08 bp Dunsedijk - achter Rustoord (6 bijlage Tuinhistorisch onderzoek SB4)

Tuinhistorische quickscan

Rustoord te Esbeek - concept maart 2021 -

Specialisten in Groen Erfgoed

Tuinhistorische quickscan

Rustoord te Esbeek - concept maart 2021 -

Opdrachtgever: CRA Vastgoed

Specialisten in Groen Erfgoed

Costerweg 1-K

6702 AA Wageningen

0317 424 167

www.sb4.nl

info@sb4.nl

Colofon © 2021, SB4 Bureau voor Historische Tuinen, Parken en Landschappen te Wageningen. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar worden gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij op papier of digitaal, zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever, in overleg met SB4. In geval van publicatie, geheel of gedeeltelijk, van dit als intern rapport bedoelde document, kan het noodzakelijk zijn om auteursrechten, copyright, publicatierechten en/of andere rechten te regelen met SB4 of andere partijen. Foto’s (februari 2021) en afbeeldingen in dit rapport zijn gemaakt door SB4, en de kaarten zijn noordwaarts georiënteerd, tenzij anders aangegeven. Tekst en opmaak: SB4 Bureau voor Historische Tuinen, Parken en Landschappen ir. E.M.J. Blok bnt, ing. C.M.F. Brouwer Costerweg 1-K 6702 AA Wageningen www.sb4.nl Projectnummer:

10570

Opdrachtgever: Contactpersoon:

CRA Vastgoed Dhr. F. van Groezen

Versie:

concept, 16 maart 2021

Voorblad: Achterblad:

Het voormalige Vakantiehuis Rustoord, gezien vanaf de Lage Mierdseweg. Het wandelpad met rhododendrons, aan de achterzijde van Rustoord.

Rustoord te Esbeek

INHOUD

Inleiding ..............................................................................................................................................5 1. Huidige situatie ...............................................................................................................................7 1.1. Kengegevens ...........................................................................................................................7 1.2. Korte impressie ........................................................................................................................9 2. Ruimtelijke ontwikkeling ................................................................................................................ 17 2.1. Ontginningslandgoed De Utrecht (1898-1920) ........................................................................ 17 2.2. Vakantiehuis ‘Rustoord’ (1920-1935) ...................................................................................... 21 2.3. Uitbreiding van tuin en park (1935-1976) ................................................................................ 25 2.4. Hotel en kunstgalerie (na 1976) .............................................................................................. 31 3. Beschouwing ................................................................................................................................

35 3.1. Invloeden ............................................................................................................................... 35 3.2. De terreinaanleg .................................................................................................................... 39 3.3. Vergelijking in beeld ............................................................................................................... 43 4. Voorlopige waardestelling ............................................................................................................. 48 4.1. Methode................................................................................................................................. 48 4.2. Waardering van deelgebieden ................................................................................................ 49 4.3. Aanbevelingen ....................................................................................................................... 51 Bronnen ............................................................................................................................................ 52 Bijlagen............................................................................................................................................. 54 I.

Monumentenomschrijving .......................................................................................................... 54 II. Kadastrale hulpkaarten ............................................................................................................. 67 III. Topografische kaarten ............................................................................................................. 70 IV. Overige historische afbeeldingen ............................................................................................. 76 V. Monumentale bomen ................................................................................................................ 89

3

4

Rustoord te Esbeek

INLEIDING Landgoed "De Utrecht" is vanaf 1899 ontstaan door ontginning van uitgestrekte heidevelden op initiatief van de toenmalige Levensverzekering Maatschappij De Utrecht. Het terrein heeft een omvang van circa 2.500 hectare en ligt ten zuiden van Esbeek aan weerszijden van de weg Tilburg-Hilvarenbeek-Reusel. Afgezien van bossen en landbouwgronden bestaat het landgoed onder meer uit diverse woningen en bedrijfsgebouwen. Het hoofdgebouw, het vroegere Vakantiehuis Rustoord, in 1920-1922 gebouwd, was van oorsprong een vakantie-oord voor medewerkers van de verzekeringsmaatschappij. Het hoofdgebouw en delen van de omliggende tuin van Rustoord zijn aangewezen als Rijksmonument en vormen onderdeel van het rijksbeschermd complex ‘De Utrecht Vakantiehuizen complex’. In verband met de voorgestelde nieuwbouw in het terrein achter het voormalige ketelhuis annex garagebouw, is een cultuurhistorische/tuinhistorische duiding van het terrein gevraagd. Hiertoe heeft CRA Vastgoed in januari 2021 opdracht gegeven aan SB4 Specialisten in Groen Erfgoed. Voorliggend rapportage is het resultaat van bovenbedoelde opdracht die is uitgevoerd als tuinhistorische quickscan.

Het biedt inzicht in de historische en ruimtelijke achtergronden van het groene erfgoed (opzet en verschijningsvorm tuin, relatie tot huis en omgeving, etc.), geeft een indicatie van de aanwezige waarden en toont aspecten waarmee rekening is te houden. Onderzoek en rapportage zijn uitgevoerd door Eric Blok (specialist groen erfgoed, landschapsarchitect bnt en tuinhistoricus) en Caroline Brouwer (tuin- en landschapsinrichter en onderzoeker), beiden werkzaam bij SB4.

5

Afb. 1.1: Situering Rustoord binnen Landgoed De Utrecht, ten zuiden van Esbeek. (Bron: pdok; bewerking SB4.)

Afb. 1.2: Ligging van het onderzoeksgebied met contour van de tuin bij Rustoord. Topografische kaart 2018. (Bron: www.topotijdreis.nl; bewerking SB4.)

Afb. 1.3: Recente loodrechte luchtfoto met aanduiding van kadastrale percelen. (Bron: pdok.)

6

Rustoord te Esbeek

1. HUIDIGE SITUATIE 1.1. Kengegevens Situering Adres: Gemeente: Kadastraal:

Lage Mierdseweg 17, Esbeek. Hilvarenbeek. Noord-Brabant, kad. gemeente: Hilvarenbeek; Sectie F, nrs. 1249 (noordelijke bos met parkeerplaats), 1250 (hoofdgebouw), 1259 (schuren en erf), 1260 (voorheen garage annex ketelhuis, thans huisnr. 17a, part. woning), 1261 (??), 1262 (ijskelder), 1264 (gedeelte park ten oosten van hoofdgebouw), 1265 (parkaanleg).

Status ‘De Utrecht Vakantiehuizen complex’ werd in 2001 aangewezen als rijksbeschermd complex.1 De waardering luidt: “Het complex is van algemeen belang. Het heeft cultuurhistorische waarde als uitdrukking van de sociaaleconomische ontwikkeling van de landbouw en recreatie in Nederland, in het bijzonder de grootschalige ontginning van woeste gronden in de 20ste eeuw, waarbij ook aandacht werd besteed aan recreatieve mogelijkheden, en als voorbeeld van de typologische ontwikkeling van het buitenverblijf. Architectuurhistorisch is het pand van belang vanwege de aan de landschappelijke omgeving aangepaste stijl en ornamentiek, het is van belang binnen het oeuvre van architect W.H. Hanrath. Het heeft ensemblewaarden als essentieel onderdeel van een groter geheel, het te beschermen grootschalige landgoed 'De Utrecht'. Het geheel is belangrijk vanwege de gaafheid van het ex- en interieur en is als voorbeeld van een vakantiehuis zeldzaam.” Het complex bestaat uit verschillende onderdelen: Vakantiehuis Rustoord met beheerderswoning, ijskelder, fontein, siervazen, dienstwoningen met schuren, jachthuis, tuinmanswoning. In de omschrijving van onderdeel 1: ‘het voormalige Vakantiehuis Rustoord’, wordt over de parkaanleg opgemerkt: “Het park in Landschapsstijl is sterk verwaarloosd en bestaat voornamelijk uit naaldhout.

Van belang zijn de twee solitaire ceders vóór de westgevel en het ven ten zuiden van het vakantiehuis.” De waardering van het complexonderdeel luidt: ” Het vakantiehuis met omliggende tuinaanleg is van algemeen belang. Het heeft cultuurhistorische waarde als uitdrukking van de sociaal-economische ontwikkeling van de landbouw en recreatie in Nederland, in het bijzonder de grootschalige ontginning van woeste gronden in de 20ste eeuw en als voorbeeld van de typologische ontwikkeling van het buitenverblijf. Architectuurhistorisch is het pand van belang vanwege de aan de landschappelijke omgeving aangepaste stijl en ornamentiek, het is van belang binnen het oeuvre van architect W.H. Hanrath. Het heeft ensemblewaarden als essentieel onderdeel van een groter geheel, het landgoed 'De Utrecht'. Het geheel is belangrijk vanwege de gaafheid van het ex- en interieur en is als voorbeeld van een vakantiehuis op een ontginningslandgoed zeldzaam.” De twee 18e eeuwse hardstenen zuilen, die sinds ongeveer 1950 opgesteld staan bij de hoofdingang van Rustoord aan de Lage Mierdseweg (en waaraan na 2000 een nieuw ijzeren toegangshek is bevestigd) zijn vanwege het ‘belang wegens kunsthistorische waarde’ reeds in 1968 aangewezen als rijksmonument.2 Eigendom en gebruik De gebouwen zijn eigendom van familiebedrijf A.J.M. de Bruijn. Het omliggende terrein is aan hen in erfpacht uitgegeven.

Het perceel aan de oostzijde, tegen de Dunsedijk, is in erfpacht uitgegeven aan CRA Vastgoed. 1

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Uittreksel Monumentenregister: complexnr. 518905, inschrijving register: 9-10-2001. Bestaande uit 8 onderdelen: 1. Vakantiehuis ‘Rustoord’ met voormalige beheerderswoning en uitbreidingsvleugel uit circa 1935, 2. een ijskelder, 3. een hardstenen fontein, 4. 6 siervazen inclusief muurwerk met banken en trappartijen, 5 en 6. dienstwoningen met schuren, 7. een voormalig jachthuis, 8. een voormalige tuinmanswoning. (resp. mon.nrs. 518906, 518898, 518899, 518907, 518921, 518922, 525057, 525058. Geraadpleegd op 11-1-2021. (Zie voor de volledige monumentenomschrijving bijlage I.) 2 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Uittreksel Monumentenregister: monumentnr. 22138, inschrijving register: 11-7-1968. (Zie voor de volledige monumentenomschrijving bijlage I.

7

Dunsedijk

vml tennisbaan

achteringang

zijpad

bospad ‘berceau’

vijver met rondom pad droge greppel

vml sportveld

bos met greppels

ijskelder erf met bijgebouwen

weg terras

parkeerplaats

heidetuin bos met paden

Lage Mierdseweg

hoofdtoegang

Afb. 1.4: Uitsnede van de AHN-kaart (Actueel Hoogtebestand Nederland). (Bron: ahn.arcgisonline; bewerking SB4.)

8

bos met paden

Rustoord te Esbeek

1.2. Korte impressie Het onderzoeksgebied betreft de tuin- en parkaanleg rondom het voormalige Vakantiehuis Rustoord, dat op enige afstand, ten oosten van de Lage Mierdseweg ligt. Tussen het iets verhoogd gelegen gebouw en de doorgaande weg ligt een brede, open heidestrook met aan weerszijden opgaande bosranden waarin breed uitgegroeide rhododendrons en monumentale naaldbomen, waaronder twee Atlasceders nabij het gebouw. Aan de straatzijde is het terrein afgesloten middels een ijzeren tuinhek tussen gemetselde zuilen. In de open strook staan, evenals op andere plekken in het terrein van Rustoord, diverse sculpturen en andere kunstobjecten. Noordelijk hiervan staat aan de weg de monumentale toegangspoort. Vandaar voert een rechte, beklinkerde toegangsweg, uiteindelijk met een boog naar het plein aan de achterzijde van het hoofdgebouw. Halverwege de toegangsweg voert een zijweg naar de noordelijker gelegen bezoekersparkeerplaats, welke zich bevindt in de zichtas gericht op de houtvesterswoning van Landgoed De Utrecht. Op het plein aan de achterzijde (oostzijde) van het hoofdgebouw bevindt zich een fontein in een rond bassin en plantperk, volgens de inscriptie een schenking van de ‘Agenten der “Utrecht” aan de W.P. Ingenegeren’, de directeur van ‘De Utrecht’.

De overige inrichtingselementen (meubilair, tuinpoorten en kunstwerken) op en rondom het beklinkerde plein zijn van recente datum of zijn er recent geplaatst (dat wil zeggen ná 2000). Dit geldt ook voor het tuinpaviljoen en de ijzeren loofgang ten zuiden van het gebouw. Buitenom is een groot terras aan de voorzijde (westzijde) van het hoofdgebouw bereikbaar. Op de noordwest- en zuidwesthoek van het terras staat een oude linde. Vanaf het gebouw voert een natuurstenen plaveisel naar een centrale trappartij met natuurstenen treden die leidt naar het aangrenzende, lager gelegen heideterrein. In het gemetselde muurwerk bevinden zich twee reliëfs met figuren die betrekking hebben op de vroegere Levensverzekering Maatschappij De Utrecht. Aan zowel de noord- als zuidzijde van het met heesters begroeide talud aan weerszijden van de trap, bevinden zich muurwerken met geïncorporeerde zitbanken. Bovenop elk muurwerk staan twee tuinvazen, evenals op twee vrijstaande gemetselde zuilen. Op de voet van ieder van de in totaal zes identieke vazen staat de inscriptie ‘Personeel Mij. “Utrecht” ‘. Naast de zuidelijke gemetselde bank staat een tuinpoort met eveneens gemetselde zuilen. Voorts staan er nog vier gemetselde zuilen met moderne tuinvazen in de heidestrook of verscholen in de bosrand.

Naast de noordelijke gemetselde bank staat aan een oud pad in de bosrand een rustiek vormgegeven parkbank. Eenzelfde exemplaar staat ten zuiden van het hoofdgebouw, nabij de vijver. Ten oosten van het hoofdgebouw met ruim plein, ligt aansluitend een kleiner plein waaraan het voormalige ketelhuis annex garage, thans woonhuis, en een schuur staan. Los daarvan, in het bos ten noorden hiervan, staan nog enkele opslagruimten bereikbaar vanaf de toegangsweg, via een bospad dat in oostelijke richting doorloopt tot aan de Dunsedijk, die de oostgrens vormt van het terrein. De gebouwen liggen temidden van een parkaanleg. Deze is te verdelen in een aantal deelgebieden. Ten westen van het hoofdgebouw ligt de eerder genoemde heidestrook in het zicht vanaf het gebouw op de openbare weg en verder westwaarts door een open strook in het bos. Aan weerszijden (noordzuid) hiervan liggen opgaande bosvakken met een diversiteit aan oude naaldbomen en coniferen, te bewandelen middels slingerende bospaden. Het terras zuidelijk van het gebouw grenst aan een open grasstrook met een enkele monumentale eik, begrensd door enerzijds een opgaande rhododendronbegroeiing (oost) en anderzijds een gesloten, gemengde bosrand (west). De grasstrook loopt door tot aan de kop van een langgerekte waterpartij, waar aan de overzijde ook weer sprake is van een grazige strook tot aan de terreingrens.

Hierdoor is er in zuidelijke richting sprake van een doorzicht, hoewel er opslag van bomen staat in de oever en op de perceelsgrens. Het grasveld wordt aangekleed met een diversiteit aan kunstobjecten, evenals een kunstmatig waterloopje dat uitmondt in de vijver.

9

Afb. 1.5: Zicht vanaf de Lage Mierdseweg over de heidestrook op het voormalige Vakantiehuis Rustoord.

Afb. 1.6: De heidestrook is begrensd door een sierhekwerk met gemetselde zuiltjes. Rechts op de achtergrond een monumentale Zwarte den.

Afb. 1.7: De hoofdentree aan de Lage Mierdseweg met daarachter de toegangsweg.

Afb. 1.7: Zicht vanaf de toegangsweg op de hoofdentree aan de Lage Mierdseweg.

Afb. 1.8: De toegangsweg met links het pad richting de bezoekersparkeerplaats.

Afb. 1.9: De bezoekersparkeerplaats, aangelegd in de zichtas gericht op de houtvesterswoning met brandtoren van Landgoed De Utrecht, welke is gesitueerd aan de westzijde van de Lage Mierdseweg.

10

Rustoord te Esbeek

Rondom de gehele vijver, welke zich in oostelijke richting uitstrekt, voert een wandelpad door het met een grote diversiteit aan loof-, naaldbomen en coniferen beplante parkgedeelte. Aan de noordzijde van de vijver (ten zuidoosten van het hoofdgebouw) staat een imposant kunstwerk met leeuwen, waarin een ‘bron ontspringt’ die via een kunstmatig waterloopje ogenschijnlijk de vijver voedt. Tussen het leeuwenkunstwerk en het hoofdgebouw bevindt zich een oude ijskelder onder een heuvel, de enige opvallende verhoging in het gehele terrein. Bovenop de heuvel staat een tamme kastanje. De zuidoostzijde van de heuvel is ingericht met gras, voorzien van een bankje, terwijl de overige zijden zijn beplant met rhododendrons. De kelder is te bereiken via een trap en deur aan de noordkant van de heuvel en is tegenwoordig ingericht als gedenkplek (kapel) met devote kunst langs het toegangspad vanaf het plein achter het hoofdgebouw. Vanaf de fontein op het achterplein voert een circa 260 m. lange rhododendron-’berceau’ naar de Dunsedijk. Aldaar is het pad afgesloten middels een hekwerk. Halverwege de berceau voert een zijpad met rhododendron in noordwestelijke richting naar een open plek in het bos, omgeven door hoog uitgegroeide coniferen. De restanten van een huisje en palen, verraden de locatie van een voormalige tennisbaan.

Ten noorden van de lange rhododendronwandeling, aan de achterzijde (oost) van het voormalige ketelhuis annex garage ligt een groot grasveld. De open ruimte gaat aan de oostzijde over in een halfopen, jong bos met varens als onderbegroeiing, dat doorloopt tot aan de rhododendrons langs het noordelijke zijpad. Verspreid in het jonge bos staan enkele oude coniferen en naaldbomen, die gezien hun omvang oorspronkelijk vrij stonden. Noordelijk van deze parkzone ligt tussen de Dunsedijk en Lage Mierdseweg een opgaand, meer uniform aangeplant bosterrein, dat behalve als achtergrond niet wezenlijk deel uitmaakt van de ontworpen tuinen parkaanleg. Verspreid in het terrein staan vele oude, bijzondere bomen daterend uit 1920, het stichtingsjaar van het voormalig vakantie-oord. Met name de coniferen en naaldbomen zijn uitgegroeid tot indrukwekkende exemplaren. Een selectie hiervan is aangewezen als ‘monumentale bomen’: de twee Atlasceders voor het hoofdgebouw evenals een Zwarte den en Mammoetboom in de bosrand bij de heide en een Nordmannspar helemaal achterin het terrein (aan de oostzijde). Ook de rhododendron-’berceau’ is aangewezen als waardevol.3 Bijgaande foto’s geven een impressie van het terrein. (Afb. 1.5 t/m 1.33.)

3

Bron: monumentaltrees.com. (Zie bijlage V. voor het volledige overzicht.)

11

Afb. 1.10: Zicht vanaf de toegangsweg in noordelijke richting. Rechts afbuigend naar de toegang tot het plein achter het hoofdgebouw. Links de ontsluiting naar de bijgebouwen in het bos.

Afb. 1.11: Zicht over het plein aan de achterzijde van het hoofdgebouw (links), vol met kunstobjecten. Rechts op de voorgrond: de rand van het ronde perk rondom de fontein.

Afb. 1.12: Achterzijde van het hoofdgebouw met rechts de aangebouwde beheerderswoning.

Afb. 1.13: Fontein in rond bassin, als midden van een rond bloemperk. Op de achtergrond de hoog opgaande rhododendronwandeling die doorloopt tot aan de Dunsedijk.

Afb. 1.14: Zicht vanaf het hoofdgebouw in zuidelijke richting over grasstrook met oude solitaire eikenboom, vijver tot op de aangrenzende golfbaan.

Afb. 1.15: Terras aan de voorzijde (westkant) van het hoofdgebouw. Het natuurstenen plaveisel verbindt het gebouw met de centrale trap, die leidt naar de heide.

12

Rustoord te Esbeek

Afb. 1.16: Het voormalige ketelhuis annex garage, thans woonhuis, gezien vanuit westelijke richting.

Afb. 1.17: Plein met kleine parkeervoorziening bij het voormalig ketelhuis annex garage (rechts). Op de achtergrond een vrijstaande schuur en bergruimte.

Afb. 1.18: Het grote grasveld aan de achterzijde van het voormalig ketelhuis annex garage.

Afb. 1.19: Zicht over het grasveld in oostelijke richting met rechts de rhododendronwandeling. Op de achtergrond halfopen, jong bos met varens als onderbegroeiing.

Afb. 1.20: Zicht in oostelijke richting. Enkele oude bomen, waaronder een monumentale Nordmannspar temidden van jong bos. Rechts en op de achtergrond de rhododendronwandeling.

Afb. 1.21: De open plek in het bos, omgeven met oude coniferen, met restanten van de vroegere tennisbaan.

13

Afb. 1.22: Begin van de rhododenronwandeling met openstaand hek nabij het plein achter Rustoord.

Afb. 1.23: Afgesloten hek aan het einde van het wandelpad, ter hoogte van de Dunsedijk.

Afb. 1.24: IJskelderheuvel met tamme kastanje. Op de achtergrond het hoofdgebouw.

Afb. 1.25: Trap en deur naar de ijskelder, aan de noordkant van de heuvel.

Afb. 1.27: Leeuwenkunstwerk met ‘waterbron’. Op de voorgrond de kunstmatige waterloop naar de vijver.

Afb. 1.26: Park ten noorden van de vijver. Links op de achtergrond het leeuwenkunstwerk, rechts de ijskelder.

14

Rustoord te Esbeek

Afb. 1.28: Zicht vanaf de heidestrook op het hoofdgebouw met terras.

Afb. 1.29: De centrale trap tussen terras en heide. Links en rechts op het muurwerk naast de trap bevinden zich reliëfs met afbeeldingen die symbolisch zijn voor De Utrecht.

Afb. 1.30: Onderlangs het terras staan zes tuinvazen opgesteld op gemetseld muurwerk en zuilen.

Afb. 1.31: Het noordelijke muurwerk met geïntegreerde zitbank en ten noorden daarvan (links) een rustieke bank in de bosrand.

Afb. 1.32: Zicht over de vijver op de zuidgevel van het hoofdgebouw.

Afb. 1.33: Grasstrook met oude solitaire eik ten zuiden van het hoofdgebouw. Rechts op de achtergrond een rustieke parkbank. Links daarvan een ‘waterbron’ met kunstmatige waterloop richting de vijver. Midden op de achtergrond het tuinpaviljoen.

15

Afb. 2.1: ‘Esbeek Villa Heideontginning “de Utrecht”’, prentbriefkaart uit circa 1920. zicht op de houtvesterswoning met brandtoren vanuit noordwestelijke richting. (Bron: RAT, fotonr. 54717.)

Afb. 2.2: W.P. Ingenegeren (1853-1930), directeur van Levensverzekeringsmaatschappij de Utrecht, gezeten op één van de rustieke bankjes in het park van Rustoord. Dit is vermoedelijk het nog aanewezige bankje ten noordwesten van het terras. Foto ongedateerd (vóór 1930). (Bron: RAT, fotonr. 54647.)

Afb. 2.3: De heer Ingenegeren, gezeten op rustieke bank in het park van Rustoord. (Dezelfde bank als op de foto hierboven, gezien vanaf de andere zijde.) Foto ongedateerd (vóór 1930). (Bron: Helvoirt (2013).)

16

Rustoord te Esbeek

2. RUIMTELIJKE ONTWIKKELING Zie de bijlagen voor een overzicht van kadastrale hulpkaarten (II), topografisch kaartmateriaal (III) en overige historische afbeeldingen (IV).

2.1. Ontginningslandgoed De Utrecht (1898-1920) Aan het eind van de 19e eeuw kocht Levensverzekering Maatschappij ‘De Utrecht’4 van de gemeente Hilvarenbeek circa 700 hectare uitgestrekte heidevelden onder de buurschappen Esbeek en Hooge en Lage Mierde aan, met als doel deze te ontginnen als geldbelegging. 5 Grondlegger voor deze onderneming was Willem Pieter Ingenegeren (1853-1930), één van de oprichters en directeuren van De Utrecht. Tot die tijd werd het geld van de verzekerden door De Utrecht belegd in vastgoed (veelal kantoren en winkelpanden), in hypotheken op vastgoed en landerijen en in aandelen en obligaties. Beleggen in bosaanleg en heideontginning was voor verzekeringsmaatschappijen in die tijd nog ongebruikelijk. Vanaf het begin af aan liet de verzekeringsmaatschappij zich bij dit bijzondere project, dat uitgroeide tot het landgoed ‘De Utrecht’, adviseren door De Nederlandsche Heidemaatschappij (Heidemij) die in 1888 speciaal was opgericht voor de ontginning en exploitatie van woeste gronden.

De Heidemij leidde daarna ook de verdere uitvoering van de ontginning te Esbeek.6 De betere gronden werden geschikt gemaakt als cultuurland met pachtboerderijen terwijl mindere gronden werd ingeplant als naaldbos (hoofdzakelijk grove den, douglas en lariks).7 In 1906 werd voor de houtvester van de Heidemij een woning gesticht ten westen van de Lage Mierdseweg, de weg tussen Tilburg en Reusel die het landgoed van oudsher doorsnijdt. In de houtvesterswoning met de markante 32 meter hoge brandtoren was tevens het kantoor gevestigd. Ten westen van de houtvesterswoning kwam een groot erf met meerdere dienstwoningen en schuren. Aan de oostkant (straatzijde) werd een parkachtige tuin met vijver en slingerpaden aangelegd, waarbij vanaf de toren een zichtas doorliep tot over een wigvormig heideperceel aan de overzijde van de Lage Mierdseweg. De woeste gronden langs de weg ten zuiden van de houtvesterswoning werden ontgonnen tot blokvormige bospercelen, haaks op de Lage Mierdseweg. Het bosperceel dat grensde aan het erf en de tuin van de houtvesterswoning werd in gebruik genomen als boomkwekerij. Hierbinnen was een bijzondere laan van coniferen geplant door directeur Ingenegeren, het zogenoemde ‘Stichterslaantje’, eveneens gericht op de hoge toren van de houtvesterswoning.

8 De heer Ingenegeren was een groot natuurliefhebber.9 Dat leidde ertoe dat vanaf de jaren 20 ook een ideëel doel werd nagestreefd: gedeelten van de woeste grond, met onder meer de vennen de Flaes en het Goor, bleven gehandhaafd als natuurgebied. Met verdere aankopen van woeste grond, bossen en vennen werd het landgoed geleidelijk uitgebreid. Dit resulteerde uiteindelijk in een afwisselend landschap van bijna 2600 hectare bestaande uit oude beekbossen, grootschalige productiebossen, kleinschalige weilanden en akkers en grote heidevelden. Thans nog resterend uit deze periode, binnen het onderzoeksgebied: - perceelsbegrenzing aan de oostzijde, met de Dunsedijk. - perceelsbegrenzing aan de zuidzijde, tegenwoordig met de golfbaan. - perceelsbegrenzing aan de noordzijde, tot aan de zichtas in het verlengde van de rentmeesterswoning met toren (tegenwoordig ingericht als parkeerplaats).

N.V. Levensverzekering Maatschappij ‘De Utrecht’ werd in 1883 opgericht en gevestigd te Utrecht. De maatschappij is later opgegaan in AMEV en nu onderdeel van a.s.r. (Bron: Vos (2020)) 5 Kadastrale gemeente Hilvarenbeek, legger van eigenaren, artikel 2885, op naam van: de naamlooze vennootschap “Levensverzekering Utrecht” te Utrecht. (Bron: KA.) 6 Boon, B. (red.), Een Nederlandsche Houtvesterij (op excursie met de Nederlandsche Heide-Maatschappij II. In: Onze Tuinen. Jrg 6 (1911) no. 12, p.1-2. (Zie bijlage IV, afb. 1a en 1b.) 7 Boon (1911). 8 Balen (1938). 9 De verzameling natuurhistorische booeken van W.P. Ingenegeren is later ondergebracht in de collectie van de bibliotheek van De Utrecht, tegenwoordig onderdeel van a.s.r. . (Bron: Vos (2020)). 4

17

Afb. 2.4: ‘Aanleg der terreinen bij het Vacantie-huis der Levensverzekering Mij. Utrecht te Esbeek No-Brabant.’ Ondertekend met ‘Naarden. Mrt.Apr. ’21. D.F. Tersteeg.’ (Bron: Rentmeestersarchief Landgoed De Utrecht.)

18

Rustoord te Esbeek

Afb. 2.5: De voorzijde van het hotel, met links de aangebouwde beheerderswoning. Situatie net na voltooiing van de bouw. Foto uit 1922. Links een van de lindebomen bovenop het terras. De overige beplanting lijkt nog niet aangebracht, waardoor zichtbaar is dat het hoogteverschil tussen terras en heide opgevangen is met een talud, verstevigd met natuurstenen keien. (Bron: NA, nr. NLHaNA_2.24.06.02_0_2537289.)

Afb. 2.6: De achterzijde van het hotel, met rechts de aangebouwde beheerderswoning. Helemaal rechts op de achtergrond is de brandtoren van de rentmeesterswoning zichtbaar. Situatie net na voltooiing van de bouw. Foto uit 1922. (Bron: NA, nr. NLHaNA_2.24.06.02_0_2537289.)

Afb. 2.7: 'Rustoord'. Herstellingsoord Verz. Mij. 'Utrecht'. Prentbriefkaart, gestempeld in 1928. [Situatie circa 1923] De achterzijde van het hotel. De fontein, een geschenk van het personeel van de verzekeringsmaatschappij aan de directeur, is kort na voltooiing van het gebouw op het achterplein geplaatst. (Bron: picturesfrom.nl, afb.nr. 358729.)

19

Afb. 2.4a en b: Vogelvluchtopname (en uitsnede) vanuit het zuidwesten, 1924. (Bron: Aviodrome, fotonr. 1235.)

20

Rustoord te Esbeek

2.2. Vakantiehuis ‘Rustoord’ (1920-1935) Op initiatief van de heer Ingenegeren werd op het landgoed een vakantie-oord gesticht, opdat alle werknemers van De Utrecht van het natuurschoon konden genieten. Hij wees daarvoor een terrein aan in de directe nabijheid van de houtvesterswoning, ten oosten van de Lage Mierdseweg, waar de heide reeds deels was ontgonnen tot bouw- en weiland.10 De Hilversumse architect Johan Willem Hanrath (1867-1932) werd aangetrokken voor het ontwerp van het hoofdgebouw, bestaande uit een hotel met tegen de noordgevel een aangebouwde beheerderswoning. Ten oosten daarvan kam een vrijstaande garage annex ketelhuis. Hanrath ontwierp het vakantiehuis in zijn bekende en herkenbare vormgeving, als een landhuis in traditionalistische stijl met historiserende elementen.11 Aan de zuid- en westgevel werden trellisschermen geplaatst, waar klimplanten tegenaan groeiden. Tuinarchitect Dirk Frederik Tersteeg (1876-1942), met wie Hanrath veelvuldig samenwerkte, verzorgde in 1921 het ontwerp voor de omliggende terreininrichting. (Afb. 2.4.) Het tuinplan in gemengde stijl met onder meer een heideterrein aan de voorzijde (westkant) en vijver en ijsberg ten zuiden van het vakantiehuis, werd in iets gewijzigde vorm uitgevoerd.

Zo kwamen er aan de westzijde van het grote grindterras naast het hotel niet twee trappen, maar één centrale trappartij naar de iets lager gelegen heide. De situering van de paden is -mede daardoor- ook iets anders komen te liggen. Het vakantie-oord, dat de naam ‘Rustoord’ kreeg, werd in de jaren 1920-1922 gebouwd en aangelegd. 12 Op de foto’s van tijdens de bouw en kort na de voltooiing is te zien dat gelijktijdig met het hoofdgebouw ook het grindterras met aan de westzijde een T-vormig natuurstenen plaveisel gereed kwam. Dit leidde naar een trappartij met natuurstenen treden, geflankeerd door bakstenen muren. Het hoogteverschil van het terras naar het lager gelegen heideterrein werd opgevangen door een talud bedekt met natuurstenen of keien. Aan het noord- en zuideinde van het talud waren twee gemetselde muurwerken met geïncorporeerde houten zitbanken gerealiseerd. Aan weerszijden van de centrale trap werden in het muurwerk twee zandstenen reliëfs van de Haarlemsche Kunststeen-fabriek v.h. De Hoogeberg aangebracht.13 De reliëfs tonen voorstellingen van het planten van een boompje en het plukken van vruchten, symbolisch voor de Levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht.

Vakantiehuis Rustoord, ‘omgeven door een fraaie tuin en vijvers’ opende in augustus 1922 haar deuren.14 Korte tijd later schonk het personeel van De Utrecht - als blijk van dankbaarheid aan de heer Ingenegeren - een zestal kunststenen siervazen en een fontein met rond bassin. De vazen werden gevuld met eenjarige beplanting en opgesteld op de bakstenen muren langs het terras. De fontein met rond bassin kreeg een plek op het plein aan de achterzijde van het hoofdgebouw. Mogelijk was de zonnewijzer (thans niet meer aanwezig) die stond opgesteld in de tuin tussen vijver en vakantiehuis ook een schenking van het personeel. De vogelvluchtopname uit 1924 geeft een prachtig overzicht van het gehele vakantie-oord. Verspreid over het terrein was een diversiteit aan beplanting aangebracht, overwegend naaldbomen en coniferen, waaronder twee markante Atlasceders aan de voorzijde van het terras. Op het terras kwamen bovenaan de trap twee kleine bomen en direct achter de beide banken een linde. Zuidelijk van het hoofdgebouw

10

Gemeente Hilvarenbeek (artikel 232) verkocht in kadastraal dj 1910 perceel 901 heide aan artikel 2885, op naam van: de naamlooze vennootschap “Levensverzekeringmaatschappij Utrecht” te Utrecht. In dj 1912 volgde de ‘stichting’ van de zogenoemde Zes Woningen. Het hernummerde perceel 961 heide werd daarna ontgonnen want de beschrijving ‘heide’ werd later doorgestreept en vervangen door ‘bouwland’. In dj 1916 volgde een ‘splitsing en vereniging’ i.v.m. de aanleg van de Kinderlaan. Het perceel ten zuiden van de Kinderlaan werd daarna omgenummerd naar 1018 ‘bouw- en weiland’ en overgebracht naar artikel 3397, op naam van: N.V. Levensverzekering Maatschappij Utrecht & Consorten, Utrecht. (Bron: KA.) 11 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Uittreksel Monumentenregister: Vakantiehuis Rustoord, monumentnr. 518906, inschrijving register: 9-10-2001. (Zie voor de volledige monumentenomschrijving bijlage I. 12 Gemeente Hilvarenbeek, sectie F, kadastrale hulpkaart 91A, dienstjaar 1923. Opgemaakt en deugdelijk verklaard te Eindhoven, den Juni 1922. Daarna: perceel 1018 ‘Hotel, garage, dennenbos, heide’, waarde ƒ580 (Bron: KA.) Zie bijlage II, afbeelding II.2. 13 De zandstenen reliëfs werden geleverd door de Haarlemsche Kunststeen-fabriek v.h. De Hoogeberg. (Bron: B.[Boon], B., De Haarlemsche Kunststeen-fabriek v.h. De Hoogeberg. In: Dieren van Huis en Hof.

Geillustreerd bijblad van Onze Tuinen. Jrg 18 (1923) no. 10, p.1. (Zie bijlage IV, afb. 4a en 4b.) 14 Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbosche courant. 20-7-1922. (Bron: Delpher, zie bijlage IV, afb.2.)

21

Afb. 2.6: Zicht vanuit het park op de west- en zuidgevel van het hoofdgebouw met daarvoor het terras en de zes opgestelde siervazen. Prentbriefkaart, ongedateerd [circa 1925]. (Bron: postcardsfrom.nl, afb.nr. nl358755.)

Afb. 2.7: Lange zichtas vanaf de achterzijde van Rustoord, over de fontein met achterliggend pad met aan weerszijden rhododendrons en rijen naaldbomen. Foto ongedateerd, circa 1930. (Bron: huizerustoord.nl.)

Afb. 2.8:’Vacantieverblijf “Rustoord”. Landgoed “de Utrecht”. Esbeek (N.B.) Zonnewijzer in het park’. Prentbriefkaart, gestempeld in 1948. Rechts op de achtergrond een rustieke bank aan het pad. (Bron: marktplaats.nl.)

22

Rustoord te Esbeek

en rond de vijver werden bijzondere solitaire loofbomen aangeplant, waaronder diverse treur- en zuilvormige bomen. Een toevoeging op het tuinontwerp van Tersteeg was een circa 260 m. lang, recht pad aan de achterzijde van het hoofdgebouw doorlopend tot aan de Dunsedijk, aan weerszijden beplant met rijen rhododendrons en naaldbomen. Kenmerkend voor de tuin- en parkaanleg is de overwegend ‘natuurlijke uitstraling’ als verlengde van de oorspronkelijke woeste gronden, met grote stukken heide, naaldbomen, een ‘ven’ (de vijver) en daardoor en omheen slingerende paden waarlangs verspreid natuurstenen keien waren neergelegd. Op enkele plekken langs de rondwandeling stonden rustiek vormgegeven bankjes. Alleen direct rondom het hoofdgebouw was gezorgd voor een meer verfijnde, intensiever te onderhouden sieraanleg met rechte paden, strakke gazons en een gesloten heesterbeplanting. Tegen de gevels van het hotel groeiden klimplanten. Zowel boven- als onderlangs het talud van het terras was een lage vakbeplanting aangebracht. Vanaf het hoofdgebouw waren er drie lange zichtlijnen naar het omliggende landschap: in oostelijke richting over het pad met aan weerszijden rhododendrons en coniferen, in zuidelijke richting over de grasparterre en vijver en in westelijke richting over het heideterrein.

Ten noorden van het hoofdgebouw lag het erf met daaraan de garage annex ketelhuis, andere bijgebouwen en een schuur met (zo lijkt het) een volière. In het verlengde van de garage lag een halfopen parkstrook, een grazig of heideterrein met verspreid staande naaldbomen en enkele paden. Noordelijk hiervan lag een recht bospad in aansluiting op de Dunsedijk, met daarachter een gesloten bos als begrenzing van het Rustoord-terrein. De heer W.P. Ingenegeren was zo verknocht aan Rustoord, dat hij zich er na zijn pensioen permanent vestigde. Hier overleed hij in het voorjaar van 1930.15

Thans nog resterend uit deze periode, binnen het onderzoeksgebied: - Trappartij met natuurstenen treden en plaveisel en gemetseld muurwerk waarop 2 zandstenen reliëfs - Twee gemetselde muurwerken met geïncorporeerde zitbanken. - Zes siervazen opgesteld over de breedte van het terras ten westen van het hoofdgebouw. De buitenste 4 vazen staan nog op hun de originele plek. De vazen die oorspronkelijk het muurwerk aan weerszijden van de trap bekroonden zijn omstreeks 2000 circa 10 m. naar buiten verplaatst, bovenop toen nieuw gemetselde sokkels. - Fontein met rond bassin temidden van een rond plantperk waarin verspreid én als rand buitenom natuurstenen of keien waren aangebracht (de huidige opgestapelde stenenranden zijn dus deels een latere toevoeging). - Twee rustieke bankjes (één ten noordwesten van het terras/hoofdgebouw en één ten zuiden van het hoofdgebouw, nabij de vijver). - IJskelder onder heuvel (tegenwoordig ingericht als gedenkplek/kapel), oorspronkelijk bekroond met een paardenkastanje, tegenwoordig een tamme kastanje. - Vijver. - Circa 260 m. lang, recht pad en aansluitend een korter gebogen zijpad, aan weerszijden beplant met rijen rhododendrons (die sinds lange tijd uitgegroeid tot een berceau). - Tracé van de toegangsweg vanaf de Lage Mierdseweg en het merendeel van de aanwezige wandelpaden (uitgevoerd in zand).

- Heide als zichtas tussen het hoofdgebouw en de Lage Mierdseweg, doch in oorsprong veel ruimer (breder) van opzet. - Grazige, open ruimte achter (ten oosten van) het ketelshuis annex garage. - Het merendeel van de opgaande beplanting in het terrein waaronder diverse monumentale en markante bomen (oa, twee Atlasceders voor en twee linden bovenop het terras, een eik in het gazon ten zuiden van het hoofdgebouw, een tamme kastanje bovenop de ijskelder, langs het pad ten zuiden van de vijver een groepje moerascipressen, een treurbeuk en een zuileik). - Keien en grote natuurstenen verspreid gesitueerd in het terrein, veelal aangebracht langs de paden en rondom de vijver.

15

Nieuwe Tilburgsche Courant, 26-4-1930. (Bron: Delpher.)

23

Afb. 2.9: Vogelvluchtopname vanuit het westen, 15 november 1946. Links achter het vakantiehuis is het grasveld met daarop twee voetbaldoelen zichtbaar. (Bron: Aviodrome.)

Afb. 2.10: Zicht vanaf de Lage Mierdseweg over het heideterrein op Rustoord. Prentbriefkaart ongedateerd [circa 1940]. (Bron: ansichtkaartenbeurs.nl, kaartnr. b_9635.)

24

Rustoord te Esbeek

2.3. Uitbreiding van tuin en park (1935-1976) Rustoord groeide in korte tijd uit tot een geliefd en druk bezocht vakantie-oord. In 1936 werd architect Paul Henri Nicolaas Briët (1894-1978), die na het overlijden van zijn compagnon J.W. Hanrath in 1932 het werk voortzette, gevraagd een ontwerp te maken voor uitbreiding van het hotel. De aanwezige, aangebouwde beheerderswoning bleef gespaard, doch de vrijstaande schuur met volière verdween. In 1938 was de bouw van de extra vleugel -met daarin onder andere een grote eetzaal- tegen de noordgevel van het hoofdgebouw voltooid. 16 Om de bezoekers van het vakantie-oord nog meer te kunnen bieden, werden enkele jaren later ten oosten van de garage annex ketelhuis een ‘speelplaats’ voor kinderen ingericht. De bestaande half open plek daarnaast werd vergroot tot een ruim grasveld, bedoeld om op te sporten. In het bos achterin het terrein, nabij de Dunsedijk, werd een tennisbaan met een rustiek tennishuisje aangelegd.17 De nieuwe terreinonderdelen zijn aangelegd volgens een ongedateerd en ongesigneerd ‘Plan tot aanleg’. (Afb. 2.11.) Wintergroene coniferen in de bosranden langs de tennisbaan zorgden voor beschutting. Mogelijk was tuinarchitect Petrus Hermannus Wattez (1871-1953) betrokken bij de inpassing van de nieuwe terreinonderdelen op Rustoord.

In elk geval was hij werkzaam op landgoed De Utrecht.18 Hij werkte veelvuldig en jarenlang samen met de Heidemij. Vanaf 1939 werd naar Wattez’ ontwerp en aanwijzingen, ten westen van de Lage Mierdseweg, het later zogenoemde Arboretum of Arnoldspark aangelegd.19 Het omstreeks 1906-1910 geplante ‘stichterslaantje’ van opgaande coniferen, gericht op de houtvesterswoning met toren, werd daarin geïncorporeerd. Aan het zuideinde van het ‘stichterslaantje’, in het centrum van de aanleg werd een grote vijver aangelegd, die vroeger ook in gebruik zou zijn geweest om hout in te wateren. Wattez beoogde met zijn ontwerp een betere verbinding te maken tussen de verschillende delen van het landgoed. Vanaf de vijver loopt bijvoorbeeld een diagonale laan door tot in het verlengde van de Prins Hendriklaan. Bovendien ontwierp Wattez een brede, oost-west georiënteerde grasstrook met aan weerszijden bomenrijen aan de noordzijde van het park, die als lange zichtas fungeert vanaf Rustoord in westelijke richting.20 In 1947 werd het wegprofiel van de Lage Mierdseweg herzien en verbreed. Daarvoor werd evenwijdig aan de weg een smalle strook grond van Rustoord afgestaan. Het wandelpad dat met een flauwe boog langs de westzijde de heide (gelegen tussen hoofdgebouw en openbare weg) doorkruiste, was deels afgesneden. Een nieuwe, meer rechte verbinding werd gemaakt evenwijdig aan de nieuwe perceelsgrens.

Nog altijd is dit in het terrein herkenbaar aan ‘hobbels’ in het padtracé, doordat de oude paden iets verdiept lagen en liggen, terwijl het nieuwere padgedeelte op maaiveldniveau ligt.21

16

HANR. 110539367. Esbeek, Vakantiehuis en aanbouw eetzaal, Levensverzekering Mij. Utrecht, 1920-1922, 1936-1938. (Bron: Het Nieuwe Instituut Rotterdam, Inventaris archief Hanrath, J.W. (Johan Wilhelm) & Briët, P.H.N. (Paul Henri Nicolaas).) 17 Gemeente Hilvarenbeek, artikel 3397, op naam van: N.V. Levensverzekering Maatschappij Utrecht & Consorten, Utrecht. In dj 1938 sprake van ‘bijbouw’, daarna 1018 hotel, garage, transform.huis, dennenbos, heide, waarde ƒ891 en ƒ9. In dj 1941 wederom ‘stichting’, daarna 1018 hotel, garage, transform.huis, schuur, heide, dennenbos, waarde ƒ891 en ƒ69. In dj 1942 ‘ruiling’, waarna Rustoord werd ondergebracht in een nieuw artikel 4302 op naam van: de Naamloze Vennootschap Levensverzekering Maatschappij “Utrecht”, te Utrecht. In dj 1942 ‘verv. vrijv.ong.’ daarna 1018 hotel, garage, erf, transformatiehuis, schuur, bouwland, bosch, weiland, vijver, wandelpark, tennisbaan [? amper leesbaar], waarde ƒ891 en ƒ69 (Bron: KA.) NB. het is merkwaardig te noemen dat er i.v.m. de vergroting van het hotel geen hulpkaart is vervaardigd. De omvang van het gebouw na de verbouwing, staat pas correct weergegeven op hulpkaart 194 uit dj 2002 ingetekend. 18 ‘[…] Voor de Ned. Heide Mij heeft de heer Wattez ontwerpen gemaakt voor het landgoed “Utrecht” te Esbeek in Noord Brabant; […]. ‘De landschapsarchitect P.H. Wattez 70 jaar’.

Artikel in Twentsch dagblad Tubantia en Enschedesche courant, 4-2-1941. (Bron: delpher.) 19 In lijn met de overige bebossing van landgoed De Utrecht, werden ook in deze parkaanleg hoofdzakelijk coniferen en naaldbomen geplant, daarom is de term ‘pinetum’ beter. De eerste boom in het Arnoldspark werd aangeplant door kinderen op 8 augustus 1939 ter ere van de geboorte van prinses Irene. (Bron: monumentaltrees.com.) 20 Na de Tweede Wereldoorlog kwam het park volledig gereed. Het Arnoldspark is genoemd naar Arnold Nengerman, de eerste directeur van de Heidemij. (Bron: Helvoirt, J. van, Historische boselementen op De Utrecht. Artikel op janvanhelvoirt.nl.) 21 Gemeente Hilvarenbeek, artikel 4302 op naam van: de Naamloze Vennootschap Levensverzekering Maatschappij “Utrecht”, te Utrecht. In dj 1949 ‘ruiling’, daarna 1097 hotel, erf, garage, transformatiehuisje, bouwland, bos, weiland, vijver, wandelpark, tennisbaan, waarde ƒ891 en ƒ69. (Bron: KA.)

25

Afb. 2.11: ‘Landgoed “De Utrecht”. Plan tot aanleg van een Tennisbaan c.a. bij Rustoord. Schaal 1/500.’ Ongedateerd en ongesigneerd. (Bron: Rentmeestersarchief Landgoed De Utrecht.)

kunstgalerie gevestigd.

Let op: noorden is links.

Dunsedijk ‘Tennisbaan’, waar een rustiek huisje bij werd geplaatst. Ter beschutting van de baan werden rondom coniferen aangeplant recht pad waarlangs ‘Rhododendrons’

slingerpad met rhododendrons

‘Grasveld’ bedoeld als sportveld

‘Schuur’ ‘Speelplaats’ met ‘wip, rekstok, schommel, zandbak en bankjes’

‘Garage’

‘Fontein’

26

Rustoord te Esbeek Rustoord

vijver

Lage Mierdseweg zichtas

‘stichterslaantje’

Afb. 2.12: ‘Landgoed “Utrecht”, Esbeek (N.B.)’, prentbriefkaart, ongedateerd [circa 1940]. Vogelvluchtopname vanuit noordelijke richting. Links op de voorgrond de zogenoemde ‘Zes Woningen’ aan de Lage Mierdseweg. Rechts in de bovenhoek de rentmeesterswoning met brandtoren. Bovenaan de foto is de aanzet van het nieuwe arboretum of pinetum (1939) zichtbaar, met de zichtas die P.H. Wattez ontwierp in het verlengde van de voorzijde van Rustoord was aangelegd. (Bron: ansichtkaartenbeurs .nl, afb.nr. b_9636.)

Afb. 2.13: Zicht vanaf de vijver op de zuidzijde van Vakantiehuis Rustoord. Foto ongedateerd, circa 1940-1950. (Bron: NA, nr. NL-HaNA_2.24.06.02_0_192-1195.)

27

Afb. 2.14: Toegang van Rustoord aan de Lage Mierdseweg. Foto 1964, fotograaf G.J. Dukker. Situatie zonder afsluitbare hekken. (Bron: RCE, doc.nr. 094.825.)

Afb. 2.15: Zicht op de achterzijde van Vakantiehuis Rustoord met daarvoor de fontein. Foto ongedateerd, circa 1950. De rhododendronbeplanting had inmiddels een behoorlijke hoogte bereikt. (Bron: NA, nr. NLHaNA_2.24.06.02_0_192-1196.)

Afb. 2.16: Rustiek huisje naast de tennisbaan, op het oostelijk deel van de parkaanleg. Originele foto vermoedelijk uit circa 1940-1960. Foto van foto, 1-4-1990, fotograaf W. van Leeuwen (prov.NB; MIP-collectie). (Bron: BHIC, id.nr. PNB001036404.)

28

Rustoord te Esbeek

Ten gevolge van de verbreding van de Lage Mierdseweg verschoof de hoofdentree van Rustoord iets in oostelijke richting. Bij de herinrichting of kort daarna zijn de twee markante 18e eeuwse zuilen aan weerszijden van de toegang geplaatst, toen nog zonder afsluitbaar hek. De zuilen waren destijds afkomstig van het eind 19e eeuwse ontginningslandgoed Hooghalen uit Drenthe. Maatschappij De Utrecht verkreeg in de jaren 30 reeds gronden nabij Hooghalen en het landgoed zelf omstreeks 1950. 22 Uit vergelijking van foto’s uit 1964 en 1990 volgt dat in tussenliggende jaren áchter de zuilen een laag ijzeren hek was geplaatst. In de jaren daaropvolgend, vonden er slechts onopvallende kleine veranderingen in het terrein van het vakantie-oord plaats, die geen gevolg hadden voor de aanleg op hoofdlijnen. 23 Uit vergelijking van de historische foto’s en prentbriefkaarten kan worden opgemaakt dat, op enig moment, een aantal bomen in het gazon ten zuiden van het hoofdgebouw zijn verwijderd. Die ingreep werd vermoedelijk gedaan omdat de boomkronen te groot werden en het vergezicht in zuidelijke richting blokkeerde. Ook het uitzicht in westelijke richting, en daarmee het zicht op het hoofdgebouw vanaf de Lage Mierdseweg, werd in stand gehouden door de bosranden aan weerszijden van de heide te beheersen en de twee Atlasceders op te kronen.

Het zicht vanaf de achterzijde van het hotel over het rechte pad richting de Dunsedijk versmalde daarentegen. De rijen rhododendrons mochten in de loop der jaren steeds hoger en breder uitgroeien. Zozeer zelfs dat er geleidelijk een indrukwekkende loofgang of berceau is ontstaan. Het is onbekend of dit vanaf het begin af aan zo door de tuinarchitect bedoeld is. De rijen naaldbomen die oorspronkelijk aan weerszijden buiten de rijen rhododondrons stonden, zijn (vermoedelijk in de jaren 70) grotendeels verwijderd om de rhododendrons meer ruimte te geven. Toen in 1965 de mijnen sloten en de vraag naar stuthout stopte, viel een belangrijke inkomstenbron van landgoed De Utrecht weg. Ten einde nieuwe exploitatiebronnen aan te boren, werd vanaf begin jaren 70 gezocht naar een oplossing hoe het landgoed beter recreatief ontwikkeld kon worden. Een plan voor de bouw van vakantiewoningen nabij Rustoord, waarbij het hoofdgebouw zou gaan functioneren als centrale voorziening met onder meer horeca, sport- en ontspanningsruimten en logiesaccommodatie kwam niet tot uitvoering. In 1976 sloot Rustoord de deuren als vakantie-oord voor Verzekeringsmaatschappij De Utrecht.

Thans nog resterend uit deze periode, binnen het onderzoeksgebied: - Grasveld ten oosten van de vroegere garage annex ketelhuis (tegenwoordig woning), hoewel thans sterk verkleind door oprukkende bosrand - Coniferen rondom vroegere tennisbaan en restanten tennishuisje en tennisnet. - Zichtas aan overzijde (westkant) Lage Mierdseweg. - Westelijke perceelsgrens, na wegverbreding. - 18e eeuwse zuilen bij de hoofdingang aan de Lage Mierdseweg (omstreeks 1950 hiernaartoe verplaatst)

22

Weblog Tuinhistorisch Genootschap Cascade. Oorspronkelijk moeten de zuilen elders hebben gestaan, men vermoed in de omgeving Amsterdam. Dankzij een foto uit 1892 is bekend dat er nagenoeg identieke zuilen (alleen voorzien van extra aftopping), mét sierlijke ijzeren hek, stonden op de voormalige buitenplaats Veen en Veelust aan de Amstel. (Bron: cascade1987.nl, ‘Huidige locatie bekend, maar waar stonden ze voordien?’ gepost op 1-2-2021.) 23 Gemeente Hilvarenbeek, artikel 4302 op naam van: de Naamloze Vennootschap Levensverzekering Maatschappij “Utrecht”, te Utrecht. In dj 1954 ‘bijbouw voor jaren en stichting’, daarna 1097 vacantiehuis, garage, erf, transformatiehuisje, vijver, tennisbaan, wandelpark, waarde ƒ993. In dj 1965 ‘voorl. splitsing’, daarna 1097 garage, erf, vakantiehuis, vijver, tennisbaan, waarde, waarde ƒ979. In dj 1968 ‘stichting’, daarna 1097 vakantiehuis, garage, erf, trafohuisje, bouwland, bos, weide, vijver, wandelpark, tennisbaan, kindercreche, speelplaats, waarde ƒ1023. In dj 1968 ‘verkoop’ [gedeelte] daarna 1182 vakantiehuis, garage, erf, bos, bouwland, trafohuisje, weiland, vijver, wandelpark, tennisbaan, kindercreche, s peelplaats, waarde ƒ1023. (Bron: KA.)

29

Afb. 2.17: Lange zichtlijn vanaf de Duivelrijtse Baan op de voorzijde van Rustoord, met halverwege het doorzicht de Lage Mierdseweg. Foto 1-41990, fotograaf W.van Leeuwen (prov.NB; MIPcollectie). (Bron: BHIC, id.nr. PNB001036403.)

Afb. 2.18: Voorzijde (westgevel) van Rustoord. Foto 1-4-1990, fotograaf W. van Leeuwen (prov.NB; MIP-collectie). (Bron: BHIC, id.nr. PNB001036405.)

Afb. 2.19: De 18e eeuwse zuilen met daarachter een (vrijstaande) lage, afsluitbare hekken. Foto 1-4-1990, fotograaf W. van Leeuwen (prov.NB; MIP-collectie). (Bron: BHIC, id.nr. PNB001036406.)

30

Rustoord te Esbeek

2.4. Hotel en kunstgalerie (na 1976) Na beëindiging van de exploitatie als vakantie-oord was het hoofdgebouw een periode gedeeltelijk in gebruik als woonhuis voor agenten van de rijkspolitie.24 Over deze periode zijn geen gegevens bekend. Foto’s uit 1990 van Rustoord, vervaardigd in het kader van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP), laten een opgeruimde maar sobere terreininrichting zien. Te zien is dat tegen de zuidgevel van het gebouw met een lage muur en daarop bevestigde vensters een afgeschermd zitterras is gecreëerd. De directe omgeving van het hoofdgebouw toont erg leeg. Vroegere sierbeplanting langs de keermuur van het terras, evenals de bomen bovenaan de trap zijn opgeruimd. De heide tussen terras en Lage Mierdseweg lijkt geplagd. Er werden plannen gemaakt om landgoed De Utrecht beter te exploiteren. In 1991 werd een voorstel voor een hotelfunctie met vakantiewoningen, in combinatie met de aanleg van een golfbaan, gedeeltelijk goedgekeurd door de instanties. Nieuwbouw of terreinwijzigingen op Rustoord werden niet uitgevoerd, wel werd de golfbaan, direct ten zuiden en oosten van Rustoord, aangelegd. Omstreeks 2000 werd het voormalig vakantiehuis met bijgebouwen en een deel van het omliggende park op erfpacht, eigendom van antiquair en kunstliefhebber Ad de Bruijn.

Rustoord werd daarna gerestaureerd en in gebruik genomen als ‘Boutique Hotel Huize Rustoord; restaurant, hotel kunstgalerie’.25 Ook de tuin- en parkaanleg werd betrokken bij de nieuwe functie. De 18e eeuwse zuilen opgesteld bij de hoofdtoegang aan de Lage Mierdseweg werden aangepast tot een afsluitbaar hek. Vanaf de toegangsweg kwam door het bos aan de noordzijde van de oude parkaanleg een nieuwe weg naar een nieuwe bezoekersparkeerplaats, aangelegd in de zichtas van de houtvesterswoning. De voormalige garage annex ketelhuis werd verbouwd tot woning. Ten noorden hiervan verrezen nieuwe schuren en opslagruimten. Aan het begin en einde van de rhododendronwandeling werd een afsluitbare ijzeren hek geplaatst. Het grindterras rondom de gebouwen werd vervangen door een klinkerverharding, waarbij het historische plaveisel tussen trap en hoofdgebouw gespaard is gebleven. Ten zuiden van het hoofdgebouw kwamen een ijzeren loofgang en een tuinpaviljoen met eigen zitplek. De oude ijskelder kreeg een invulling als gedenkplek (kapel) met rondom devote kunst. De aanwezige wandelpaden door het park lijken ongewijzigd. Evenals in het hoofdgebouw werden in het terrein tal van uiteenlopende kunst-objecten geplaatst, zowel moderne als historische en historiserende werken. In de zichtas aan de overzijde van de Lage Mierdseweg kwam een groot beeld van een schilder.

Van alle nieuwe toevoegingen en veranderingen is het volgende belangrijk. De twee oude tuinvazen die oorspronkelijk de trap voor het hoofdgebouw sierden, moesten plaats maken voor moderne sculpturen en kregen een plek op nieuwe zuilen aan weerszijden van de trap. De vormgeving en materialisering van de gemetselde zuilen zijn afgeleid van het historische muurwerk naast de centrale trap en van de banken. Gelijksoortige zuilen met moderne vazen werden geplaatst in de heide, als begeleiding van de zichtas. Ook de hoge zuilen van een nieuwe tuinpoort (aan de oostzijde van de keermuur) evenals de zuilen met sierhekwerk over de breedte van het heideterrein vooraan de Lage Mierdseweg, zijn in dezelfde stijl vervaardigd. Op en direct rondom het terras is nieuwe sierbeplanting aangebracht. Onder andere lage buxushagen en bloeiende heesters. Tegen het talud van het terras een nieuwe, uniforme heestervakbeplanting geplant, waardoor de oude bekleding van het talud met natuurstenen of keien niet langer zichtbaar is. De rhododendron langs de bosranden van het heideterrein groeide enorm uit. In het ruimere terrein zijn geen grote aanpassingen of toevoegingen in de beplanting gedaan.

24

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Uittreksel Monumentenregister: Vakantiehuis Rustoord, monumentnr. 518906, inschrijving register: 9-10-2001. (Zie voor de volledige monumentenomschrijving bijlage I. 25 Wenting (2006)

31

Afb. 2.20: Vogelvluchtopname vanuit noordwestelijke richting. Foto uit circa 2000. Situatie voor herinrichting van het terras rondom het hoofdgebouw. (Bron: facebookpagina ‘Huize Rustoord’.)

Afb. 2.22: Zicht in westelijke richting vanaf het terras over de trap richting de Lage Mierdseweg. Links en rechts van de heidestrook breed uitgegroeide rhododenrdrons in de bosranden. Situatie 2021.

Afb. 2.21: Zicht vanaf de eerste verdieping van het hoofdgebouw in oostelijke richting, over de bloeiende rhododendrons. Foto uit circa 2002. (Bron: facebookpagina ‘Huize Rustoord’.)

Afb. 2.23: Zicht in westelijke richting vanaf de heide over de Lage Mierdseweg door de open strook in het Arnoldspark. Situatie 2021.

32

Rustoord te Esbeek

Opvallend is dat er overal in het terrein veel ‘rotswerk’ is toegevoegd. In contrast met de oorspronkelijke aankleding, die meer subtiel was met grotere keien en stenen, betreft dit kleiner materiaal dat in stroken is toegepast. Voorbeelden van locaties met nieuwe rotswerk zijn de omgeving van de ijskelder, rondom de fontein en twee ‘waterwerken’ die uitmonden in de vijver. In 2001 werd het voormalige vakantiehuis met aangebouwde beheerderswoning, tezamen met de ijskelder, fontein, muurwerk, tuinvazen, evenals twee dienstwoningen, een jachthuis en tuinmanswoning (alle vier buiten het terrein van Rustoord) aangewezen als rijksmonument ‘De Utrecht Vakantiehuizen complex’. De nieuwe toevoegingen en wijzigingen die na 2000 in het terrein zijn aangebracht zijn soms subtiel maar deels zeer opvallend, waardoor het niet altijd duidelijk is wat oud en wat nieuw is. Door breed uitgegroeide boomkronen en bosranden, de (nieuwe?) rhododendronaanplant en grote kunstobjecten en bebording is de heide aan de voorzijde sterk vernauwd, waardoor het hoofdgebouw vanaf de doorgaande weg grotendeels verborgen ligt.

Voor het terrein achter (oostelijk van) het voormalige ketelhuis annex garagegebouw van Rustoord is een plan voor de bouw van appartementen ontwikkeld, dat nog niet is uitgevoerd.26 Thans nog resterend uit deze periode, binnen het onderzoeksgebied: - Klinkerverharding rondom hoofdgebouw en bijgebouwen. - Gemetselde pilaren in de heide (bekroond met moderne tuinvazen) en langs de Lage Mierdseweg (voorzien van ijzeren sierhekwerk), evenals allerlei poorten en hekwerken verspreid in het terrein. - Kleinschalig ‘rotswerk’, waaronder als padbegeleiding, rondom grondspots en de fontein, en bij twee ‘waterwerken’ die uitmonden in de vijver. - Het tuinpaviljoen met terrasje en ijzeren loofgang ten zuiden van het hoofdgebouw. - Een grote diversiteit kunstobjecten en houten zitbanken verspreid over het terrein.

Het bestemmingsplan ‘Partiële herziening bestemmingsplan Golfbaan/Verblijfsaccommodatie De Utrecht’ is op 28-2-2002 vastgesteld door de gemeenteraad en op 11-6- 2002 goedgekeurd door Gedeputeerde Staten. Voor de realisatie van vakantieappartementen is vervolgens een bouwvergunning verleend. Er zijn enkele grondwerk-zaamheden verricht. Daarna is de realisatie en de verkoop stilgevallen. 26

33

Afb. 3.1: ‘Tuinaanleg “De Byenschans” te Hilversum’, blauwdruk van het tuinontwerp getekend ‘D.F. Tersteeg, Naarden, februari 1918.’ (Bron: spec.coll. WUR, inventarisnr.29.049B.01.) NB. het zuiden is boven.

Afb. 3.2: Huis De Bijenschans met breed zicht naar de aangrenzende heide. Uitsnede van een loodrechte luchtfoto, 1945. (Bron: geoportal WUR, RAF aerial photographs, 8-4-1945, flight123run18photo3012.)

Afb. 3.3: Huis De Bijenschans, 1924. (Bron: historischeinterieursamsterdam.nl, origineel: A.H. Wegerif, Van bouwen en wonen, Rotterdam, 1924.)

34

Rustoord te Esbeek

3. BESCHOUWING

3.1. Invloeden De aanleg van het terrein rondom het vroegere Vakantiehuis Rustoord, zoals die omstreeks 1920 plaats vond, lijkt sterk beïnvloed door een drietal personen. Allereerst is dit directeur W.P. Ingenegeren (1853-1930) van Levensverzekering Maatschappij ‘De Utrecht’, die het initiatief nam voor het vakantie-oord voor zijn werknemers. Hij wordt beschreven als een groot natuurliefhebber en was reeds in 1870 begonnen met het verzamelen van boeken op het gebied van natuurhistorie, waaronder ook bijzondere plaatwerken.27 Hoewel landgoed De Utrecht door hem werd gesticht als rendabele geldbelegging, bepaalde hij ook dat bij de ontginning van het terrein gedeelten woeste grond en heidevennen als De Flaes en het Goorven bewaard bleven als natuurgebied. In het algemeen kwam de waardering voor natuurschoon en ongerept landschap in het begin van de 20e eeuw sterk in opgang. Dit uitte zich onder meer in de oprichting van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland in 1905. De vereniging ontstond als protest tegen de dreigende teloorgang van het Naardermeer door gebruik als stortplaats voor Amsterdams huisvuil. Door aankoop van het Naardermeer werd dit verhinderd. Een van de aanjagers achter dit protest (en mede-initiatiefnemer van Natuurmonumenten) was de Amsterdamse onderwijzer en natuurminnaar Jac. P. Thijsse (1865-1945).

Hij werd bij een groot publiek bekend als auteur van 18 van de 30 uitgegeven Verkade-albums met plakplaatjes over natuur en landschappen in Nederland. Zijn eerst album ‘Lente’ dateert van 1906, zijn laatste ‘Onze Groote Rivieren’ uit 1938. Bij wetenschappers en tuinarchitecten ontstond belangstelling voor plantensociologie en de eerste heemtuinen werden aangelegd. Het vak plantengeografie bijvoorbeeld werd in 1918 bij de oprichting van de Landbouwhogeschool in Wageningen op het lesprogramma geplaatst. Voor de directe omgeving van Vakantiehuis Rustoord werd een (grotendeels uitgevoerd) ontwerp gemaakt door tuinarchitect D.F. Tersteeg (1876-1942). Mogelijk werd hij door architect J.W. Hanrath op De Utrecht geïntroduceerd, vooral vanwege hun eerdere succesvolle samenwerkingen. Op dat moment hadden zij samen al verschillende werken gerealiseerd, waaronder Het Hexel in Wierden (1915-1922), De Lange Bleek in Sterksel (1916), Landhuis Saxenburg in Bloemendaal (1919-1922) en Huis Oostermeer in Ouderkerk (1920-1922). Nadien zouden zij ondermeer nog samenwerken voor Hilverbeek in ’s Graveland (1922-1925), ’t Bouwhuis in Lonneker (1924), De Hofstee in Bloemendaal (1925), Oliemolensingel in Enschede (1925), De Laak in Eindhoven (1927-1930) en Goohorst in Noordwijk (1930).