D06 De heer van Haaster, Ruimtelijke koers voor Zuid-Holland.pdf

We sturen op brede welvaart, inclusief welzijn en welbevinden en daarin gaan we voor de ruimtelijke keuzes meer prioriteren op gezondheid, kwaliteit en veiligheid van de leefomgeving.

▪

Dit betekent dat we water en bodem nog meer sturend hanteren als randvoorwaarde voor een veilige, toekomstbestendige ontwikkeling van Zuid-Holland.

▪

En dit betekent dat we een toekomstbestendige economie nastreven met een betere leefomgevingskwaliteit en gezondheid. We geven voorrang aan een duurzame, digitale en inclusieve economie, met borging van maatschappelijke meerwaarde. Een duurzame economie richt zich op circulariteit, energietransitie, natuurinclusiviteit. Een inclusieve economie houdt rekening het , klein-,midden- en grootbedrijf, in alle regio’s en voor werkgevers en -nemers. Zo bewaken we ook het belang om inwoners een eigen inkomen te laten verdienen, ook op de lange termijn.

▪

Dit betekent bovendien dat we ruimte beter gaan beschermen om onze ambities, wettelijke verplichtingen en doelen te realiseren. Daarom: ▪

Stellen we een ondergrens aan (open) landschap dat beschikbaar blijft voor de transities die nodig zijn voor een toekomstbestendige landbouw, energie, water-, groen- recreatie- en natuuropgaven. 39

▪

▪

Dragen we zorg voor voedselzekerheid en het beschikbaar blijven van maatschappelijke, culturele, sportieve en nutsvoorzieningen voor onze inwoners.

▪

Gebruiken we onze schaarse ruimte en infrastructuur effectiever en efficiënter. We blijven inzetten op de volgende elementen van onze integrale verstedelijkingsstrategie: beter benutten, verdichting en functiemenging combineren met goede bereikbaarheid en meer aandacht voor gezonde en klimaatadaptieve verstedelijking.

Om dit mogelijk te maken moeten zowel wonen als werken zich ontwikkelen binnen de ruimte die daarvoor al is gereserveerd. We gaan voor kwaliteit en selectieve groei. Waarbij we ‘straatje erbij’ nader uitwerken. Dat betekent dat we niet meer vanzelfsprekend ruimtelijk faciliteren op basis van ramingen en prognoses.

Deze nieuwe koers geeft richting, en vraagt nadere uitwerking. Dit is nodig vanuit het besef dat – ondanks al onze niet aflatende inspanningen op het gebied van multifunctioneel en meervoudig ruimtegebruik – niet alles meer kan in Zuid-Holland. Die handschoen hebben we samen met onze partners op te pakken.

6.2 In gesprek met onze partners Om onze koers uit te werken blijven we ook in 2024 in gesprek met onze medeoverheden, andere stakeholders en met het Rijk. We doen dit via twee uitwerkingslijnen. In de eerste uitwerkingslijn gaan we onze koers verder concretiseren, zodat deze toepasbaar is op de ruimtelijke vraagstukken die op Zuid-Holland afkomen. Dit moet resulteren in een strategisch afwegingskader voor het prioriteren tussen en binnen opgaven. Een kader dat kan worden gehanteerd bij ruimtelijke transities van de ene functie naar de andere, maar óók voor kwalitatieve sturing op bestaand ruimtegebruik. De tweede uitwerkingslijn richt zich op de thematische en gebiedsgerichte uitwerking. De concrete vraagstukken die wij in de verschillende lagen hebben benoemd, vragen eveneens concrete inhoudelijke aanpassingen in ons omgevingsbeleid langs de lat van onze koers. De thematische beleidsuitwerkingen die hiervoor nodig zijn (bijvoorbeeld ruimtelijk- economische visie, water en bodem sturend), pakken wij op via de daarvoor geëigende inhoudelijke netwerken en gremia waarin wij al met onze medeoverheden en andere stakeholders samenwerken. We realiseren ons bovendien dat onze nieuwe koers per gebied anders kan uitwerken gezien de kenmerken van bodem en ondergrond, de al aanwezige functies en netwerken en de eigen identiteit en cultuurhistorie.

Daarom willen wij ook gebiedsgericht met onze partners in gesprek over de impact van deze koers voor het betreffende gebied en welke keuzes er in een gebied gemaakt moeten worden om aan de koers concreet uitvoering te kunnen geven. Hierin benutten wij waar mogelijk de al lopende gebiedsprocessen binnen de NOVEX- en de ZH-PLG-gebieden. Ook heeft een aantal gemeenten in regionaal verband al voorwerk gedaan in de vorm van handreikingen of regionale puzzels. Wij gaan graag in gesprek hoe deze samen gaan met onze nieuwe koers. Alle uitwerkingslijnen kunnen landen in ons provinciale omgevingsbeleid. Dit is continu in ontwikkeling. Daarvoor werken wij met jaarlijkse herzieningsrondes. De eerstvolgende herzieningsronde waarin wij de via bovenstaande processen ontwikkelde uitwerkingen kunnen meenemen, is de herziening die start in 2024. Als op onderdelen de uitwerkingen niet tijdig voor deze ronde beschikbaar zijn, dan benutten we daarvoor ook de volgende herzieningsrondes. Formele inspraaktermijnen maken onderdeel uit van deze jaarlijkse herzieningsprocedures. 40

6.3 Antwoord aan en vragen voor het Rijk Dit Ruimtelijk Voorstel en de nieuwe koers die wij beschrijven, vormen ons integrale antwoord aan het Rijk op het Startpakket voor de Ruimtelijke Puzzel. Naast de vragen die het Rijk aan de provincies heeft gesteld in het Startpakket, staat het Rijk ook voor een aantal grote Europese en nationale (verdelings)vraagstukken die de schaal van Zuid-Holland en haar aangrenzende provincies overstijgen. En die van grote invloed zijn op het ruimtegebruik in heel Nederland en dus ook in Zuid-Holland. Het Rijk is primair aan zet om daarin keuzes te maken, onder meer via de nieuwe Nota Ruimte die momenteel in voorbereiding is. In het belang van een toekomstbestendig Zuid-Holland – en dus een toekomstbestendig Nederland – verwachten wij van het Rijk dat onze nieuwe koers zoals beschreven in dit Ruimtelijk Voorstel, bij de afwegingen rondom in ieder geval de volgende vraagstukken wordt betrokken: •

Deltabeslissingen ten aanzien van de nationale waterveiligheid en de nationale zoetwaterverdeling. Voor Zuid-Holland als laaggelegen delta zijn waterveiligheid en het bijbehorend ruimtebeslag essentieel voor de verdere ontwikkeling van ons grondgebied, net als dat de zoetwaterverdeling direct bepalend is voor het toekomstperspectief van diverse van onze gebieden (waterpeil, verzilting);

•

Een visie op de nationale verdeling van energie-infrastructuur, waarbij Zuid-Holland een onevenredige belasting ziet met nationale energie-infrastructuur door aanlanding vanuit wind op zee en de aanwezigheid van energie-intensieve industrie. Het is niet realistisch dat Zuid-Holland zelf kan voorzien in de opwek van duurzame energie voor de volledige energievraag van zowel gebouwde omgeving als voor de industrie;

•

Een samenhangende visie met keuzes en prioriteiten in ruimtebeslag op: -

de (inter)nationale economie en de positie van Zuid-Holland daarbinnen. Waar verdient Nederland straks zijn geld mee? Nederland streeft samen met Europa naar meer autonomie in een aantal strategische sectoren. Wat betekenen deze ontwikkelingen voor de Nederlandse economie, welke infrastructurele verbindingen voor personen en goederen horen daarbij? Hoe verhouden deze ontwikkelingen zich tot de voor Zuid-Holland belangrijke economische clusters als het Haven Industrieel Complex, de tuinbouw, de maakindustrie en de kennisclusters;

-

een toekomstbestendige land- en tuinbouw in (inter)nationaal perspectief voor Zuid-Holland. Daarbij hoort ook een voedselstrategie;

•

Een visie op de mogelijke toekomstige demografische scenario’s, waarbij Zuid-Holland na 2030 grenzen ziet aan het vanzelfsprekend accommoderen van bevolkingsgroei op basis van kwantitatieve en sectorale prognoses en ramingen;

•

Het versterken van de brede welvaart maakt onze provincie toekomstbestendig. Voor de uitvoering van de ruimtelijke keuzes zijn instrumenten benodigd, waaronder financiële middelen, zoals een verplaatsingsfonds voor bedrijven en andere voorzieningen. Dit is ook nodig om de ervaren gezondheid te verbeteren en gezondheidsverschillen te verkleinen. Dat vraagt om wederkerige investeringen in wijken, buurten en dorpen voor onder andere: groen, water, energie, gezonde mobiliteit en voorzieningen.

Wij werken in de komende tijd door aan de uitwerking van onze koers, waarbij we over bovengenoemde verdeelvraagstukken ook zelf met voorstellen zullen komen. 41

De keuzes die het Rijk uiteindelijk maakt (o.a. in de Nota Ruimte) zijn van invloed op a) de realisatiemogelijkheden van onze provinciale koers en het al dan niet kunnen inpassen van opgaven uit het Startpakket in Zuid-Holland, b) de gebiedsgerichte uitwerking binnen de NOVEXgebieden Groene Hart, Haven Rotterdam en Zuidelijke Randstad en c) de gebiedsplannen in het kader van ZH-PLG. Daarom agenderen wij deze vraagstukken en de samenhang met onze nieuwe koers nu al bij het Rijk en verwachten daarover nadere afspraken te kunnen maken in het Ruimtelijk Arrangement. Bij het wederkerig Ruimtelijk Arrangement zal - net als door provincie, gemeenten en waterschappen - ook de rolneming door het Rijk onderwerp van gesprek moeten zijn. Wij zien de regie op een toekomstbestendig Zuid-Holland als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle overheden. Voorwaarde voor onze rolneming en regie is dat het Rijk ondersteunend instrumentarium levert, aanpassing van nationale regelgeving doorvoert, (nationaal) strategisch grondbeleid toepast en voldoende investeringsmiddelen beschikbaar stelt.

42

Bijlagen

Figuur 63: Praatplaat bebouwing, water en bodem, Klimaatonderlegger provincie Zuid-Holland

43

Figuur 74: Praatplaat landbouw, bodem en water, Klimaatonderlegger provincie Zuid-Holland

44

Figuur 85: Praatplaat natte natuur, bodem en water, Klimaatonderlegger provincie Zuid-Holland

45

2031- 2050 Functie Wonen

Doel Totaal ruimtebeslag woningen

Bron Behoefte raming ABF regio Primos onderzoek 2030-2050

Waarvan ruimtebeslag buiten BSD

3ha locaties

Waarvan ruimtebeslag binnen BSD Werken

Totaal ruimtebeslag werklocaties

Behoefteraming Bedrijventerreinen Zuid-Holland (Stec Group 2021)

Aannames Ha Totaal aantal woningen x de gemiddelde dichtheid per ha woongebied in ZuidHolland (45 woningen per ha) eigen berekening 50% van alle bekende drie hectare locaties inclusief Gnephoek en Sliedrecht Noord + 250ha* extra uitleglocaties voor de periode 2031 t/m 2050 + 100ha (straatje erbij) Totaal aantal hectares woningen minus de hectares buiten BSD behoefteraming bedrijventerreinen periode 2031-2040: 440ha x 2 (inclusief periode 2041 t/m 2050)*= 880ha

aanname transitieopgave (circulair)

Water

Natuur

Totaal ruimtebeslag wateropgave

Ruimteclaims Provincie Zuid-Holland Bewerking Vereniging Deltametropool. Op (Vereniging Deltametropool 2022) basis van het document: Een natuurlijkere toekomst voor Nederland in 2120 (WUR 2019). Op basis van een tracering van de hoeveelheid oppervlaktewater in die visie is teruggerekend hoeveel in 2050 gerealiseerd zou moeten worden. Totaal ruimtebeslag natuuropgave Aanname natuuropgave NPLG. Hierin Op basis van indicatieve oppervlakte arealen 2030, zoals aangeleverd door vallen de volgende programma's/ maatregelen: Maatregelen in N2000 ministerie LNV onder het NPLG. Deze hebben nog geen (bestuurlijke) status. De gebieden, Afronden NNN, getallen voor 2050 zijn doorgerekend vanaf Uitbreiding oppervlak (argrarisch) natuur, Realiseren 10% groenblauwe 2030, met als aannames 1.) dat de opgave voor 2030 overbrugging van 30% van het gat dooradering, Aanleggen is tussen huidige staat en 100% doelbereik overgangsgebieden, Aanpak drukfactoren o.a. bronmaatregelen 2.) 2050 100% doelbereik is 3.) de stikstof, Aanleg bossenstrategie en oppervlaktes kloppen voor 100% doelbereik (=alle VHR doelen in gunstige Agenda natuurinclusief. staat van instandhouding) 4.) de verhouding enkel- en dubbelgebruik blijft gelijk Waarvan ruimtebeslag enkelvoudig natuur Aanname natuuropgave NPLG. Waarvan ruimtebeslag dubbelgebruik natuur

Aanname natuuropgave NPLG.

Natuurtypen open graslandschap en open akkerland lenen zich goed uit voor dubbelgebruik

Totaal ruimtebeslag opwek energie (wind Systeemstudie Energie-infrastructuur op land, zon op dak en zon op land) Zuid-Holland, scenario Regionaal

Energie Ruimtebeslag energie infrastructuur

Ruimtebeslag warmte Totaal ruimtebeslag energie

Systeemstudie Energie-infrastructuur Er is gekozen voor een deel systeemflex in Zuid-Holland en PMIEK het scenario Europa. Vannuit PMIEK worden alleen de koppelstations meegenomen Ruimte voor warmtesystemen Systeemstudie Energie-infrastructuur Totaal ruimtebeslag opwek energie (wind op land, zon op dak en zon op land), Zuid-Holland, Scenario Regionaal, Scenario Europa, PMIEK, ruimte voor Energie infrastructuur en warmtenet warmtesystemen

Opmerkingen 3120

totaal aantal woningen 140.539 1680 *aanname voor Business as Usual scenario.

1440

nnb

880 Onderdeel kantoorlocaties is relatief klein, vooral binnenstedelijk en goed mengbaar met andere functies. Daardoor nemen we niet mee in de berekeningen voor extra werklocaties. * Op basis van Business as Usual verwachten we nog een keer een vergelijkbare opgave voor bedrijventerreinende periode 2041 t/m 2050. We verwerken de komende dagen nieuwe cijfers van het PBL en het Havenbedrijf over de ruimtelijk behoefte voor de transitie naar een circulaire economie. 6200

57380

20300 37080

Nieuwe aanames van het Rijk (concept NPE) gaat nu uit van 4 keer zoveel stroomvraag in 2050 (tov scenario Regionaal). Politiek/bestuurlijke vraag of we die groei in Zuid-Holland willen accomoderen. Additioneel +/- 2000 ha extra ruimtebeslag als er onvoldoende ingezet is op aansluiting 17030 warmtenet

230 3

17300 Waarvan ruimtebeslag dubbelgebruik energie

Systeemstudie Energie-infrastructuur Wind op land en zon op dak zijn te Zuid-Holland, scenario Regionaal combineren met andere functies 15200

Figuur 9: Tabel met beschrijving van de aannames van de ruimtevragers, opgenomen in figuur 10 en 11

46

Figuur 106: Eerste aannames voor ruimteverdeling en afspraken tot 2030, eigen berekening provincie Zuid-Holland op basis van beschikbare bronnen (waaronder provincie Zuid-Holland 2020), afspraken en aannames (figuur 9)

Figuur 117: Eerste aannames voor ruimteverdeling en afspraken van 2030 tot 2050, eigen berekening provincie Zuid-Holland op basis van beschikbare bronnen (waaronder provincie Zuid-Holland 2020), afspraken en aannames (figuur 9)

47

Bibliografie Aalders, R. H. (2022). Koersen op brede welvaart in Zuid-Holland. Utrecht: Rabobank Research. Blekker, A. (2021). Cijfermatige onderbouwing RIVM - Langetermijn Verkenning Stikstofproblematiek. Den Haag: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Blom, G. d. (2009). Klimaateffectatlas 1.0 - Landbouw, water en extremen. Wageningen: Wageningen University & Research - Alterra. Blom, G. P. (2008). Effecten van klimaatverandering op landbouw en natuur - Nationale Knelpuntenkaart en Adaptatiestrategieën. Wageningen: Wageningen University & Research - Plan Research International. CBS. (2017, Januari 31). Centraal Bureau voor de Statistiek. Opgehaald van Nederlandse landbouwproductie 1950 - 2015: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2017/05/nederlandselandbouwproductie-1950-2015 CBS. (2020, Oktober 11). Centraal Bureau voor de Statisitiek. Opgehaald van Boeren vinden steeds vaker aanvullende inkomstenbron: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/50/boerenvinden-steeds-vaker-aanvullende-inkomstenbron CBS. (2022, October 11). Centraal Bureau voor de Statistiek. Opgehaald van https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/de-nederlandse-economie/2022/regionale-economischegroei-1995-2019/2-regionale-economische-groei CBS. (2022, December 5). Regionale Monitor Brede Welvaart 2022.

Opgehaald van Centraal Bureau voor de Statistiek: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/regionale-monitor-bredewelvaart CBS. (2023, 31 08). Dashboard bevolking. Opgehaald van Centraal Bureau voor de Statistiek: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking CBS. (2023, Augustus 16). Werkloosheid per provincie. Opgehaald van Centraal Bureau voor de Statistiek: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboardarbeidsmarkt/werklozen/werkloosheid-per-provincie CLB. (2023, juni 20). Ruimtegebruik. Opgehaald van Compendium voor de Leefomgeving: https://www.clo.nl/indicatoren/nl0062-ruimte-per-inwoner?ond=20906 de Bruijn, K. S. (2022). Case studie Zuid-Holland: 'Analyse grootschalige wateroverlast'. Delft: Deltares. de Jong, A. (2009). Regionale prognose 2009–2040: vergrijzing en omslag van groei naar krimp. Den Haag: PBL & CBS. de Jong, A. (2022). Regionale bevolksings- en huishoudensprognose 2022 - 2050. Den Haag: PBL & CBS. de Wolf, P. (2022, November 22). De bodem, daar is toch iets mee? Opgehaald van Wageningen University & Research: https://www.wur.nl/nl/show-longread/de-bodem-daar-is-toch-ietsmee.htm

48

Deltares. (2021). https://www.deltares.nl/nieuws/geactualiseerde-bodemdalingskaarten-geveninzicht-in-effecten-klimaatverandering-en-peilbeheer. Opgehaald van https://www.deltares.nl/. Deltares, B. S. (2021). Op Waterbasis - Grenzen aan de maakbaarheid van ons water- en bodemsysteem. Delft: Deltares. Europese-Raad. (2022, December 22). Nieuwe innovatieagenda: Raad neemt conclusies aan Innovatiebeleid. Opgehaald van Raad van de Europese Unie: https://www.consilium.europa.eu/nl/press/press-releases/2022/12/02/new-innovation-agendacouncil-adoptsconclusions/#:~:text=De%20recente%20crises%20hebben%20duidelijk,met%20ambitieuze%20inv esteringen%20in%20innovatie Gerretsen, B. N. (2021). Beelden van bodemdaling - Nulmeting van het handelingspersectief ten aanzien van bodemdaling in het Groene Hart. Hardewijk - Rotterdam: Ecorys & Aquator. Hegnauer, M. K. (2015). The plausibility of extreme high discharges in the river Rhine. Delft: Deltares. Hommes, S. S. (2019). Governance Bodemdaling: Handelingsperspectief. Wageningen: Wageningen University & Research. IPPC. (2021). IPPC Sixth Assessment Report: Climate Change 2021 - The Physical Science Basis. Paris: Intergovernmental Panel on Climate Change. Jongeneel, R. (2020). Verdienmodellen: actualiteit, theorie, praktijken. Wageningen: Wageningen University & Research. KAW. (2020). Ruimte Zat in de Stad.

Rotterdam: KAW Architekten en Adviseurs. KNMI. (2023). KNMI'23-klimaatscenario's. De Bilt: Koninklijk Nederlands Meterologisch Instituut. Kuiper, R. &. (2022). MONITOR NATIONALE OMGEVINGSVISIE 2022 - Eerste vervolgmeting. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. Kwakernaak, C. v. (2010). Veenweiden en klimaat - Mogelijkheden voor mitigatie en adaptatie. Wageningen: Wageningen University & Research. Monster, J. (2021, Juli 2021). De strijd in de stad vindt plaats op het industrieterrein. Gebiedsontwikkeling.nu. Nieuwenhuyzen, N. (2022). Economische Monitor Zuid-Holland - In een onstuimige wereld. Den Haag: Economic Board Zuid-Holland. NOBV. (2022). Drie jaar NOBV: Inzicht in effecten van maatregelen tegen broeikasgasemissies uit veenweiden. Den Haag: Nationaal Onderzoeksprogramma Broeikasgasemissies Veenweiden (NOBV). Opgehaald van Bevindingen. OECD. (2020). How's Life? - Measuring Well-Being. Paris: OECD. Oevering, F. (2019). Economische verschillen tussen Nederlandse provincies. Utrecht: Rabobank.

49

PBL. (2020). Monitor Nationale Omgevingsvisie - Nulmeting bij de start van de Nationale Omgevingsvisie. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. Philip, S. K. (2020). Regional differentiation in climate change induced drought trends in the Netherlands. Utrecht: Universiteit Utrecht & KNMI. Remkes, J. (2022). Wat wel kan - Uit de impasse en een aanzet voor perspectief. Den Haag: Rijksoverheid. Ritzema, H. &.-S. (2017). Coping with Climate Change in a densely Populated Delta: A paradigm Shift in Flood and Water Management in The Netherlands. Wageningen: Wageningen University & Research. RIVM. (2017, Februari 2). Klimaatverandering en drinkwater. Opgehaald van Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu: https://www.rivm.nl/drinkwater/klimaatverandering-drinkwater RVO. (2019, April 2). Bodemdaling. Opgehaald van Funderingsproblematiek: https://www.rvo.nl/onderwerpen/funderingsproblematiek/wat-het/bodemdaling Sander, F. R. (2023). Mainport Zuid-Holland. Utrecht: Rabobank Research Unit. Sanders, M. B. (2020). Nederlands Natuurbeleid in internationale context - Voortuitgang realisatie natuur- en biodiversiteitsbeleid. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. Schouten, C. (2021, September 20). Op weg naar Basiskwaliteit Natuur. Opgehaald van Rijksoverheid - Documenten: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-a08310e1-e1c4-47c7a6d5-014ffe1d3a66/pdf Seffen, W. R. (2015).

Planetary boundaries: guiding human development on a changing planet. Maryland, Verenigde Staten: National Library of Medocome. StatLine. (2023, April 23). Bodemgebruik; uitgebreide gebruiksvorm, per gemeente. Opgehaald van Centraal Bureau voor de Statistiek: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/70262ned/table?dl=8F6C1 Tammens, E. (2022, Oktober 11). Regionale economische groei 1995-2019. Opgehaald van Centraal Bureau voor de Statistiek: https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/de-nederlandseeconomie/2022/regionale-economische-groei-1995-2019/2-regionale-economische-groei ten Brink, B. (2010). Rethinking Global Diversity Strategies - Exploring structural changes in production and consumption to reduce biodiversity loss. Wageningen: Wageningen University & Research - Agriculture Economics Research Institute. Touset, M. B. (2021). Adaptieve Ontwikkelstrategie - Metropolitaan OV en Verstedeljking Zuidelijke Randstad. Den Haag: Provincie Zuid-Holland & Rijksoverheid. Universiteit-Utrecht. (2023, Juni 16). Brede welvaart afgelopen drie jaar nagenoeg stabiel. Opgehaald van Universiteit Utrecht - Nieuws: https://www.uu.nl/sites/default/files/BWI%202023.pdf van den Born, G. K. (2016). Dalende bodems, stijgende kosten. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

50

van Leerdam, R. R. (2023). Waterbeschikbarheid voor de bereiding van drinkwater tot 2030 knelpunten en oplossingsrichtingen. Den Haag: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieau. van Oldenborgh, G. (2018, Januari 17). Trends in weerextremen in Nederland. Opgehaald van Koninklijk Nederlands Meterologisch Instituut: https://www.knmi.nl/over-hetknmi/nieuws/trends-in-weerextremen-in-nederland van Spaandonk, T. S. (2022). Ontwerpend Onderzoek: Zuid-Holland 50-50 - vijfig jaar terugkijken en vijftig jaar voortuitkijken naar verschuiving in ruimtevraag en ruimtegebruik in Zuid-Holland. Den Haag: Provincie Zuid-Holland. van Strien, A. (2016). Modest recovery of biodiversity in a Western European country: The Living Planet Index for the Netherlands. Amsterdam: Elsevier - Science Direct. Verdaas, J. V. (2022). Naar een solide (pro)positie van groenblauw. Delft: Delft University of Technology. Warringa, G. v. (2022). Ruimtelijke effecten van de circulaire economie. Delft: CE Delft. WUR. (2017, Oktober 31). Klimaatverandering longread. Opgehaald van Wageningen University & Research: https://www.wur.nl/nl/show-longread/Klimaatverandering-longread.htm Zuid-Holland. (2022, januari). https://kennis.zuid-holland.nl/onderzoeken/verschuivingen-in-deruimtevraag-en-gebruik-50-50/.

Opgehaald van Kennis Zuid-Holland: https://kennis.zuidholland.nl/onderzoeken/verschuivingen-in-de-ruimtevraag-en-gebruik-50-50/

51