D06 De heer van Haaster, Ruimtelijke koers voor Zuid-Holland.pdf

Met het Ruimtelijk Voorstel “Ruimtelijke koers voor Zuid-Holland” presenteert de provincie Zuid-Holland een nieuwe koers voor de toekomstige verdeling van de ruimte in onze provincie. In november en december zullen Provinciale Staten dit ruimtelijk voorstel spreken en besluiten nemen. Ik denk dat het ook voor de Bollenstreek (en met name Hillegom) een goed stuk is met een reëel visie op waar men zou willen of kunnen bouwen.

Kunt u verzorgen dat dit stuk op de lijst met ingekomen stukken komt. Bij voorbaat dank. Met vriendelijke groet, Ted van Haaster

1

Ruimtelijke koers voor Zuid-Holland - voor een toekomstbestendig Zuid-Holland 2050 - voor herziening van ons provinciaal omgevingsbeleid - ons Ruimtelijk Voorstel aan het Rijk voor de Ruimtelijke Puzzel

Inhoud Samenvatting ............................................................................................................................... 4 Inleiding ....................................................................................................................................... 5 Aanleiding en doel .................................................................................................................... 5 Sturende principes ................................................................................................................... 5 Rol van de provincie ................................................................................................................. 5 Participatie ............................................................................................................................... 6 Leeswijzer ................................................................................................................................ 7 1. Koers naar een Toekomstbestendig Zuid-Holland ...................................................................... 7 1.2 Werk in uitvoering: nog veel op de rol tot 2030 ................................................................... 8 1.3 Noodzaak voor een nieuwe ruimtelijke koers naar 2050 ......................................................

9 1.4 Nieuwe druk door verschillende opgaven ......................................................................... 12 1.5 Brede welvaart als kompas ................................................................................................ 14 1.6 Voldoende ruimte voor water, natuur, energie, landbouw en tuinbouw cruciaal ................ 15 1.7 Vraag en aanbod basisvoorzieningen vraagt om keuzes ..................................................... 15 1.8 Meer aandacht voor omgevingskwaliteit ........................................................................... 16 1.9 Onze nieuwe koers voor een toekomstbestendig Zuid-Holland ......................................... 16 1.10 Doorwerking en verdere keuzes ...................................................................................... 17 2. Doorwerking voor de laag van de ondergrond: bodem, water en natuurlijk ecosysteem ......... 17 2.1 Water ............................................................................................................................... 17 2.1.1 Waar gaat het over .................................................................................................... 17 2.1.2 Wateropgaven ...........................................................................................................

18 2.1.3 Nader uit te werken ................................................................................................... 18 2.2 Bodem en ondergrond ...................................................................................................... 19 2.2.1 Waar gaat het over .................................................................................................... 19 2.2.2 Onze bodem- en ondergrondopgaven ........................................................................ 20 2.2.3 Nader uit te werken ................................................................................................... 21 2.3 Natuurlijk ecosysteem ...................................................................................................... 21 2.3.1 Waar gaat het over .................................................................................................... 21

1

2.3.3 Nader uit te werken ................................................................................................... 22 3. Doorwerking voor de laag van ordenende netwerken: mobiliteit, energie, haven- en (agro)logistiek van grondstoffen en materialen .......................................................................... 22 3.1 Waar gaat het over?...................................................................................................... 22 3.2 Onze netwerkopgaven .................................................................................................. 23 3.2.1 Opgave voor de bereikbaarheid van wonen, werken, voorzieningen en landschap ..... 24 3.2.2 Nader uit te werken ................................................................................................... 24 3.2.3 Opgaven voor de robuustheid van het energiesysteem .............................................. 24 3.2.4 Nader uit te werken ................................................................................................... 25 4. Doorwerking voor de laag van de gebruiksfunctie: landbouw, en tuinbouw, wonen, werken en recreëren ...................................................................................................................................

28 4.1 Land- en tuinbouw ........................................................................................................... 28 4.1.1

Waar gaat het over?............................................................................................. 28

4.1.2 Onze opgaven voor de landbouw en (glas)tuinbouw .................................................. 28 4.1.3 Nader uit te werken ................................................................................................... 28 4.2 Wonen ............................................................................................................................. 29 4.2.1 Waar gaat het over .................................................................................................... 29 4.2.2 Onze opgaven voor wonen ......................................................................................... 29 4.2.3 Nader uit te werken ................................................................................................... 29 4.3 Leefomgeving ................................................................................................................... 30 4.3.1 Waar gaat het over .................................................................................................... 30 4.3.2 Onze opgaven voor de leefomgeving .......................................................................... 30 4.3.3 Nader uit te werken ...................................................................................................

30 4.4 Werken............................................................................................................................. 31 4.4.1 Waar gaat het over? ................................................................................................... 31 4.4.2 Onze opgaven voor werken ........................................................................................ 31 4.4.3 Nader uit te werken ................................................................................................... 32 4.5 Recreatie, toerisme en sport ............................................................................................ 33 4.5.1 Waar hebben we het over? ........................................................................................ 33 4.5.2 Onze opgaven voor recreatie, toerisme en sport ........................................................ 33 4.5.3 Nader uit te werken ................................................................................................... 33 5. Doorwerking in de gebiedsprocessen NOVEX en ZH-PLG ......................................................... 33 5.1 NOVEX-gebied Haven Rotterdam................................................................................... 34 5.2 NOVEX-gebied Groene Hart ..........................................................................................

36 5.3 NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad ............................................................................... 36 5.4 NOVEX-gebied Schiphol ................................................................................................ 37 2

5.5 ZH-PLG Kerngebied Zuid-Hollandse Delta .......................................................................... 38 5.6 ZH-PLG Kerngebied Kust en Duinen ............................................................................... 38 5.7 ZH-PLG Kerngebied Veenweiden ................................................................................... 38 6.Integraal Ruimtelijk Voorstel ................................................................................................... 39 6.1 Koers naar een Toekomstbestendig Zuid-Holland 2050 ..................................................... 39 6.2 In gesprek met onze partners ........................................................................................... 40 6.3 Antwoord aan en vragen voor het Rijk .............................................................................. 41 Bijlagen ...................................................................................................................................... 43 Bibliografie ................................................................................................................................ 48

3

Samenvatting Dit Ruimtelijk Voorstel is onze koers naar een toekomstbestendig Zuid-Holland 2050. De focus op toekomstbestendigheid maakt dat we kiezen voor brede welvaart als kompas. En dat we kiezen voor meer sturen op kwaliteit in plaats van kwantiteit, waarbij water en bodem sturend nog meer als randvoorwaarde wordt gehanteerd. De ruimte is schaars en de ruimtelijke opgaven zijn groot. Daarom willen wij de ruimte meervoudig gebruiken en nog meer combineren, innoveren en transformeren waar het even kan. Maar niet voor alle opgaven is voldoende ruimte. Niet alles kan meer in Zuid-Holland. Voor ons ligt een prioriterings- en verdelingsvraagstuk dat keuzes en sturing noodzakelijk maakt. Met het Ruimtelijk Voorstel werken we stapsgewijs aan een toekomstbestendig Zuid-Holland. Om deze ambitie te bereiken hebben we de volgende sturende ruimtelijke principes gehanteerd: 1. Een toekomstbestendige leefomgeving is onze topprioriteit; 2. We accepteren dat niet voor alles ruimte is in Zuid-Holland; 3. We sturen op kwaliteit en maximale maatschappelijke toegevoegde waarde; 4. We houden we rekening met de maatschappelijke kosten en baten op de korte en lange termijn. Onze nieuwe koers: ▪

We sturen op brede welvaart, inclusief welzijn en welbevinden en daarin gaan we voor de ruimtelijke keuzes meer prioriteren op gezondheid, kwaliteit en veiligheid van de leefomgeving.

▪

Dit betekent dat we water en bodem nog meer sturend hanteren als randvoorwaarde voor een veilige, toekomstbestendige ontwikkeling van Zuid-Holland.

▪

En dit betekent dat we een toekomstbestendige economie nastreven met een betere leefomgevingskwaliteit en gezondheid. We geven voorrang aan een duurzame, digitale en inclusieve economie, met borging van maatschappelijke meerwaarde. Een duurzame economie richt zich op circulariteit, energietransitie, natuurinclusiviteit. Een inclusieve economie houdt rekening het klein-,midden- en grootbedrijf, in alle regio’s en voor werkgevers en -nemers. Zo bewaken we ook het belang om inwoners een eigen inkomen te laten verdienen, ook op de lange termijn.

▪

Dit betekent bovendien dat we ruimte beter gaan beschermen om onze ambities, wettelijke verplichtingen en doelen te realiseren. Daarom:

▪

▪

Stellen we een ondergrens aan (open) landschap dat beschikbaar blijft voor de transities die nodig zijn voor een toekomstbestendige landbouw, energie, water-, groen- recreatie- en natuuropgaven.

▪

Dragen we zorg voor voedselzekerheid en het beschikbaar blijven van maatschappelijke, culturele, sportieve en nutsvoorzieningen voor onze inwoners.

▪

Gebruiken we onze schaarse ruimte en infrastructuur effectiever en efficiënter. We blijven inzetten op de volgende elementen van onze integrale verstedelijkingsstrategie: beter benutten, verdichting en functiemenging combineren met goede bereikbaarheid en meer aandacht voor gezonde en klimaatadaptieve verstedelijking.

Om dit mogelijk te maken moeten zowel wonen als werken zich ontwikkelen binnen de ruimte die daarvoor al is gereserveerd. We gaan voor kwaliteit en selectieve groei. 4

Waarbij we ‘straatje erbij’ nader uitwerken. Dat betekent dat we niet meer vanzelfsprekend ruimtelijk faciliteren op basis van ramingen en prognoses.

Inleiding Aanleiding en doel Voor u ligt het Ruimtelijk Voorstel van de provincie Zuid-Holland. Hiermee agenderen wij de onderwerpen en nieuwe ontwikkelingen die veel ruimte gaan en blijven vragen. Een belangrijke conclusie is dat niet alles kan in Zuid-Holland: het inpassen van alle opgaven die om extra ruimte vragen in Zuid-Holland past niet. Scherpe ruimtelijke keuzes zijn nodig om nieuwe ontwikkelingen en maatschappelijke opgaven in Zuid-Holland in goede banen te leiden. We zijn niet op zoek naar een blauwdruk, maar naar een afwegingskader, we realiseren ons dat we in een wereld zitten die onzeker en onvoorspelbaar is. Daarom is het des te meer noodzakelijk samen te zoeken naar richting en richting te geven. Om zodoende Zuid-Holland ook voor de toekomst prachtig en krachtig te houden: een toekomstbestendig Zuid-Holland. Om onze koers uit te werken blijven we ook in 2024 in gesprek met onze medeoverheden, andere stakeholders en het Rijk. Wij willen vervolgens ons provinciaal omgevingsbeleid in deze lijn gaan herzien. Dit Ruimtelijk Voorstel is ons antwoord op het Startpakket van het Rijk. Daarin heeft het rijk ons gevraagd of en in hoeverre wij in Zuid-Holland 26 opgaven van nationaal belang ruimtelijk kunnen inpassen.

Om dit nader uit te werken en te kunnen realiseren hebben wij niet alleen de steun van en samenwerking met het Rijk, maar ook van gemeentes, waterschappen en maatschappelijke partijen nodig. Dit Ruimtelijk Voorstel geeft daarnaast onze agenda voor nadere afspraken daarover met het nieuwe kabinet.

Sturende principes Om dit Ruimtelijk Voorstel op te stellen, hebben Provinciale Staten (10 mei 2023) een aantal sturende principes meegegeven als richtinggevend vertrekpunt: 1. Een toekomstbestendige leefomgeving is onze topprioriteit; 2. We accepteren dat niet voor alles ruimte is in Zuid-Holland; 3. We sturen op kwaliteit en maximale maatschappelijke toegevoegde waarde; 4. We houden rekening met de maatschappelijke kosten en baten op de korte en lange termijn. In dit Ruimtelijk Voorstel is brede welvaart als afwegingskader geïntroduceerd. De invulling van brede welvaart als kompas voor sturing, afweging en keuzes vraagt om verdere uitwerking. In het Coalitieakkoord provincie Zuid-Holland 2023 - 2027 is afgesproken dat we tot uiterlijk 2025 een brede welvaartsagenda opstellen. In het programma Kennis Zuid-Holland lopen al trajecten om brede welvaart te vertalen naar en toe te passen voor Zuid-Holland. Zuid-Holland is aangehaakt op het Nationaal Netwerk Brede Welvaart en werkt al in het kader van regiodeals samen met gebieden in Zuid-Holland. In het vervolg op het Ruimtelijk Voorstel zal de verdere uitwerking van brede welvaart als afwegingskader een gezamenlijke opgave zijn. In de eerste helft van 2024 gaan we in gesprek met de gebiedspartners om dit samen vorm te geven.

Rol van de provincie De provincie voert als gebiedsautoriteit regie op de ruimtelijke uitdagingen die op ons afkomen. Veel van deze opgaven zijn gekoppeld aan harde wettelijke doelen, waaraan bijna altijd eindtermijnen zijn verbonden. Voorbeelden hiervan zijn de Vogel- en Habitatrichtlijn, reductie 5

van stikstof (Wet stikstofreductie en natuurverbetering), CO2-reductie (Klimaatwet), de Kaderrichtlijn Water en emissiereductie van bijvoorbeeld de industrie. Andere belangrijke ruimtelijke opgaven zijn bereikbaarheid, een toekomstbestendige economie en het bouwen van voldoende woningen. De opgaven kennen een grote onderlinge samenhang die vraagt om een integrale, gebiedsgerichte aanpak tussen overheidslagen (Rijk, waterschap, gemeente, provincie) en met andere partners. Omdat niet alles meer in de beschikbare ruimte kan, gaat het vooral over de schaarse ruimte verdelen, naast innoveren, transformeren en combineren. Het is daarmee een prioriterings- en verdelingsvraagstuk. De toekomstige ruimtelijke inrichting vergt politieke keuzes, waarbij we als provincie onze huidige uitgangspunten, denkbeelden en het ruimtelijk beleid ter discussie durven te stellen. Met dit Ruimtelijk Voorstel nemen we onze verantwoordelijkheid om richting te geven aan de ruimtelijke ontwikkeling van Zuid-Holland naar 2050 en vervolgens aan de aanpassingen in ons ruimtelijk beleid die daarvoor nodig zijn. Om de ruimtelijke opgaven het hoofd te bieden is niet alleen samenwerking tussen overheidslagen en met andere partners nodig. De grote ruimtelijke opgaven vragen om passende instrumenten en werkwijzen.

Het gaat zowel om de vraag waar we naar toe willen als om de manier om daar stapsgewijs met onze partners samen te komen.

Participatie Het Ruimtelijk Voorstel is het resultaat van een verkenning naar opgaven, dilemma’s en denkrichtingen voor de ruimtelijke koers van onze provincie. Een traject dat we met meedenken van onze medeoverheden, maatschappelijke organisaties en inwoners hebben uitgevoerd. We organiseerden zowel in 2022 als 2023 meerdere ambtelijke en bestuurlijke dialoogsessies, en zochten waar dat kon de verbinding met trajecten zoals het Zuid-Hollands Programma Landelijk Gebied (ZH-PLG) en NOVEX-aandachtsgebieden. Ook raadpleegden wij deze zomer onze inwoners via een digitale enquête, waar in kort tijdsbestek ongeveer 5.800 inwoners aan deelnamen. Daarnaast hebben enkele regio’s zoals de Haagse regio en de Drechtsteden met Gorinchem ons een handreiking aangeboden hoe zij voor hun regio de Ruimtelijke Puzzel zien. Wij gaan graag verder met hen in gesprek hoe deze regionale ruimtelijke puzzels samen gaan met onze nieuwe koers. Voor de verdere uitwerking richting realisatie van onze koers, laten we ons bovendien graag inspireren door het mooie werk dat in de steden en gebieden al verzet wordt. Er liggen al vele goede verhalen zoals ‘Hart van Holland’ of ‘Resilient Rotterdam’, of ontwerptrajecten als de EOWijers prijsvraag. En er zijn vooral al vele aansprekende voorbeelden in onze steden, dorpen en in het landelijk gebied die laten te zien hoe het wel kan.

Onze koers beoogt die beweging te versterken en deze voorbeelden geven vertrouwen in de haalbaarheid van onze koers in de uitvoering. De inbreng die naar voren is gekomen, hebben wij als adviezen betrokken bij de totstandkoming van ons Ruimtelijk Voorstel. Zoals we vanaf de start van dit traject hebben gesteld, was onze verwachting dat niet alle wensen, inbreng en opgaven allemaal in onze provincie gaan passen. Als gebiedsautoriteit vertalen we opgaven via passende samenwerkingsverbanden met de andere overheden, nemen we de verantwoordelijkheid voor resultaten, zorgen we voor samenhang in de uitvoering en borgen we democratische legitimatie. Dit Ruimtelijk Voorstel geeft ons een inhoudelijk richtinggevend kader voor het vervolg. Het is een basis ten behoeve van verdere uitwerking, naar concretisering richting ons formele ruimtelijke instrumentarium in ons omgevingsbeleid, een mogelijk Ruimtelijk Arrangement met 6

het Rijk en uitwerking in gebiedsgerichte en thematische trajecten en programma's, zoals het ZHPLG. Ook in die stappen betrekken en werken we actief met onze partners samen.

Leeswijzer We starten dit Ruimtelijk Voorstel met een beschrijving van de belangrijkste ruimtelijke trends en ontwikkelingen die in de afgelopen 50 jaar in Zuid-Holland hebben plaatsgevonden. We beschrijven de effecten van deze ontwikkelingen in relatie tot onze brede welvaart. Deze beschrijving leidt tot een nieuwe koers, waarop wij ons eigen provinciale omgevingsbeleid gaan aanpassen en aanscherpen. De betekenis van deze koers is nader toegelicht langs een lagenbenadering. De drie lagen grijpen op elkaar in en zijn in onderstaande volgorde randvoorwaardelijk voor elkaar: 1. We starten met de ondergrond met bodem, water en het natuurlijk systeem. De opgave is het klimaatadaptief inrichten van onze provincie. Dat vereist dat het water en de bodem meer sturend worden in de ruimtelijke ordening (hoofdstuk 2); 2. Dan volgen de ordenende netwerken van energie en infrastructuur. Met als opgave om de capaciteit, robuustheid en houdbaarheid van deze netwerken te versterken en tegelijkertijd de verduurzaming van ons energiesysteem en onze mobiliteit te versnellen. Grondstoffenstromen en materiaalgebruik leiden tot een nieuw (energie)netwerk dat in de toekomst – net als onze mobiliteitsnetwerken vandaag - bepalend is voor waar we kunnen wonen, werken en recreëren (hoofdstuk 3); 3. En tenslotte de gebruiksfuncties land- en tuinbouw, wonen, werken en recreatie.

De ruimte die een klimaatadaptieve inrichting van onze regio, natuurherstel en de transities voor land- en tuinbouw, energie, grondstoffen en materialen vragen, betekent dat de woon- en werkfuncties het moeten doen met de ruimte die ze planologisch al hebben. Dit vraagt om een strategie van functiemenging en intensivering van ruimtegebruik (hoofdstuk 4). Per hoofdstuk worden de deelonderwerpen die binnen een laag spelen, beschreven. We zetten kort neer waar het over gaat, wat de opgaven zijn voor de toekomst en wat – langs de lat van onze nieuwe koers – verder uitgewerkt gaat worden om tot concrete en gebiedsspecifieke keuzes te komen. In hoofdstuk 5 gaan we in op de lopende gebiedsprocessen in de NOVEX-gebieden en ZH-PLGgebieden met specifiek aandacht voor schuurpunten en kansen. In het laatste hoofdstuk (hoofdstuk 6) geven we een integraal overzicht van onze nieuwe koers en de wijze waarop we over de verdere uitwerking daarvan met onze partners in gesprek willen blijven.

1. Koers naar een Toekomstbestendig Zuid-Holland 1.1 Dit is Zuid-Holland Zuid-Holland is een strategisch gelegen, vruchtbare en stedelijke delta, grotendeels beneden zeeniveau, met in veengebieden een dalende bodem (Deru, 2012) (Gerretsen, 2021) (van den Born, 2016) en met een uniek gevarieerd kust-, veen- en rivierenlandschap. Zuid-Holland is constant in verandering. We zijn een dynamische, complexe en gelaagde provincie waarin verleden en toekomst zichtbaar zijn in onze steden en landschappen. Op de wereld zijn er weinig andere plekken waar je in een kwartiertje fietsen zowel twintig eeuwen geschiedenis tegenkomt, als ook gedurfde oplossingen voor de toekomst van dichtbevolkte delta’s ziet. Zo zie je resten van Romeinse forten, een eeuwenoud polderlandschap, trekvaarten, aangelegde landgoederen, 7

historische steden, vestingen en bunkers, naast nieuwe compacte en gemengde stedelijke centra rondom hoogwaardig verbouwde stations, nieuwe getijdenparken en waterpleinen. Molens, pakhuizen en kerken wisselen af met een indrukwekkend havenindustrieel complex, hoogtechnologische land- en tuinbouw, kenniscentra, campussen en innovatiedistricten, en een modern en efficiënt logistiek netwerk. De weerslag van eeuwen van menselijke activiteit en bedrijvigheid. Vooral in de laatste 50 jaar is er een uniek profiel met drie belangrijke en elkaar deels overlappende onderdelen gegroeid. Sterke steden en dorpen hebben een schaalsprong naar een stedelijk netwerk gemaakt waarin de brandpunten van stedelijke ontwikkelingen en kennisclusters met elkaar verweven worden. Er is een internationaal toonaangevend logistiekindustrieel systeem ontstaan waarin het havenindustrieel complex en de intensieve tuinbouw een grote rol spelen. Daarnaast kent Zuid-Holland waardevolle landelijk gebieden waarin de landen grondgebonden tuinbouw in de Bollenstreek, op de Zuid-Hollandse eilanden en in het Groene Hart, waaronder de greenports, kleine en middelgrote kernen en natuur en recreatie het beeld bepalen. In geen enkele andere provincie in Nederland speelt het verdeelvraagstuk om de schaarste ruimte zo’n grote rol als in Zuid-Holland (CBS, Dashboard bevolking, 2023) (Statline, 2023).

Het ruimtelijk beleid is er decennia op gericht geweest om vooral de vraag voor wonen en werken te accommoderen (van Spaandonk, 2022). Dit heeft doorgewerkt in het ruimtelijk beeld van ZuidHolland van vandaag. De druk op de ruimte, vanuit ruimtevragers (Monster, 2021) (Warringa, 2022) en door ruimtelijke beperkingen neemt alleen maar toe, terwijl de kwaliteit van onze leefomgeving onder druk staat (Kuiper, 2022). Dat dwingt ons tot keuzes: niet alles kan. We willen samen werken aan een toekomstbestendig Zuid-Holland met brede welvaart als kompas voor onze afwegingen. We willen voortbouwen op de goede voorbeelden die al zichtbaar zijn in onze steden (zoals waterpleinen, compacte en groene stedelijke ontwikkelingen zoals ‘Little C’ in Rotterdam of het Singelpark in Leiden), in het landelijk gebied (zoals ‘groene cirkels’ en kringlooplandbouw), in de logistiek (zoals duurzame binnenvaart (RH2INE) en de industrie (zoals Multiphly). Het momentum van de grote ruimtelijke opgaven en de ‘wederombouw’ waar heel Nederland voor staat, gaan we benutten voor een toekomstbestendig en krachtig Zuid-Holland. Het Ruimtelijk Voorstel zien we als een eerste belangrijke stap in dat proces.

1.2 Werk in uitvoering: nog veel op de rol tot 2030 De ruimtelijke uitdagingen die in Zuid-Holland spelen zijn sterk gerelateerd aan dit unieke profiel. Er wordt in Zuid-Holland hard gewerkt om grote maatschappelijke opgaven aan te pakken die van invloed zijn op het ruimtegebruik in Zuid-Holland. Hiervoor bestaan wettelijke kaders, bestuurlijke afspraken en vastgestelde ambities. Deze zullen leiden tot wijzingen in de beschikbare ruimte voor andere opgaven. Om gemaakte afspraken na te komen en daarnaast ruimte te houden voor andere opgaven, zetten wij zo veel mogelijk in op meervoudig ruimtegebruik en optimale benutting van deze ruimte. Parallel zien we de noodzaak om na te denken over een nieuwe ruimtelijke koers voor nieuwe plannen en afspraken die zich op korte en middellange termijn voordoen. We blijven inzetten op de kernelementen van onze integrale verstedelijkingsstrategie: beter benutten, verdichting en functiemenging combineren met goede bereikbaarheid en meer aandacht voor gezonde, klimaatadaptieve verstedelijking, groen in en om de stad en voorzieningen. De uitvoering daarvan vraagt om grote en blijvende inzet. Er zijn al locaties toegewezen voor woningbouw met een extra ruimtebeslag van 2.675 ha (inclusief Gnephoek en Sliedrecht-Noord). Ook is er ruim 900 ha gereserveerd om nieuwe bedrijventerreinen te 8

ontwikkelen. Wonen en werken kunnen zich, naast de bestaande ruimte, binnen deze gereserveerde ruimte doorontwikkelen. In tijden van schaarse middelen voor bereikbaarheid zal de druk op onze infrastructuur toenemen en het risico groter worden dat we gaan vastlopen Er zijn al afspraken gemaakt over 3.200 ha voor het Natuurnetwerk Nederland en daar komt naar verwachting, als opgave vanuit het Rijk, nog 1.600 tot 2.700 ha aan natuur bij tot 2030. Dat krijgt voor een deel mogelijk de status Natura 2000-gebied en heeft voor een aanzienlijk deel ook dubbelbestemming met landbouw. In de Regionale Energie Strategieën (RES’en) zijn zoekgebieden benoemd voor zonne- en windenergie, waarop we onze ambitie voor duurzame opwek willen realiseren. We hebben de ambitie voor zoveel mogelijk zon op dak en werken aan locaties voor windenergie. Voor de bosen bomenstrategie worden locaties gezocht, met name binnen bestaand natuur- en recreatiegebied. Om de congestieproblematiek in het energiesysteem op te lossen, zoeken we al de randen op binnen ons omgevingsbeleid. Op die manier maken wij het mogelijk om transformatorstations en andere energie-infrastructuur in te passen, maar merken we nu al dit soms niet of moeilijk verenigbaar is met de ruimtelijke kwaliteit die we in Zuid-Holland willen beschermen.

1.3 Noodzaak voor een nieuwe ruimtelijke koers naar 2050 De ontwikkelingen in de afgelopen 50 jaar laten zien dat met name wonen en werken veel ruimte hebben ingenomen en sterk zijn geëxtensiveerd. Land- en tuinbouw is geïntensiveerd op minder ruimte. Als we deze business as usual doorzetten, hebben we een (groeiend) ruimtegebrek voor de andere opgaven in Zuid-Holland. Zuid-Holland heeft de laatste 50 jaar veel ruimte geboden voor groei van inwoneraantal en economische activiteiten. De bevolking is gegroeid en groeit nog steeds, onder andere door immigratie en een algemene sociaal-economische trend van een trek naar stedelijke gebieden. Dat ging gepaard met een extensivering van het ruimtegebruik voor woningen en bedrijvigheid. Terwijl de bevolking met ongeveer 33% is toegenomen, groeide het oppervlak van woon- en werkmilieus met ongeveer 200% (van Spaandonk, 2022). Dit heeft druk gelegd op onze open ruimte, onze milieuruimte en ons gebruik van grondstoffen. Het oppervlak aan landbouwgebied is gedaald van 61% naar 45%. Tegelijkertijd werd de landbouw sterk geïntensiveerd (door innovaties meer productie per hectare) en import- en export-georiënteerd. Zuid-Holland is kwetsbaar voor klimaatverandering, als delta die grotendeels onder de zeespiegel ligt.

De zeespiegel stijgt (KNMI, 2023), de bodem daalt (Deltares, 2021), er is vaker extreme neerslag en vaker droogte (Philip, 2020), de afvoer van rivieren wordt grilliger (Hegnauer, 2015) en er is meer watergebruik (RIVM, 2017). Dit zorgt voor meer verzilting en zet de beschikbaarheid van zoetwater onder druk (van Leerdam, 2023). Bodemdaling en lage grondwaterstanden zorgen voor veel schade aan funderingen van gebouwen (RVO, 2019) en extra onderhoud aan rioleringen, wegen en spoorwegen (Hommes, 2019). Lage rivierafvoeren beperken transport over water en zorgen voor verslechtering van de waterkwaliteit en voor broeikasgasemissies door oxidatie van veen (Kwakernaak, 2010) (NOBV, 2022). Periodes van hitte, droogte en hevige neerslag komen steeds vaker voor (van Oldenborgh, 2018). Daarom is het noodzakelijk om de inrichting van onze delta aan te passen aan de veranderende omstandigheden (Blom G. P., 2008) (Blom G. d., 2009) (Ritzema, 2017). Onze land- en tuinbouw stuiten op kritische grenzen (Blekker, 2021). De biodiversiteit staat onder druk (van Strien, 2016) en vraagt om natuurherstel met meer ruimte voor natuur (ten Brink, 2010). 9

De kwaliteit en beschikbaarheid van (zoet)water en de bodem zijn van groot belang voor de bouw, scheepvaart, industrie, landbouw en natuur en het dagelijks leven. De veranderingen in het klimaat dwingen ons dus tot een andere aanpak: water en bodem zullen meer en meer sturend moeten worden in alle ruimtelijke ontwikkelingen omdat we de grenzen van de maakbaarheid van ons water- en bodemsysteem bereikt hebben (Deltares B. S., 2021). Dat betekent dat we in onze keuzes voor ruimtegebruik het belang van kwaliteit en beschikbaarheid van (zoet)water en bodem steeds zwaarder moeten laten meewegen.

Figuur 1: Verdeling van het grondgebruik in Zuid-Holland in 1970 en 2020 (Zuid-Holland, 2022)

Zuid-Holland levert een stevige bijdrage aan het economisch belang en de internationale positie van Nederland. Zuid-Holland heeft daardoor ook veel druk op ruimte en milieu bij gekregen in de afgelopen decennia. Zo huisvest Zuid-Holland 617 bedrijventerreinen, een industrieel-logistiek systeem bestaande uit een havenindustrieel en maritiem complex van internationaal belang en sterke agrologistieke clusters met intensieve land- en tuinbouw die sterk verweven zijn met Nederland, (Noordwest-)Europa en de wereld. De laatste twee decennia is versterkt ingezet op het groeiende belang van compacte stedelijke ontwikkelingen met goede onderlinge verbindingen. De stedelijke kennisgedreven economie met toplocaties, innovatiedistricten en campussen is sterk gegroeid en steeds beter verweven in het Zuid-Hollandse netwerk van sterke steden en dorpen. Desondanks is het Zuid-Hollandse aandeel van de nationale economie teruggelopen van 22,5% in 1995 naar 20,8% in 2019 (Tammens, 2022). De Zuid-Hollandse economie leunt relatief sterk op sectoren die gebruik maken van fossiele brandstoffen, lineaire productiemethoden en relatief goedkope arbeid en heeft dus een grote transitieopgave om ook in de toekomst concurrerend te zijn. Daar wordt door bedrijven en overheden ook al aan gewerkt, mede door de Groeiagenda, maar de tijd dringt.

In een veranderend geopolitiek krachtenveld is de internationaal georiënteerde én regionale economie van Zuid-Holland kwetsbaar en staat de brede welvaart van inwoners onder druk (Nieuwenhuyzen, 2022).

10

Figuur 2: Ontwikkeling van het aandeel toegevoegde waarde in de Nederlandse economie, 1996 - 2020 (Sander, 2023)

Naar een toekomstbestendig Zuid-Holland: noodzaak koerswijziging Zonder koerswijziging zal het bebouwd gebied van Zuid-Holland verder uitbreiden. Landbouwgrond, open gebied, biodiversiteit en ruimte voor recreatie zullen dan verder afnemen. Vanuit kwaliteit van de leefomgeving en economische waarde is dit onwenselijk. Tot nu toe is de hoge vraag naar ruimte en middelen vaak beantwoord met het bieden van extra ruimte voor wonen en economische activiteiten door landbouwgronden te transformeren en door nieuw land te realiseren zoals de Tweede Maasvlakte. Maar steeds duidelijker wordt dat we aanlopen tegen planetaire grenzen (Seffen, 2015) en wettelijke grenzen (PBL, 2020), zoals het geval is bij waterkwaliteit, stikstof en biodiversiteit. De kwaliteit van ons water en onze natuurgebieden is niet op orde, de biodiversiteit is sterk afgenomen (Remkes, 2022) en we moeten terug in de uitstoot van broeikasgassen. De (inter)nationaal gestelde doelen van een circulaire economie, duurzame energie, biodiversiteit en klimaatadaptatie zijn niet haalbaar als we doorgaan op de huidige koers. Ook de financiële houdbaarheid van de ruimtelijke keuzes die we maken, nu en in de toekomst (denk aan aanpassing aan veranderend klimaat) komt nadrukkelijker naar voren. De brede welvaart in Zuid-Holland is nu al laag.

Als we doorgaan op de huidige koers, is het in de toekomst in Zuid-Holland minder prettig wonen, werken en leven. We hebben ruimte nodig voor waterveiligheid, klimaatverandering, biodiversiteit en voedselvoorziening. Om internationaal concurrerend te blijven, is een ruimtelijk-economische transitie nodig. Voor een toekomstbestendige economie werken we aan de transitie van onze clusters door nieuwe, duurzame en toekomstbestendige waardenketens ondersteund door een robuuste infrastructuur voor energie, bereikbaarheid en water. De transities vragen om aanpassing van de ruimtelijke inrichting: de opbouw, ombouw, opnieuw clusteren en ook afbouw van ruimtegebruikers. Dit is nodig om onder andere opwek, opslag en transport van energie en de cruciale ruimtelijke schakels van de nieuwe en circulaire economie ruimte te geven. Deze opgave gaat gepaard met grote bestaande en nieuwe sociaal-maatschappelijke vraagstukken. In een tijd waarin er niet alleen schaarste is aan ruimte, water en energie, maar vooral ook aan passend opgeleide mensen, vraagt dat om aandacht voor effecten van onze 11

keuzes op de leefomgeving. Een betere gezondheid, minder armoede, veiligheid, een inclusieve samenleving met bestaanszekerheid in een provincie met hoge ruimtelijke kwaliteit, goede bereikbaarheid van voorzieningen en werkplekken staan daarbij centraal. Samen met het Rijk en samen met gemeenten, waterschappen en maatschappelijke partners gaat de provincie ZuidHolland voor meer brede welvaart, met een meer toekomstbestendige economie en met lagere maatschappelijke kosten. Onze koers zet daarom nadrukkelijk in op een nieuwe balans tussen people, planet en profit.

1.4 Nieuwe druk door verschillende opgaven

Figuur 32: Eerste aannames voor ruimtevragers in Zuid-Holland tot en met 2030 en 2050, eigen berekening provincie Zuid-Holland (oktober 2023)

Tot en met 2030 liggen veel ruimtelijke keuzes al vast: er zijn al locaties aangewezen voor woningen, bedrijventerreinen en ontwikkeling van infrastructuur. Dit is weergegeven in figuur 3. Daar staan de eerste aannames van ruimtevragers die volgen uit gemaakte afspraken (zoals wonen, werken en gedeeltelijk natuur) maar ook uit inschattingen hoeveel ruimte opgaven nodig hebben (zoals water, energie, recreatie en gedeeltelijk landbouw en natuur). In onze integrale verstedelijkingsstrategie zijn verdichting en functiemenging, in combinatie met goede bereikbaarheid en meer aandacht voor gezonde en klimaatadaptieve verstedelijking, al centrale elementen. Maar daarbovenop zijn nieuwe keuzes nodig tot 2050, met het oog op 2100. Daarbij spelen onzekerheden op de lange termijn, zoals geopolitieke verhoudingen, een veranderende economie en technologische ontwikkelingen, zoals artificiële intelligentie, waarmee rekening moet worden gehouden. Figuur 3 maakt daarmee inzichtelijk dat doorgaan op de huidige manier en met de huidige sturing tot ongewenste uitkomsten leidt. 12

Prognoses laten zien dat de bevolking nog door zal groeien. Ook zal er sprake zal zijn van vergrijzing (de Jong A., 2022; de Jong A., 2009). De druk op de open ruimte en op onze infrastructuur zal door deze ontwikkelingen naar verwachting in de toekomst nog verder toenemen. We zien dat naast de verkeersinfrastructuur ook het energienetwerk in Zuid-Holland tegen de grenzen van zijn capaciteit aanloopt, met als gevolg een reële kans op congestie of tekort. Er wordt hard gewerkt en veel geïnvesteerd in het uitbreiden, verbeteren en verduurzamen hiervan. Tegelijkertijd neemt de vraag naar méér capaciteit toe ten gevolge van bijvoorbeeld elektrificeren van mobiliteit en bedrijvigheid. Het ruimtelijk inpassen van de benodigde extra capaciteit, leidt nu al tot lastige afwegingen in relatie tot ruimtelijke kwaliteit en het openhouden van onze landschappen. Extra energie-infrastructuur, opweklocaties, reinigingsinstallaties voor afvalwater of logistieke hubs voor circulaire grondstoffen zijn lastig in te passen in het bestaand stedelijk gebied. We weten nu al dat er onvoldoende zoetwater is voor alle opgaven: landbouw, tuinbouw, drinkwater, industriewater en eventuele peilopzet in de veengebieden. Daarnaast krijgen we natuuropgaven van het Rijk toegewezen om te werken aan natuurherstel.

We zetten erop in dat dit zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik is, samen met landbouw en samen met ontwikkelingen in het stedelijk gebied. De nieuwe koers beweegt zich binnen de grenzen van het systeem van water, bodem, energie, economie, natuur en biodiversiteit. Het welzijn van de inwoners in Zuid-Holland komt meer centraal te staan. In ons Ruimtelijk Voorstel leggen we daarom ook de nadruk op een nieuwe balans tussen people, planet en profit. We benadrukken de noodzaak voor een meer uitgebreide en integrale set van instrumenten en samenwerking om hierop bewust te sturen. Hoe houden we ons ruimtegebruik toekomstbestendig? Om dit niet te laten leiden tot nog verdere extensivering van het ruimtegebruik, zal sturen op beter benutten en intensiveren van de bestaande voorraad en (gereserveerde) ruimte voor wonen en werken – net als keuzes waar we welke economische activiteiten wenselijk achten en waar we welke woningen belangrijk vinden – sterker verankerd moeten worden in ons omgevingsbeleid. Oftewel: meer kunnen sturen op afwegingen tussen en binnen functies.

13

1.5 Brede welvaart als kompas Waarover gaat brede welvaart? In de kern draait het leggen van de Ruimtelijke Puzzel om een verdelingsvraagstuk van schaarse ruimte, capaciteit van onze netwerken en schaarse middelen. Tegelijkertijd vragen het bereiken van planetaire grenzen en groeiende ongelijke welvaartsverdeling om aandacht en sturing. Een toekomstbestendige economie met lagere maatschappelijke kosten is daarom een belangrijke pijler in de koers van Zuid-Holland. De uitdagingen vragen om een brede afweging vanuit een set van kernwaarden. Omdat brede welvaart alles omvat wat mensen van waarde vinden (zoals het Planbureau voor de Leefomgeving in haar verkenning naar ‘Brede welvaart in de regio’ stelt) denken we dat brede welvaart een kompas kan bieden om de nodige transparante politieke afwegingen en keuzes te maken. Naast ‘smalle welvaart’ (bruto regionaal producten en inkomen) worden dimensies als gezondheid, arbeid, wonen, veiligheid, sociale cohesie, onderwijs, natuur, milieu en leefomgeving belangrijke indicatoren voor een breder welvaartsperspectief. Bovendien betreft het niet alleen de kwaliteit van leven in het ‘hier en nu’, maar ook de effecten van onze manier van leven op het welzijn van mensen ‘elders’ en ‘later’.

Vanwege de breedte van het begrip is het echter essentieel dat er expliciete keuzes worden gemaakt voor de thema's die centraal staan, en dat een keuze wordt gemaakt voor de benchmark: vergelijken we de scores van Zuid-Holland met andere provincies, met scores van vroeger of met een politiek beargumenteerde streefwaarde? Zowel in stedelijk als in landelijk gebied kent Zuid-Holland uitdagingen, waarbij het van belang is oog te hebben voor de specifieke uitdagingen per gebied. De brede welvaart, zoals de inwoners van Zuid-Holland die ervaren, is in delen van onze provincie relatief laag en ook significant lager dan elders in ons land (Aalders, 2022). Welzijn, gezondheid en veiligheid vragen om aandacht. De verschillen tussen gebieden in Zuid-Holland zijn daarbij groot (Sander, 2023) (CBS, Centraal Bureau voor de Statistiek, 2022). Politieke keuzes kunnen daarom per gebied verschillen.

Figuur 4: Regionale verschillen in brede welvaart (Universiteit-Utrecht, 2023)

Ook als we kijken naar de groei van het bruto regionaal product, blijft deze achter bij andere provincies (Oevering, 2019). De bijdrage van Zuid-Holland met 21,3% van de inwoners aan het 14

bruto nationaal product is 21%, terwijl Noord-Holland met 16,5 % van de inwoners 21,3% bijdraagt (CBS, Centraal Bureau voor de Statistiek, 2022). In figuur 4 is te zien dat de brede welvaart van veel Zuid-Hollandse regio’s laag is. Ook de werkloosheid is in Zuid-Holland hoger dan gemiddeld in Nederland (CBS, Werkloosheid per provincie, 2023). Het is dus tijd, zo stelt ook de OESO, voor een bredere afweging van elementen van (brede) welvaart (OECD, 2020). De Ruimtelijke Puzzel is voor ons een belangrijke eerste stap. In onze vier sturende principes staan dan ook belangrijke aspecten van brede welvaart, zoals de belangen van toekomstige generaties en het maken van keuzes op basis van maatschappelijk toegevoegde waarde en kwaliteit centraal. In het vervolg op het Ruimtelijk Voorstel zal de verdere uitwerking en toepassing van brede welvaart als afwegingskader een gezamenlijke opgave zijn. In de eerste helft van 2024 gaan we in gesprek met de gebiedspartners om dit samen verder vorm te geven.

1.6 Voldoende ruimte voor water, natuur, energie, landbouw en tuinbouw cruciaal De uitbreiding van de hoeveelheid ruimte voor wonen en werken heeft als keerzijde dat het areaal open, niet bebouwd landschap is afgenomen. De beschikbare ruimte voor de gezamenlijke ‘groene en blauwe’ opgaven (landbouw, natuur en water) is daarmee fors minder geworden. Het is om meerdere redenen nodig om die trend te keren. Zowel de kwaliteit als kwantiteit van de natuur in Zuid-Holland is op dit moment onvoldoende. De biodiversiteit is afgenomen (Sanders, 2020). Zuid-Holland is met haar grote verstedelijkte oppervlakte en bodemdalingsproblematiek in veel (historische) steden kwetsbaar voor schade door wateroverlast. Het regionale watersysteem om extreme regenval op te vangen en af te voeren, loopt tegen de grenzen van haar capaciteit aan (de Bruijn, 2022). In veenweidegebieden zal verhoging van het waterpeil ook leiden tot minder waterbergingscapaciteit. Om bebouwd gebied te beschermen, willen we ook aan de randen van stedelijk gebied extra ruimte voor waterberging reserveren. Al deze opgaven rond water en natuur vragen meer ruimte in de stad, maar vooral ook in het landelijk gebied, onder andere om klimaatadaptief te zijn en hittestress tegen te gaan. De geplande toevoeging van woningen maakt deze opgave alleen maar groter.

De opgaven in het landelijk gebied hebben met name gevolgen voor de land- en tuinbouw: extensiveren en innovatieve maatregelen lijken op veel plekken noodzakelijk om stikstof- en natuurdoelen te kunnen halen op plekken waar meerdere zwaardere doelen en maatregelen samenkomen (stikstof, methaan én vernatten van bodem én agrarische natuur). En ook de waterkwaliteitsdoelen vormen een grote uitdaging. Tegelijk is er afname van productief areaal vanwege reeds gemaakte afspraken, zoals de inpassing van locaties voor wonen en werken. Het beschermen van het resterende areaal voor natuur, water en land- en tuinbouw tegen (extensieve) uitbreiding van wonen en werken willen we nog steviger verankeren in ons omgevingsbeleid. Het grootste deel van deze vragen wordt in de gebieden van het Zuid-Hollands Programma Landelijk Gebied uitgewerkt.

1.7 Vraag en aanbod basisvoorzieningen vraagt om keuzes De beschikbaarheid van basisvoorzieningen als energie, drinkwater, bereikbaarheid, zoet oppervlaktewater en waterveiligheid zijn voor de nabije toekomst geen vanzelfsprekendheid. En het vraagt grote extra investeringen (pMIEK (provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur

15

Energie en Klimaat), OV-netwerk, Deltabeslissingen etc.) om de toekomstige vraag te kunnen accommoderen. Ons vervoersnetwerk (Touset, 2021), drinkwater- en afvalwaternetwerk en ons groenblauwe netwerk (Verdaas, 2022) zijn onvoldoende ingericht op een verder uitgebreide stedelijke omgeving. De transitie naar een circulaire economie vraagt om keuzes in de ordenende netwerken en in de ruimte. Verdere opwarming van de aarde heeft zware gevolgen voor klimaat, natuur en ecologie. Dit willen we beperken en daarom het is noodzakelijk minder CO2 uit te stoten (IPPC, 2021) (WUR, 2017). Daarom maken we de overstap naar duurzame energiebronnen.

1.8 Meer aandacht voor omgevingskwaliteit De provincie Zuid-Holland ziet zorgvuldig omgaan met cultuurhistorisch erfgoed en omgevingskwaliteit (waaronder ruimtelijke kwaliteit) als één van de leidende principes om te werken aan een toekomstbestendige leefomgeving. Erfgoed en ruimtelijke kwaliteit vormen een integraal onderdeel van de planvorming en uitvoering van nationale en provinciale opgaven in het Ruimtelijk Voorstel. De geschiedenis van Zuid-Holland ligt besloten in het landschap en haar steden. Het geeft een gebied eigen identiteit. Ook met de grote opgaven waar we in Zuid-Holland voor staan, willen we deze lijn voortzetten en benutten om ontwikkelingen met kwaliteit te realiseren. Zo dragen de steden en het landschap bij aan het besef van wat Zuid-Holland heeft gevormd en kunnen ZuidHollanders zich verbinden met hun leefomgeving. Kennis over het ontstaan en de geschiedenis van een plek zegt ook veel over de toekomst en toekomstige (on)mogelijkheden. Hierbij is het huidige beleid voor erfgoed en ruimtelijke kwaliteit het vertrekpunt. We willen dit beleid meer ontwikkelingsgericht maken: waar is er ruimte voor verandering en hoe kunnen cultuurhistorische kenmerken en identiteit worden versterkt in het beleid en worden benut als inspiratie voor nieuwe ontwikkelingen? We kiezen voor een hoge ambitie bij de ontwikkeling van de ruimtelijke kwaliteit in Zuid-Holland.

De aandacht voor ruimtelijke kwaliteit en de inzet van ontwerp verdient niet alleen bij de verkenning van opgaven en strategieën aandacht maar ook bij de uitwerking in plannen en bij de uitvoering.

1.9 Onze nieuwe koers voor een toekomstbestendig Zuid-Holland Een toekomstbestendig Zuid-Holland is uiteindelijk fossielvrij, klimaatadaptief, circulair, biodivers, veilig, beweegvriendelijk en gezond met een florerende economie binnen sociaalmaatschappelijke en ecologische grenzen. Bovenstaande analyse leidt tot de keuze om een nieuwe weg in te slaan met ons ruimtelijk beleid. De analyse laat zien dat doorgaan met het huidige beleid – dat vooral is gericht op accommoderen van opgaven op basis van behoefteramingen – geen pad is om alle waarden van Zuid-Holland waarop wij trots zijn, ook voor de toekomst te kunnen behouden. Door vooral te accommoderen stellen we ons reactief op en zitten we onvoldoende zelf aan het stuur van de integrale ruimtelijke ontwikkeling die nodig is voor een krachtig Zuid-Holland. De nieuwe koers die we willen verankeren in ons omgevingsbeleid, gaat uit van meer sturen op kwaliteit dan op kwantiteit, waarbij water en bodem sturend nog meer als randvoorwaarde wordt gehanteerd. En biedt een strategisch afwegingskader voor het prioriteren tussen en binnen functies. Een kader dat kan worden gehanteerd bij ruimtelijke transities van de ene functie naar de andere, maar óók voor kwalitatieve sturing op bestaand ruimtegebruik. Dit doen 16

we omdat we beseffen dat – ondanks onze inspanningen op het gebied van multifunctioneel en meervoudig ruimtegebruik – niet alles meer kan in Zuid-Holland.

1.10 Doorwerking en verdere keuzes Deze koers ontwikkelen wij komend jaar door tot een strategisch afwegingskader waarmee we de (ruimtelijke) opgaven en vraagstukken voor Zuid-Holland kunnen afwegen in het licht van de toekomst die wij voorstaan. Een afwegingskader dat sturend is voor de verdere uitwerking via thematische lijnen, zoals onze ruimtelijk-economische visie, water en bodem sturend en andere beleidsthema’s. Een strategisch afwegingskader dat wij via de modulaire aanpak van het omgevingsbeleid steeds concreter zullen verankeren in alle niveaus van ons omgevingsbeleid: omgevingsvisie, -programma en -verordening. De impact en integrale doorwerking van alle mogelijke keuzerichtingen die verdere uitwerking behoeven, is op dit moment lastig te doorgronden; dat vraagt zorgvuldigheid. Dit uitwerkingsproces vraagt daarom, naast uitwerking via de thematische lijnen, ook een gebiedsspecifieke benadering en betrokkenheid van al onze partners, stakeholders en inwoners. De koers die wij kiezen, kan immers per gebied anders uitwerken gezien de kenmerken van bodem en ondergrond, de al aanwezige functies en netwerken en de eigen identiteit en cultuurhistorie. In hoofdstuk 6.2 beschrijven wij hoe wij hierover met onze gebiedspartners in gesprek willen blijven.

In de volgende hoofdstukken geven wij via de verschillende lagen uit de lagenbenadering, een overzicht van een aantal vraagstukken die in het uitwerkingsproces, langs de lat van onze nieuwe koers, concrete uitwerking moeten krijgen.

2. Doorwerking voor de laag van de ondergrond: bodem, water en natuurlijk ecosysteem 2.1 Water 2.1.1 Waar gaat het over Het watersysteem is steeds minder bestand tegen klimaatverandering. Water en bodem sturend is daarom een noodzakelijke randvoorwaarde voor een toekomstbestendige ontwikkeling van Zuid-Holland. Daarnaast neemt de vraag naar (drink)water toe door bijvoorbeeld bevolkingsgroei maar ook het verhogen van het waterpeil. De uitgangspunten uit Water en Bodem Sturend (Kamerbrief over rol Water en Bodem Sturend) moeten helpen het watersysteem toekomstbestendiger te maken. Afhankelijk van bodemsoort en -gesteldheid en aanwezige watersystemen vraagt dat gebiedsspecifiek maatwerk bij het uitwerken van oplossingen en kan het diverse schaalniveaus betreffen. Onderstaande factoren zijn van belang om bodem en water meer en meer sturend te maken in ons omgevingsbeleid: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Wateropgaven gaan we niet afwentelen op toekomstige generaties, naar andere gebieden of functies en van privaat naar publiek; Wateroverlast, droogte en de bodem, rekening houden met weersextremen; Toenemende verzilting in verschillende gebieden; Waterkwaliteit en de beschikbaarheid van zoet water; Meerlaagsveiligheid; 17

▪ ▪

Minder afdekken, minder vergraven, niet verontreinigen; Integrale aanpak in de leefomgeving.

2.1.2 Wateropgaven ▪ ▪

▪

▪ ▪ ▪

Het watersysteem klimaatrobuuster maken; Door zeespiegelstijging, bodemdaling en groei in Zuid-Holland (van zowel inwoners als maatschappelijke en economische functies) wordt het steeds duurder om Zuid-Holland te beschermen tegen overstromingen. Ook worden we steeds kwetsbaarder en afhankelijker van dijken. Als het een keer mis gaat worden de gevolgen steeds groter: meer slachtoffers en meer schade; Er is meer ruimte voor waterberging nodig: piekberging voor het opvangen van hevige neerslag (voorkomen wateroverlast) en mogelijke voorraadwaterberging voor gebruik tijdens droogte; Veiligstellen van voldoende schoon (drink)water en zoetwater; Voldoen aan de doelen voor waterkwaliteit in de Kaderrichtlijn Water en het tegengaan van blauwalg in zwemwater; Anticiperen op minder zoet oppervlaktewater en toenemende verzilting, omdat de aanvoer van extra (schaars) zoetwater van buiten het gebied niet altijd en overal kan worden gegarandeerd.

2.1.3 Nader uit te werken Om water en bodem meer sturend te maken in ruimtelijke ontwikkelingen, ligt het voor de hand om het provinciale omgevingsbeleid aan te passen. Het uitgangspunt is dat gekozen wordt voor de inzet van instrumenten en bepalingen die het meest effectief zijn. Hoe water en bodem meer sturend te maken bij ruimtelijke ontwikkelingen moet nog nadere onderzocht en uitgewerkt worden. ▪ ▪

▪ ▪

▪

▪

We zetten maximaal in op de verbetering van de waterkwaliteit, conform doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW-doelen); We maken risico’s van overstromingen, wateroverlast, bodemdaling en (drink)waterbeschikbaarheid sturend bij de ruimtelijke inrichting en we verkennen of we dit financieel kunnen doorvertalen. Ten aanzien van woningbouw anticiperen we daarmee op het landelijk afwegingskader dat in ontwikkeling is; We maken de “Klimaatonderlegger Zuid-Holland” onderdeel van het provinciale omgevingsbeleid; Onderzoeken of het mogelijk is om de omgevingsverordening minder vrijblijvend te maken, waar we vragen om in een bestemmingsplan rekening te houden met de risico’s en gevolgen van klimaatverandering, specifiek op het gebied van wateroverlast, overstroming, hitte en droogte; Een verplichting opnemen in de provinciale Omgevingsverordening dat in omgevingsplannen moet worden opgenomen dat nieuwe verstedelijking voldoet aan de doelen en eisen die onderdeel zijn van de coalitie Toekomstbestendig Bouwen en de landelijke 'Maatlat groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving’ (zie ook Leidraad Klimaatadaptief Bouwen); We formuleren nieuw beleid voor meerlaagsveiligheid om de risico’s van overstromingen in de toekomst verder te beperken.

Naast preventie door dijk- en kustversterkingen (laag 1) kijken we hierbij ook naar de ruimtelijke inrichting, soms ook gevolgbeperking genoemd (laag 2) en crisisbeheersing (laag 3). In navolging van de Beleidstafel wateroverlast en 18

▪

▪

▪

▪ ▪ ▪

▪

hoogwater kijken we ook naar snel en klimaatrobuust herstel van schade (als laag 4) en waterbewustzijn (als laag 0) om Zuid-Holland nog veiliger te maken; We onderzoeken of het mogelijk is om, en zo ja, wat het doelbereik is van het in onze verordening voorschrijven van hanteren klimaatscenario's 2100 of het niveau van de Limburgbui bij het bepalen van ruimtelijke reserveringen en voor het bepalen van maatregelen voor waterberging, en versterkingen van waterkeringen en het regionale watersysteem; We onderzoeken samen met de waterschappen de mogelijke uitwerking en consequenties van de structurerende keuze uit de Kamerbrief “Water en Bodem Sturend” om het waterbergend vermogen van 5-10% van diepe polders, bij voorkeur gelegen in de diepste delen van die polder zoveel mogelijk te kunnen benutten wanneer dat nodig zou zijn; Onderzoek doen, onder andere in het kader van het Zuid-Hollands Programma Landelijk Gebied (ZH-PLG), naar de sturingsmogelijkheden en dilemma’s rondom het bewegen naar een grondwaterstand tussen 40 en 20 cm onder maaiveld in veenweidegebieden.

Naar verwachting zal dit een schurende impact hebben op het watersysteem (waterbeschikbaarheid, -overlast en -kwaliteit) en grondgebruik (verdienvermogen); We onderzoeken met de waterschappen mogelijkheden voor voorraadwaterberging in ZuidHolland; We verkennen nader hoeveel drinkwater(locaties) er extra nodig zijn en welke locaties daarvoor geschikt zijn; In hoeverre kunnen we maatregelen nemen om het watersysteem klimaatrobuust te maken? Of moeten we accepteren dat we niet altijd in alle opgaven/behoeftes kunnen voorzien (inclusief doelbereik vernatten van de bodem)? Of moeten we het grondgebruik aanpassen aan toenemende zoetwaterschaarste; Zeewaartse uitbreiding sluiten we niet op voorhand uit en we verkennen gezamenlijk onder welke omstandigheden en voor welke doelen zeewaartse uitbreiding een mogelijkheid kan zijn.

2.2 Bodem en ondergrond 2.2.1 Waar gaat het over De bodem waar Zuid-Holland uit bestaat, biedt niet alleen fysieke ruimte. Het goed kunnen functioneren van de bodem zelf is van wezenlijk belang voor het goed kunnen functioneren van al ons gewenste landgebruik: onze bodem biedt waterbergingscapaciteit, ondergrondse opslagmogelijkheden van energie, buisleidingen en zoet (drink)water, een stevige basis voor gebouwen en infrastructuur, vruchtbare klei voor akkerbouw, en veen voor CO2-opslag. Deze functies zijn niet oneindig beschikbaar en vaak ook sterk locatie gebonden. Daarnaast is het bodemleven de biologische motor waardoor allerlei processen in de bodem actief bijdragen aan structuurverbetering, de beschikbaarheid van nutriënten (voor onder andere gewassen) en het vastleggen van koolstof (de Wolf, 2022). Wij zien het als onze verantwoordelijkheid ervoor te zorgen dat deze basis ook voor toekomstige generaties in Zuid-Holland beschikbaar blijft. Daarom geven wij nadere invulling aan de beleidskeuze ‘Optimaal benutten, beschermen en beheren van de bodem en ondergrond’, die nu al is opgenomen in de provinciale Omgevingsvisie. Met als doel het duurzaam beschermen, benutten en beheren van de kwaliteit van zowel het watersysteem (bovengronds) als het bodem- en grondwatersysteem.

Dit in relatie tot het verantwoord aanbrengen, beheren en afbouwen van functies boven én onder het maaiveld: duurzaam, veilig en efficiënt gebruik van de mogelijkheden die het (natuurlijk eco-) water- en bodemsysteem Zuid-Holland bieden, aangeduid als 3D-ordening. 19

2.2.2 Onze bodem- en ondergrondopgaven ▪ ▪

▪

▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

▪

Bodemdaling remmen en (zoveel mogelijk) proberen te stoppen; We streven bij verstedelijking en infrastructuur naar zo efficiënt mogelijk gebruik van ruimte, dekken de bodem zo min mogelijk af en herstellen de bodem waar mogelijk. We zetten in op minder netto landgebruik, onder andere volgens de Ladder voor duurzame verstedelijking. Bij alle opgaven rondom bodem en ondergrond is het van belang om rekening te houden met archeologische, cultuurhistorische, aardkundige en landschappelijke waarden. Dit is een van de zeven thema’s van het (natuurlijk) bodemsysteem, aangeduid als ‘Identiteit’; Versterk regie op de ondergrond (doormiddel van 3D-ordening); Minder afdekking in bestaand bebouwd gebied en daarbuiten; Behoud van vruchtbare grond voor landbouw; Ontgraaf minder en hergebruik grond hoogwaardig; Herijk aanpak van bestaande en diffuse bodemverontreiniging; Verbeteren bodemstructuur en daarmee sponswerking van de bodem; Bij alle opgaven in Zuid-Holland is het van belang om rekening te houden met thema’s ecologie, ondergrondse infrastructuur, identiteit, bodemdaling, (grond)water, voorraden en energie in de ondergrond; De belangen van natuur, stikstof, water en klimaat zijn samen randvoorwaarden voor een vitaal platteland.

Figuur 5: Klimaatonderlegger voor verstedelijking Zuid-Holland

20

2.2.3 Nader uit te werken ▪

▪ ▪

▪

We beschermen onze landbouwgrond tegen bebouwing, om vruchtbare landbouwgrond te behouden en voldoende grond beschikbaar te houden voor de extensiveringsopgave en agrarisch natuur- en landschapsbeheer; We zetten in op het tegengaan van scheuren van grasland in veenweidengebieden om bodemdaling en CO2-uitstoot te voorkomen en te vertragen; We onderzoeken of het mogelijk is om en zo ja, wat het doelbereik is van het opnemen in het provinciaal omgevingsbeleid dat gemeenten bij aanpassing van omgevingsplannen moeten toelichten hoe de uitgangspunten met betrekking tot water en bodem sturend zijn opgenomen aan de hand van 3D-ordening instrumenten. De voornaamste instrumenten zijn de Ondergrondwijzer, de Bodematlas, de Bodemladder en een zogenaamde ‘3D-ordening praatplaat’. Met name de twee laatstgenoemden geven een kader voor afweging van nieuwe initiatieven en de impact op de bodem en ondergrond; We doen onderzoek naar het duurzaam beheren van waarden van de ondergrond (ecologische, archeologische, cultuurhistorische, aardkundige en landschappelijke waarden). Voor een aantal belangrijke waarden onderzoeken we of er nader beleid ontwikkeld moet worden.