D10 EBDB, verslag Economische Agenda 2018-2021.pdf
Tekst van het document
V E R S L AG E CO N O M I S C H E AG E N DA VO O R TG A N G
E B D B
DEEL 1
1 2 1
Colofon
Inhoud
ECONOMIC BOARD
4
Samen succesvol
De Economic Board Duin- en Bollenstreek (EBDB) is in 2018 opgericht door de vijf gemeenten
7
Het woord is aan...
Hillegom, Lisse, Teylingen, Noordwijk en Katwijk. De board heeft een duidelijke opdracht,
8
Tijdlijn
namelijk het aanjagen en regisseren van de Economische Agenda van de Duin- en Bollenstreek.
10
Jan van Rijn
Doel is om de economische prestaties van de regio te verbeteren. Daarbij is er veel aandacht
12
Jan Bout
voor een goed woonklimaat, bereikbaarheid, greenport, toerisme, space en zorg.
14
Jaap Smit
16
Lars Flinkerbusch
UITGEVER Economic Board Duin- en Bollenstreek (EBDB)
18
De kracht van verbinding
CONCEPT & DESIGN 52 graden noorderbreedte, Noordwijkerhout
19
Het woord is aan...
COPY Woordgeregeld, Lisse
20
Space
In deze uitgave zijn foto’s gebruikt van onder andere Flower Science, Greeenport Ontwikkelings-
21
Toerisme
maatschappij (GOM), KAVB, Stichting Noordwijk Marketing, ESA ESTEC, Space Expo,
22
Greenport
Richard Smit, René Faas, Marcel Verheggen, Ard Nieuwenhuizen, Sven van der Vlugt en Els Bax.
23
Health
24
Impact van de coronacrisis
27
Het woord is aan...
heid is betracht, bestaat de mogelijkheid dat bepaalde informatie (na verloop van tijd) verouderd
28
Manifest van de regio
is of niet (meer) correct is. EBDB aanvaardt geen aansprakelijkheid voor de eventuele schade
30
Economic Forum Duin- en Bollenstreek
die zou kunnen voortvloeien uit het gebruik van gegevens uit de door ons gecreëerde publicatie
32
Een slimme streek aan de slag
en kan geen garanties geven met betrekking tot de aard en de inhoud daarvan.
34
Een slimme streek kijkt vooruit
Hoewel bij de samenstelling van de inhoud van deze publicatie de grootst mogelijke zorgvuldig-
info@ebdb.nl www.ebdb.nl
2
3
D
Samen SUCCESVOL
e Duin- en Bollenstreek is een van de meest welvarende en aantrekkelijke woongebieden van Nederland. Desondanks blijven de
economische groei en dynamiek daarbij achter. De grote uitdaging voor het bedrijfsleven, onderwijs en overheid is de economische potentie
Voor u ligt een inhoudelijk verslag van de activiteiten
van de totale regio te benutten en te versterken. En zo samen, over gemeentegrenzen heen, te zorgen voor een duurzaam en vitaal funda-
en resultaten van de Economic Board Duin- en
ment dat past bij de belangen van huidige en toekomstige generaties.
Bollenstreek (EBDB) t/m mei 2021. In dit verslag Maart 2018 is de EBDB gestart als nieuw initiatief, gedragen door de
staat niet de EBDB centraal, maar de noodzakelijke
gemeenten Hillegom, Lisse, Teylingen, Noordwijk en Noordwijkerhout.
economische bloei van onze krachtige en prachtige regio.
Vertrekpunt was invulling te geven aan de Economische Agenda 2018-2021 en zodoende de regionale economie te versterken. Die agenda bestaat voor een deel uit reeds bestaande businesscases en bijbehorende projecten en voor een deel uit nieuwe initiatieven. LEES VERDER
EBDB: DOOR EN VOOR DE REGIO
zetten ze in ter ondersteuning van de Economische Agenda. Ze hebben
De leden van de board zijn vertegenwoordigers van de overheid, het
een ambassadeurs- en netwerkrol, besluiten over het leveren van bijdragen
bedrijfsleven en het onderwijs. Ze opereren op strategisch niveau en
aan businesscases, zorgen voor afstemming en kunnen nieuwe businesscases/
primair als raad van toezicht van de stichting. Hun kennis en netwerk
projecten aandragen.
JAN BOUT
PAULETTE TIMMERMAN
ARIE VAN ERK
WENDY VERKLEIJ
WILLY SPAAN
MARCO BEIJERSBERGEN
JOS VRANKEN
VOORZITTER
DIRECTEUR ZELF-
BURGEMEESTER
BURGEMEESTER
OUD VOORZITTER RAAD VAN
DIRECTEUR COSINE EN
DIRECTEUR NEDERLANDS BUREAU
ECONOMIC BOARD
STANDIGE KLINIEKEN
VAN HILLEGOM
VAN NOORDWIJK
BESTUUR LEIDS UNIVERSITAIR
HOOGLERAAR NATUUR-
VOOR TOERISME & CONGRESSEN (NBTC)
“Samen werken aan een
NEDERLAND
“Wij stimuleren partijen
“Samen investeren in een
MEDISCH CENTRUM
KUNDE UNIVERSITEIT
“De bezoekerseconomie biedt vele kansen
win-winsituatie. Samen
“Economische ontwik-
om samen te werken
economisch gezonde en
“Regionale samenwerking is in
VAN LEIDEN
voor de streek. De sociaal-maatschappelijke
werken aan een veer-
keling en een gezonde
zodat kansen voor
duurzame Duin- en Bollen-
de Duin- en Bollenstreek een
“Een gezonde regio vraagt
een economische waarden voor de streek
krachtige en prachtige
aantrekkelijke leef-
regionale ontwikkeling
streek. Kansen zien en
voorwaarde voor de succesvolle
om innovatieve bedrijven.
zijn indrukwekkend en divers. De kansen
Duin- en Bollenstreek.
omgeving gaan hand in
voortvarend worden
benutten mét onze bedrijven
implementatie van een Econo-
De sterke aanwezigheid van
zullen met vereende krachten en streek-
Dat moeten we voor én
hand. Voor jong en oud,
opgepakt. Dat is de
en kennisinstellingen. Dat
mische Agenda. Het is mooi
ruimtevaart in onze regio
breed moeten worden benut en verzilverd.
met elkaar doen.”
nu en in de toekomst!”
kracht van de
is het belangrijkste doel
om te zien dat bestuurders en
kunnen we prachtig inzetten
Naast een gezamenlijke visie en ambitie
Economic Board.”
van de Economic Board,
raadsleden in alle gemeenten
om bedrijven aan te trekken
vraagt dit o.a. durf en lef om in (en om)
ook in deze bijzondere tijd.”
van deze mooie streek de samen-
en innovatie in alle sectoren
de streek grensoverschrijdend te denken
werking heel belangrijk vinden.”
aan te jagen.”
en te gaan handelen.”
4
5
Het woord is aan...
Economic Board zet de koers uit, treedt op als ambassadeur, aanjager, verbinder en netwerker We werken samen met hotels in de regio, zijn De coronacrisis dwingt overheid en bedrijfsleven
actief binnen de KHN en werken mee aan acties
om beter samen te werken. Die samenwerking
en vragen vanuit het onderwijsveld, bijvoorbeeld
tussen publiek en privaat wordt steeds belang-
van de naastgelegen middelbare school.
rijker. De crisis creëert momentum: we gaan
MIRU SCHUURMAN
niet meer terug naar de ‘oude wereld’.
HOTEL OPERATIONS MANAGER
Zo borgen we de kwaliteit van leven én bewaken we de unieke ligging tussen
HANS HONIG
NH NOORDWIJK CONFERENCE CENTRE
de grote steden. Zorgen we voor een vitale samenleving met goede voor-
CEO DELOITTE NEDERLAND
LEEUWENHORST
Ruimte is schaars in onze regio. We moeten zoeken
De Duin- en Bollenstreek is voor ons een belangrijke
naar een balans bij het verdelen van die schaarste.
regio. Samen met onze zorgaanbieders werken we
Met aandacht voor bereikbaarheid, bedrijvigheid
op basis van het principe Positieve Gezondheid aan
én een goede woonomgeving.
de gezondste regio van Nederland in 2030.
MARLIES VOLTEN
TON VAN HOUTEN
WETHOUDER GEMEENTE TEYLINGEN
BESTUURSVOORZITTER ZORG EN ZEKERHEID
We willen vanuit AJDB de streek laten zien hoe
Wij zijn nauw betrokken bij het programma
innovatief, duurzaam en belangrijk onze sector is.
Bollenpolder van de Toekomst, waar we samen
Zodat we ook in de toekomst hier bollen kunnen
met andere partijen diverse projecten realiseren
blijven telen.
om de waterkwaliteit en biodiversiteit in de
MARK HULSEBOSCH
Hogeveense Polder te verbeteren.
VOORZITTER AGRARISCHE JONGEREN
ROBBERT UITTENBOGAARD
DUIN- EN BOLLENSTREEK
DIRECTEUR JUB HOLLAND
zieningen voor inwoners, ondernemers en bezoekers. En zorgen we voor voldoende (aantrekkelijke) werkgelegenheid, waarmee we het wegtrekken uit de regio en het werken buiten de regio terugdringen. Dat levert een optimaal woon- en werkklimaat op, voor alle generaties. De EBDB heeft de afgelopen jaren in samenwerking met overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen gewerkt aan de kansrijke businesscases en bijbehorende projecten van de huidige Economische Agenda. De board is geen projecteigenaar, maar zet de koers uit, treedt op als ambassadeur, aanjager, verbinder en netwerker en ziet toe op besteding van het budget. Ondanks de enorme economische impact van de COVID-19 pandemie zijn er ook in 2020 mooie en krachtige resultaten geboekt. Dit is te danken aan de energie en het enthousiasme van veel vrijwilligers, ondernemers, mensen uit het onderwijsveld, overheid en het overig bedrijfsleven. Om de economische prestaties van de regio
Ondanks de enorme economische impact van de COVID-19
zo blijkt ook uit de onderzoeken door kennisonderneming Blaauwberg. Daarom geeft de EBDB, naast een terugkoppeling van de resultaten, ook een visie op noodzakelijke en urgente
pandemie zijn er
ontwikkelingen voor de toekomst. Waarbij de
ook in 2020 mooie
de regionale economie in combinatie met het
en krachtige resultaten geboekt 6
blijvend te verbeteren is er echter meer nodig,
EBDB zich blijvend inzet voor versterking van behoud van onze prachtige regio.
7
Tijdlijn
• Monitoren lopende Pact van Teylingen als reactie
businesscases.
op de vraag naar een Bollenstad.
• Opstarten nieuwe business-
Een gebiedsgerichte visie met
cases en projecten uit de
bijbehorend programma. De ruimte-
Herziene Intergemeentelijke
Economische Agenda.
lijke en economische afspraken in
Oprichting Holland Rijnland
Structuurvisie Greenport
Oprichting van de
• Bevorderen relevante
het Pact waren gericht op behoud
als samenwerkingsverband
Intergemeentelijke
Duin- en Bollenstreek 2016
Stichting Economic
samenwerkingen.
van de regio, met een vitaal bollen-
van 13 gemeenten, centraal
Structuurvisie Greenport
(ISG 2.0) vastgesteld en in
Board Duin- en
complex als fundering.
gelegen in de Randstad.
Duin- en Bollenstreek (ISG).
werking getreden.
Bollenstreek.
19 90
19 96
20 02
20 04
20 09
20 10
20
14 17
20
20 16
20 17
20 18
• Werken aan de Economische Agenda 2022 - 2025.
20 19
Vierde Nota Ruimtelijke Ordening
• Offensief van Teylingen. Een doorvertaling
Oprichting
Overheid, onderwijs
Extra (VINEX). Rijksnota waarin
van de uitgangspunten uit het Pact van
Greenport
en bedrijfsleven werken
melding werd gemaakt van het
Teylingen. Van een defensief Pact naar
Ontwikkelings-
aan een regionale
ontstaan van een Bollenstad in de
een effectief ‘aanvalsplan’ (offensief),
maatschappij
Economische Agenda.
Duin- en Bollenstreek. Bollenteelt
met concrete projecten om de regionale
(GOM) als
Uitvoeringsprogramma
Greenport Duin- en
zou plaats moeten maken voor
groei en bloei te bevorderen.
uitvoerend
van de Economische
Bollenstreek.
grondbedrijf.
Agenda.
grootschalige woningbouw; op-
• In de Nota Ruimte (2004) werd de Duin-
vanglocatie voor de toenemende
en Bollenstreek door het Rijk aangewezen
regionale verstedelijkingsdruk.
als een van de nationale Greenports (tuin-
• Ambtelijke fusie Hillegom, Lisse en Teylingen: HLTsamen. • Vaststelling van het
20 20
20 21
• Fusie gemeenten Noordwijk en Noordwijkerhout. • Oprichting stichting
bouwclusters). Daarmee waren de plannen voor een Bollenstad van de baan. 8
9
De voortvarende Ondanks de coronacrisis is er ook het
H
oe anders was dit ruim een jaar geleden?
start van de
Op deze plaats vertelde ik toen hoe door
onderwijs, ondernemers en overheden een
afgelopen jaar
zetje was gegeven aan het vliegwiel dat onze
regionaal actief
mooie streek (en de onderliggende economi-
samengewerkt
uitrol van de
sche structuur) op weg moest helpen richting
een aantrekkelijke toekomst. De voortvarende
start van de uitrol van de Economische Agenda maakte toen vooral nieuwsgierig naar de komende stappen. Wie had kunnen denken dat die stappen in de afgelopen tijd vooral gericht
zouden zijn op overleven? Op gezond blijven en op het voortbestaan van prachtige bedrijven… Nog steeds bevinden we ons in een situatie met twee gezichten. Maatregelen worden op veel plaat-
De economische
sen versoepeld, omdat de cijfers daar ruimte voor lijken te geven. Tegelijkertijd moeten vele ondernemers, inwoners en instellingen die onze regio kleuren, vanwege beperkende maatregelen nog
Agenda maakte
steeds de tanden op elkaar blijven zetten. En on-
JAN VAN RIJN
dertussen moeten we vooral ook naar de toekomst blijven kijken. Iedere dag worden er immers meer
VOORZITTER BESTUURLIJK OVERLEG ECONOMIE DUIN- EN BOLLENSTREEK
Naar de TOEKOMST kijken Terwijl ik dit voorwoord schrijf, meldt de ochtendkrant dat
toen vooral nieuwsgierig
er op dit moment een van voorzichtige versoepelingen.
donkere periode snel achter ons kunnen laten, door samen en in samenwerking op te blijven treden. Ondanks de coronacrisis is er ook het afgelopen jaar regionaal actief samengewerkt. Dit jaarverslag geeft een inkijkje hoe de Economic Board Duin- en Bollenstreek daar samen met betrokkenen aan heeft
een onbezorgde zomervakantie er dit jaar nog niet in zit. Hoewel er inmiddels gevaccineerd wordt, blijft de realiteit
mensen gevaccineerd. Ik geloof echt dat we deze
bijgedragen.
naar de komende stappen
10
11
Het versterken van de economische
O
p basis van de Economische Agenda 2018-2021 werkt de regio hard aan economisch herstel. Vele projecten zijn opgestart, lopend of
afgerond. Daarmee zijn we er echter nog niet, zo onderschrijven ook de
dynamiek vraagt
uitkomsten van de diverse onderzoeken door Blaauwberg. Vanuit de EBDB
om een lange-
hebben we hen ingeschakeld om de regionale economische effecten van
termijnaanpak
de coronacrisis in kaart te brengen én bouwstenen voor blijvende bloei van de regio te benoemen. Het versterken van de economische dynamiek vraagt om een langetermijnaanpak. Daarbij is structurele samenwerking tussen onder-
Het gevoel van ur-
nemers, kennisinstellingen en overheid óver de gemeentegrenzen heen essentieel. Dat geldt zowel binnen de verschillende partijen, als tussen partijen onderling. Afzonderlijk zijn ze te klein om het verschil te kunnen maken,
gentie en de nood-
zeker ook als het gaat om provinciale, landelijke en Europese fondsen en subsidies. Het gevoel van urgentie en de noodzaak om
zaak om de handen
de handen ineen te slaan, is wat mij betreft
JAN BOUT VOORZITTER ECONOMIC BOARD DUIN- EN BOLLENSTREEK
de kern. Een gezonde, bloeiende economie is van en voor iedereen én dient het belang van eenieder die in de regio woont of werkt. De
ineen te slaan, is wat
streek moet het heft in eigen handen nemen.
EIGENBELANG dienen door STREEKBELANG centraal te stellen De Duin- en Bollenstreek is een prachtige streek, met een unieke ligging
Niet versnipperen, maar de krachten bundelen en als één geheel optreden.
mij betreft de kern
Samen werken aan versterking. Aan een win-winsituatie. Aan een veerkrachtige en prachtige Duin- en Bollenstreek. Dat moeten we voor én met elkaar doen. Alleen zó zullen we profiteren van de groeikansen die er zeker liggen.
en veel potentie. Een streek die een bruisende economie verdient. En juist op dat punt valt er nog veel te verbeteren. Er is sprake van te weinig werkgelegenheid, vergrijzing, het wegtrekken van jongeren en ondernemende 12
mensen, plus overall een te laag gemiddeld opleidingsniveau.
13
Ik gun de streek, en de
Het is in de Duin- en Bollenstreek tijd voor een Rotterdamse
Economic Board in het
aanpak; ‘Geen woorden maar daden’
bijzonder, te stoppen met S onderzoeken en analyseren
FOTO: PROVINCIE ZUID-HOLLAND
inds mijn aantreden als commissaris valt me
op dat de Duin- en Bollenstreek worstelt met
de constatering dat de economische potenties niet ten volle worden benut, dat er meer in het
gebied zit dan eruit komt. Terwijl de uitdagingen
wel bekend zijn - zie bijvoorbeeld de Economische Agenda met vier herkenbare sectoren die de kracht van de hele streek dekken - vinden er voortdurend nieuwe studies en analyses plaats over wat er aan de hand is en wat er zou moeten gebeuren.
JAAP SMIT
Het heeft iets van cirkelen rond het probleem.
COMMISSARIS VAN DE KONING PROVINCIE ZUID-HOLLAND
Ik gun de streek, en de Economic Board in het bijzonder, te stoppen met onderzoeken en analyseren. De speerpunten in het gebied zijn
Zichtbare en tastbare RESULTATEN Met de Duin- en Bollenstreek voel ik verwantschap. Op jonge leeftijd woonde ik in de buurt en verdiende ik mijn eerste geld met bollen pellen en onkruid wieden. Sinds ik commissaris van de Koning in Zuid-
goed gekozen en daarbij er is een Economic Board waarin overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen verenigd zijn. Het is zaak nu dingen van de grond te krijgen. Zeker in een tijd waarin we ons moeten gaan oprichten uit de coronapandemie. Het is in de Duin- en Bollenstreek tijd voor een Rotterdamse aanpak; ‘Geen woorden maar daden’. Ik kijk dan ook uit naar hele concrete stappen in het komend jaar.
Holland ben, woon ik weer aan de rand van de Duin- en Bollenstreek, in Oegstgeest, en kom ik regelmatig in dit mooie gebied.
14
15
2
020 begon zeer voorspoedig, met een inspirerende bijeen-
Afronding
komst in een overvol theater Floralis Lisse. Daar is de
vraagt ook om
voortgang van de businesscases en projecten gepresenteerd
een vooruitblk
en het Manifest ‘Space in Between’. Een lofzang op de ligging van onze unieke regio, met de intentie de vrije ruimte te beschermen en samen te werken aan economische dynamiek. En toen werd het maart 2020 en kwam corona. Onze regio werd (en wordt) stevig geraakt. Plotsklaps werden steun en herstel de nieuwe sleutelwoorden voor onze economie. Vanuit de EBDB werd daarom direct de impact van COVID-19 gemonitord, onderzocht en voortdurend gecommuniceerd met de achterban. Ondanks deze ongekende situatie zijn, dankzij de grote betrokkenheid, energie en enthousiasme van stakeholders van binnen en buiten de regio, veel businesscases in beweging gezet of doorontwikkeld. Vanuit de rol als aanjager en regisseur zijn we trots op alle behaalde resultaten. Naast krachtige resultaten op projectniveau (zie deel 2) is de EBDB bezig geweest met de positionering en profilering van de regio. Het
LARS FLINKERBUSCH DIRECTEUR EN BESTUURDER ECONOMIC BOARD DUIN- EN BOLLENSTREEK
regiocollectief Vrijlanders is geïntroduceerd voor bedrijven, inwoners
‘Samen succesvol’
en vertegenwoordigers van overheid en onderwijs die - met respect voor de waardevolle vrije ruimte - willen bijdragen aan vernieuwing en versterking van de economie.
Stevige basis om op VERDER te BOUWEN Sinds september 2018 werken we met grote betrokkenheid en enthousiasme aan de doelen
staat daarbij
Ook in 2021 blijven we projecten opstarten, aanjagen en afronden vanuit de huidige Economische Agenda. Afronding vraagt echter ook om een vooruitblik. Om een visie op de economische situatie ná 2021. De gelegde basis verdient
centraal
een stevig vervolg, zo blijkt ook uit rapporten en evaluaties. Vanuit EBDB kijk ik ernaar uit om, samen met u, verder te bouwen aan een duurzame, vitale en bloeiende economie.
van de Economische Agenda. ‘Samen succesvol’ staat daarbij centraal.
16
17
Het woord is aan…
De kracht van VERBINDING Ik werk onder andere mee aan het Leids Preventie-akkoord. Samen met reïntegratiebedrijf DZB ontwerp ik peergroup behandelingen voor mensen met diabetes in De Kwekerij. Health-vraagstukken bieden vele
HILLEGOM
LISSE
N O O R DW I J K
TEYLINGEN
kansen, ook voor samenwerking met de regio Duin- en Bollenstreek.
HANNO PIJL
KAT W I J K
HOOGLERAAR DIABETOLOGIE LUMC
E CO N O M I S C H E AG E N DA D U I N - E N B O L L E N ST R E E K 2 0 1 8 - 2 0 2 1
VERSTERKEN S E C TO R E N :
S PA C E
ZO R G
TOERISME
GREENPORT
Veel ondernemers hebben het ongelooflijk moelijk.
We moeten innovatie en vernieuwing veel meer
Heel knap hoe zij zich hier doorheen slaan en op crea-
centraal stellen. En andere mensen uitnodigen
tieve wijze invulling geven aan de beperkte mogelijk-
om ons daarbij te helpen.
heden die er zijn. De intensieve en constructieve samen-
LIES SPRUIT
werking houd ik graag vast, ook ná de coronacrisis.
BURGEMEESTER LISSE
ROBERTO TER HARK WETHOUDER ECONOMIE, NOORDWIJK VERBETEREN RANDVOORWAARDEN:
O N D E RW I J S E N A R B E I D S M A R KT ONDERNEMERSHUIS, REGIOMARKETING B E R E I K B AA R H E I D
Als veiling hebben we nauw contact met onze
E CO N O M I C B OA R D DUIN- EN BOLLENSTREEK
AA N JAG E N E N M O N I TO R E N 11 BUSINESS C AS E S
18
+
De doelstelling van EBDB versterkt ook het
leden en onze klanten én werken we veel samen
samenspel tussen profit en non-profit. Soms is
met lokale en regionale overheden en kennis-
dat zoeken; ieder zit immers in een eigen circuit.
instellingen. Partijen als EBDB en de Greenport
Verkennen, verbreden en inhoudelijk verbinden
helpen die samenwerking te versterken en de
W E R K E N AA N
gaat niet vanzelf, maar ik zie zeker veel (toekom-
regionale belangen ook nationaal te behartigen.
E CO N O M I S C H E
stige) mogelijkheden.
COEN MEIJERAAN
ANNE LEEMHUIS
MANAGER PUBLIC AFFAIRS ROYAL
RAAD VAN BESTUUR MARENTE
FLORAHOLLAND
AG E N DA E N V I S I E 2022 - 2025
19
SPACE
TOERISME
Ruimte voor economische groei
Jaarrond kansen benutten
De sector Space is in de Economische Agenda benoemd als een van de
Jaarlijks staan de kust, Keukenhof en het bloemencorso garant voor gro-
economische pijlers. Het European Space Research and Technology Centre
te bezoekersstromen, bestaande uit nationale en internationale gasten.
(ESTEC), de grootste locatie van European Space Agency (ESA), ligt in het
Hun bezoek vormt een belangrijke inkomstenbron voor de toeristische/
Noordwijkse duingebied. De aanwezigheid van ruimtevaarttechnologie en
recreatieve sector van de Duin- en Bollenstreek, met alle aanpalende
gerelateerde bedrijfsactiviteiten is uniek en kan regionaal als aanjager worden
bedrijvigheid. Regionaal toerisme maakt dan ook deel uit van de vier
benut voor de inzet en ontwikkeling van ruimtegerelateerde technologie.
fundamentele sectoren van de Economische Agenda.
Door deze kansrijke nieuwe hightechmarkt
nologische ontwikkelingen optimaal benut.
SUCCESVOL SPREIDEN
tussen gemeenten onderling, maar kijken naar
vanuit economisch perspectief regionaal beter
Ook samenwerking en ontmoetingen met
In het voorjaar en de zomer wordt de regio
de totale regio, vanuit het perspectief van
te promoten en exploiteren, ontstaat er nieuwe
universiteiten en andere kennisintensieve
zeer goed bezocht, soms zelfs té goed. Het
bezoekers en bewoners. Wat heeft de streek
economische dynamiek. Zo kunnen bedrijven,
organisaties worden zo gestimuleerd.
vastlopen van wegen en vollopen van parkeer-
te bieden, naast de bekende toeristische
kennisinstellingen, overheid en andere secto-
20
faciliteiten vormt dan een probleem. De uitda-
trekpleisters? Hoe kan dagtoerisme worden
ren zich met elkaar verbinden en gezamenlijk
CAMPUS EN EXPERIENCE CENTER
ging is om nieuwe recreatieve initiatieven te
omgezet in verblijfstoerisme? Hoe kan congres-
investeren in hightech. Interessante crossovers
Naast hightechontwikkelingen voor de totale
ontwikkelen in andere seizoenen, op andere
toerisme een extra impuls krijgen?
leiden tot extra hoogwaardige werkgelegenheid
regionale economie staat ook de ontwikke-
momenten en op andere locaties. Initiatieven
en innovatieve initiatieven, met een aanzuigen-
ling van een eigentijds imposant experience
die samen zorgen voor een balans tussen
REGIE EN SAMENWERKING
de werking op hoger opgeleide jongeren.
center, als kloppend hart van een vernieuwde
leefbaarheid voor bewoners van de streek en
Het is van belang dat de toeristische sector
Space Campus, hoog op de agenda. Dit center
efficiënte groei van jaarrond toerisme.
optreedt als een eenheid, vanuit een geza-
HIGHTECH KANSEN
biedt volop ruimte voor het organiseren van
Ruimtevaarttechnologie biedt veel kansen voor
conferenties/evenementen en heeft grote aan-
WINST VOOR DE REGIO
treedt vanuit samenwerking en verbinding.
regionale bedrijvigheid. Denk bijvoorbeeld aan
trekkingskracht op nationale en internationale
De streek moet zichzelf nationaal en interna-
Publieksvriendelijke campagnes, inspirerende
toepassingen in de Greenport (o.a. navigatie,
partijen. Het vernieuwde Space Expo (ruimte-
tionaal steviger op de kaart zetten. Geen
online informatiebronnen en een krachtige
communicatie of drones). Door ruimte te geven
vaartmuseum) is onderdeel van het center. Een
versnippering van het toeristische aanbod
regierol zijn daarbij onmisbaar.
aan projecten en bedrijvigheid van hightech-
toenemend aantal (zakelijke) bezoekers levert
bedrijven en kennisinstellingen, worden tech-
de regio extra bedrijvigheid op.
menlijk breed gedragen perspectief. Op-
21
GREENPORT
HEALTH
Groei en bloei door samenwerking
Gezonde ontwikkeling
De bollenteelt is al eeuwenlang onlosmakelijk verbonden met de economische
De Duin- en Bollenstreek is een unieke regio. Niet alleen vanwege de
ontwikkeling van de regio. In 2004 is de Bollenstreek door het Rijk aangewezen
ligging in de vrije ruimte tussen de grote steden, maar ook dankzij de
als een van de nationale Greenports. Een unieke positie, die we willen behouden
enorme variatie in prachtige natuur. Het strand en de zee, bos en duinen,
en versterken. Dit bereiken we door te investeren, innoveren en herstructureren.
velden en binnenwater; een prachtige omgeving voor een gezond leven.
MEER DAN BOL EN BLOEM
ondernemers momenteel een voortrekkersrol.
ECONOMISCHE GROEIKANSEN
drukken - zeker ook voor de jeugd -, dan
Daarbij moeten we kijken naar kansen
Zij vormen samen een sociaal netwerk en
Kijken we naar zorg vanuit een breder
komt dat de well-being van inwoners en
binnen de totale sector, niet alleen naar bol
zoeken elkaar ook op als het gaat om vak-
perspectief, vanuit health, dan zien we
bezoekers zeker ten goede.
en bloem, kweker en teler. Met een bredere
inhoudelijke vraagstukken en uitdagingen.
volop economische groeikansen. De regio
scope kunnen we de economische waarde
De ondernemers vullen elkaar aan en ver-
biedt ruimte voor vitaal ouder worden,
GEZONDE EN ENERGIEKE REGIO
van de Greenport nog beter benutten. Focus
sterken zo de complete Greenport.
revalideren en zorgtoerisme, wellness en
Een gezonde en groene omgeving biedt volop
kuuroordbezoek. De nieuwe status van
kansen voor de sector health. Door kansen
ligt op het verstevigen, verduurzamen en toekomstbestendig maken van de complete
BEELDBEPALENDE PIJLER
Noordwijk als heilzame badplaats zal een
beter te benutten kunnen we gezamenlijk een
sector, inclusief de handel, transport en
Voor het groeikapitaal van de totale econo-
aanzuigende werking hebben op bezoekers
positieve bijdrage leveren aan leefplezier, ge-
verwerking. Een stevige uitdaging…
mie van de Duin- en Bollenstreek is het
uit binnen- en buitenland.
zondheid én de regionale economie. De kuur-
belangrijk die samenwerking en innovatie,
22
oordstatus, het ontwikkelen van een regionaal
KRACHTEN BUNDELEN
zowel binnen de Greenport als in combinatie
BEWEGING, VOEDING EN VITALITEIT
meerdaags wandelfestijn (buiten het hoog-
Het is essentieel dat álle ondernemers in
met andere economische clusters, aan te
Gezondheid zit in het DNA van onze uit-
seizoen) en het benutten van mogelijkheden
de Greenport de krachten bundelen. Dat zij
jagen en te faciliteren. Als een beeldbepalende
nodigende omgeving. Als we die leefom-
voor herstel en revalidatie; het zijn voorbeelden
samenwerking combineren met individuele
pijler van de Economische Agenda staat ver-
geving nog gezonder en aantrekkelijker
van mooie initiatieven. Vanuit samenwerking
ontwikkeling, ten behoeve van extra groei
nieuwing van het agrarische cluster centraal
inrichten, mensen inspireren en het belang
ontwikkeld komen zij zowel de gezondheid als
en bloei. In dit proces vervullen jongere
in een flink aantal projecten.
van beweging en gezonde voeding bena-
de gezonde economie ten goede. 23
ACTIE EN INITIATIEF Samen met de bollengemeenten en koepelorganisaties heeft de EBDB in april 2020 een noodbrief verzonden aan minister Wiebes van economische zaken. Het verzoek was ondernemers te ondersteunen met het betalen van huur of pacht, simpelweg omdat er te weinig werd verdiend. Een regeling om de huur betaalbaar te houden zou de kans vergroten op een verminderde impact van de crisis. Maart 2021 heeft de EBDB bovendien aan VNO/NCW laten weten dat ondernemers uit de Duin- en Bollenstreek graag meewerken
Impact van de coronacrisis BEDREIGINGEN EN KANSEN
aan ‘fieldlabs’, experimenten en innovatieve ontwikkelingen met betrekking tot het heropenen van de horeca en/of detailhandel. ACTUELE INFORMATIE Via overzichtelijke themapagina’s op de website en diverse publicaties heeft de EBDB in de eerste
Medio maart 2020 werd ook de Duin- en Bollenstreek geconfronteerd met de COVID-19 pandemie: een gezondheidscrisis met enorme economische gevolgen, wereldwijd,
fase van de pandemie haar achterban actief betrokken en geïnformeerd. Vlogs uit de praktijk werden wekelijks uitgezonden via social media en Bollenstreek Omroep, waarbij ondernemers en bestuurders updates deelden over de actuele situatie. Daarnaast werden landelijke en regionale rapporten, onderzoeken en cijfers gedeeld.
nationaal én regionaal. Tot op de dag van vandaag duurt de situatie nog voort en zijn de effecten van alle beperkende maatregelen nog niet volledig te overzien. Duidelijk is wel dat onze regio zwaar is getroffen.
24
LEES VERDER OP PAGINA 26
25
De EBDB is van meerwaarde in haar rol als katalysator van de samenwerking tussen overheden en bedrijfsleven.
Toerisme en horeca werden het zwaarst getroffen
PETER DUIVENVOORDE DIRECTEUR LANDGOED TESPELDUYN
Keukenhof is al ruim 70 jaar beeldbepalend in de Bloembollenstreek. Wij voelen ons medeverantwoordelijk en werken met iedereen samen om de streek ook de komende decennia mooi en
ANALYSES VOOR BETER INZICHT
economisch gezond te houden.
Om de regionale effecten zo goed
BART SIEMERINK
mogelijk in kaart te brengen is kennison-
DIRECTEUR KEUKENHOF
Elk jaar bezoeken miljoenen mensen uit de hele
derneming Blaauwberg door de EBDB
wereld onze regio. Het positieve effect van bloemen
ingeschakeld. Zij maakten in april en
op mensen; daar wil ik met mijn bedrijf iets mee doen.
september 2020, met ondersteuning
ROMY RUIGROK
van regionale koepelorganisaties,
EIGENAAR EN INITIATOR DE TULIP BARN
twee analyses over de impact van de coronacrisis op de economie van de Duin- en Bollenstreek. De kern van onze activiteiten is het aantrekken van
SOMBER MAAR REALISTISCH Uit de analyses bleek duidelijk dat twee grote en belangrijke sectoren (toerisme en sierteelt) zeker in de beginfase van de pandemie bijna volledig stil zijn komen te liggen. Daar vielen de hardste klappen, met bovendien grote gevolgen voor aanpalende bedrijvigheid. Sombere cijfers voor de streek.
ruimtegerelateerde ondernemingen naar de regio. Eigenlijk brengen wij de EBDB missie (de kracht van verbinding en meer economische dynamiek) iedere dag in de praktijk.
Voor een bruisende economie in de Duin- en
MARTIJN LEINWEBER
Bollenstreek is een goede aansluiting tussen
CHIEF OPERATING OFFICER SPACE BUSINESS
onderwijs en arbeidsmarkt ontzettend belangrijk.
INNOVATION CENTRE NOORDWIJK
MARIËLA VAN DER MEER PROGRAMMAMANAGER ONDERWIJS EN
De bollenteelt, bollenhandel en sierteelt kwamen al snel in wat rustiger
ARBEIDSMARKT DUIN EN BOLLENSTREEK
vaarwater, met een relatief snel herstel van internationale afzetmarkten. Het effect van lockdowns en thuiszitten veroorzaakte een toenemende vraag naar woonplezier (‘troostgroen’). Dat leidde uiteindelijk soms zelfs voor een deel van de branche tot een omzetstijging. Toerisme en horeca werden het zwaarst getroffen: Keukenhof gesloten, geen bloemencorso’s, geen congressen, geen F1 in Zandvoort, langdurige horecasluiting en meer. Gelukkig heeft het goede weer in 2020 voor een positief effect gezorgd qua bezetting van hotels en vakantiehuisjes. De vooruitzichten voor internationaal toerisme zijn, gezien de voortdurende beperkende maatregelen, nog steeds somber. De vraag is dan ook wanneer herstel te verwachten is.
26
Als coördinator van Healthy Hillegom zien we enorme regionale bereidheid om samen te werken aan impactvolle projecten en initiatieven. We geloven dat
Vernieuwing is van levensbelang voor onze regio.
investeren in gezondheid en vitaliteit een belangrijke
Dé uitdaging is om traditionele sectoren te verbinden
bijdrage kan leveren aan economische dynamiek.
met innovatie. Dat maakt ons toekomstbestendig.
ROSANNE WARMERDAM
JACCO KNAPE
MEDE-OPRICHTER THE PANDO NETWORK
WETHOUDER KATWIJK
27
MANIFEST VAN DE REGIO Vrij land TUSSEN de grote steden Het zijn niet de noten of de beat, maar de tijd en de vibratie ertussen die de muziek maken. Het zijn niet de grote steden maar juist de vrije ruimte ertussen waar de nieuwe leefbaar-
VRIJLANDERS benutten en beschermen de VRIJE RUIMTE
heid wordt gecreëerd die mensen en bedrijven laten bloeien. Wij zijn de Duin- en Bollenstreek. Een prachtige regio aan de Nederlandse kust, tussen de bollenvelden, in het grootste aaneengesloten plassengebied van Nederland en met Nationaal Park Hollandse Duinen als onze achtertuin. Omzoomd door de metropoolregio’s Den Haag, Rotterdam en Amsterdam en toch relatief onaangetast door drukte, verkeer en grootschalige bebouwing. Een unieke plek op aarde waar we voluit bloeien, midden tussen de grote steden die steeds meer tegen de grenzen van groei en leefbaarheid aanlopen. Al eeuwen zijn onze magische geestgronden de vruchtbare bodem waarop we grootse dingen creëren. En al eeuwen beschermen we onze leefruimte, ademruimte en ondernemersruimte om de balans te behouden tussen economie en ecologie, tussen geld en geluk, tussen snelheid en geduld. Tussen groei en bloei. Dat is wat de Duin- en Bollenstreek uniek en eindeloos aantrekkelijk maakt. Dat is onze oorsprong én onze voorsprong. En dat is de
Het Manifest benadrukt hoe uniek onze mooie regio ligt. Een bloeiende
veerkrachtige basis waarop de Duin- en Bollenstreek samen een sprong voorwaarts maakt.
streek, geworteld in vrije ruimte tussen de metropoolregio’s. In de zogenaamde ‘Space in Between’, cruciaal voor leefbaarheid, geluk en gezondheid. Vrije ruimte waar inwoners, ondernemers en toeristen van genieten. Vrije ruimte om te benutten én beschermen, om te wonen, werken en recreëren. Met een balans tussen innovatie en dynamiek voor regionale economische ontwikkeling en behoud van dat wat de regio zo kenmerkt.
Wij worden hét voorbeeld van hoe juist de vrije ruimte tussen grote steden cruciaal is voor leefbaarheid, geluk en gezondheid. Voor onszelf, voor de steden om ons heen en voor de restvan de wereld. De Duin- en Bollenstreek wordt in alles de innovatiegrond die continu in bloei staat. Hier vinden mensen de unieke open omgevingen om te recreëren en om zich goed te voelen. Hier werken stad en land samen om de nieuwe balans te vinden. Hier vinden ondernemers flexibiliteit in regelgeving en procedures, zodat ze tempo kunnen maken met
Bedrijven, bewoners en vertegenwoordigers vanuit onderwijs en overheid voelen zich betrokken bij de uitgangspunten van het Manifest. Samen onderstrepen ze het belang van vernieuwing en bloei van de regionale economie, mét behoud van die prachtige vrije ruimte. Met de naam Vrijlanders geven mensen aan dat ze trots zijn op de Duin- en Bollenstreek. En dat ze, daar waar mogelijk, willen meedenken en meedoen. Met de uitkomsten van de rapporten Blaauwberg als katalysator en een
hun bevlogenheid en innovatiekracht. Hier vinden start-ups in Space, Greenport, Toerisme en Health de faciliteiten en de netwerken om te starten en te groeien. Hier vinden kennisen onderwijsinstellingen de omgevingen om te experimenteren en te onderzoeken. Hier denken we niet in groeicijfers, maar in bloeicijfers die niet alleen het geld in beeld brengen, maar ook het geluk, de gezondheid, de veerkracht van mensen, bedrijven en natuur. En hier hebben overheden de vrije geest, de bereidheid en de moed om voorbij regels en bestaande structuren samen te werken en te versnellen.
gedeelde strategische regionale visie als kompas. In de Duin- en Bollenstreek zijn we trots, eigenwijs en onwaarschijnlijk ondernemend. Dat Om economisch te groeien en bloeien is het noodzakelijk dat de Duin- en Bollenstreek opschaalt. Versnelt, innoveert en transformeert. Maar dat mag niet ten koste gaan van de kwetsbare vrije ruimte.
zijn we om onze eigen vrije ruimte te beschermen, maar vooral om voluit te bloeien als individuen én als geheel. De Economic Board Duin- en Bollenstreek is de ‘ruimtemaker’ en de componist die al die kracht en dat creërend vermogen op laat tellen, die resultaten meetbaar maakt en die de beweging op gang brengt die van dit gebied de meest leefbare, gelukkige en gezonde plek op aarde maakt. Wij zijn de vrije ruimte tussen de steden waar alles en iedereen bloeit. Dat is onze hart en ziel. Dat is wie we samen zijn. Doe jij mee?
28
29
Economic Forum Duin- en Bollenstreek
Tijdens het Forum was er volop gelegenheid tot online interactie. Dat leverde o.a. deze respons van deelnemers op: Welke van de volgende vier factoren is het minst op orde in de Duin- en Bollenstreek
INFORMEREN, INSPIREREN EN DOORPAKKEN
Stephan Stokkermans
Paulette Timmerman
Kennis, onderwijs en arbeidsmarkt
Vestigingsklimaat
Jaap Smit
Jos Vranken
De status van de economie
Vernieuwing van de economie
Het eerste Economic Forum Duin- en Bollenstreek vond plaats op 4 februari 2021. Het online evenement was een initiatief van de EBDB in samenwerking met stichting Greenport Duin- en Bollenstreek; een staaltje van ‘De kracht
Wat is op dit moment de grootste economische uitdaging (naast corona) in onze regio
Bescherming van open bollenlandschap staat economisch ontwikkeling in de weg
LEIDERSCHAP
25%
BEREIKBAARHEID
34%
EENS
18%
VISIE
17%
AANSLUITING ONDERWIJS EN ARBEIDSMARKT
21%
ONEENS
82%
PLATFORM VOOR ACTIE
50%
INNOVATIE IN BESTAANDE ECONOMIE
20%
VERTROUWEN
8%
SECTOR OVERSCHRIJDENDE SAMENWERKING
25%
Peter Kentie
Onno Zwart
Best practice in regio building
Vestigingsklimaat
Rosanne Warmerdam
Linco Nieuwenhuyzen
Vernieuwing van de economie
De Economische Agenda
Onder de professionele begeleiding van
De sfeer was positief en constructief en er
dagvoorzitter Joost Hoebink kwamen vele
werden veel nieuwe verbindingen gelegd
onderwerpen aan bod. Vestigingsklimaat,
tussen zowel deelnemers als sprekers. Juist
bereikbaarheid, kennis, onderwijs en arbeids-
die positieve betrokkenheid was essentieel.
markt, space, toerisme, zorg en greenport.
Om gezamenlijk te bouwen aan een toe-
Thema’s passend bij de Economische Agenda
nemende vitalisering van de regionale
van de Duin- en Bollenstreek en de rapporten
economie moeten betrokkenen sámen de
van Blaauwberg. 19 verschillende sprekers
schouders eronder willen zetten. Voor en
(ondernemers, bestuurders en andere betrok-
door de regio!
kenen) wisselden elkaar af. Het was een inspirerend eerste Forum,
van verbinding’ in de praktijk. Het centrale thema was ‘Samenwerken aan de
Het ochtendprogramma had de scope op
dat een opmaat vormt naar een volgende -
economische dynamiek in de regio’, met aandacht voor het delen van kennis,
economische ontwikkelingen op regionaal,
hopelijk live - editie. De bijeenkomst heeft,
provinciaal en landelijk niveau. Tijdens de
mede dankzij de interactieve betrokkenheid
middagsessie stond vernieuwing van de
van de deelnemers, waardevolle input op-
economie centraal, waarbij er over de
geleverd. Zo kunnen we samen met alle
grenzen van de Duin- en Bollenstreek werd
betrokkenen verder bouwen aan het ver-
gekeken. Sprekers uit de kennisregio’s Zwolle
groten van de regionale economische
en Eindhoven inspireerden de deelnemers
dynamiek.
verbinden én inspireren. Het programma bood daarbij veel ruimte voor online inbreng van de deelnemers. Maar liefst 300 geïnteresseerden hadden zich aangemeld voor het congres.
met mooie voorbeelden uit de praktijk. 30
31
DUIN- EN BOLLENSTREEK TEN OPZICHTE VAN DE 40 ECONOMISCHE REGIO’S IN NEDERLAND
PLAATS
77.385 (>12 UUR PER WEEK)
Een slimme STREEK aan de SLAG
WERKGELEGENHEID
PERSONEN HBO OF HOGER
OPLEIDINGSNIVEAU
33 %
VAN DE BEROEPSBEVOLKING
38% GEMIDDELDE NL
hoe van de Duin- en Bollenstreek een slimmere streek gemaakt kan worden.
Duin- en Bollenstreek. 2. Een slimme streek is op haar toekomst voorbereid. 3. Een slimme streek aan de slag.
20,1 %
De tweede studie met het rapport ‘Een slimVERGRIJZING
gaat over het nut en de noodzaak van strucDe derde studie ‘Een slimme streek aan de slag’ schetst de voorwaarden voor verdere
Het rapport ‘Structuuropgaven voor de Duin-
structuurversterking.
PERSONEN MET EEN BAAN
24.000 NIET HOGER OPGELEID DAN MBO 2 DE 22,6% VAN BEROEPSBEVOLKING 20,5% GEMIDDELDE NL
33%
24
15,4 %
20,1%
20
1.105
26
23
35
2030
2020
2010 ÉÉN VAN DE MEEST VERGRIJSDE REGIO’S VAN DE RANDSTAD
tuurversterking in de Duin- en Bollenstreek.
STRUCTUUROPGAVEN
28.500
40
23,5 %
NUT, NOODZAAK EN VOORWAARDEN me streek is op haar toekomst voorbereid’
PENDEL-OVERSCHOT VAN RUIM
35.000
opdracht van de EBDB drie op elkaar aansluitende studies. Deze reeks
1. Structuuropgaven voor de
73
BANEN
LEDEN BEROEPSBEVOLKING (15-75 JAAR, WERKEND OF WERKZOEKEND)
In het eerste kwartaal van 2021 publiceerde Bureau Blaauwberg in
studies schetst de structuur van de regio en er worden adviezen gegeven
106.000
PER 100 LEDEN BEROEPSBEVOLKING
38.600
OUDEREN
65+
VAN DE POPULATIE
20,1% 19,5% GEMIDDELDE NL
en Bollenstreek’ is een actueel rapport over de onderliggende economische structuur van
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
de regio. Uitgangspunt van de Economische
Naast deze studies hebben er strategische
Agenda is dat een veerkrachtige regio niet
sessies plaatsgevonden met ondernemers,
alleen een mooie plek is om te wonen en
bestuurders en onderwijsinstellingen. De
te recreëren, maar ook een gezonde eigen
studies en de uitkomsten van de sessies en
economie weet op te bouwen én vast te
rapporten vormen samen de bouwstenen
houden. Een gezonde economie rust op een
voor de toekomst.
21.200 VESTIGINGEN ONDERNEMERSCHAP
KVK HANDELSREGISTER 2020 INCLUSIEF ZZP’ERS
VESTIGINGEN OP
1.105 10.000 INWONERS 1.233 GEMIDDELDE NL
robuust fundament en zal zich na een crisis veel sneller herstellen dan een economie die al langer weinig slagkracht heeft. VERHUISMOBILITEIT
32
DE MOBILITEIT IS UIT TE DRUKKEN IN ÉÉN CIJFER: DE REKENKUNDIGE VERVANGINGSSNELHEID
OFTEWEL: HOEVEEL JAAR DUURT HET VOORDAT DE GEHELE POPULATIE REKENKUNDIG GEZIEN ‘VERVANGEN’ IS?
JAAR
33
Toekomst De Economic Board Duin- en Bollenstreek is in het leven geroepen om de regionale economie te verstevigen. Om handen en voeten te geven aan de Economische Agenda 2018-2021. Kijken we naar de
Een slimme streek KIJKT VOORUIT
belangrijkste businesscases, gecentreerd rondom de sectoren Greenport, Space, Health en Toerisme,
KWALITEIT EN VRIJE RUIMTE Het gedachtegoed van Space in Between is maatgevend. De Duin- en Bollenstreek is en blijft ‘vrij land tussen de grote steden’; hét voorbeeld hoe de unieke ligging cruciaal is voor leefbaarheid, geluk en gezondheid. Daarbij gaat kwaliteit voor kwantiteit: dat moet kenmerkend zijn én blijven. Dus geen massatoerisme. Geen ‘verdozing’ met enorme distributiecentra. Geen grootschalige gezondheidszorg of onderwijslocaties. En de regio wordt niet volgebouwd als overloopgebied van de omliggende steden.
dan zien we dat zo goed als alle businesscases in de afgelopen jaren in gang zijn gezet. In deel 2 van dit verslag geven we de status, activiteiten en resultaten per project weer. Ook in 2021, het afsluitende jaar van deze Economische Agenda, worden er nog businesscases met bijbehorende projecten opgestart.
We zijn de huidige Economische Agenda aan het afronden. De coronacrisis, het (economisch) herstel dat zo hard nodig is én de uitkomsten van de Blaauwberg onderzoeken dwingen ons om verder te kijken naar een aantal fundamentele aanknopingspunten voor de toekomst: • Het versterken van de vier sectoren (Greenport, Space, Toerisme en Health) blijft centraal staan en stimuleert interessante crossovers tussen de sectoren. • Het is belangrijk lokaal mkb te stimuleren, met meer ruimte voor kleinschalig ondernemerschap, ondersteuning van innovatieve startups en beginnende bedrijvigheid, creëren van netwerken van zzp’ers, opzetten van een startersfonds en een ondernemershuis. Dit soort initiatieven leidt tot meer business en werkgelegenheid. • Onderwijs, een leven lang leren en een intensieve, structurele samenwerking met wo en hbo verdienen extra aandacht. Het is belangrijk de kennisintensiteit in de regio te verhogen, talent aan te trekken
Uit een recente evaluatie over de door de Economic Board behaalde resultaten, uitgevoerd in opdracht van de deelnemende gemeenten, blijkt dat de middelen doelmatig en effectief zijn ingezet en dat de organisatie van de bijdrage van de EBDB aan de verschillende
en te behouden én het onderwijsaanbod dichter op de regio te organiseren/aan te laten sluiten. • Laat initiatieven aansluiten op en/of invulling geven aan de opgaven rondom energietransitie, circulaire economie en digitalisering.
projecten prima op orde is. Daar kunnen we dus tevreden over zijn.
• Passend bouwen, in lijn met de gemeentelijke woonopgaven, ter
Tegelijkertijd moeten we vaststellen dat er nog veel werk aan de
• Vergroten van het regionale investeringsniveau kan met behulp
versterking van de economie. winkel is als het gaat om het versterken van de regionale economie.
van publieke en private (co)financiering. Daarbij is samenwerking
We zijn drie jaar verder, hebben te maken met een coronacrisis met
essentieel om aan te kunnen sluiten op landelijke en provinciale
grote impact en een aantal structurele economische kwetsbaarheden
• Creëer een flink aantal extra banen in de regio.
combineert met innovatie en veerkracht, vraagt om een slimmere
• Verstevig regiobranding (profilering en positionering), voor en
strategische aanpak.
34
initiatieven en (private) financiële middelen.
zijn blootgelegd. Een slimmere streek, die woonaantrekkelijkheid
door onze regio.
35
V E R S L AG E CO N O M I S C H E AG E N DA B U S I N E S S C A S E S E N P R OJ E C T E N
E B D B
DEEL 2
1 8 2 1
Van agenda naar uitvoering Businesscases en projecten 2018-2021
Inhoud
In dit deel van het verslag presenteren we een overzicht van de status en voortgang van alle projecten uit de verschillende businesscases t/m mei 2021. Ze hebben een directe relatie met de vier kansrijke
40
Toekomstbestendigheid bloemeniconen
42
Enjoy the Flowers
44
Verplaatsen Bloembollenmarkt
45
Sport en gezondheid/voeding
46
Kuuroord
48
Wandelvierdaagse
50
Revalidatie & wellness
52
Space Experience Centre
De visie en het uitvoeringsprogramma Samen
Tot op heden bedraagt de gerealiseerde totale
54
Space Campus
Succesvol van de Economische Agenda zijn het
cofinanciering dus 64%. Dit betekent dat tegen-
56
Blueport
vertrekpunt voor alle activiteiten van EBDB. Zoals
over iedere gemeentelijk geïnvesteerde euro, ongeveer twee euro cofinanciering staat.
sectoren Greenport, Space, Toerisme en Health. Sectoren die de basis vormen van de Economische Agenda Duin- en Bollenstreek.
58
Precisielandbouw
eerder gezegd is de board geen projecteigenaar,
60
Bollenpolder van de Toekomst
subsidieverschaffer of uitvoerder. Het primaire
62
Network en lobby
doel is het aanjagen van kansrijke businesscases,
Op de volgende pagina’s geven we inzicht in de
64
Tourism, Knowledge, Brandstrategy
het selecteren van bijpassende projecten en het
status en voortgang van de verschillende projec-
66
Regiomarketing
creëren van beweging.
ten. Ieder projectteam werkt, onder leiding van
68
Online inspiratie toerisme
70
Versnelling herstructurering greenport
Ook in 2020 is EBDB- ondanks de coronacrisis
doelen. Projecteigenaren zijn een exploitatie-
71
Bereikbaarheid
- energiek doorgegaan met het aanjagen van
overeenkomst aangegaan met EBDB, waarin
72
Onderwijs en arbeidsmarkt
businesscases. Dankzij de enthousiaste inzet van
afspraken zijn vastgelegd over doelen, activi-
74
Unmanned Valley
de vele projectteams en bevlogen projectleiders
teiten, financiering en verwachte resultaten.
76
Ondernemershuis
bevinden ze zich bijna allemaal in de uitvoerings-
77
Hollandse Duinen en Ruïne van Teylingen
fase of zijn ze al afgerond.
een projecteigenaar, aan de realisatie van de
Bij de uitvoering van projecten stimuleren we samenwerking tussen ondernemers, overheid en
38
Volgens de exploitatieovereenkomst die de
onderwijs. Juist die ‘kruisbestuiving’ tussen de
gezamenlijke gemeenten met de EBDB hebben
verschillende partijen vanuit verschillende belan-
afgesloten, is de verhouding ten aanzien van
gen en met verschillende inzichten is belangrijk.
exploitatiebijdragen en cofinanciering 75% vanuit
Dit voor realisatie, draagvlak en het regionale
de EBDB en 25% vanuit (private) cofinanciering.
gevoel van verbinding. Samen werken we aan
De gezamenlijke waarde van de businesscases
een economisch krachtige streek. We zijn trots
bedraagt tot mei 2021 € 4.979.825,-, waarvan
op allen die enthousiast hebben meegewerkt
37% private cofinanciering, 27% publieke cofinan-
aan het behalen van de resultaten die we hier
ciering en 36% exploitatiebijdrage vanuit de EBDB.
presenteren.
39
1 FLOWER ATTRACTION
Toekomstbestendigheid bloemeniconen
PROJECTEIGENAAR Bloemencorso Bollenstreek en Flower Parade PROJECTLEIDER | PENVOERDER Willem Heemskerk STAKEHOLDERS
STATUS
kan dit bijdragen aan een stijging van de beste-
Er is een structurele en intensievere samen-
ding door bezoekers van 5% (van 2018 tot 2030).
werking tot stand gekomen tussen de besturen
De corso’s zijn jaarlijkse evenementen, waarin
van beide corso’s. 2019 is benut om krachten te
‘flower attraction’ centraal staat. Ze brengen gro-
bundelen en kennis te vergroten, o.a. door mid-
te aantallen bezoekers op de been, uit binnen- en
del van praktische masterclasses. Een hechtere
buitenland. De corso’s dragen direct bij aan het
samenwerking tussen besturen en vrijwilligers
(dag)toerisme en het imago van de regio. En dus
van de bloemenparades heeft in 2019 direct al
aan de economie van de Duin- en Bollenstreek.
geleid tot verbetering en professionalisering. Er
Die economische bijdrage kan worden vergroot
zijn masterclasses georganiseerd, waarin andere
door bewuster om te gaan met de potentie van
grote jaarlijkse evenementen met bijbehorende
de corso’s en ze ‘futureproof’ te maken.
draaiboeken en organisatie zijn verkend, zoals
Bollengemeenten en gemeente Haarlem • Colleges van burgemeester
de Nijmeegse Wandelvierdaagse, Amstel Gold-
BEZOEKERSBELEVING STAAT CENTRAAL
en wethouders • Gemeenteraden • Keukenhof • Tennishal
race en Bevrijdingspop. Dit heeft veel inzichten
Naast organisatorische professionalisering is er
de Klinkenberg • Bloemenveiling Royal FloraHolland
en kennis opgeleverd, o.a. over kostenstructuur,
ook gekeken naar een wisseling van perspectief.
DOELSTELLING
maar ook over veiligheid en calamiteitendraaiboe-
Het doel is geen trotse parade van een prachtig
Het uitvoeren van een onderzoek naar de toekomstbestendigheid
ken, crowd- en routemanagement. Op basis van
bloemenproduct, maar een onvergetelijke bele-
van de bloemencorso’s, met aandacht voor marketingkansen,
opgedane kennis en learnings zou in 2020 een
venis voor de bezoekers. Die zienswijze nodigt
doelgroepverbreding en meer rendabele verdienmodellen.
belevingsonderzoek worden uitgevoerd en aan-
uit om gezamenlijk te ontdekken en beoordelen
sluitend een masterplan worden opgesteld. Door
welke innoverende mogelijkheden die beleving
het annuleren van beide corso’s in 2020 en 2021
kunnen versterken.
OMVANG PROJECT
€ 34.500*
EXPLOITATIEBIJDRAGE EBDB
€ 18.550
PRIVAAT
COFINANCIERING PROCENT
PUBLIEK
€ 8.000
30%
€0
ten gevolge van corona, heeft het belevingsonderzoek (nog) niet kunnen plaatsvinden en is dit
SAMENWERKEN EN VERSTERKEN
uitgesteld naar 2022.
Vanzelfsprekend kijken beide besturen waar samenwerking winst op kan leveren. Er is bijvoor-
* Naast de exploitatiebijdrage van de EBDB heeft ook de gemeente Katwijk een bijdrage gedaan van € 7.950.
RESULTAAT
beeld een raamwerkovereenkomst opgesteld voor
Het beoogde resultaat is de kwaliteit van een be-
een muziekwagen voor beide corso’s. En er zijn
zoek aan de corso’s te vergroten. Door ze nieuw
in 2019 onderstellen van praalwagens gedeeld.
elan te geven en breder in te bedden in de streek
Ook het inzetten van praalwagens voor promotiedoeleinden op andere locaties is een optie. In het op te stellen meerjarenplan zal ook aandacht zijn voor creatieve sponsoring en het betrekken van regionale partijen én daarbuiten. Zowel het economische verdienmodel als waardevermeerdering van de beleving staan centraal. Het vergroten van de (economische) spin-off is een belangrijk onderdeel van het op te stellen meerjarenplan.
40
41
2 FLOWER ATTRACTION
Enjoy the flowers
PROJECTEIGENAAR KAVB PROJECTLEIDER | PENVOERDER Annika Versloot STAKEHOLDERS
STATUS
BALANS TUSSEN TEELT EN TOERIST
Eind 2019 is voor dit project een overeenkomst
Ieder voorjaar stroomt de streek vol bezoekers
met de EBDB tot stand gekomen. Wat eraan
die de bloemenpracht willen zien en vastleggen,
voorafging:
bij voorkeur ín een kleurrijk bollenveld. Foto’s en
Voorjaar 2019 zijn er als pilot op vele plekken
filmpjes op social media zijn prachtige streek-
in de regio langs de bollenvelden kleurrijke
promotie, maar brengen tegelijkertijd schade en
banieren geplaatst met iconen en de tekst ‘Enjoy
overlast voor de bollentelers met zich mee.
the flowers, respect our pride’. De banieren
De pilotcampagne (ontstaan vanuit samenwer-
werden op sommige locaties gecombineerd met
king tussen telers en de regionale toeristische
ambassadeurs in het veld. Op basis van de pilot
branche) leverde onverwachts wereldwijde
zou de campagne worden uitgebreid en ge-
aandacht op. Gebleken is dat veel toeristen den-
professionaliseerd, sowieso voor seizoen 2020.
ken dat de fraaie velden speciaal voor hen zijn
Telers en Greenportondernemers • KAVB • Greenport Duin- en
Gezien de coronabeperkingen werd besloten
aangelegd. Dat er een kwetsbare bol in de grond
Bollenstreek • Keukenhof • Stichting Noordwijk Marketing • IBulb
alle activiteiten in en rond de velden voor 2021
zit, dé inkomstenbron voor de telers, weten velen
(Anthos) • Bloemencorso Bollenstreek • Amsterdam Tulip Experience
ook te bevriezen. Helaas gold dat vanwege het
helemaal niet.
• FAM Flowers BV • De Tulperij • NBTC Holland • Toeristische sector
gezondheidsrisico ook voor de ambassadeurs.
DOELSTELLING
BANIEREN EN AMBASSADEURS
Het geven van publieksvriendelijke voorlichting aan (internationale)
Op dit moment wordt invulling gegeven aan het
Het plaatsen van banners bleek niet voldoende
bezoekers die in het voorjaar massaal de bloeiende regio bezoeken.
toekomstbestendig maken van het project,
om bezoekers uit het veld te weren. Daar waar
Door samenwerking tussen telers en de (lokale) toeristische branche
waarbij de KAVB, Keukenhof en de Greenport
vrijwillige gastvrije ambassadeurs in het veld
krijgen bezoekers meer kennis van de sector en het bloembollenvak
voornemens zijn om de activiteiten gezamenlijk
actief het gesprek aangingen met bezoekers
en wordt schade aan de bollenvelden voorkomen.
zelfstandig voort te zetten.
was het resultaat wél succesvol.
RESULTAAT
BLIJF THUIS
Het streven is (dag)toeristen uit de velden te
In 2020 zou de campagne verder worden uitge-
weren en daarmee schade aan het bolgewas voor
rold. Ten gevolge van COVID-19 liep alles totaal
de telers te minimaliseren. Meer gastvrije voor-
anders. ‘Welkom in de streek en geniet van de
lichting leidt tot bewustwording bij de bezoeker,
bloeiende velden’ werd noodgedwongen ‘Blijf
zonder dat dit ten koste gaat van de aantrek-
alstublieft weg uit de streek’. Regelmatig werden
kingskracht op de toerist. Bovendien wordt er
wegen langs de velden vanwege grote drukte
ingezet op duurzame samenwerkingsverbanden
afgesloten en Keukenhof moest de deuren geslo-
tussen ondernemers en relevante (toeristische)
ten houden. Vanzelfsprekend zijn alle geplande
partijen in de Bollenstreek.
projectactiviteiten niet doorgegaan. Het cam-
OMVANG PROJECT
€ 60.000
EXPLOITATIEBIJDRAGE EBDB
€ 45.000
PRIVAAT
COFINANCIERING PROCENT
PUBLIEK
€ 15.000
25%
€0
pagneteam heeft, om bezoekers thuis een beetje te laten genieten, ‘Enjoy@home’ gecreëerd, met prachtige (drone)video’s.
42
43
3
4
FLOWER
GEZONDE EN
ATTRACTION
ENERGIEKE REGIO
Verplaatsen bloembollenmarkt
Sport en gezondheid/voeding
Jaarlijks wordt begin oktober op het terrein van Keukenhof een
PROJECTEN
meerdaagse bloembollenmarkt georganiseerd. Deze markt trekt
• Sport en Gezondheid
zo’n 3000 bezoekers.
• Voeding en Gezondheid (gastronomie) • Voeding en Gezondheid (JOGG)
Op basis van de Economische Agenda zouden de mogelijkheden moeten worden onderzocht om er een markt met allure van te maken,
De Duin- en Bollenstreek heeft de ambitie om
bouw steeds meer op de achtergrond geraakt.
met jaarlijks structureel 10.000 bezoekers. Het plan was een verkenning
zich te profileren als één van de vijf gezondste
Zonde, want zij kunnen absoluut bijdragen aan
uit te laten voeren naar de mogelijkheid om deze bloembollenmarkt te
regio’s ter wereld, zo staat vermeld in de
een energiek en gezond leven. Om die reden zou
verplaatsen naar een dorpskern in de Duin- en Bollenstreek. Onderdelen
Economische Agenda. Sport, voeding en
EBDB nieuwe projecten aanjagen met betrekking
van de verkenning:
wellness vormen de belangrijkste pijlers onder
tot gezonde voeding, als onderdeel van een ge-
• Nieuwe formule
die ambitie. De geweldige ligging van de regio
zonde levensstijl. Daar hoorde extra aandacht bij
• Stappenplan voor groei
en het afwisselende landschap met de vele
voor Jongeren op Gezond Gewicht (JOGG).
• Opties overdekte locatie
mogelijkheden draagt zeker bij aan die ambitie.
• Financieringsstructuur
Vanuit de provincie Zuid-Holland is het concept
• Organisatiestructuur
SPORT EN GEZONDHEID
detuinvanholland.nl ontwikkeld, waar de Duin-
• Communicatie
Onder deze noemer staan twee projecten be-
en Bollenstreek vanzelfsprekend actief aan kan
noemd: De wandelvierdaagse (pagina 49) en
bijdragen. Gezonde voeding en de Dutch Cuisine
Dit alles met het doel de regionale economische prestaties te vergroten
sportroutes. Die sportroutes bestaan uit regio-
(gastronomie) vormen belangrijke pijlers/aan-
en ook het jaarrond toerisme te stimuleren. Voor dit onderdeel van
nale wandel- en fietsroutes, in combinatie met
knopingspunten. Op basis van de Economische
het uitvoeringsprogramma van de Economische Agenda zijn geen
fitnessapparaten. Het wandelen, fietsen en ander
Agenda zijn er verder geen regionale initiatieven
geïnteresseerde projectpartijen en/of investeerders gevonden.
vormen van bewegen in de buitenlucht worden
tot stand gekomen.
zowel lokaal als regionaal ook vanuit andere initiatieven gestimuleerd, zoals Hollandse
JOGG (Jongeren Op Gezond Gewicht) is door
Duinen en Rondje Kaag.
de verschillende gemeenten ingevuld/opgepakt. Katwijk, Noordwijk en Lisse zijn erkende JOGG-
VOEDING EN GEZONDHEID
gemeenten.
In de Gouden Eeuw stond de Duin- en Bollen-
44
streek bekend als de Tuin van Holland. In de loop
Hierdoor worden de initiatieven zelfstandig voort-
van de tijd zijn de kruidenteelt en land- en tuin-
gezet.
45
5 GEZONDE EN ENERGIEKE REGIO
Kuuroord STATUS
alle leeftijden, die hechten aan gezonder leven en
De eerste activiteiten rondom een mogelijke kuur-
kwaliteit. Naar verwachting wordt de regio dan
oordstatus vonden al plaats in 2016. Hierna kreeg
zeker in het voor- en naseizoen vaker bezocht,
een externe partij de opdracht om de mogelijkhe-
met een hoger bestedingspatroon en grotere
den te onderzoeken. Op basis van de bevindingen
kans op herhaalbezoeken.
is er een plan van aanpak opgesteld. In 2018 is de PROJECTEIGENAAR
EBDB gevraagd om het lopende project financieel
STAPPENPLAN DOORLOPEN
te ondersteunen, hetgeen is toegekend.
Om het gehele proces goed te managen is er
Stichting Noordwijk Marketing
een vaste werkgroep samengesteld (gemeente
PROJECTLEIDER | PENVOERDER Quirine Kamphuisen STAKEHOLDERS
RESULTAAT
Noordwijk, Stichting Noordwijk Marketing,
Versterking van de toeristische sector. Het streven
pr-bureau en een ESPA-vertegenwoordiger).
is 5% meer toeristen in 2021 ten opzichte van
Zij hebben volgens een uitgebreid stappenplan
Noordwijkse Ondernemersvereniging • Gemeente Noordwijk
2018. 5% hoger bestedingsbedrag per toerist
op constructieve wijze samengewerkt:
(ook namens overige gemeenten) • Koninklijke Horeca Nederland
in 2030, ten opzichte van 2018. Daarnaast een
1. Inventarisatie/analyse van benodigde
• Stichting Bewust Bollenstreek • LUMC • Stichting TON
economische spin-off, ook voor de sectoren zorg
DOELSTELLING
en retail (niet alleen toerisme).
Het bereiken van de officiële ESPA Kuuroord Status voor de
FASE 2
2. Eerste analyse aanwezige infrastructuur en verkenning voor gehele gemeente Noordwijk.
badplaats Noordwijk. Dit project valt onder de businesscase
KUUROORDSTATUS NOORDWIJK
‘Gezonde en energieke regio’. Het behalen van de internationale
In het voorjaar van 2020 heeft Noordwijk als
kuuroordstatus ondersteunt de ambitie om te behoren tot de
vierde badplaats in Nederland (Nieuweschans,
4. Intern conceptdocument samenstellen ten
5 gezondste regio’s ter wereld.
Cadzand en Domburg) de bijzondere en offi-
behoeve van Medizinisches Gutachten.
OMVANG PROJECT
FASE 1
documenten en gegevens.
EXPLOITATIEBIJDRAGE EBDB
PRIVAAT
€ 66.500
€ 31.500
€ 131.000
€ 99.500
COFINANCIERING PROCENT
3. Voorbereidingen wateranalyses, met aandacht voor locaties, praktische uitvoer etc.
ciële kuuroordstatus gekregen. Helaas moest de
5. Concretisering en uitwerking van criteria.
feestelijke uitreiking vanwege corona tot oktober
6. Voorleggen van concept rapportage aan.
worden uitgesteld, maar toen heeft Noordwijk
gekwalificeerd (medisch) specialist(en).
PUBLIEK
dan toch echt van de voorzitter van de European
7. Site inspection door Medizinisches Gutachten.
€ 35.000
€0
Spas Association het zo felbegeerde predicaat
8. Oplevering document en rapportage van
€ 31.500
€0
badplaats in alle facetten voldoen aan internatio-
FASE 3
€ 110.000
€ 68.000
€ 42.000
TOTAAL
€ 307.500
€ 199.000
€ 108.500
€0 35%
€0
ontvangen. Om die status te verkrijgen moest de