arnoldspark, een arboretum met waterpartij, dat in 1941 is aangelegd. Behalve de brandtoren werd in 1924 op het terrein ook nog een monumentaal vakantieoord gebouwd, Rustoord geheten. Dit was bestemd voor het personeel van de verzekeringsmaatschappij en is thans in gebruik als hotel-restaurant met kunstgalerie.

Het landgoed heeft 600 hectare uit landbouwgrond met 9 verpachte boerderijen. Verder zijn er 56 verhuurde en in erfpacht uitgegeven woningen, waarvan er diverse zijn aangemerkt als rijksmonument. Op het landgoed bevindt zich een 18-holes golfbaan van Golfclub Midden-Brabant. Verder bevinden zich op het landgoed de herbergboerderij en uitspanning “In den Bockenreijder”, alsmede de Groepsaccomodatie De Kievit, die is ontstaan uit de verbreding van een melkveebedrijf. Projectontwikkelaar CRA heeft een aantal jaren geleden van de gemeente Hilvarenbeek vergunning gekregen voor de ontwikkeling en bouw van 28 luxe vakantieappartementen. Thans is CRA in overleg met de gemeente Hilvarenbeek om deze vergunning om te zetten in een vergunning voor de bouw van een aantal permanente woningen op dezelfde locatie. Van het grootste deel van het landgoed, met uitzondering van een aantal kwetsbare natuurterreinen, zijn de wegen en paden opengesteld voor publiek. Tijdens de winter wordt in samenwerking met Ijsclub De Flaes de mogelijkheid geboden om te schaatsen. Naar schatting trekt het landgoed jaarlijks circa 150.000 bezoekers.

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 20

Bovenstaande schets geeft de structuur van het huidige Landgoed De Utrecht weer in zijn omgeving. Het landgoed wordt doorsneden door de provinciale weg N269. Als grote eenheden kunnen genoemd worden:

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 21

• • • • • • • •

Het productiebos van voornamelijk naaldhout ten westen van de N269; De vennen Flaes en Goor met het heidegebied; Het beekdal van de Reusel; Het gebied Broekeling en Hoogeindsche Beek; De oude ontginningen Dun en Tulder met de akkerenclaves; De golfbaan van de Golf- en Countryclub Midden-Brabant; De landbouwgebieden die verpacht zijn aan hoevepachters; De kern van het landgoed met de brandtoren, de woningen aan de Torenlaan, Rustoord, de arbeiderswoningen langs de N269.

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 22

Huidige waarden van De Utrecht

T

en zuiden van Hilvarenbeek en Esbeek ligt Landgoed De Utrecht. De Utrecht is een ontginningslandgoed. Het landgoed is circa 2.500 hectare groot en is ontstaan door ontginning van de uitgestrekte heidevelden. Doel was het tot stand brengen van productiebos en landbouwgrond. In Kaart 2 is de historische kaart van Landgoed De Utrecht weergegeven, zoals het gebied er uit zag in 1850. Door de Dienst Landelijk Gebied is de structuur van Landgoed De Utrecht onderzocht en hieronder beschreven ten behoeve van de opstelling van het Duurzaam Instandhoudingsplan. De landschappelijke hoofdstructuur in het gebied van De Utrecht bestond in de 19e eeuw uit: open heidevelden met vennen; kleinschalige beekdalen met weiden en hooilanden omzoomd door houtwallen en singels; open (gemeenschappelijke) akkercomplexen afgeschermd door een grofmazig houtwallenpatroon (Esbeek, Baarschot-Heikant, Hoge en Lage Mierde).

Foto: Jos van de Tempel

Foto: Ger Duijf

De huidige landschappelijke hoofdstructuur aan het begin van de 21e eeuw bestaat uit: de aaneengesloten boscomplexen van het landgoed met open omsloten landbouwenclaves en robuuste laanbeplantingen; het overgangsgebied met jonge agrarische ontginningen in een halfopen structuur met robuuste laanbeplantingen en een beperkt aantal houtwallen; het open ruilverkavelingslandschap rond Esbeek en Lage en Hoge Mierde. De ooit zo kenmerkende beekdalen zijn minder onderscheidend geworden door verregaande ruilverkaveling, bebossing en andersoortige landbouwsystemen. Het huidige landgoed kenmerkt zich vooral door een aaneengesloten netwerk van robuuste lanen, dat de landbouwgebieden en bosgebieden van het landgoed tot één geheel maakt. Dit zorgt voor een herkenbare en sterke ruimtelijke kwaliteit. Niet alleen de lanen, maar ook de zandpaden die het gebied rijk is, dienen gekoesterd te worden. De gebouwen spelen een belangrijke rol in de herkenbaarheid van Landgoed De Utrecht. Het landgoed kent o.a. typerende lintbebouwingen of clusters van bebouwing (oude “Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 23

nederzettingen), ontginningsboerderijen veelal vrijliggend of langs de lanen. Bij de ontginning van het landgoed zijn nog enkele bijzondere clusters bebouwing aangelegd, veelal onder bijzondere architectuur. Het betreft ‘Rustoord’, de voormalige arbeiderswoningen ‘De Zes Woningen’ en de houtvesterij met brandtoren. Het landgoed kent diverse functies die met elkaar het beeld en de identiteit ervan bepalen. Landbouw: • De agrarische bedrijven op het landgoed zijn vooral grondgebonden melkveehouderijen. Er zijn momenteel 9 hoevepachters die gezamenlijk circa 600 hectare landbouwgrond pachten. In de omgeving van het landgoed liggen diverse (intensieve) veehouderijbedrijven. Wonen: • Op het landgoed wordt gewoond, er zijn 56 woonsituaties van burgerwoningen op erfpachtkavels. Het gezamenlijke ruimtebeslag daarvan is ongeveer 10 hectare, omgerekend 0,4% van de totale oppervlakte van het landgoed. Recreatie: • De meest voorkomende vorm van recreatie is dagrecreatie, recreatief medegebruik in de vorm van wandelen en fietsen. In winters met ijs wordt er geschaatst op het ven De Flaes. Op het landgoed liggen drie recreatiebedrijven: Herberg In den Bockenreijder, hotel restaurant Rustoord en kampeerboerderij/groepsaccomodatie De Kievit. Tevens ligt op het landgoed een 18 holes golfbaan. Het landgoed wordt jaarlijks naar schatting door 150.000 mensen bezocht.

Natuur: • Het landgoed is rijk aan natuur. Het oostelijke deel van het landgoed maakt deel uit van het Natura 2000-gebied Kempenland-West. Het beekdal van de Reusel vormt een waardevol beekdalbos. Samen met het gebied Broekeling en Hoogeindsche beek vormen deze gedeelten de Natte Natuurparel De Utrecht. Cultuurhistorie: • Landgoed De Utrecht is rijk aan cultuurhistorisch erfgoed: de houtvesterij met brandtoren, de zes arbeiderswoningen, Rustoord, de kapschuren, de oude akkerenclaves, de houtwallen, de lanenstructuur en zandpaden.

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 24

Kempische Landgoederen

N

a de afwijzing van het Integraal Ontwikkelingsprogramma Landgoed De Utrecht in September 2008 is de conclusie getrokken dat een herbezinning nodig was op het plan voor instandhouding van De Utrecht. Vastgesteld is dat het probleem (de behoefte aan economische dragers voor de duurzame instandhouding van het landgoed) is blijven bestaan. De provincie Noord-Brabant streeft met de Regionale Natuur- en Landschaps Eenheid Kempische Landgoederen naar een groen en economisch vitaal gebied. Vijf private landgoederen vormen het hart van deze RNLE. Op initiatief van de Reconstructiecommissie Kempenland is contact tot stand gebracht tussen de vijf private landgoederen. De vraag aan de eigenaren was of zij samen wilden werken aan de kwaliteitsverbetering van hun gezamenlijke gebied. Deze vijf landgoederen (Wellenseind, De Utrecht, De Hoevens, Nieuwkerk en Gorp & Roovert) zijn gezamenlijk ruim 4.500 hectare groot en vormen samen het ‘groene hart’ van de Regionale Natuur- en Landschapseenheid Kempische Landgoederen. Deze landgoederen hebben allemaal te maken met dezelfde dilemma’s. Om die reden hebben zij besloten samen te werken aan een samenhangende strategie, te vertalen in een gezamenlijke visie en een inrichtingsplan met bijbehorend uitvoeringsprogramma.

De Werkgroep Kempische Landgoederen heeft thema’s benoemd die van belang zijn voor de instandhouding van de waarden van het gebied en de landgoederen. De kansen en bedreigingen zijn geïnventariseerd. Er zijn bijeenkomsten georganiseerd met vertegenwoordigers van: Waterschap De Dommel, Dienst Landelijk Gebied, Brabants Landschap, Vrijetijdshuis Brabant, Provincie Noord-Brabant en SRE. Daarbij is ook gesproken over de wenselijkheid van extra inzet van BOA’s (Buitengewone Opsporings Ambtenaren) voor toezicht en handhaving en van zonering van recreatie. De noodzaak van nieuwe economische dragers voor de duurzame instandhouding van de Kempische Landgoederen is onderschreven in deze bijeenkomsten. Doel is het realiseren van rijks- en provinciedoelen voor de RNLE Kempische Landgoederen door middel van publiek-private samenwerking. De 4.500 hectare die de Kempische Landgoederen gezamenlijk beslaan worden beleefd als indrukwekkende mooie stukken groen landschap. De huidige natuurstatus van het gebied is hoog. Het gezamenlijke gebied valt bijna geheel binnen de EHS. Het bevat en grenst aan Natura 2000 gebieden, ecologische verbindingszones en natte natuurparels. Denk aan de (stroom)gebieden van de Leij, Poppelsche Leij, Rovertsche Leij, De Utrecht en de Reusel bij Wellenseind.

Aan de Belgische kant grenst het gebied aan de Molenheide, Aarlese en Poppelsche Heide en de Gewestbossen Ravels. Het gebied biedt belangrijke kansen voor verdrogingsbestrijding en beekherstel. Het gezamenlijke gebied laat de ontwikkeling van het landschap zien. De zichtbaarheid en beleving daarvan kan versterkt worden. Het gebied vertelt hoe de arme Brabantse zandgronden, ontstaan gedurende de laatste ijstijd, betekenis kregen tijdens de Middeleeuwen. Hoe Esbeek, Dun en Tulder ontstonden onder invloed van de abdijen van

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 25

Tongerlo en Averbode. Hoe rond 1900 textielfabrikanten en een levensverzekeringsmaatschappij de landgoederen overnamen ten behoeve van jacht en ontginning. Zij ontgonnen op grote schaal de heide voor bosbouw en akkerbouw. De ontwikkeling van de landgoederen heeft geleid tot een kwalitatief hoogwaardige natuur, afgewisseld met percelen voor houtproductie en akkerbouw en de typische bebouwing als waardevol cultuurhistorisch erfgoed. Een aantal monumentale gebouwen en bijzondere plekken op de landgoederen heeft de oorspronkelijke functie verloren. Zonder een alternatieve bestemming vervallen de typische landschappelijke elementen, hoeves en schuren, waardoor een rijke historie verloren dreigt te gaan. Een passende bestemming is helaas gemakkelijk te realiseren. De locaties liggen in de EHS, waardoor zware ruimtelijke procedures moeten worden doorlopen. Een ruimtelijk beleid van behoud door ontwikkeling kan deze bedreiging omzetten in een kans. Landgoed de Utrecht maakt deel uit van de Werkgroep Kempische Landgoederen die voor het gezamenlijke gebied een Inrichtingsplan heeft opgesteld, waarmee het onderhavige “Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht” is afgestemd De totstandkoming van het Inrichtingsplan Kempische Landgoederen en het Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht is een gezamenlijk interactief proces geweest.

Over de onderlinge samenwerking en afstemming tussen de gebiedsprocessen voor Landgoed De Utrecht en de Kempische Landgoederen zijn in goed overleg afspraken gemaakt. Zo is het Inrichtingsplan Kempische Landgoederen ontstaan als een visie en plan op hoofdlijnen, waarvan “Evenwichtig Samengaan” de nadere uitwerking is op de schaal van landgoed De Utrecht. Bestuurlijke afstemming heeft plaatsgevonden vanuit de Kempische Landgoederen, waarbij Landgoed De Utrecht heeft deelgenomen aan de gesprekken met het College van B&W van Hilvarenbeek. De Werkgroep Kempische Landgoederen heeft adviesbureau Eelerwoude ingeschakeld voor de opstelling van een Inrichtingsplan Kempische Landgoederen. Dit plan met de Visiekaart Kempische Landgoederen en inrichtingskaarten voor de vijf afzonderlijke landgoederen wordt aangeboden aan de provincie Noord-Brabant, de Reconstructiecommissie Kempenland en de betreffende gemeenten. Inmiddels hebben de 5 particuliere landgoederen besloten tot oprichting van de Stichting Kempische Landgoederen met de volgende doelstellingen: 1. het duurzaam in stand houden en versterken van het waardevolle natuurlijke en cultuurhistorische erfgoed van de Kempische Landgoederen (De Utrecht, Gorp & Roovert, De Hoevens, Nieuwkerk en Wellenseind); 2.

het versterken van de samenwerking met Brabants Landschap door het op elkaar afstemmen van visie, inrichting en beheer van aan elkaar grenzende eigendommen; 3. het behartigen van de belangen van de gezamenlijke Kempische Landgoederen bij de provincie Noord-Brabant en de gemeenten; 4. het gezamenlijk ontwikkelen en uitvoeren van projecten die ten dienste staan van de duurzame instandhouding en versterking van de Kempische Landgoederen; 5. het verkennen van de mogelijkheden voor grensoverschrijdende samenwerking met landgoederen in de Belgische Kempen. De plankaart Kempische Landgoederen is opgenomen als Kaart 7.

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 26

Visie en strategie Landgoed De Utrecht

L

andgoederen zijn (vaak oude) dragers van het buitengebied die waardevol natuurlijk en cultuurhistorisch erfgoed in stand houden. Deze landgoederen – waarvan De Utrecht er een is – vervullen een belangrijke functie in het buitengebied van Noord-Brabant. Landgoederen zijn beeldbepalende elementen in het landschap, onder meer door hun specifieke landschappelijke kwaliteiten. De landgoederen vertellen het verhaal van de ontwikkeling van het Brabantse landschap zoals wij dat nu kennen. Landgoed De Utrecht maakt samen met de andere Kempische landgoederen de geschiedenis en identiteit van De Kempen zichtbaar. Het onderhouden en exploiteren van een landgoed is in de huidige tijd geen vanzelfsprekendheid meer en dit heeft consequenties voor het voortbestaan. De voornaamste bedreigingen voor het voortbestaan van landgoederen zijn: • Daling van inkomsten uit de traditionele economische dragers: landbouw, pacht, jacht en hout (voor De Utrecht gaat het met name om terugloop van inkomsten uit houtopbrengst en jacht); • Verlies van de oorspronkelijke functie door andere bestemmingen voor vrijkomende landgoederen en buitenplaatsen; • Versnippering van eigendom door verkoop van gedeelten; • Wegvallen van de agrarische context door pachters die stoppen; • Oprukkende verstedelijking door nieuwbouw, sportparken en clubhuizen; • Natuurontwikkeling met onvoldoende aandacht voor cultuurhistorie.

Elk landgoed is te beschouwen als een onderneming die onderneemt in het openbaar. Dit betekent dat eigenaren en beheerders van landgoederen moeten zoeken naar een bedrijfsvoering die de instandhouding van maatschappelijke waarden blijvend mogelijk maakt. In de eerste tachtig jaar van zijn bestaan is er voortdurend dynamiek en ontwikkeling geweest op Landgoed De Utrecht. Echter vooral de laatste twintig jaar is er sprake geweest van stilstand, waardoor het landgoed zijn kwaliteit en evenwicht dreigt te verliezen. De teruglopende inkomsten uit de traditionele economische dragers zijn onvoldoende gecompenseerd. Daarbij komt dat de overheidsfinanciering ten behoeve van de instandhouding van natuur en landschap de komende jaren sterk zal afnemen. Daardoor is het des te meer noodzakelijk om tot een strategisch plan te komen voor een kwaliteitsslag. Daardoor kan het waardevolle natuurlijke en cultuurhistorische erfgoed op het landgoed worden behouden door ruimte te bieden aan nieuwe economische dragers. Naar de mening van ASR Vastgoed Vermogensbeheer is het mogelijk om vanuit een visie van waardebehoud door ontwikkeling een aantal doelen voor Landgoed De Utrecht in onderlinge samenhang in het kader van een integraal plan te realiseren, waarbij sprake is van een

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 27

nieuw en dynamisch evenwicht tussen de functies (natuur en water, landbouw, recreatie, wonen en cultuurhistorie).

Beleid en randvoorwaarden

L

andgoed De Utrecht maakt deel uit van het Reconstructiegebied Kempenland. Vanuit de reconstructie zijn diverse doelen geformuleerd voor het gebied. Het landgoed is tevens onderdeel van de Regionale Natuur- en Landschaps Eenheid Kempische Landgoederen (RNLE). De Mispeleindsche Heide en Neterselse Heide met aangrenzend beekdal zijn beschermde natuurmonumenten die deel uitmaken van het Natura 2000 gebied Kempenland-West. De vennen Flaes en Goorven en het beekdal van de Reusel maken hiervan ook deel uit. De Utrecht is een landgoed in het kader van de Natuurschoonwet (NSW) en daarmee hangt een instandhoudingsplicht van 25 jaar samen voor het landgoed als geheel, met alle voorwaarden die daarbij horen. Landgoed De Utrecht heeft uitgesproken medewerking te verlenen aan de ondersteuning en uitvoering van de diverse beleidsdoelen: het beheerplan Natura 2000 Kempenland-West, de diverse reconstructiedoelen van Kempenland, de Natte Natuurparel De Utrecht en de beekherstelprojecten.

Europees beleid Landgoed de Utrecht telt enkele beschermde natuurmonumenten die thans deel uitmaken van het Natura 2000-gebied Kempenland-West. De Natura 2000 gebieden vormen tezamen het netwerk van de meest waardevolle natuurgebieden van de Europese Unie. Het proces voor de opstelling van het Beheerplan Natura 2000 Kempenland-West loopt nog onder verantwoordelijkheid van de provincie Noord-Brabant. De delen van het landgoed die in het Natura 2000-gebied liggen zijn de Mispeleindsche en Neterselse Heide en het Reuseldal. Ook Landgoed Wellenseind maakt deel uit van het Natura 2000-gebied, evenals de Landschotse Heide, die eigendom is van Brabants Landschap. De instandhoudingsdoelen voor het Beheerplan Natura 2000 Kempenland-West zijn de volgende: Tabel: Instandhoudingsdoelen Natura 2000 Kempenland-West Habitattype Stuifzandheiden met struikheide Droge heiden Vochtige heiden Pioniervegetaties met snavelbiezen Zwak gebufferde vennen Beekbegeleidende bossen Beken en rivieren met waterplanten

Doelstelling Behoud oppervlakte en verbetering kwaliteit Behoud oppervlakte en verbetering kwaliteit Behoud oppervlakte en verbetering kwaliteit Behoud oppervlakte en kwaliteit Behoud oppervlakte en verbetering kwaliteit Behoud oppervlakte en verbetering kwaliteit Uitbreiding oppervlakte en verbetering kwaliteit

Soort Kleine modderkruiper

Doelstelling Behoud omvang en kwaliteit biotoop

Drijvende waterweegbree

Behoud verspreiding, omvang en kwaliteit biotoop

“Evenwichtig Samengaan – Duurzaam Instandhoudingsplan Landgoed De Utrecht”

Pagina 28

Ook van belang is de Europese Kaderrichtlijn Water uit 2000, een Europese richtlijn op het gebied van grond- en oppervlaktewater. Uitvoering van de KRW is in handen van de waterschappen. Doel van deze richtlijn is het beschermen van aquatische ecosystemen, het bevorderen van duurzaam watergebruik, het verbeteren van de grond- en waterkwaliteit en, als nevendoel, het harmoniseren van Europese regelgeving op het gebied van water. Landschap en cultuurhistorie zijn beschermd in het Verdrag van Malta (1992). Dit Europese verdrag heeft tot doel het archeologisch erfgoed in de lidstaten te beschermen. Tot het archeologisch erfgoed behoren bouwwerken, gebouwen, complexen, aangelegde terreinen, roerende zaken en monumenten van andere aard. Het verdrag van Malta is vertaald in de Structuurvisie Noord-Brabant en de Cultuurhistorische Waardenkaart van de provincie. Rijksbeleid. Het beleid op rijksniveau ten aanzien van landgoederen is verdeeld over meerdere ministeries. Het betreft het ruimtelijk beleid, het natuurbeleid en het erfgoedbeleid. De kernopgave in het natuurbeleid is de realisatie, inrichting en beheer van de EHS. Om die opgave te kunnen realiseren onder de huidige financiële kaders van het overheidsbeleid is een gedurfde beleidsvernieuwing nodig.

Het huidige beleid kenmerkt zich door gedetailleerde, complexe sturing en een dominante positie van overheidsorganisaties en sterk aan de overheid gelieerde terreinbeherende organisaties. De economische crisis en de krapper wordende overheidsbudgetten voor natuurbeleid vergroten deze druk. Als wetgeving zijn voor het Duurzaam Instandhoudingsplan o.a. van belang de Reconstructiewet, de Natuurbeschermingswet, de Natuurschoonwet, de Flora – en Faunawet en de Boswet. Landgoed De Utrecht heeft inmiddels de status van Natuurschoonwet Landgoed, die de eigenaar verplicht tot openstelling voor publiek. Voor een NSW-landgoed geldt voor de eigenaar een 25-jarige instandhoudingsplicht. Provinciaal beleid. In de provincie Noord-Brabant zijn landgoederen een beleidsthema in drie directies: Ruimtelijke Ontwikkeling en Handhaving, Ecologie en Sociaal-culturele ontwikkeling. Het beleidskader van de Provincie Noord-Brabant is de Structuurvisie ruimtelijke ordening en de bijbehorende Verordening Ruimte Noord-Brabant. Van de provincie zijn verder van belang het Natuurgebiedsplan en het Natuurbeheerplan Noord-Brabant. In deze plannen zijn de streefdoelen voor de natuur in Brabant (natuurdoeltypen) vastgelegd. De Ambitiekaart Natuur van de provincie is als Kaart 6 toegevoegd. Landgoed De Utrecht is eveneens opgenomen in de Cultuurhistorische Waardenkaart.