Db12 Raadsbrief Update stand van zaken schipholdossier.pdf

Ernstige geluidshinder per bron (18+) 20,0%

17,5%

15,0% 10,0% 5,0%

8,3%

11,0% 8,4%

5,4%6,5%

8,1% 4,5%

3,3%3,2%

2,9% 1,2%

1,0%1,7%

0,3%0,4%

0,0%

Teylingen

ZuidWest

Figuur 11.10: Ervaring bronnen van ernstige geluidshinder in Teylingen.

51

Bijlage 1 – Overzichtstabel Aantal vliegtuigpassages en jaargemiddelde geluidbelasting in de periode 1-11-2021 t/m 31-10-2022 Kaag en Braassem, Leimuiden Meetpost mp262 mp263

Locatie Meerewijck Drechtlaan

Aantal vliegtuigpassages 2022 nacht

dag

avond

(23-7 u) 2803 5181

(7-19 u) 31671 60930

(19-23 u) 8893 17071

Leiden

TOTAAL

Geluidbelasting vliegtuiggeluid Lden in dB

43367 83182

53,1 51,6

Aantal vliegtuigpassages 2022

Geldige metingen % 41,7 99,4

Meetpost

Locatie

nacht

dag

avond

TOTAAL

Geluidbelasting vliegtuiggeluid Lden in dB

mp149 mp141 mp161 mp139

Valkenpad Regenboogpad Broekplein Groene Maredijk

(23-7 u) 977 5547 2695 2939

(7-19 u) 26017 39946 28828 35786

(19-23 u) 8029 13305 7571 11319

35023 58798 39094 50044

45,8 46,2 47,3 46,8

99,1 97,3 95,9 99,1

Geluidbelasting vliegtuiggeluid

Geldige metingen

Lisse Meetpost mp189 mp201 mp391

Aantal vliegtuigpassages 2022 Locatie

nacht

dag

avond

TOTAAL

Lden in dB

%

Vivaldistraat Heereweg IBB-straat

(23-7 u) 1581 0 5947

(7-19 u) 30458 12649 54810

(19-23 u) 8494 3565 15710

40533 16214 76467

48,2 47,9 50,4

92,5 83,2 89,6 Geldige metingen %

Nieuwkoop Meetpost mp252 mp265 mp250

Geldige metingen %

Aantal vliegtuigpassages 2022 Locatie

nacht

dag

avond

TOTAAL

Geluidbelasting vliegtuiggeluid Lden in dB

Teylersplein Sportlaan, Zevenhoven Ambroziolaan

(23-7 u) 5296 4300 4801

(7-19 u) 59842 57190 54925

(19-23 u) 18785 16347 17025

83923 77837 76751

53,6 56,2 51,9

96,6 95,9 89,5 Geldige metingen %

Noordwijk

Aantal vliegtuigpassages 2022

Meetpost

Locatie

nacht

dag

avond

TOTAAL

Geluidbelasting vliegtuiggeluid Lden in dB

mp178 mp231

Voorstraat Alk

(23-7 u) 5028 5398

(7-19 u) 41014 21528

(19-23 u) 12002 5993

58044 32919

56,9 45,9

87,9 98,5 Geldige metingen %

Oegstgeest Meetpost mp128 mp147 mp162 UB095

Aantal vliegtuigpassages 2022 Locatie

nacht

dag

avond

TOTAAL

Geluidbelasting vliegtuiggeluid Lden in dB

Clinckenburgh Bibliotheek Lange Voort Zwembad Lange Voort Rustenburgerpad

(23-7 u) 6063 5232 5659 1165

(7-19 u) 46854 31038 43948 18338

(19-23 u) 13954 10011 13307 5658

66871 46281 62914 25161

49,9 52,6 49,7 55,5

98,8 99,3 97,7 53,5 Geldige metingen % 99,2 98,8 65,4 98,7

Teylingen Meetpost mp214 mp220 mp211 mp216

Aantal vliegtuigpassages 2022 Locatie

nacht

dag

avond

TOTAAL

Geluidbelasting vliegtuiggeluid Lden in dB

Gouverneurlaan Smirnoffstraat Bonekruidstraat, Voorhout Wilhelminalaan

(23-7 u) 7200 6660 5344 8516

(7-19 u) 64242 51676 43379 61312

(19-23 u) 18438 15699 15374 18325

89880 74035 64097 88153

49,9 50,4 50,7 49,7

52

Katwijk Meetpost

Aantal vliegtuigpassages september 2022 Locatie

nacht

dag

avond

(23-7 u)

(7-19 u)

(19-23 u)

Geluidbelasting vliegtuiggeluid

Geldige metingen

TOTAAL

Lden in dB

%

mp017

Kerkweg

24

231

87

342

47,1

60,3

mp025

Overrijn

29

360

107

496

46,2

94,0

mp015

De Ruijterstraat

84

399

123

606

46,4

95,6

Katwijk

Meetpost

Aantal vliegtuigpassages oktober 2022

Locatie

nacht

dag

avond

(23-7 u)

(7-19 u)

(19-23 u)

Geluidbelasting vliegtuiggeluid

TOTAAL

Lden in dB

Geldige metingen

%

mp017

Kerkweg

42

772

303

1117

41,9

99,8

mp025

Overrijn

39

713

270

1022

42,6

100,0

mp015

De Ruijterstraat

116

847

354

1317

42,6

100,0

53

Bijlage 2 – Toelichting meetmethodiek Waarom laten de gemeenten vliegtuiggeluid meten? Tot begin jaren 2000 ging de aandacht van het Rijk vooral uit naar het gebied dichterbij Schiphol, waar de geluidbelasting het hoogste is. Verder weg gelegen gebieden, zoals Holland Rijnland, hebben echter ook te maken met hinder door vliegtuiggeluid. De gemeenteraden in onze regio wilden ook inzicht in het vliegtuiggeluid in hun gemeenten. Het meetsysteem van Schiphol (NOMOS) had toen slechts één meetpost in onze regio, in Leiden. Daarom besloot een aantal gemeenten vanaf 2007 om zelf het vliegtuiggeluid te laten meten. De gestelde doelen hiervan zijn: ▪ Inzicht bieden in de ontwikkeling van de geluidbelasting in de gemeente. ▪ Aantonen dat geluidbelasting ook door metingen vastgesteld kan worden; een vergelijking mogelijk maken met de berekende waarden. ▪ Aan bewoners het signaal afgeven dat de gemeente ongerustheid en klachten over vliegtuiggeluid serieus neemt. De metingen kunnen niet gebruikt worden om Schiphol ‘af te rekenen’ op het vliegtuiggeluid. De Wet Luchtvaart kent alleen normen voor vliegtuiggeluid op basis van berekeningen. Die liggen vast in de zogenaamde Gelijkwaardigheidscriteria, die onderdeel uitmaken van het Nieuwe Normen en Handhavingsstelsel (NNHS). Deze criteria stellen echter een totaalplafond voor het gehele gebied rond Schiphol en zijn dus niet locatie-specifiek.

Meten en rekenen Er zijn twee manieren om erachter te komen hoeveel vliegtuiggeluid er op een plaats is: meten en rekenen. Metingen en berekeningen van dezelfde vliegtuigpassages leveren een ander resultaat op. Een berekende decibel is niet zomaar te vergelijken met een gemeten decibel. Iedere manier heeft voor- en nadelen, zodat geen manier ‘beter’ is dan de andere. Het hangt van het doel af welke methode het meest geschikt is. Meten + microfoon hoort wat u zelf hoort - niet altijd mogelijk (vanwege wind en ander stoorgeluid) - herkennen vliegtuiggeluid is lastig, fouten zijn onvermijdelijk

Rekenen + kan altijd + zekerheid + toekomstvoorspelling mogelijk - theoretische geluidproductie

Meten is geschikt om trends in de hoeveelheid vliegtuiggeluid op een plaats te bepalen. Schiphol heeft zelf al jaren een netwerk van meetposten, NOMOS genaamd. Die meetposten staan in een groot gebied rond Schiphol, zie http://nomos.schiphol.nl/. Inmiddels staan er in onze regio 6 meetposten van NOMOS: Leiden, Leimuiden, Lisse, Nieuwkoop, Warmond en Sassenheim. De gegevens van de NOMOS meetposten zijn ook opgenomen in onze rapportage. Wat meet Sensornet? De meetposten van Sensornet meten en registreren elke seconde het geluid in de omgeving. Door middel van filters in de meetpost zelf en in de centrale computer worden de vliegtuigpassages onderscheiden van het achtergrondgeluid. Het systeem registreert en berekent een heleboel gegevens, zowel per vliegtuigpassage als gemiddelden. De belangrijkste parameters zijn: Geluidniveau - Van iedere vliegtuigpassage wordt het ‘geluidniveau’ bepaald. Dit is een maat voor de hoeveelheid geluid veroorzaakt door één vliegtuig dat voorbij vliegt. Het geluidniveau kan op meerdere manieren worden uitgedrukt: ▪ Piekwaarde (LAmax): het maximale geluidniveau dat kortstondig optreedt tijdens een vliegtuigpassage; ▪ SEL-waarde: Sound Exposure Level, een maat voor de totale geluidenergie van een vliegtuigpassage. Deze maat is een combinatie van hoe hard het geluid was en hoe lang het duurde.

Geluidbelasting - Een maat voor het geluid dat door alle vliegtuigen gezamenlijk gedurende een periode wordt veroorzaakt op een bepaalde plaats. Daarbij worden de geluidniveaus van alle vliegtuigen die van het vliegveld 54

vertrekken en daarop aankomen op een voorgeschreven manier bij elkaar opgeteld. De maat voor geluidbelasting door vliegtuigen wordt uitgedrukt in dB Lden (day-evening-night). Hierbij telt geluid in de avond en nacht extra zwaar mee. Voor de handhaving van Schiphol gelden normen voor de geluidbelasting gedurende een jaar. De Wet Luchtvaart schrijft voor dat de geluidbelasting berekend wordt (niet gemeten). Aantallen vliegtuigpassages – Het aantal succesvol gemeten vliegtuigpassages per uur van de dag, per dagdeel, maand of jaar. Hoe meet Sensornet? De meetposten van Sensornet bestaan uit een microfoon en een computer die op het dak van een gebouw van maximaal twee verdiepingen geplaatst zijn. De computer bekijkt of het gemeten geluid overeenkomt met dat van een vliegtuig. Zo ja, dan wordt deze gebeurtenis geregistreerd en doorgegeven aan de server van Sensornet. De gemeten geluidniveaus van al het geluid (dus niet alleen vliegtuigen) zijn live te volgen op internet via www.sensornet.nl/project/ Vliegtuigherkenning Sensornet gebruikt meerdere manieren tegelijk om vliegtuiggeluid te herkennen: ▪ Transpondergegevens: De meeste vliegtuigen (> 90%) hebben een ADS-B transponder aan boord die gegevens uitzendt over de positie van dat vliegtuig.

Indien Sensornet met haar ontvanger de transponder van een vliegtuig in de buurt van een meetpost registreert, is de kans zeer groot dat een gemeten geluidpiek van dat vliegtuig afkomstig is. ▪ Patroonherkenning: Het systeem kijkt ook naar de kans dat het geluid van een vliegtuig afkomstig kan zijn, gebaseerd op de karakteristieken van het geluid. Wanneer die kans meer dan 50% is, wordt de gebeurtenis meegeteld als vliegtuigpassage. ▪ Driehoeksbepaling: De meetposten van Sensornet staan niet op zich, maar zijn opgesteld in ‘meetdriehoeken’. Daardoor kan de computer vliegtuigen herkennen: een specifiek geluidpatroon dat binnen zeer korte tijd op meerdere meetposten wordt gemeten kan alleen maar van een vliegtuig afkomstig zijn. Iets anders kan zich immers niet zo snel verplaatsen. Indien er maar 2 meetposten staan in een gemeente is de betrouwbaarheid minder groot. Betrouwbaarheid meetsysteem Sensornet De grootste uitdaging bij het meten van vliegtuiggeluid is om het te onderscheiden van het achtergrondgeluid, zoals voorbijrijdende auto’s, brommers of motoren, of harde wind. Vooral bij zachte vliegtuigpassages, die verder van Schiphol veel voorkomen, is dit moeilijk. Hierbij zijn hoofdzakelijk 3 soorten fouten mogelijk: 1. 2. 3.

Een geluid dat niet van een vliegtuig komt, wordt ten onrechte wel als vliegtuig aangemerkt. Een geluid dat wel van een vliegtuig komt, wordt ten onrechte niet herkend. De vliegtuigpassage wordt te hard aangegeven door cumulatie met achtergrondgeluiden.

Omdat de eerste 2 soorten fouten tegengesteld zijn, is het niet mogelijk beide fouten uit te sluiten: een meetsysteem dat is ingesteld om vooral de eerste fout te vermijden, maakt vaker de tweede fout, en omgekeerd. NOMOS (het meetsysteem van Schiphol) is ingesteld om vooral de eerste fout te vermijden. Het doet dit o.a. door alle zachte vliegtuigpassages (met een piek lager dan 60-65 decibel) niet mee te tellen; hiermee voorkomt NOMOS dat omgevingsgeluid ten onrechte wordt aangemerkt als vliegtuiggeluid. Sensornet zoekt een evenwicht tussen de eerste en tweede soort fout. Dat betekent dat NOMOS en Sensornet per geregistreerde vliegtuigpassage ongeveer dezelfde hoeveelheid geluid meten, maar dat NOMOS minder vliegtuigpassages registreert. De 3e fout is duidelijk zichtbaar op bijvoorbeeld oudejaarsdag: er worden dan extreem hoge geluiden gemeten als er tegelijk met een vliegtuigpassage vuurwerk wordt afgestoken. Om die reden zijn de metingen op oudejaarsdag en op andere tijden met een zeer hoog achtergrondniveau (bijv. bouwwerkzaamheden) niet meegenomen.

55

Onderzoek naar meetsystemen Het onderzoeksbureau Ardea bracht in juni 2012 een rapportage 1 uit over vergelijkend onderzoek naar een aantal meetsystemen rond Schiphol, waaronder Sensornet. De bevindingen zijn: ▪ Alle meetsystemen hebben een nauwkeurigheid (foutmarge) van 1-2 dB ▪ De totale eindnauwkeurigheid wordt vooral bepaald door de meetomstandigheden, zoals meteo, afstand tot het vliegpad en reflecties in de omgeving. Dit kan een grotere spreiding in resultaten (3-5 dB) opleveren. De andere systemen zoals NOMOS gebruiken geen driehoeksmetingen, maar zeer gevoelige microfoons en geavanceerde software om het vliegtuiggeluid te onderscheiden. Geconstateerd is dat de meetposten van NOMOS aanzienlijk minder vliegtuigbewegingen registreren dan Sensornet. Locaties meetposten Er staan in de regio Holland Rijnland 21 meetposten van Sensornet. Deze zijn hoofdzakelijk geplaatst op gemeentelijke gebouwen zoals gemeentehuizen en scholen. Een aantal meetposten staat op woningen. Het functioneren van een meetpost is afhankelijk van de medewerking van de gebouwbeheerder. Bij scholen bijvoorbeeld gebeurt het wel eens dat een storing niet direct verholpen kan worden, omdat de school dicht is (vakantie). De interne gegevensopslag van de meetposten is echter groot, waardoor ook bij een langdurige onderbreking van de verbinding meestal geen gegevens verloren gaan.

Sensornet heeft een storingscoördinator, die bij storingen meteen actie onderneemt. Tabel 2.1: Meetposten Sensornet in de regio Holland Rijnland gemeente locatie nummer meetpost Kaag en Braassem Meerewijck, Leimuiden 262 Drechtlaan, Leimuiden 263 Katwijk Kerkweg, Valkenburg UB017 Overrijn, Katwijk UB025 De Ruijterstraat, Rijnsburg UB015 Leiden Valkenpad 149 Regenboogpad 141 Broekplein 161 Groene Maredijk 139 Lisse Vivaldistraat 189 Heereweg 201 Ina Boudier Bakkerstraat 391 Nieuwkoop Teylersplein, Nieuwveen 252 Ambroziolaan, Nieuwveen 250 Sportlaan, Zevenhoven 265 Noordwijk Voorstraat 178 Alk 231 Oegstgeest Clinckenburgh 128 Winkelcentrum Lange Voort 147 Zwembad Poelmeer 162 Rustenburgerpad UB095 Teylingen J.P. Gouverneurlaan, Sassenheim 214 Smirnoffstraat, Sassenheim 220 Wilhelminalaan, Sassenheim 216 Bonekruidstraat, Voorhout 211

1 Rapport ‘Technische beschrijving vliegtuig geluidmeetsystemen: Luistervink, Nomos, Sensornet’, kenmerk 25971JGA1.016,

d.d. 1 juni 2012, opgesteld door Ardea acoustics & consult.

56

Bijlage 3 – Banenstelsel, geluid en vliegpaden

Jaargemiddelde berekende geluidbelasting in de nacht Lnight (bron BAS)

48 dB 40 dB

43 dB

Hierboven staan de Lnight-geluidcontouren rond Schiphol van het gebruiksjaar 2014 (recenter is niet aanwezig), van resp. 48, 43 en 40 dB Lnight. Deze wijken zowel in vorm als in weergegeven waarden af van de L dencontouren. De Lden-contouren omvatten de gebieden waar de berekende geluidbelasting gedurende het gehele etmaal meer is dan 48 dB(A), terwijl de Lnight-contouren de gebieden omvatten waar de berekende geluidbelasting tussen 23.00 en 7.00 uur meer is dan 40 dB(A). De Lden is een door de Europese Unie gekozen maat voor de beoordeling van de door mensen ondervonden hinder als gevolg van omgevingsgeluid. De Lnight is een maat voor de beoordeling van de gezondheidseffecten (in dit geval slaapverstoringen) bij mensen door nachtelijk geluid. (Bron BAS)

57

Onderstaande kaarten geven een indicatie van de vliegpaden en aantallen vliegbewegingen in een gemiddeld jaar boven de Leidse Regio/Bollenstreek van en naar de Kaagbaan (en Zwanenburgbaan). In de nacht wordt uitsluitend de oranje route gevlogen. Landend verkeer Leidse Regio en Bollenstreek (bron BAS 2016)

Startend verkeer Leidse regio en Bollenstreek (bron BAS 2016)

58

Onderstaande kaarten geven een indicatie van de vliegpaden en aantallen vliegtuigbewegingen boven het Groene Hart in een gemiddeld jaar. In de nacht wordt de oranje route gevlogen naar de Zwanenburgbaan. Landend verkeer Nieuwkoop en Groene Hart (bron BAS 2016)

Startend verkeer Nieuwkoop en Groene Hart (bron BAS 2016)

59

Jaargemiddelde berekende geluidbelasting etmaalwaarden in Lden (bron BAS 2016)

60

Bijlage 4 – Verklarende woordenlijst BAS: Bewoners Aanspreekpunt Schiphol (o.a. klachtenlijn). BRS: Bestuurlijke Regie Schiphol: overlegorgaan van uitsluitend overheidsorganen in de periferie van Schiphol. Dit platform, waarin in totaal 56 gemeenten en 4 provincies zijn vertegenwoordigd, fungeert als officiële gesprekspartner voor het Rijk met deze bestuurslagen. CDA: Continuous Descent Approach: geluidarme glijvluchtnadering met motoren stationair draaiend. Cluster Groene Hart: overlegorgaan samengesteld uit gemeenten die geheel of gedeeltelijk binnen een bepaalde contour in de invloedsfeer van de Aalsmeerbaan liggen. Dit platform is bedoeld als eerste trap ter bespreking van regiostandpunten om in te brengen bij de BRS. In cluster Groene Hart zijn onder meer vertegenwoordigd de gemeenten Alphen aan den Rijn, Bodegrtaven-Reeuwijk, Nieuwkoop en de provincie Zuid Holland. Cluster ZuidWest: overlegorgaan samengesteld uit gemeenten die geheel of gedeeltelijk binnen een bepaalde contour in de invloedsfeer van de Kaagbaan liggen. Dit platform is bedoeld als eerste trap ter bespreking van regiostandpunten om in te brengen bij de BRS. In cluster ZuidWest zijn vertegenwoordigd de gemeenten Kaag en Braassen, Katwijk, Leiden, Leiderdorp, Hillegom, Lisse, Noordwijk, Oegstgeest, Teylingen en de provincie Zuid Holland.

Geluidniveau: Dit is een maat voor de hoeveelheid geluid veroorzaakt door één vliegtuig dat voorbij vliegt. Het geluidniveau kan op meerdere manieren worden uitgedrukt: ▪ Piekwaarde – het maximale geluidniveau dat kortstondig optreedt gedurende een passage ▪ SEL-waarde – Sound Exposure Level, een maat voor de totale geluidenergie van een vliegtuigpassage. Deze maat is een combinatie van hoe hard het geluid was en hoe lang het duurde. Geluidbelasting: Een maat voor het geluid dat door alle vliegtuigen gezamenlijk gedurende een jaar wordt veroorzaakt op een bepaalde plaats. Daarbij worden de geluidniveaus van alle vliegtuigen die van het vliegveld vertrekken en daarop aankomen op een voorgeschreven manier bij elkaar opgeteld. De maat voor geluidbelasting door vliegtuigen (maar ook van wegverkeerslawaai en spoorweglawaai) is decibel Lden Hierbij telt het geluid in de avond en nacht extra zwaar mee. ILT: Inspectie Leefomgeving en Transport, handhavingsdienst van ministerie I&W. LVNL: Luchtverkeersleiding Nederland. Lden: De Lden (Engels: Level day-evening-night) is de EU-maat om de geluidbelasting door omgevingslawaai uit te drukken. Voor de bepaling van Lden wordt het etmaal in drie periodes verdeeld: ▪ dagperiode 7.00-19.00 uur ▪ avondperiode 19.00-23.00 uur ▪ nachtperiode 23.00-07.00 uur Per periode wordt het equivalente geluidniveau over een jaar bepaald.

Bij de avond- en de nachtwaarde wordt vervolgens een straffactor van respectievelijk 5 en 10 dB opgeteld. De Lden is het logaritmisch gemiddelde van de dag-, avond- en nachtwaarde, waarbij gebruik wordt gemaakt van een 'energetische' middeling. Dit betekent dat de duur van elke periode ook wordt meegewogen. 61

20 Ke contour/ LIB-5 contour: Een maat voor geluidbelasting door vliegtuiggeluid, ontwikkeld in de jaren ‘60 door prof. Kosten. Deze maat ligt ten grondslag aan de geluidcontour die beperkend is voor woningbouw, de 20 Ke-contour, ook wel LIB-5contour, uit het Luchthaven Indeling Besluit. Vliegtuigpassages lager dan 65 dB worden niet meegeteld in de berekening. NADP-2: Noise Abatement Departure Procedure-2; vliegtuig stijgt minder snel maar accelereert harder. Daardoor wordt brandstof bespaard. De effecten op hinderbeleving staan ter discussie en worden nader onderzocht. NOMOS: Het geluidmeetsysteem van Schiphol (Noise Monitoring System). SEL-waarde: Het SEL (Sound Exposure Level) is een A-gewogen maat voor het geluid tijdens een gehele vliegtuigbeweging (in tegenstelling tot de LAmax). Het SEL vormt de basis om onder andere de Lden en de Lnight te berekenen. Slot: Tijdsperiode waarbinnen een vliegtuig mag opstijgen of landen, vrijgegeven door de Slotcoördinator. Tweede baanpreferentie regel: Deze regel bepaalt dat een tweede start- of landingsbaan pas wordt ingezet als het aanbod meer bedraagt dan de beschikbare capaciteit van de eerste start- of landingsbaan. In de baanpreferentietabel voor de dag behoren de Kaagbaan en de Aalsmeerbaan tot de meest preferente baancombinatie voor starts bij zuidelijk baangebruik.

De Kaagbaan vormt daarbij de primaire startbaan en de Aalsmeerbaan de secundaire startbaan. De secundaire baan wordt voor starts ingezet als het aanbod meer bedraagt dan de beschikbare capaciteit van de primaire baan. Voor de baancombinatie Kaagbaan en Aalsmeerbaan betekent dit dat naarmate het aanbod voor starts bij zuidelijk baangebruik toeneemt, de Aalsmeerbaan vaker als tweede startbaan wordt ingezet. Vierde baan regel: Met deze regel wordt een maximum gesteld op het aantal bewegingen dat op een dag en gedurende een jaar op de vierde baan wordt afgehandeld, tijdens momenten dat zowel twee start- als twee landingsbanen tegelijkertijd in gebruik zijn. Hierbij is de vierde baan gedefinieerd als de start- of landingsbaan met het minst aantal vliegbewegingen tijdens een aaneengesloten periode dat vier banen tegelijkertijd in gebruik zijn, niet zijnde de Kaagbaan of Polderbaan. Vliegtuigpassage: Een hoorbare en meetbare passage van een vliegtuig. Of een passage hoorbaar is hangt af van omgevingsfactoren, zoals verkeer, wind en weerkaatsing of absorptie door de bodem.

62