Db01 Raadsbrief Officiële status Nationaal Park voor gebied Hollandse Duinen

Deze kenmerken zijn uitgebreid beschreven in zowel een landschapsbiografie, waterplannen als meerdere LESA’s (zie ook paragraaf 3.5). D. de wezenlijke kenmerken van het gebied zijn verzekerd (artikel 2, lid 1d en artikel 6). 3.2 Toelichting kwaliteitseis ecosystemen (artikel 3) De biodiversiteit is bijzonder hoog in het gehele samenwerkingsgebied door de overgangen tussen verschillende ecosys- temen en landschapstypen. In 2018 telden tientallen onderzoekers, beheerders en vrijwilligers bijna 7000 soorten. De 4.894 ha aan Natura 2000-gebieden in het officiële nationaal parkgebied vormen de ruggen- graat van Nationaal Park Hollandse Duinen. De diverse aanwijzings- en wijzigingsbe- sluiten onder de Habitatrichtlijn onder- strepen dat de ecosystemen hier van grote kwaliteit zijn. In ons nationaal park liggen aanzienlijke oppervlaktes van prioritaire ha- bitats, waarvoor Nederland een bijzondere verantwoordelijkheid heeft in de Europese Unie (zie tabel 3.1). De kwaliteit van de overige ecosystemen in het officiële nationaal parkgebied is be- schreven in de oorspronkelijke aanvraag. In tabel 3.2 is aangegeven waar deze informatie te vinden is in de documenten.

32 Tabel 3.1: habitattypen en habitatsoorten in de Natura 2000-gebieden van Hollandse Duinen Deel van Kennemerland- Zuid18 / 19 / 20 Coepel- duynen21 / 22 Berkheide & Meijendel23 / 24 / 25 Westduinpark & Wapendal26 Solleveld & Kapittel- duinen27 / 28 H2110 Embryonale wandelende duinen ✔ ✔ ✔ ✔ H2120 Wandelende duinen op de strandwal met Ammophila arenaria (“witte duinen”) ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ H2130 Vastgelegde kustduinen met kruidvegetatie (“grijze duinen”) ✔* 17 ✔* ✔* ✔* ✔* H2150 Atlantische vastgelegde ontkalkte duinen (Calluno-Ulicetea) ✔* ✔* ✔* H2160 Duinen met Hippophaë rhamnoides ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ H2170 Duinen met Salix repens ssp. Argentea (Salicion arenariae) ✔ H2180 Beboste duinen van het Atlantische, continentale en boreale gebied ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ H2190 Vochtige duinvalleien ✔ ✔ ✔ ✔ H7210 Kalkhoudende moerassen met Cladium mariscus en soorten van het Caricion davallianae ✔* 33 Deel van | Coepel- | Berkheide & | Westduinpark | Solleveld Kennemerland- | duynen21 / 22 | Meijendel23 / | & Wapendal26 | & Kapittel- Zuid18 / 19 / 20 | 24 / 25 | duinen27 / 28 H3140 Kalkhoudende oligo-mesotrofe wateren met benthische Chara spp.

| ✔ vegetaties H6430 Voedselrijke zoomvormende ruigten van het laagland, en van de | ✔ montane en alpiene zones H1014 Nauwe korfslak (Vertigo angustior) | ✔ | ✔ | ✔ H1318 Meervleermuis (Myotis dasycneme) | ✔ | ✔ H1903 Groenknolorchis (Liparis loeselii) | ✔ | ✔ H1149 Kleine modderkruiper (Cobitis taenia) | ✔ | ✔ H1166 Kamsalamander (Triturus cristatus) | ✔ 17. | Prioritaire soorten zijn met een sterretje (*) aangeduid. 18. | Programmadirectie Natura 2000 (2013). Besluit Natura 2000-gebied 088 Kennemerland-Zuid. 19. | Programmadirectie Natura 2000 (2014). Wijzigingsbesluit Natura 2000-gebied 088 Kennemerland-Zuid. 20. | Directoraat-generaal Natuur en Visserij (2022). Wijzigingsbesluit Habitatrichtlijngebieden vanwege aanwezige waarden. 21. | Programmadirectie Natura 2000 (2009). Besluit Natura 2000-gebied 096 Coepelduynen. 22. | Directoraat-generaal Natuur en Visserij (2022). Wijzigingsbesluit Habitatrichtlijngebieden vanwege aanwezige waarden. 23. | Programmadirectie Natura 2000 (2013). Besluit Natura 2000-gebied 097 Meijendel & Berkheide. 24 . | Programmadirectie Natura 2000 (2014). Wijzigingsbesluit Natura 2000-gebied 097 Meijendel & Berkheide. 25. | Directoraat-generaal Natuur en Visserij (2022). Wijzigingsbesluit Habitatrichtlijngebieden vanwege aanwezige waarden. 26. | Programmadirectie Natura 2000 (2011). Besluit Natura 2000-gebied 098 Westduinpark & Wapendal. 27.

| Programmadirectie Natura 2000 (2011). Besluit Natura 2000-gebied 099 Solleveld & Kapittelduinen. 28. | Ministerie van Economische Zaken (2017). Wijzigingsbesluit Natura 2000-gebied 099 Solleveld & Kapittelduinen. Tabel 3.2: Leeswijzer m.b.t. informatie over de kwaliteitseis ecosystemen | zeereep waarbij het herstellen van de natuurlijke dynamiek hand in hand gaat Document | Informatie | Relevante pagina’s | met waterveiligheid. Statusaanvraag Nationaal Park | Kwaliteiten | 9 t/m 12, | •Drinkwaterwinning Hollandse Duinen | Hollandse Duinen | 16 t/m 20 | Waar in het verleden (1875-1955) de waterwinning tot verdroging van het duingebied leidde, is de waterwinning Landschapsbiografie Nationaal | Natuurgebieden | 54 t/m 69, | tegenwoordig volledig in balans met de Park Hollandse Duinen | met menselijke | 103 t/m 105 | infiltratie van sterk voorgezuiverd rivier- invloeden | water in de duinen. Door de hoeveel- heid en de kwaliteit van het infiltratie- Landschapsstrategie Nationaal | Kenschets | 10 t/m 20 | water dat is ingebracht, bestaat er sinds Park Hollandse Duinen | Hollandse Duinen | het begin van deze eeuw weer een nieuw evenwicht tussen de natuur en de waterwinning.

Waar waterwinning plaatsvindt zijn de grondwaterstanden De beleidsregel stelt dat menselijk ge- | natuurlijke en flexibele manier om het | in het duin hersteld en is de oorspron- bruik en beheer geen negatieve invloed | achterland te beschermen tegen de | kelijke zoetwaterbel is weer aangevuld. op het ecosysteemmogen hebben. Voor | zee en de gevolgen van klimaatveran- | Buiten de waterwingebieden speelt twee vormen van menselijk gebruik | dering door optimaal gebruik maakt | verdroging wel op een aantal locaties. wordt hier nader op ingegaan, deze wer- | van natuurlijke dynamiek. Hiermee blijft | In de duin- en drinkwatergebieden zijn den ook genoemd in het eerdere advies | er ruimte voor andere functies van de | de afgelopen drie decennia grootscha- van de Commissie Nationale Parken: | kust, zoals natuur, recreatie en drinkwa- | lige natuurherstelprojecten uitgevoerd. terwinning. Rijkswaterstaat houdt met | Tegenwoordig kan men spreken van •Kustversterking | zandsuppleties de basiskustlijn in stand. | een positief effect op de hydrologie Om erosie van onze kust te voorko- | Onze partners de Hoogheemraad- | in de duinen en binnenduinrand. De men wordt de kustlijn versterkt met | schappen en terreinbeheerders zoals | huidige infiltratieplassen functioneren zandsuppleties en het pilotproject de | Dunea, Staatsbosbeheer en Stichting | als duinmeren, incl.

bijpassende flora Zandmotor. Dit is – in tegenstelling tot | Het Zuid-Hollands Landschap werken | zoals kranswieren en fauna zoals kroon- harde dammen en dijken – de meest | intensief samen in projecten in de | eenden. Naast het op peil houden van 35 grondwaterstanden en de aanvulling | 3.3 Toelichting kwaliteitseis bijzonder | wetenschappers en vrijwilligers jaarlijks van de zoetwaterbel zorgt de infiltratie | natuurwetenschappelijk, educatief en | onderzoek gedaan. De nabijheid tot de er ook voor dat de waterafhankelijke | recreatief belang (artikel 4) | stedelijke omgeving heeft ervoor gezorgd natuur in de duinen zoals kwelplassen | De bijzondere biodiversiteit, processen en | dat hier zelfs een aantal van de oudste en vochtige duinvalleien toekomstbe- | geomorfologie van het officiële nationaal | natuurwerkgroepen van Nederland nog stending is voor klimaatverandering. Er | parkgebied zorgen ervoor dat er al meer | altijd actief zijn. is een uitgebreid grondwatermeetnet | dan een eeuw wetenschappelijk onder- dat wordt gebruikt voor de kalibratie | zoek plaatsvindt. Zo deed Dr. Abraham | De diverse gebieden zijn goed beleef- van numerieke grondwatermodellen, | Schierbeek in 1922 bijv.

een oproep in De | baar32 en er is een ruim aanbod van zowel effectenstudies en monitoringsverplich- | Levende Natuur (1922) om de natuur in | educatieprogramma’s als educatieve tingen vanuit de vergunningen. Be- | Meijendel te gaan bestuderen. Dit was de | plekken. Niet alleen fysieke bestemmin- heerder en partner Dunea zorgt via een | start van talloze onderzoeken, o.a. door | gen in natuurgebieden zoals bezoekers- beleid van netto positieve impact dat | beroemde onderzoekers, zoals A . Schier- | centrum de Tapuit en de Duincampus elk drinkwaterproject integraal en met | beek, Niko Tinbergen, Jan Boerboom en | in Meijendel of Villa Ockenburgh, maar winst voor de natuur wordt uitgevoerd. | Gerrit Jan de Bruyn. Alleen al over Meijen- | ook door excursies door partners als IVN, De focus ligt daarbij met name op het | del verschenen tussen 1972 en 2022 bijna | KNNV, de Natuurschool en terreinbeheer- herstellen van processen en habitat- | 700 artikelen.29 En ook vandaag de dag | ders Dunea, Staatsbosbeheer en Stichting typen met een prioritaire opgave. Het | wordt er nog altijd actueel en relevant | Het Zuid-Hollands Landschap. Ook op is de verwachting dat de grondwater- | onderzoek gedaan, zoals het recente | cultureel gebied is er veel te beleven en bel ook in de toekomst een essentieel | proefschrift van Van der Hagen over de | te leren.

Zo omvat het officiële nationaal onderdeel uitmaakt van de drinkwa- | relatie tussen stikstof, begrazing door | parkgebied een groot deel van de bijna tervoorziening voor de inwoners in dit | vee en konijnen.30 De natuurlijke rijkdom | 80 buitenplaatsen, landgoederen en gedeelte van Nederland. | in het gebied is bijzonder goed gedocu- | kastelen in de Landgoederenzone van menteerd31 en er wordt door honderden | Zuid-Holland. In ons samenwerkingsge- bied is de aandacht nog groter: er zijn ook nationale en internationale collecties te bewonderen in musea zoals Mauritshuis, 29. | Dunea, Staatsbosbeheer, Universiteit Leiden en NPHD (2022). Holland’s Duinen nr 81. | Voorlinden, Kunstmuseum Den Haag, 30. | Hagen HGJM van (2022). Rabbits rule. Evaluating livestock grazing in coastal sand dunes of | Museon, Naturalis, Museum Panora- Meijendel, the Netherlands. Thesis Wageningen University. | ma Mesdag. Het verhaal en belang van 31. | Dunea, Staatsbosbeheer, EIS en Waarneming.nl (2020). Holland’s Duinen nr 75. 32. | Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd (2023). Draagkrachtonderzoek Nationaal Park Hollandse Duinen. Nationaal Park Hollandse Duinen wordt 36 daarnaast ook verteld door druk bezoch- | Tabel 3.3: leeswijzer m.b.t.

informatie over de kwaliteitseis bijzonder te bestemmingen en partners zoals de | natuurwetenschappelijk, educatief en recreatief belang bloementuin van Keukenhof, Corpus en Duinrell (zie ook perspectieven 3, 4 en 5 in | Document | Informatie | Relevante paragraaf 2.2) | pagina’s Naar de juiste balans tussen bijzondere | Statusaanvraag Nationaal Park | Kwaliteiten Hollandse | 9 t/m 12, waarden en recreatie wordt voortdurend | Hollandse Duinen | Duinen | 16 t/m 20 onderzoek gedaan. Ons bezoekersma- nagement gaat uit van een combinatie van spreiden en concentreren (zie ook | Landschapsbiografie Nationaal | Duinen en strand als | 93 t/m 97 paragraaf 2.2). Recent innovatief onder- | Park Hollandse Duinen | recreatief landschap zoek33 naar de huidige zonering tussen recreatief gebruik en zeldzame en kwets- | Landschapsstrategie Nationaal | Kenschets Hollandse | 10 t/m 20 bare natuur in de Natura 2000-gebie- | Park Hollandse Duinen | Duinen den van Hollandse Duinen laat zien dat de terreinbeheerders de recreatiedruk bewust en effectief reguleren met behulp | Uitvoeringsprogramma | Concrete projecten rondom | 6 t/m 46, van zonering. Natuur is sturend voor de | Nationaal Park Hollandse | versterken waarden, zone- | 53 t/m 59 huidige recreatieve inrichting van Natura | Duinen 2021-2025 | ring, educatie en onderzoek 2000-gebieden.

Dat wil zeggen: recreatie is grotendeels gericht op het bescher- men van zeldzame en kwetsbare natuur. 69,8% van de Natura 2000-gebieden is daarom niet of extensief opengesteld. De kwaliteit van het bijzonder natuurwe- tenschappelijk, educatief en recreatief belang in het officiële nationaal parkge- | 33. | Engeldorp Gastelaars, van B.H.G., Meeberg, van de M. en Lycklama, T. (2024). Natuur- en bied is ook beschreven in de oorspronke- | recreatieprofielenkaarten Nationaal Park Hollandse Duinen. Inzicht in het huidige recreatieve gebruik en recreatiegevoelige natuur in de Natura 2000 gebieden van NPHD. NPHD, Dunea, lijke aanvraag. In tabel 3.3 is aangegeven | Staatsbosbeheer en de provincie Zuid-Holland. 37 waar deze informatie te vinden is in de documenten. 3.4 Toelichting kwaliteitseis grote schoonheid (artikel 5) De eigenheid en uniciteit van Nationaal Park Hollandse Duinen ten opzichte van andere gebieden is helder gedocumen- teerd in de Landschapsbiografie Nati- onaal Park Hollandse Duinen34. Hierin wordt o.a. de ontstaansgeschiedenis, de cultuurhistorie, de biotische en abiotische zichtbaarheid beschreven. De complexi- teit en de gelaagdheid van het gebied, zo bepalend voor de identiteit van het gebied en haar inwoners, komt ook uitge- breid aan de orde.

Het officiële Nationaal Park gebied van NPHD wordt geken- merkt door een aantal unieke landschap- pelijke karakteristieken: 1) De Hollandse duinenkust is de groot- ste goed zichtbare geologische struc- tuur van West-Nederland; 2) Door het duinreliëf, de begroeiing en de afwezigheid van wegen en bebou- wing onderscheidt de duinenkust zich van het vlakke achterland; 3) Dit contrast is in Nederland met name duidelijk in de soms abrupte over- gang tussen het officiële nationaal parkgebied en het bijna volledig door mensen vormgegeven en dichtbevolk- te achterland in het samenwerkings- gebied. 4) Al meer dan 6000 jaar beschermen de strandwallen en duinen het vlakke en laaggelegen achterland tegen de zee; 5) De duinenkust is een landschap dat gevormd is door natuurlijke processen als verstuiving, sedimentatie, veen- groei en kustafslag. Aan het strand en in de duinen is de vormende kracht van water, zand en wind nog steeds te ervaren en het landschap is nog steeds in beweging; 6) In de prehistorie en vroege middel- eeuwen behoorde het kustlandschap tot de dichtstbevolkte gebieden van Nederland.

Tegenwoordig wordt dit oude kustlandschap in het duinge- bied bedekt en geconserveerd door jonge duinen; 7) Achter het vrijwel onbebouwde strand- en duingebied van Nationaal Park Hollandse Duinen ligt misschien wel een van de dichtst bevolkte en meest intensief gebruikte regio’s van Europa, de zuidelijke kant van de Randstad; 8) Bij de inrichting en ontwikkeling van het gebied maakte de mens gebruik van het patroon van strandwallen en vlakten, dat tot vandaag in zowel het stedelijke als agrarische landschap zichtbaar is gebleven. De strandwal- len direct achter de duinen waren de oudst bewoonbare delen van Holland. Door de aanleg van parken en buiten- huizen ontstond daar vanaf de zeven- tiende eeuw een arcadisch landschap, dat steeds opnieuw zijn aantrekkings- kracht bleef uitoefenen. Nog steeds wordt het landschap direct achter de duinen bij bijvoorbeeld Wassenaar en Den Haag bepaald door fraaie buiten- plaatsen, kastelen en parken. 9) Terwijl het achterland zich ontwikkelde tot een van de dichtst bevolkte gebie- den van Europa bleven de kustduinen en het strand een leeg natuurgebied. 34. Neefjes, J. (2018). Landschapsbiografie Nationaal Park Hollandse Duinen. Historisch-landschappelijke karakteristieken en hun ontstaan. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Staatsbosbeheer.

38 10) Hoewel dit onbebouwde duingebied natuurlijk oogt en natuurlijke pro- cessen er de ruimte krijgen, heeft de mens door ontbossing, helmaanplant, landbouwontginningen of jacht een stempel op het duinlandschap ge- drukt. De sporen van menselijke aan- wezigheid, zoals wegen, oude akkers of bewoningsplaatsen vervagen vaak snel door verstuiving of overgroeiing met struweel. Toch zijn die oude men- selijke sporen op veel plekken nog zichtbaar en beleefbaar. 11) Anders dan veel andere Europese kustgebieden, is de Hollandse kust slechts relatief beperkt bebouwd geraakt. De vijf direct aan zee gelegen kustplaatsen in het samenwerkings- gebied zijn niet meer dan ‘incidenten’ binnen de langgerekte duinzone. 12) De oorsprong van de meeste kust- plaatsen ligt in de visserij, maar vanaf de negentiende eeuw ontwikkelden de meeste vissersdorpen zich tot badplaatsen, vaak met fraaie hotels, boulevards en uitspanningen. In de Tweede Wereldoorlog bouwden de Duitse bezetters direct aan zee hun westelijke verdedigingslinie, de Atlan- tikwall. De historische kustplaatsen moesten ervoor wijken. In de duinen zijn nog veel resten te zien van deze lange verdedigingslinie. Na de Tweede Wereldoorlog werden de kustplaatsen in een typerende Wederopbouwstijl hersteld. De kustplaatsen zijn nu in eerste instantie badplaatsen, met veel toeristische voorzieningen.

Elke kustplaats doorliep een eigen ontwik- keling en kreeg zodoende een eigen karakter; 13) In de twintigste eeuw kregen de dui- nen nieuwe vormen van gebruik. Niet jacht en agrarische medegebruik wa- ren bepalend, zoals eeuwenlang het geval was geweest, maar kustverdedi- ging, drinkwaterwinning, recreatie en de opkomst van natuurbescherming en natuurontwikkeling; 14) Hoewel al deze ontwikkelingen hun sporen nalieten in het landschap, bleef het natuurlijke karakter van het oude duinlandschap op de voorgrond staan; 15) Terwijl de Randstad, het Westland en de Bollenstreek zich verder ontwikkel- den bleef het duingebied grotendeels ‘leeg’. Dat leidde tot scherpe land- schappelijke contrasten op de over- gang van duingebied naar achterland. 39 Tabel 3.4: leeswijzer m.b.t. informatie over de kwaliteitseis grote schoonheid | sche ecologie zijn onderzocht en be- schreven in onze Landschapsbiografie Document | Informatie | Relevante pa- | (zie de kenmerken in paragraaf 3.4). De gina’s | huidige situatie en opgaven voor de toekomst is op hoofdlijnen onderzocht en Statusaanvraag Nationaal Park | Kwaliteiten | 9 t/m 12, | beschreven in onze Landschapsstrategie.

Hollandse Duinen | Hollandse Duinen, | 16 t/m 20, 39 | De belangrijkste drukfactor op de natuur kernwaarden en | en op de andere ‘kenmerkende waarden’ hoofdboodschap | van het officiële nationaal parkgebied is de grote ruimtelijke druk die samen- hangt met de toenemende bevolking Landschapsbiografie Nationaal | Ontstaan, cultuur- | Gehele | in dit deel van de randstad. Toenemen- Park Hollandse Duinen | geschiedenis, dynamiek | document | de versnippering ligt op de loer en de en gelaagdheid | bezoekdruk in natuur- en recreatiegebie- den neemt toe. Voor het tegengaan van Landschapsstrategie Nationaal | Kenschets | 10 t/m 20 | versnippering en het beschermen van Park Hollandse Duinen | Hollandse Duinen | bestaande waarden zijn de deelnemen- de overheden en natuur- en waterbe- heerders aan zet. De netwerkorganisatie Uitvoeringsprogramma | Kernboodschap | 50 t/m 51 | Hollandse Duinen agendeert eventuele Nationaal Park Hollandse | knelpunten en bespreekt dit met de Duinen 2021-2025 | betrokken partijen. De keuze om enkel gebieden op te nemen in onze status- vraag die al verankerd zijn in het omge- vingsbeleid (zie paragraaf 3.1) sluit aan bij De eigenheid en uniciteit van Hollandse | ven waar deze informatie te vinden is in | deze werkwijze. Duinen is ook uitgewerkt in een mer- | de documenten. kengids die wij aan het doorontwikkelen | Om de toenemende bezoekdruk in goe- zijn.

De ‘grote schoonheid’ van Hollandse | 3.5 Toelichting verzekeren wezenlijke | de banen te leiden zet Hollandse Duinen Duinen is ook beschreven in de oorspron- | kenmerken gebied (artikel 6) | in op bezoekersmanagement, zodat de kelijke aanvraag. In tabel 3.4 is aangege- | De landschapsgeschiedenis en histori- | waarde van natuur en de recreatieve 40 beleving daarvan niet verslechteren. Nationaal Park Hollandse Duinen, de provincie Zuid-Holland, gemeenten en terreinbeheerders werken samen aan dit thema. Hierbij wordt niet alleen inzicht verkregen in de huidige situatie, maar ook wordt er nieuw recreatieaanbod gerealiseerd buiten de natuurkernen van Hollandse Duinen om daarmee de bezoekdruk in de duinen verlichten. De waarde Water is verankerd in de oppervlaktewateren die zijn aangewezen vanuit de Kaderrichtlijn Water. De doelen rondom ecologische en chemische waterkwaliteit, bedreigingen en status van deze wateren zijn beschreven in het Regionaal Waterprogramma Zuid-Hol- land 2022-202735. De meest belangrijke bedreigingen zijn het gebrek aan natuur- lijke overgangen tussen water en land, verhoogde concentraties aan nutriënten en bestrijdingsmiddelen en extra druk van zoute kwel door zeespiegelstijging. De provincie Zuid-Holland en de water- schappen werken intensief samen om 35. Provincie Zuid-Holland (2022). Regionaal waterprogramma Zuid-Holland 2022-2027.

41 met een reeks aan maatregelen de kwali- | is gedetailleerd onderzoek gedaan naar | • Natuurdoelanalyses Natura 2000. teit van deze waarde te verbeteren, zoals | o.a. de huidige abiotiek, biotiek, doelen | 97 Berkheide & Meijendel.38 monitoring en handhaving en aanleg van | en knelpunten via meerdere natuurdoe- | • Natuurdoelanalyses Natura 2000. natuurvriendelijke oevers. | lanalyses (NDA’s). In deze analyses wordt | 98 Westduinpark & Wapenveld.39 o.a. inzicht gekregen in het doelbereik | • Natuurdoelanalyses Natura 2000. De waarden Cultuur, Erfgoed en Recreatie | van kenmerkende elementen als dyna- | 88 Kennemerland-Zuid.40 zijn verankerd in diverse beschermingsre- | miek, habitattypen en -soorten (zie ook | • Natuurdoelanalyse Natura 2000. gimes in de provinciale omgevingsverorde- | paragraaf 3.2). Hiervoor zijn verschillende | Methodieken.41 ning (zie paragraaf 3.1), o.a. op het gebied | studies uitgevoerd, waaronder LESA’s | • Landschapsecologische systeemanaly- van herkenbaarheid, uniciteit, kwetsbaar- | op zowel systeemniveau als individuele | se Mient Kool tuin en Groene Zone.42 heid en richtpunten.

De belangrijkste | gebieden, die wij aan onze aangepaste bedreigingen rondom cultuur en erfgoed | statusaanvraag toevoegen: | Naast de genoemde ruimtedruk en zijn mogelijke nieuwe ruimtelijke ontwik- | bezoekdruk zijn er diverse bedreigingen kelingen en achterstallig onderhoud. De | • Natuurdoelanalyses Natura 2000. | voor deze waarde, waaronder gebrek provincie Zuid-Holland en partners zoals | Solleveld en Kapittelduinen.36 | aan dynamiek, verzuring van de bossen, landgoedeigenaren werken o.a. samen in | • Natuurdoelanalyses Natura 2000. | exoten en voortgaande successie. Door zogenaamde Erfgoedlijnen om via projec- | 96 Coepelduynen.37 | de provincie Zuid-Holland en de natuur- ten landgoederen en collecties te bewaren, herstellen en beleefbaar te maken. De recreatiegebieden die in het officiële natio- naal parkgebied zijn opgenomen, kunnen | 36. | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco (2021). Natuurdoelanalyses Natura 2000. Solleveld en een rol spelen in de opvang van recreanten | Kapittelduinen. Provincie Zuid-Holland. waarmee natuurkernen worden ontlast. Op | 37. | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco. (2022). Natuurdoelanalyses Natura 2000. 96 Coepelduynen. deze manier dragen ze bij aan het bezoe- | Provincie Zuid-Holland. 38. | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco. (2022). Natuurdoelanalyses Natura 2000. 97 Berkheide & kersmanagement. | Meijendel. Provincie Zuid-Holland.

39. | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco. (2022). Natuurdoelanalyses Natura 2000. 98 Westduinpark & Het grootste percentage van het officiële | Wapenveld. Provincie Zuid-Holland. 40. | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco. (2022). Natuurdoelanalyses Natura 2000. 88 Kennemerland- nationaal parkgebied omvat de waar- | Zuid. Provincie Zuid-Holland. de Natuur. Deze waarde is verankerd in | 41. | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco (2023). Natuurdoelanalyse Natura 2000. Methodieken. gebieden met Natura 2000-status, NNN | Provincie Zuid-Holland. 42. | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco (2024). Landschapsecologische systeemanalyse Mient of de gemeentelijke functie Natuur. Er | Kooltuin & Groene Zone. Provincie Zuid-Holland. 42 beheerders wordt er hard gewerkt aan zowel bestaande beheermaatregelen, zo- als maaien en afvoeren, begrazing en het realiseren van NNN-verbindingen, als de evaluatie en het bijstellen van de huidige provinciale Natura 2000-beheerplannen. Het versterken van de wezenlijke kenmer- ken van het officiële nationaal parkgebied is ook beschreven in de oorspronkelijke aanvraag. In tabel 3.5 is aangegeven waar dit in te vinden is in de documenten. Tabel 3.5: leeswijzer t.b.v.

informatie over het versterken van wezenlijke kenmerken en waarden Document Informatie Relevante pa- gina’s Landschapsbiografie Nationaal Park Hollandse Duinen Landschaps- geschiedenis en historische ecologie Gehele document Landschapsstrategie Nationaal Park Hollandse Duinen Urgentie en ontwikkelkansen 21 t/m 23, 30 t/m 56 Uitvoeringsprogramma Nationaal Park Hollandse Duinen 2021-2025 Ontwikkelkansen 5 t/m 48 43 4. Draagvlak voor Hollandse Duinen Ons initiatief begon in 2016 met een bidbook en een coalitie van 40 partijen. In slechts acht jaar ligt er een duidelijke governance-structuur, zijn de ambities vertaald in concrete projecten en werken we inmiddels met 62 partners aan het versterken en verantwoord beleven van de prachtige Hollandse Duinen. Er is veel draagvlak bij onze partners voor onze aanpak en de 18.314 ha van de aan- gepaste begrenzing waarvoor wij nu de status van nationaal park aanvragen, zoals o.a. bevestigd door: • de colleges van Burgemeester en Wethouders van alle deelnemende gemeenten: Noordwijk, Hillegom, Lisse, Teylingen, Oegstgeest, Leiden, Katwijk, Wassenaar, Voorschoten, Leidschen- dam-Voorburg, Den Haag, Rijswijk, West- land en Rotterdam (Hoek van Holland); • de colleges van Dijkgraaf en Hoog- heemraden van de Hoogheemraad- schappen van Delfland en Rijnland; • de natuurbeheerders Dunea, Staatsbos- beheer en Stichting Het Zuid-Hollands Landschap.

De aanpassing op onze aangehouden aan- vraag met de ruimtelijke contouren van een officieel nationaal parkgebied binnen een samenwerkingsgebied geeft een nieu- we dynamiek aan onze samenwerking. We zien het advies van de Commissie Nationale Parken en het besluit van de Minister van LVVN met vertrouwen tegemoet. We kijken er naar uit om met onze partners verder te werken aan onze gezamenlijke doelen in zowel ons samen- werkingsgebied als het officiële nationaal parkgebied! 44 Definities en afkortingen Besturingspartner Type partnerschap waarmee een partner een SOK afsluit met de Stichting Nationaal Park Hollandse Duinen voor een periode, waarmee cofinanciering wordt ingebracht en er zitting kan worden genomen in de stuurgroep. Bezoekersmanagement Alle vormen van beheer die grip geven op het sturen van bezoekersstromen en het gedrag van bezoekers. Habitat- en Vogelrichtlijn Europese richtlijnen die zijn verankerd in de Nederlandse Wet Natuurbescherming en de Omgevingswet. De Habitatrichtlijn beschermd bepaalde dier- en planten-soorten en hun gebieden. De Vogelrichtlijn beschermd vogelsoorten en belangrijke over- winteringsgebieden van trekvogels.

Habitattypen en habitatsoorten Ecosysteemtypen (zoals grijze duinen) en specifieke soorten (zoals de meervleermuis) die in een als Habitatrichtlijngebied aangewezen natuurgebied zijn opgenomen met als doel het behouden of vergroten van de (kwaliteit van) oppervlakte/ populatieomvang. IPBES Intergouvernementeel Platform voor Biodiversiteit en Ecosysteemdiensten KRW Kaderrichtlijn Water LESA LandschapsEcologische SysteemAnalyse Living Lab B7 NWA onderzoeksprogramma ontstaan uit het gedachtegoed van en ter ondersteuning van het Deltaplan Biodiversiteits- herstel. Een consortium werkt aan een betere biodiversiteit in de bollenstreek, gelegen in Hollandse Duinen 45 NNN Natuur Netwerk Nederland: het samenhangende netwerk van bestaande en gewenste verbindingen om natuurgebieden in Nederland met elkaar te verbinden. NPB Nationale Parken Bureau Parkpoorten Bestemmingen in Hollandse Duinen van een bepaald schaal- niveau, die zijn ingericht om bezoekers op een verantwoorde wij- ze natuur te laten beleven door een combinatie van recreatieve voorzieningen, informatie en infrastructuur en daarmee ook natuur elders ontlasten. Officiële nationaal parkgebied De gebieden binnen het samenwerkingsgebied van Hollandse Duinen waarvoor de officiële status van nationaal park wordt aangevraagd.

Operationele / overige partner Soort partnerschap binnen NPHD: deze partners ondersteunen de netwerkorganisatie NPHD met woord en daad, zoals met advies, zichtbaarheid of kleinschalige projecten. Ontwikkelgebieden Ontwikkelgebieden zijn gebieden rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden die (kunnen) worden ontwikkeld met als doel bepaalde drukfactoren in Natura 2000-gebieden te verminde- ren. Het gaat hierin vooral over het verminderen van recreatie- druk en opheffen van barrières. LNV Het toenmalige Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. LTO Land- en Tuinbouworganisatie LVVN Het huidige ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Natura 2000-gebied Natuurgebied dat is aangewezen als Habitatrichtlijn en/of Vogelrichtlijn gebied. Het doel van Natura 2000 is om minimaal 10% van de natuur in de Europese Unie te beschermen. NDA Natuurdoelanalyse NDFF Nationale Database Flora en Fauna NIOO-KNAW Nederlands Instituut voor Ecologie NME Natuur- en milieueducatie 46 Parkways Parkways zijn een hoogwaardig netwerk van recreatieve hoofdroutes voor fietsen, wandelen, paardrijden en varen. We verbeteren bestaande routes en realiseren ontbrekende schakels. De routes zijn gekoppeld aan grote landschappelijke lijnen en structuren in het gebied. De Parkways zijn recreatieve, maar door beplanting ook natuurlijke, groene linten door het landschap.

Langs de routes worden markante verblijfs- en uitzichtplekken gecreëerd. Prioritaire instandhoudingsdoelstelling Dit zijn habitattypen en -soorten die gevaar lopen te verdwijnen en waarvoor in een bepaald Natura 2000-gebied een bijzondere verantwoordelijkheid wordt gedragen voor de instandhouding daarvan. Recreanten Inwoners uit de nabije omgeving die buitenshuis activiteiten ondernemen in hun vrijetijd. Het zijn activiteiten met een vrijetijdsmotief, zoals wandelen, cultuurbezoek, horeca, etc. Recreatie Alle activiteiten die iemand voor zijn plezier onderneemt in zijn vrije tijd. Recreatieve routenetwerken Fiets-, wandel-, ruiter-, men- en vaarroutes die bewegwijzerd en met elkaar verbonden zijn. Ze vormen een netwerk, bijvoorbeeld via knooppunten, en worden doorgaans als onderdeel van een vrijetijdsactiviteit gevolgd. Recreatieve voorzieningen en infrastructuur Voorzieningen voor de recreant zoals horeca, uitkijkpunten, kijkwanden, bezoekerscentra, bankjes, prullenbakken en toiletvoorzieningen. Infrastructuur gaat o.a. over wandel-, fiets-, kano- en ruiterpaden. Rode Lijsten Een Rode lijst is een overzicht van soorten die uit Nederland zijn verdwenen of dreigen te verdwijnen. Dit wordt bepaald op basis van zeldzaamheid en/of negatieve trend. De lijsten worden periodiek vastgesteld door de Minister van LVVN.

Samenwerkingsgebied Het gehele gebied waarin 62 partijen als netwerkorganisatie samenwerken aan de ambities van Hollandse Duinen om de am- bities en doelen binnen het officiële nationaal park te behalen. SNP Samenwerkingsverband Nationale Parken SOK SamenwerkingsOvereenKomst Strategisch partner Type partnerschap waarvan de partner minimaal trekker is van een strategisch project/programma en bijdraagt aan de strategische ontwikkeling. Partners die een SOK afsluiten met de stichting zitten 1-2 keer per jaar bij de stuurgroep. 47 Zonering Een gebiedsindeling gebaseerd op functies en kenmerken van deelgebieden. Functies en kenmerken kunnen wel of niet gecombineerd worden in ruimte en/of tijd. ZH-PLG Zuid-Hollands Programma Landelijk Gebied Stichting Nationaal Park Hollandse Duinen De Stichting functioneert als rechtspersoon die de belangen van NPHD behartigt Stuurgroep Vertegenwoordig van de besturingspartners. Hierin vindt afstemming en sturing plaats op voortgang van het lopende Uitvoeringsprogramma, de aanpak van de werkorganisatie, verder brengen inhoudelijke ambities en het afleggen van ver- antwoording over de besteding van de bijgedragen middelen. Toeristen Bezoekers die buiten hun eigen omgeving vrije tijd doorbrengen.

Uitvoeringsprogramma De verzameling van projecten die door alle partners van NPHD uitgevoerd worden en die bijdragen aan de realisatie van de doelen en meerwaarde creëren voor alle partners. VVM Vereniging van Milieuprofessionals Werkorganisatie De uitvoeringsorganisatie van de stichting en haar besturings- partners, gericht op o.a. het realiseren van het door alle partners vastgestelde Uitvoeringsprogramma 2021-2025 door ondersteu- ning te bieden aan de partners die voor de uitvoering zorgen. 48 Literatuurlijst | Bourgondië voorbij. De Nederlanden 1250-1650. Liber alumnorum Wim Blockmans. Leiden, 288-302. • | Directoraat-generaal Natuur en Visserij (2022). Wijzigingsbesluit Habitatrichtlijngebieden vanwege aanwezige waarden. • | Dunea, Staatsbosbeheer, EIS en Waarneming.nl (2020). • | Adviescommissie Nationale Parken (2021). Advies aanvraag | Holland’s Duinen nr 75. statustoewijzing Nationaal Park Hollandse Duinen. | • | Dunea, Staatsbosbeheer, Universiteit Leiden en Nationaal Park • | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco (2021). | Hollandse Duinen (2022). Holland’s Duinen nr 81. Natuurdoelanalyses Natura 2000. Solleveld en Kapittelduinen. | • | Engeldorp Gastelaars, van B.H.G., Meeberg, van de M. en Provincie Zuid-Holland. | Lycklama, T. (2024). Natuur- en recreatieprofielenkaarten • | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco (2023). | Nationaal Park Hollandse Duinen.

Inzicht in het huidige Natuurdoelanalyse Natura 2000. Methodieken. Provincie | recreatieve gebruik en recreatiegevoelige natuur in de Natura Zuid-Holland. | 2000 gebieden van NPHD. Nationaal Park Hollandse Duinen, • | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco. (2022). | Dunea, Staatsbosbeheer en de provincie Zuid-Holland Natuurdoelanalyses Natura 2000. 96 Coepelduynen. | • | Hagen HGJM van (2022). Rabbits rule. Evaluating livestock Provincie Zuid-Holland. | grazing in coastal sand dunes of Meijendel, the Netherlands. • | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco. (2022). | Thesis Wageningen University. Natuurdoelanalyses Natura 2000. 97 Berkheide & Meijendel. | • | Minister voor Natuur en Stikstof, C. van der Wal-Zeggelink Provincie Zuid-Holland. | (2024). Beleidsregel aanwijzing nationale parken • | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco. (2022). | (nr. WJZ/52780336). Staatscourant 2024 nr. 13722. Natuurdoelanalyses Natura 2000. 98 Westduinpark | • | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties & Wapenveld. Provincie Zuid-Holland. | (2024). Handreiking. Overgangsgebieden in transitie naar • | Arcadis, Royal HasKoningDHV en Sweco. (2022). | iconische cultuurlandschappen. Natuurdoelanalyses Natura 2000. 88 Kennemerland-Zuid. | • | Ministerie van Economische Zaken (2017). Wijzigingsbesluit Provincie Zuid-Holland. | Natura 2000-gebied 099 Solleveld & Kapittelduinen.

• | Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd (2023). Draagkrachtonderzoek | • | Ministerie van LNV (2021, kenmerk DGNVLG / 21244855). Nationaal Park Hollandse Duinen. | Statusaanvraag Nationaal Park Hollandse Duinen. • | Dam, P. J.E.M. van (2010) ‘Leidse professoren eisen hofkonijnen. | • | Ministerie van LNV (2023). Beleidsprogramma Nationale Een nieuw betekenis voor een oud emolument in | Parken 2024-2030. vroeg-modern Holland,’ in: L . Sicking, M. Damen (red.) 49 • | Nationale Parken Bureau (2018). De standaard voor de | • | Veenstra, A . (2020). Landschapsstrategie Nationaal Park gebiedsaanduiding nationaal park - werkversie mei 2018. | Hollandse Duinen. • | Neef jes, J. (2018). Landschapsbiografie Nationaal Park | • | Waasdorp, A . (2009). Belangrijke graven in Solleveld: Hollandse Duinen. Historisch-landschappelijke karakteristieken | nieuwe gegevens over het vroegmiddeleeuwse grafveld. en hun ontstaan. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en | Holland’s Duinen nr 53. Staatsbosbeheer • | Nationaal Park Hollandse Duinen (2016). Waar natuur stad en zee verbindt, Onze ambities voor Nationaal Park Hollandse Duinen. • | Nationaal Park Hollandse Duinen (2020). Statusaanvraag Nationaal Park Hollandse Duinen. Een Nationaal Park Nieuwe Stijl dat stad en natuur verbindt. • | Nationaal Park Hollandse Duinen (2020). Uitvoeringsprogramma Nationaal Park Hollandse Duinen 2021-2025.

• | Programmadirectie Natura 2000 (2009). Besluit Natura 2000-gebied 096 Coepelduynen. • | Programmadirectie Natura 2000 (2011). Besluit Natura 2000-gebied 098 Westduinpark & Wapendal. • | Programmadirectie Natura 2000 (2011). Besluit Natura 2000-gebied 099 Solleveld & Kapittelduinen. • | Programmadirectie Natura 2000 (2013). Besluit Natura 2000-gebied 097 Meijendel & Berkheide. • | Programmadirectie Natura 2000 (2013). Besluit Natura 2000-gebied 088 Kennemerland-Zuid. • | Programmadirectie Natura 2000 (2014). Wijzigingsbesluit Natura 2000-gebied 097 Meijendel & Berkheide. • | Programmadirectie Natura 2000 (2014). Wijzigingsbesluit Natura 2000-gebied 088 Kennemerland-Zuid. • | Provincie Zuid-Holland (2022). Regionaal waterprogramma Zuid-Holland 2022-2027.

50 Bijlagen Bijlage 1 Kaart van het officiële nationaal parkgebied Delft Gouda Brielle Hillegom Nootdorp Schiedam Maassluis Naaldwijk Berkel en Rodenrijs Bodegraven Sassenheim Schoonhoven Leidschendam Alphen aan den Rijn Katwijk aan Zee Hoek van Holland Leiden Rotterdam Zoetermeer Den Haag M24 02 02234 NPHD begrenzingsbepaling_uitwerking_4_losse_kaarten_aug2024_A4 - 8/29/2024 0 52.5 km Officiële nationaal park gebied Samenwerkingsgebied Nationaal Park Hollandse Duinen 52 Bijlage 2 beschermingsregimes in het officiële nationaal parkgebied Delft Gouda Brielle Hillegom Nootdorp Schiedam Maassluis Naaldwijk Berkel en Rodenrijs Bodegraven Sassenheim Schoonhoven Leidschendam Alphen aan den Rijn Katwijk aan Zee Hoek van Holland Leiden Rotterdam Zoetermeer Den Haag 's-Gravenhage Hillegom Katwijk Leiden Lisse Noordwijk Oegstgeest Rotterdam Rijswijk (ZH.) Voorschoten Wassenaar Teylingen Westland Leidschendam-Voorburg M24 02 02234 NPHD begrenzingsbepaling_uitwerking_4_losse_kaarten_aug2024_A4 - 8/29/2024 0 52.5 km Natura 2000 Samenwerkingsgebied Natuur Gemeentegrenzen Natuur Netwerk Nederland Natuur Netwerk Nederland grote wateren en Noordzee 'gemeentelijke' natuur 53 Delft Gouda Hillegom Nootdorp Schiedam Maassluis Naaldwijk Berkel en Rodenrijs Bodegraven Sassenheim Schoonhoven Leidschendam Alphen aan den Rijn Katwijk aan Zee Hoek van Holland Leiden Rotterdam Zoetermeer Den Haag

's-Gravenhage Hillegom Katwijk Leiden Lisse Noordwijk Oegstgeest Rotterdam Rijswijk (ZH.) Voorschoten Wassenaar Teylingen Westland Leidschendam-Voorburg M24 02 02234 NPHD begrenzingsbepaling_uitwerking_4_losse_kaarten_aug2024_A4 - 8/29/2024 0 52.5 km Kroonjuweel cultureel erfgoed Samenwerkingsgebied Cultuur, erfgoed en recreatie Gemeentegrenzen Beschermd grasland in de bollenstreek Landgoedbiotoop Recreatie 54 Delft Gouda Brielle Hillegom Nootdorp Schiedam Maassluis Naaldwijk Berkel en Rodenrijs Bodegraven Sassenheim Schoonhoven Leidschendam Alphen aan den Rijn Katwijk aan Zee Hoek van Holland Leiden Rotterdam Zoetermeer Den Haag 's-Gravenhage Hillegom Katwijk Leiden Lisse Noordwijk Oegstgeest Rotterdam Rijswijk (ZH.) Voorschoten Wassenaar Teylingen Westland Leidschendam-Voorburg M24 02 02234 NPHD begrenzingsbepaling_uitwerking_4_losse_kaarten_aug2024_A4 - 8/29/2024 0 52.5 km Kader Richtlijn Water (KRW) oppervlaktewaterlichamen Samenwerkingsgebied Water Gemeentegrenzen 55 © Blackbird Studio, september 2024 Opdrachtgever Nationaal Park Hollandse Duinen www.nationaalparkhollandseduinen.nl Auteur B. van Engeldorp Gastelaars Blackbird Studio Dr. de Bruijnestraat 29 2351 PB Leiderdorp www.blackbird-studio.nl Begeleidingscommissie G. Leltz (Nationaal Park Hollandse Duinen) M. Hage (Nationaal Park Hollandse Duinen) T. Hummelen (Nationaal Park Hollandse Duinen) E.

van Dam (provincie Zuid-Holland) Ontwerp T2 Creatieve Communicatie i.s.m. Knalgroen Grafisch Ontwerp Foto’s Beeldbank Nationaal Park Hollandse Duinen Colofon