02. VRHM Regionaal Risicoprofiel 2027-2030 (bijlagen)

Ook laaggelegen polders lopen een gemiddelde windsnelheid en -richting, maar mogelijk wel meer sterke | groter risico omdat ze sneller onder water kunnen komen te staan. windstoten en valwinden bij buien82. Ook verwacht het KNMI dat in | Wanneer extreme neerslag wordt voorafgegaan door een langdurige de toekomst vaker restanten van tropische orkanen Nederland kunnen | droogteperiode, is de grond vaak uitgedroogd en verhard, waardoor bereiken. Dit komt doordat het gebied waar tropische orkanen | zij het water niet goed kan opnemen. kunnen voorkomen groter wordt door de opwarming van de aarde83. Het is daarom aannemelijk dat de patronen van extreme wind zullen | Stedelijke gebieden zijn gevoelig voor wateroverlast omdat ze uit veranderen en dat we in de toekomst vaker te maken krijgen met | veel bebouwing en verharding bestaan, waardoor het regenwater extreme wind. | moeilijker kan wegzakken in de bodem. Bij korte, hevige buien – typisch voor de zomer – leidt dit snel tot wateroverlast. Overtollig 7.2.1.9Extreme | neerslag | regenwater kan op straat blijven staan en schade aanrichten aan Inhoudelijke beschrijving | gebouwen en infrastructuur. Bij langdurige neerslag, vooral in de In Nederland valt veel neerslag. Door klimaatverandering neemt | winter, ontstaat een ander type probleem: het grondwaterpeil stijgt de neerslag toe en komen hevige hoosbuien vaker voor.

Neerslag | en de bodem raakt verzadigd, waardoor overtollig water niet snel varieert sterk in duur, intensiteit en omvang, waardoor het lastig is | genoeg weg kan. Dit kan leiden tot schade aan landbouwgrond en om eenduidig vast te stellen wanneer regen ‘extreem’ is. Het KNMI | natuurgebieden en in stedelijk gebied zorgen voor overlast, zoals spreekt bij meer dan 25 millimeter per uur van een hoosbui, en bij | natte kelders en water in kruipruimtes86. meer dan 50 millimeter op één dag van zware neerslag. Waarden van 50 millimeter in een uur of 100 millimeter op een dag zijn | Beoordeling impact uitzonderlijk en komen gemiddeld eens in de honderd jaar voor per | Territoriale veiligheid locatie. | Extreme neerslag heeft impact op de territoriale veiligheid, maar de mate waarin is sterk afhankelijk van de ernst van de situatie. Zolang Extreme neerslag kan zich op verschillende manieren manifesteren. | de infrastructuur begaanbaar is, is de impact beperkt. De impact is Er kan op een bepaalde locatie kortdurende hevige regen vallen; dit | groot als extreme neerslag leidt tot zware wateroverlast, waardoor gebeurt meestal tijdens korte buien in de zomer. Er is ook langdurige, | wegen en straten onbereikbaar zijn. minder intense neerslag mogelijk, vaak over grotere gebieden.

Dit soort neerslag valt vaak in de winter en wordt grootschalige of | Fysieke veiligheid frontale neerslag genoemd84,85. | Extreme neerslag heeft impact op de fysieke veiligheid, maar ook daarbij is de mate waarin sterk afhankelijk van de ernst van de situatie. Neerslag veroorzaakt op zichzelf geen slachtoffers, maar 81 KNMI - Invloed klimaatverandering op winterstormen is klein | extreme neerslag kan wel gevaarlijke situaties en incidenten opleveren 82 KNMI - KNMI’23-klimaatscenario’s | met gewonden of zelfs dodelijke slachtoffers. 83 KNMI - Twee tropische orkanen onderweg naar Europa 84 Hoe verandert de neerslag? - Kennisportaal Klimaatadaptatie 85 KNMI - Extreme neerslag | 86 Hoe kan wateroverlast ontstaan? - Kennisportaal Klimaatadaptatie 21 Bij extreme neerslag krijgen weggebruikers bijvoorbeeld te maken | Bij extreme neerslag kan het daarnaast nodig zijn om water weg te met slecht zicht87 en kan er plasvorming op wegen ontstaan88. Het | pompen, waarbij ook vissterfte kan optreden96. komt weinig voor in Nederland dat er dodelijke slachtoffers vallen bij extreme neerslag. Zo was daar bij de wateroverlast in Zuid-Limburg in | Sociale en politieke stabiliteit 2021 geen sprake van, maar wel in omringende landen89. | Extreme neerslag heeft impact op de sociale en politieke stabiliteit, maar ook dat is erg afhankelijk van de ernst van de situatie.

Het Wanneer het riool overstroomt komt regenwater gemengd met | dagelijks leven kan verstoord worden vanwege wateroverlast, vuil water op straat te staan of komt via een overstort terecht in | bijvoorbeeld wanneer wegen niet bereikbaar zijn of gebouwen oppervlaktewater90. In het water kunnen bacteriën en schadelijke | onder water lopen. Wanneer gebouwen met belangrijke functies niet stoffen zitten. Wanneer mensen met het water in contact komen, kan | toegankelijk zijn is de impact groter, zoals bij scholen of ziekenhuizen. dit leiden tot gezondheidsklachten91. | Indien het KNMI ‘code rood’ afkondigt wordt aangeraden om thuis te blijven of naar een veilige plek te gaan bij gevaar op overstromingen. Economische veiligheid | Alleen in het geval van ernstige dreigingen of incidenten, zoals bij Infrastructuur kan beschadigd raken of verstoord worden, | hoogwater, zal er druk komen te liggen op het lokale en regionale bijvoorbeeld doordat de doorvaarthoogte bij hoogwater onvoldoende | bestuur. is of doordat spoorlijnen onder water komen te staan92. Hierdoor kan | De sociaalpsychologische impact is beperkt maar kan in ernstige transport vertraging oplopen of stil komen te liggen. In de landbouw | gevallen, zoals bij dreigingen op hoogwater, wel leiden tot gevoelens kan er schade ontstaan aan de kassen of stallen. Afhankelijk van | van angst.

het oogstseizoen kan er ook grote schade ontstaan aan gewassen. Ook heeft extreme neerslag een negatief effect op het toerisme en | Veiligheid van cultureel erfgoed vestigingsklimaat voor bedrijven93,94. | Extreme neerslag heeft ook impact op de veiligheid van cultureel erfgoed. Kelders en souterrains kunnen onderlopen Ecologische veiligheid | of vochtig worden, waardoor schimmel kan ontstaan. Ook kan De impact van extreme neerslag op de ecologische veiligheid is | wateroverlast houtrot veroorzaken of leiden tot schade aan de beperkt. Een natter klimaat kan wel bijdragen aan veranderingen in | elektriciteitsvoorzieningen. Daarnaast kan er schade aan historisch onze natuur door een verschuiving van soorten95. | groen en archeologische vindplaatsen ontstaan door hevige regen97. 87 Wegen - Kennisportaal Klimaatadaptatie | Conclusie 88 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid | Klimaatverandering en het mobiliteits- | De impact van extreme neerslag is erg afhankelijk van de ernst ervan. systeem blz 32 | De impact is beperkt als extreme neerslag goed wordt opgenomen 89 Waterbom - onderzoek en aanbevelingen | Deltares 90 Hoe kan wateroverlast ontstaan? - Kennisportaal Klimaatadaptatie | door de bodem en het riool.

Als hevige regenval tot wateroverlast 91 Wateroverlast | leidt, kan de impact op alle veiligheidsbelangen toenemen, met 92 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid | Klimaatverandering en het mobiliteits- | schade aan gebouwen en infrastructuur, verstoring van het dagelijks systeem blz 32 | leven en mogelijke gezondheidsrisico’s en gevaarlijke situaties als 93 Wat zijn de mogelijke gevolgen van wateroverlast? - Kennisportaal Klimaat- adaptatie | resultaat. Indien de regenval resulteert in een overstroming kan de 94 https://klimaatadaptatienederland.nl/publish/pages/155009/ | impact op de verschillende veiligheidsbelangen nog groter zijn. 221201-bollenschema-natter.pdf 95 https://klimaatadaptatienederland.nl/publish/pages/155009/ | 96 Waternet helpt mee aan verbetering trek van vissen | Waternet 221201-bollenschema-natter.pdf | 97 Klimaatrisico’s voor het Nederlandse erfgoed 22 Dit wordt toegelicht bij het crisistype ‘Overstroming’. De impact van | Daarnaast spelen andere factoren een rol, zoals windrichting overstorten van het riool wordt verder toegelicht bij het crisistype | en luchtvochtigheid102. Ook het verschil in neerslag tussen de ‘Verstoring rioolwater- en afvalwaterzuivering’. | kustgebieden en het binnenland van Nederland kan in de toekomst verder toenemen door klimaatverandering103.

Beoordeling waarschijnlijkheid Het is waarschijnlijk dat de regio Hollands Midden te maken krijgt met | 7.2.1.10 Extreme kou, sneeuw of ijzel extreme neerslag. Het regent in het westen van Nederland en met | Inhoudelijke beschrijving name Zuid-Holland meer dan in de rest van het land98. | Winterse weersomstandigheden als kou, sneeuw of ijzel kunnen een grote invloed hebben op het dagelijks leven. Het KNMI definieert een De jaarlijkse neerslag in Nederland is tussen 1910 en 2022 gestegen | koudegolf als een aaneengesloten periode in De Bilt van minimaal met 26%. Vooral de neerslag in de winter is toegenomen, maar ook | vijf dagen, met maximumtemperatuur lager dan 0,0 (ijsdagen). de zomers zijn natter geworden. Het aantal dagen dat er neerslag | Hiervan moet op minimaal drie dagen de minimumtemperatuur lager valt is niet of nauwelijks toegenomen. Dit betekent dat de neerslag | dan -10 graden (strenge vorst) zijn104. Lage temperaturen kunnen dus vooral intenser is geworden, bijvoorbeeld tijdens zomerse | ook kouder aanvoelen in de wind of warmer in de zon; dit staat hoosbuien. De totale hoeveelheid neerslag varieert wel sterk van | bekend als de gevoelstemperatuur. Het KNMI waarschuwt bij een jaar op jaar. Vanaf het jaar 2000 is de jaarlijkse hoeveelheid neerslag | gevoelstemperatuur van -15 graden of lager105. nauwelijks toegenomen.

Dat komt doordat de neerslag in de herfst en de lente sinds dat jaar is afgenomen. Wel zijn de extremen | Sneeuwbuien kunnen ontstaan bij koude lucht, vaak afkomstig uit verder toegenomen99. Sinds 1951 zijn het aantal dagen met meer | het poolgebied. Sneeuwvlokken kunnen de grond bereiken als de dan 50 millimeter toegenomen met 85%. Ook is het aantal dagen | volledige luchtlaag waar ze doorheen vallen een temperatuur heeft per jaar met meer dan 20 millimeter neerslag in een etmaal sterk | die rond of onder het vriespunt ligt. Wanneer de temperatuur tijdens toegenomen100. | de hele val onder nul blijft, spreken we van ‘droge’ sneeuw. Als de sneeuwvlokken onderweg een temperatuur boven het vriespunt Het KNMI kan extreme neerslag voorspellen en indien nodig de | tegenkomen, smelten ze gedeeltelijk. Dit wordt ‘natte’ sneeuw bevolking waarschuwen. Bij waarschuwingen staat de verwachte | genoemd. Natte sneeuw verdwijnt meestal snel106. impact van extreme neerslag centraal101. Zo kunnen instanties zich voorbereiden op de verwachte neerslag. | IJzel ontstaat als regen bevriest wanneer het de grond raakt. Dit gebeurt meestal aan het einde van een vorstperiode. Hoger in de lucht Ecologische ontwikkelingen als klimaatverandering zorgen ervoor | is er nog zachte lucht, maar tijdens het vallen koelen de regendruppels dat de waarschijnlijkheid toeneemt.

De hoeveelheid neerslag neemt | af tot onder het vriespunt en ontstaat ijzel als ze op de grond vallen. vooral toe door de stijging van de gemiddelde jaartemperatuur en de | Indien de regen al bevriest voordat de druppels vallen, wordt dat opwarming van de Noordzee. | ijsregen genoemd. 98 KNMI - Extreme neerslag | 102 Neerslagextremen in Nederland, 1910-2022 | Compendium voor de 99 Jaarlijkse hoeveelheid neerslag in Nederland, 1910-2022 | Compendium voor de | Leefomgeving Leefomgeving | 103 KNMI - Ruimtelijke klimatologische verschillen binnen Nederland 100 Neerslagextremen in Nederland, 1910-2022 | Compendium voor de | 104 KNMI - Koudegolf Leefomgeving | 105 KNMI - Kou 101 KNMI - Zware regen | 106 KNMI - Sneeuw 23 Bij temperaturen rond het vriespunt is het lastig te voorspellen welke vorm van neerslag er zal vallen: regen, sneeuw of ijsregen107. Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact van kou, sneeuw of ijzel op de territoriale veiligheid is beperkt. Alleen als gebieden tijdelijk ontoegankelijk zijn door zware sneeuwval, gladheid of schade aan infrastructuur is er een impact. Fysieke veiligheid In hoeverre kou, sneeuw of ijzel impact heeft op de fysieke veiligheid is erg afhankelijk van de situatie. Gladheid als gevolg van deze weersverschijnselen kan leiden tot ongelukken met gewonden of dodelijke slachtoffers op de weg108 en op fietspaden109.

Bij kou wordt de kans op onderkoeling groter. Bij een lage temperatuur kan een menselijk lichaam slechter warmte vasthouden waardoor onderkoeling kan optreden. In ernstige gevallen leidt dit tot bewustzijnsverlies of overlijden. Met name de combinatie van kou en nat verhoogd de kans op onderkoeling110. Bij lagere temperaturen neemt ook de kans op winterse aandoeningen toe, zoals griep en luchtweginfecties. Dat komt omdat griepvirussen gedijen bij koude, droge lucht. Daarnaast verspreidt een griepvirus zich sneller als mensen dicht bij elkaar zitten, in slecht geventileerde ruimtes. Dit gebeurt vaker bij lage temperaturen111. Economische veiligheid Kou, sneeuw of ijzel kunnen ook impact hebben op de economische veiligheid. Kosten worden gemaakt vanwege schade aan de infrastructuur, met name op het spoor. Ook kunnen ongelukken op de wegen leiden tot kosten. Sneeuw kan ook leiden tot instorting van daken. Ook kan er vorstschade aan woningen en gebouwen ontstaan. Bij vorst kan ook schade aan gewassen ontstaan in de landbouw. 107 KNMI - Gladheid door ijzel 108 Weer - 7. Hoeveel ongevallen gebeuren er door gladde wegen? 109 Weer - 8.

Hoeveel ongevallen gebeuren er door of op gladde fietspaden? 110 Winters weer op evenementen - GGD Haaglanden 111 Waarom krijg je griep meestal in de winter? | ONVZ Ecologische veiligheid De invloed van kou, sneeuw of ijzel op de ecologische veiligheid is beperkt: de natuur past zich aan in de winter en is in staat om zich te herstellen. Sociale en politieke stabiliteit Kou, sneeuw of ijzel kunnen impact hebben op de sociale en politieke stabiliteit. In extreme gevallen kan het dagelijks leven verstoord worden, bijvoorbeeld doordat mensen niet naar hun werk of school kunnen door gladheid van ijzel of sneeuw. Dit komt echter niet vaak voor. Winterse weersverschijnselen hebben wel veel invloed op het openbaar vervoer. In de winter is de kans op storingen groter dan in de rest van het jaar112. Wissels kunnen vast komen te zitten door sneeuw en ijs, treinen raken sneller kapot door ijsvorming en bovenleidingen raken tijdelijk buiten gebruik113. Daarnaast kunnen er problemen ontstaan in het verkeer, zoals files op de weg door ongelukken. Veiligheid van cultureel erfgoed Kou, sneeuw of ijzel hebben een beperkte impact op de veiligheid van cultureel erfgoed. Er kan schade optreden aan cultureel erfgoed, maar de schade zal beperkt zijn. Conclusie Kou, sneeuw of ijzel hebben impact op verschillende veiligheidsbelangen. De impact is afhankelijk van de ernst van de weersverschijnselen.

Kou, sneeuw of ijzel raken vooral de fysieke veiligheid, omdat gladheid en lage temperaturen kunnen leiden tot ongevallen en een toename van winterse gezondheidsklachten. Daarnaast raakt winterweer ook de economische en territoriale veiligheid, en zelfs de sociale en politieke stabiliteit, omdat schade aan infrastructuur, woningen en gebouwen kan leiden tot verstoringen in verkeer en openbaar vervoer. 112 Winter | ProRail 113 Wat zijn de gevolgen van winters weer? | Over NS | NS Bijlagen Bijlagen 24 Beoordeling waarschijnlijkheid Extreme kou, sneeuw of ijzel is waarschijnlijk, afhankelijk van het type winterweer. Een koudegolf komt maar weinig voor in Nederland; de laatste keer was in 2012. Door de opwarming van het klimaat wordt extreme kou steeds zeldzamer, maar niet onmogelijk114. Daarbij worden ook lage gevoelstemperaturen van -15 graden of minder steeds zeldzamer115. Sneeuw komt in Nederland ook steeds minder vaak voor, omdat het aantal dagen waarop het koud genoeg is om te sneeuwen afneemt. Daarbij neemt ook de neerslag op koude dagen af, waardoor de kans op sneeuw ook afneemt116. IJzel komt wel elk winterseizoen voor117. Beleving Voor de incidenten binnen de extreme weertypen is de beleving overkoepelend uitgewerkt.

In de Risico- en Crisisbarometer van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) wordt inzicht gegeven in hoe Nederlanders de nationale veiligheid beleven. Uit de voorjaarseditie van 2025 blijkt dat een meerderheid van de bevolking de kans op extreem weer als (zeer) waarschijnlijk inschat. Ook wordt de impact van dit risico op de Nederlandse samenleving door meer dan de helft als (zeer) ernstig beoordeeld. Ongeveer één op de vijf deelnemers van het onderzoek heeft extreem weer in de top vijf van de risico’s waarover zij zich het meeste zorgen maken. Daarnaast is opvallend dat inwoners aangeven relatief gezien de meeste kennis te hebben van het risico extreem weer118. 114 KNMI - Koudegolf 115 KNMI - Kou 116 KNMI - Sneeuw in Nederland steeds zeldzamer 117 KNMI - Gladheid door ijzel 118 Risico- en Crisisbarometer voorjaar 2025 | Rapport | Nationaal Coördinator Ter- rorismebestrijding en Veiligheid 7.2.2 Milieu 7.2.2.1 Incident met gevaarlijke stoffen Inhoudelijke beschrijving Incidenten met gevaarlijke stoffen zijn gebeurtenissen waarbij chemische of biologische stoffen vrijkomen door lekkages, branden, explosies of toxische wolken. Ook Natech-incidenten – technische ongevallen veroorzaakt door natuurgeweld – vallen hieronder. Deze incidenten kunnen optreden tijdens transport (weg, spoor, water), opslag of industriële processen.

Door ontwikkelingen zoals klimaatverandering, energietransitie en de circulaire economie ontstaan nieuwe risico’s, bijvoorbeeld door alternatieve energiedragers, batterijrecycling en energieopslagsystemen (EOS). De laatste jaren neemt het aantal incidenten met chemische stoffen toe. Daarnaast groeit het transport van waterstofrijke energiedragers en CO2, onder meer via het landelijke waterstofnetwerk van Gasunie en het Porthos-project119. Ook verouderende chemische installaties vergroten de kans op ongevallen. Rond het spoor blijven risico’s bestaan door transport van brandbare vloeistoffen en gassen waar ruimtelijke ontwikkelingen het groepsrisico verhogen. Naast acute gezondheidseffecten is er toenemende aandacht voor langdurige blootstelling aan stoffen zoals PFAS, fijnstof en PAK’s. Onderzoek (zoals bij Tata Steel120) laat zien dat deze emissies het risico op gezondheidsproblemen vergroten. Hoewel dit geen direct nationaal veiligheidsrisico vormt, beïnvloedt het wel beleidskeuzes rond industriële vestiging en strategische afhankelijkheden. Niet alle risico’s zijn in regelgeving verankerd. Zo kunnen EOS- installaties en elektrische voertuigen bij incidenten grote hoeveelheden giftige rook en gassen vrijlaten. Bedrijven die met gevaarlijke stoffen werken zijn in kaart gebracht in de Atlas Leefomgeving.

119 Gasunie, 2024; Porthos, 2024 120 Onderzoek RIVM bijdrage Tata Steel Nederland aan de gezondheidsrisico’s van de omwonenden Bijlagen 25 Figuur 12. Atlas Veiligheid | Register externe veiligheid Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact op de territoriale veiligheid hangt af van hoe groot het getroffen gebied is en van de fase van de cascade waarin het incident zich bevindt. Territoriale aantasting kan optreden bij grootschalige incidenten en hangt af van het aantal slachtoffers, de omvang van de milieuschade buiten de inrichting en de mate van ontwrichting. Fysieke veiligheid Incidenten kunnen leiden tot dodelijke slachtoffers of ernstig gewonden, afhankelijk van de locatie, de stof en preventieve maatregelen. PR-contouren en aandachtsgebieden zijn hierbij leidend. Economische veiligheid De kosten kunnen hoog oplopen, o.a. door sanering, langdurige inzet van hulpdiensten en schade aan infrastructuur. Bij onbekende vervuilers of urgente situaties worden kosten vaak afgewenteld op de overheid. Ecologische veiligheid Langdurige of permanente schade aan de natuur is mogelijk, afhankelijk van de aard van de stof en de locatie van het incident. Sociale en politieke stabiliteit Verstoring van het dagelijks leven is voorstelbaar (denk aan sluiting van scholen, stilleggen van het openbaar vervoer en sluiting van winkels).

Ook kan maatschappelijke onrust ontstaan bij grote incidenten, zeker bij slachtoffers of onduidelijke communicatie. Veiligheid van cultureel erfgoed De veiligheid van cultureel erfgoed hangt af van de ligging ten opzichte van risicocontouren. Door kaartmateriaal te combineren kan beter worden bepaald welke objecten mogelijk risico lopen121. Conclusie De impact is laag tot midden, afhankelijk van de locatie, de stof en de schaal. Cascade-effecten zijn mogelijk. Bij sommige situaties is de impact nog niet goed bekend, zoals bij elektrisch varen met energieopslag of wanneer verbrandingsproducten in het water terechtkomen. De beweeglijkheid van de impact zal naar verwachting toenemen door verdichting, meer gebruik van gevaarlijke stoffen en groeiend transport. Vooral extra vervoer van gevaarlijke stoffen over het spoor – buiten de huidige routering – kan het risico op een ongeval vergroten. 121 RCE, Atlas van de leefomgeving Bijlagen Bijlagen 26 De energietransitie dwingt de industrie tot aanpassingen in werkprocessen en het gebruik van nieuwe, soms andere gevaarlijke stoffen, met bijbehorende risico’s. Klimaatverandering vergroot daarnaast de kans op zogeheten Natech-incidenten, terwijl bij veel gebouwen en installaties in het verleden geen rekening is gehouden met extreem weer of overstromingsrisico’s.

Daarnaast staan wijzigingen in het Basisnet – het beoogde ‘Robuust Basisnet’ – op de agenda. Dit betreft een politieke keuze met grote gevolgen voor het transport van gevaarlijke stoffen over het spoor. De verantwoordelijkheden verschuiven hierbij, terwijl lokale overheden zich wel moeten verhouden tot onduidelijke of veranderende regelgeving. Ook de circulaire economie brengt nieuwe risico’s met zich mee. Vooral de (vaak nog ongereguleerde) recycling van batterijen en accu’s kan veiligheidsproblemen veroorzaken, doordat toezicht en kwaliteitsborging nog onvoldoende zijn ingericht. Beoordeling waarschijnlijkheid Dit beeld blijft vergelijkbaar met voorgaande jaren. Er doen zich jaarlijks incidenten voor, wisselend in aard en omvang. Een zichtbaar voorbeeld is het toenemende gebruik van chemicaliën in waterzuiveringsinstallaties om de waterkwaliteit te verbeteren. Hierdoor groeit het risico op incidenten bij afvalwaterzuiveringsinstallaties. Door strikte regulering, regelmatig onderhoud en andere beheersmaatregelen blijft de toename van de waarschijnlijkheid echter beperkt. De kans op grote incidenten waarbij gevaarlijke stoffen vrijkomen, blijft gelijk. Het dreigingsbeeld wijzigt niet voor de risico’s van zware ongevallen122. Er is wel een trend zichtbaar van meer, vaak decentraal, gebruik van gevaarlijke stoffen.

Hierdoor neemt de kans op kleinere incidenten met gevaarlijke stoffen toe. 122 Verdieping op de trendanalyse Nationale Veiligheid 2024 Aanjagers van waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van incidenten met gevaarlijke stoffen wordt vergoot door de energietransitie, digitale afhankelijkheid, klimaatverandering, verdichting en geopolitieke ontwikkelingen. Beleving Inwoners van Hollands Midden zien het risico op incidenten met gevaarlijke stoffen als ‘niet groot, niet klein’. Omdat veel stoffen onzichtbaar zijn, blijft het risico abstract en ontstaat aandacht vaak pas bij een incident. Vooral vervuiling van oppervlaktewater – bijvoorbeeld door vervuild bluswater – roept zorgen op. De keuze om een brand te blussen of gecontroleerd te laten uitbranden kan leiden tot onrust, omdat dit soms wordt gezien als niet ingrijpen. Goede uitleg over deze afwegingen is daarom essentieel. De samenleving beseft dat productie, opslag en transport van gevaarlijke stoffen risico’s meebrengen, maar de perceptie blijft genuanceerd. 7.2.3 Continuïteit vitale voorzieningen 7.2.3.1 Verstoring gasvoorziening Inhoudelijke beschrijving Verstoring van de gasvoorziening verwijst naar situaties waarin huizen, bedrijven, ziekenhuizen, verzorgingshuizen en andere gebouwen geen gas meer ontvangen. Dat betekent onder meer dat gasfornuizen, verwarming en warm water niet meer werken.

Een verstoring van de gasvoorziening ontstaat voornamelijk door het falen van een gasleiding. Dit kan veroorzaakt worden door graafwerkzaamheden, maar ook door het falen van leidingen of drukverdeelstations. Een gasleiding die bezwijkt kan verontreinigd raken, waardoor het herstel langer duurt. Veranderende geopolitieke verhoudingen vergroten ook de kans op opzettelijke verstoringen van de gaslevering. Daarnaast kunnen economische factoren, zoals schommelingen in de gasprijzen, de beschikbaarheid en betaalbaarheid van gas beïnvloeden. Bijlagen 27 De oorzaken van verstoring van de gasvoorziening zijn dus divers123 en kunnen aanzienlijke gevolgen hebben voor de samenleving. Ziekenhuizen en zorginstellingen zijn cruciaal voor de gezondheid en veiligheid van de bevolking; een verstoring in de gasvoorziening kan ernstige gevolgen hebben voor de zorgverlening en kan de gezondheid van patiënten in gevaar brengen. Woonwijken, vooral in dichtbevolkte steden zoals Leiden en Gouda, waar veel huishoudens gas gebruiken voor verwarming en koken, kunnen zwaar worden getroffen. Dit kan leiden tot veel ongemak en onrust onder bewoners. Industriegebieden, waar bedrijven afhankelijk zijn van gas voor hun productieprocessen, kunnen ernstige economische schade ondervinden bij verstoringen. Dat kan weer leiden tot verlies van inkomsten en banen.

Scholen en openbare gebouwen, die belangrijk zijn voor de dagelijkse activiteiten van de gemeenschap, kunnen bij verstoringen in de gasvoorziening problemen ervaren, wat het onderwijs en andere openbare diensten kan verstoren. De energietransitie en de daarbij behorende verschuiving naar duurzame energiebronnen kan de afhankelijkheid van gas verminderen, maar ook tijdelijke verstoringen veroorzaken tijdens de overgangsfase. Technologische ontwikkelingen en innovaties kunnen helpen om de impact van gasstoringen te verminderen. Beoordeling impact Territoriale veiligheid Een verstoring van de gasvoorziening heeft geen tot weinig impact op de territoriale veiligheid. Wel wordt de levering van gas aan huishoudens, bedrijven en maatschappelijke voorzieningen belemmerd. Daardoor blijft de directe fysieke impact beperkt tot de gasinfrastructuur zelf, zoals leidingen en drukverdeelstations. 123 Nationaal Crisisplan Gas 2021 | Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid Fysieke veiligheid De meeste verstoringen in de gasvoorziening worden veroorzaakt door technische storingen. Deze incidenten leiden zelden tot situaties die direct levensbedreigend zijn. Een beschadigde gasleiding kan leiden tot een tijdelijke verstoring van de gasvoorziening, maar dit veroorzaakt niet directe dodelijke slachtoffers.

Als een gasleiding bezwijkt en verontreinigd raakt, kan dit leiden tot een langdurige hersteltijd. Bij langdurige uitval in de winter, is de fysieke impact voorstelbaar bij kwetsbare groepen, zoals ouderen en zieken. Economische veiligheid Bij verstoringen van de gasvoorziening zijn aanzienlijke kosten verbonden aan het herstellen van de infrastructuur. Het vervangen of repareren van beschadigde gasleidingen kan miljoenen euro’s kosten. Als een gasleiding bezwijkt en verontreinigd raakt, kan dit leiden tot langere herstelperiodes en hogere kosten voor reiniging en vervanging van de leidingen. Gasleveranciers zijn verplicht om klanten te compenseren voor de tijd dat zij zonder gas zitten. Dit kan, afhankelijk van de duur van de verstoring, leiden tot aanzienlijke financiële kosten. Bedrijven die afhankelijk zijn van gas voor hun productieprocessen kunnen aanzienlijke economische schade ondervinden bij verstoringen. Dit kan leiden tot verlies van inkomsten en extra kosten voor alternatieve energiebronnen. Tijdens een verstoring van de gasvoorziening moeten noodvoorzieningen worden getroffen, zoals het inzetten van alternatieve verwarmings- en kookmogelijkheden. Ook dit brengt extra kosten met zich mee.

Ecologische veiligheid De meeste verstoringen in de gasvoorziening worden veroorzaakt door technische storingen, zoals het falen van gasleidingen door graafwerkzaamheden of problemen met drukverdeelstations. Deze incidenten hebben geen directe impact op natuurgebieden. Bijlagen Bijlagen 28 Sociale en politieke stabiliteit | Dit kan leiden tot fluctuaties in de energievoorziening en uitdagingen Een verstoring van de gasvoorziening kan het dagelijks leven | bij het handhaven van de netbalans. ontwrichten. Scholen kunnen problemen krijgen, winkels kunnen sluiten en maatschappelijke voorzieningen zoals ziekenhuizen en | Door klimaatverandering ontstaat extreem weer, zoals koude zorginstellingen kunnen minder goed functioneren. Naarmate de tijd | winters of hittegolven. Dit kan de vraag naar gas doen toenemen van herstel langer duurt kan er een dalend vertrouwen in de overheid | en de infrastructuur onder druk zetten. Overstromingen en zware ontstaan. | stormen kunnen fysieke schade aan gasleidingen en distributienetten veroorzaken, wat leidt tot meer frequente en langdurige verstoringen.

Veiligheid van cultureel erfgoed Als de gasvoorziening langdurig uitvalt en klimaatbeheersings- | Ook veranderende geopolitieke verhoudingen tussen landen kunnen systemen niet meer werken, kunnen waardevolle kunstobjecten | leiden tot verstoringen in de gasvoorziening, vooral als belangrijke beschadigd raken. De impact op de rest van het cultureel erfgoed, | pijpleidingen of leveringsroutes worden getroffen. Internationale zoals monumentale panden, zal klein zijn. | conflicten en spanningen kunnen de gaslevering beïnvloeden en de afhankelijkheid van alternatieve gasbronnen vergroten. Conclusie De impact van een verstoring van de gasvoorziening is gemiddeld. | 7.2.3.2Verstoring | elektriciteitsvoorziening Uitval heeft onder meer consequenties voor maatschappelijke | Inhoudelijke beschrijving voorzieningen zoals ziekenhuizen, waar de behandeling van | Verstoring van de elektriciteitsvoorziening kan leiden tot diverse grote patiënten plaatsvindt. Ook wordt het dagelijks leven geraakt omdat | problemen. De oorzaken van de verstoring liggen onder meer op het er geen verwarming aanwezig is, er niet gekookt kan worden en | vlak van werkzaamheden aan het netwerk124,125,126, te veel vraag naar winkels gesloten kunnen zijn.

Dit kan ervoor zorgen dat de sociale | elektriciteit,127 extreme weersomstandigheden128,129, een cyberaanval, stabiliteit vermindert en het vertrouwen in de overheid daalt. Ook | de energietransitie130 of een combinatie van deze oorzaken. de economische schade kan hoog oplopen, door herstelkosten en noodmaatregelen die moeten worden genomen. | De energietransitie betreft de overgang naar het gebruik van De ontwikkelingen op het gebied van de energietransitie – de | duurzame energiebronnen, zoals zonnepanelen en windmolens. overgang naar duurzame energiebronnen – kan tijdelijke verstoringen | 124 In 2021 veroorzaakte graafwerkzaamheden in Leiden een grote stroomstoring in de gasvoorziening veroorzaken, vooral tijdens de overgangsperiode | die duizenden huishoudens trof. De storing duurde enkele uren voordat de waarin infrastructuren worden aangepast. Maar diezelfde transitie | elektriciteit hersteld was. leidt er ook toe dat in de toekomst een dalend gebruik van gas zal | 125 Technische storing in transformatorstation: In 2023 zorgde een defect in een ontstaan. | transformatorstation in Gouda voor een stroomuitval die enkele uren duurde en invloed had op zowel huishoudens als bedrijven. 126 www.rtl.nl/nieuws d.d.

1 maart 2024 Steeds vaker de stroom eraf door onder- Beoordeling waarschijnlijkheid | houd aan versleten stroomnetwerk Verstoring van de gasvoorziening is enigszins waarschijnlijk. Maar | 127 www.milieucentraal.nl Wat is netcongestie en wat merk je ervan dat zal niet langdurig zijn. De ontwikkelingen op het gebied van | 128 Stormschade in Alphen aan den Rijn: Tijdens een zware storm in 2022 vielen de energietransitie en de overgang naar duurzame energiebronnen | bomen op elektriciteitskabels, wat leidde tot een stroomuitval in verschillende wijken. De netbeheerder moest noodreparaties uitvoeren om de stroomvoorzie- kunnen tijdelijke verstoringen in de gasvoorziening veroorzaken, | ning te herstellen vooral tijdens de overgangsperiode waarin infrastructuren worden | 129 www.hsdr.nl Black-out: het waterschapswerk bij langdurige stroomuitval en aangepast. | extreemweer d.d 12 november 2024 130 TNO Eindrapport: Verkenning van toekomstige risico’s voor het elektriciteitsnet (https://publications.tno.nl/publication/34638180/Io8mvl/TNO-2020-R12069.pdf) | 29 Het netwerk is nog niet volledig uitgerust om deze variaties aan | documenten worden regelmatig geëvalueerd en waar nodig te kunnen, wat kan leiden tot congestie en verstoringen131. Voor | aangepast of aangevuld. de energietransitie worden steeds vaker grondwerkzaamheden uitgevoerd.

Leidingen worden bijvoorbeeld vernieuwd om de | Beoordeling impact toenemende hoeveelheid elektriciteit aan te kunnen. Dit kan tijdelijk | Territoriale veiligheid verstoringen veroorzaken. Ook de veroudering van infrastructuur | Een verstoring van de elektriciteitsvoorziening kan impact hebben op speelt een rol: veel delen van het elektriciteitsnetwerk zijn verouderd | de territoriale veiligheid. Stroomuitval kan leiden tot verstoringen in en hebben onderhoud nodig132. Dit kan leiden tot storingen, | infrastructuur en openbare diensten, zeker nu de samenleving steeds vooral tijdens piekbelastingen. Ook wordt in toenemende mate | afhankelijker wordt van elektriciteit. gebruikgemaakt van accu’s, wat ook weer risico’s met zich meebrengt. Daarnaast slaan steeds meer mensen hun zelf opgewekte energie | Fysieke veiligheid thuis op in batterijen. Dit gebeurt vaak op niet veilige wijze, waardoor | Uitval van de elektriciteitsvoorziening leidt niet meteen tot dodelijke nieuwe risico’s kunnen ontstaan133. | slachtoffers. Een verstoring kan er wel voor zorgen dat medische apparatuur, verwarming of airconditioning uitvalt. Voor mensen die De veranderende geopolitieke verhoudingen kunnen ook gevolgen | daarvan afhankelijk zijn, kan dat levensgevaar opleveren137. hebben voor het elektriciteitsnet. Sabotage en cyberaanvallen op kritieke infrastructuren kunnen het elektriciteitsnet raken 134.

| Economische veiligheid De gevolgen van de verstoring zijn enorm groot voor de samen- | Bedrijven kunnen aanzienlijke verliezen lijden door stilstand leving135,136. De stroomuitval kan variëren van korte onderbrekingen tot | van productie en diensten. Dit gaat niet alleen om directe langdurige uitval. Ziekenhuizen, waterzuiveringsinstallaties en andere | verliezen, maar ook om indirecte kosten, zoals gemiste zakelijke kritieke infrastructuren kunnen worden getroffen. Dit kan ernstige | kansen en schadeclaims van klanten. Uitval van elektriciteit kan gevolgen hebben voor de volksgezondheid en veiligheid. Moderne | leiden tot verstoringen in voorzieningen in ziekenhuizen, bij communicatie-infrastructuren, zoals mobiele netwerken en internet, | waterzuiveringsinstallaties en van communicatiesystemen. zijn ook afhankelijk van elektriciteit. Een storing kan leiden tot uitval | De kosten voor het waarborgen van de continuïteit van deze diensten van deze diensten. | tijdens een stroomuitval kunnen hoog oplopen. Dit omvat onder meer kosten voor herstel van infrastructuur, economische schade door Inzicht in de eigen continuïteit van VRHM bij uitval is dan ook | stilstand van productie en diensten, uitgaven aan noodmaatregelen belangrijk. De organisatie moet haar taken kunnen blijven uitvoeren. | en schadeclaims van bedrijven en particulieren.

Het herstellen van Daarom zijn deze vastgelegd in plannen en procedures. Deze | beschadigde infrastructuur, zoals hoogspanningsmasten en IT- 131 Ecorys. (2024). Maatschappelijke impact van tijdige netuitbreiding door TenneT. | systemen, kan oplopen tot miljoenen euro’s. Historische gegevens 132 Tennet. (2024). Investeringplan Net op land 2024 – 2033. | wereldwijd hebben dat aangetoond138. 133 https://www.verzekeraars.nl/publicaties/longreads/nils-rosmuller-ifv-over-de-ener- gietransitie 134 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/dreiging-in-nederland/oorzaken-en- gevolgen-van-dreiging-in-nederland, https://beveiligingnieuws.nl/nederlanders- | 137 Parool 1 mei 2021 Twee Corona patienten MUMC Maastricht overleden na vrezen-oorlog-sabotage-en-kernwapens/ en https://beveiligingnieuws.nl/neder- | stroomuitval landers-vrezen-oorlog-sabotage-en-kernwapens/ (bezocht: 20250414). | 138 Nu.nl 6 mei 2025 Stroomstoring kost Spaanse economie 400 miljoen euro. 135 Nationaal Crisisplan Elektriciteit, Ministerie van Economische Zaken, | BN De Stem 15 juli2025 Particulieren en bedrijven kopen massaal aggregaten Februari 2022 | uit angst voor stroomstoring 136 Stroomuitval bij risicovolle bedrijven RIVM-rapport 2022-013 30 Ecologische veiligheid Een verstoring van de elektriciteitsvoorziening heeft niet of nauwelijks impact op de ecologische veiligheid139.

Sociale en politieke stabiliteit De samenleving is sterk afhankelijk van elektriciteit en bij uitval worden vitale voorzieningen zoals ziekenhuizen, zorginstellingen, en communicatiesystemen geraakt. Maar ook het dagelijks leven wordt beïnvloed. Er is geen gebruik meer mogelijk van onder andere huishoudelijke apparaten en verwarming. Ook distributie van producten en het aanvullen van voorraden komt stil te liggen. Dit kan leiden tot onrust. Veiligheid cultureel erfgoed Bij stroomuitval kunnen objecten van cultuurhistorische waarde blijvend verloren gaan. Ook het verlies van één belangrijk object kan de lokale of regionale gemeenschap onder druk zetten. De uitval van elektriciteit kan ertoe leiden dat beveiligingssystemen die kunstobjecten en andere waardevolle culturele erfgoederen beschermen niet meer werkzaam zijn. Dit verhoogt het risico op diefstal, vandalisme en brand. Het verlies van culturele erfgoed kan een impact hebben op de samenleving of gemeenschap. Conclusie De impact van verstoring van elektriciteit op vitale belangen is groot. Er zijn een aantal ontwikkelingen waarbij klimaatverandering, energietransitie en technologische ontwikkelingen zorgen voor een toename van de impact. De overgang naar duurzame energiebronnen, zoals wind- en zonne-energie, zorgt voor variaties in de stroomvoorziening.

Dit kan leiden tot congestie en een verhoogde kans op stroomuitval, wat de impact van verstoringen vergroot. Door de toenemende digitalisering en onderlinge afhankelijkheid van systemen kunnen verstoringen in de elektriciteitsvoorziening leiden tot cascade-effecten met een grote impact. Dit betekent dat de uitval van elektriciteit steeds grotere gevolgen kan hebben voor vitale systemen en diensten. 139 Meteorologische gegevens, 1990-2022 | Compendium voor de Leefomgeving, juli 2025 Veel delen van het elektriciteitsnetwerk zijn verouderd en zijn gevoelig voor verstoring. Graafwerkzaamheden en vernieuwing van leidingen zijn noodzakelijk om de toenemende vraag naar elektriciteit aan te kunnen, maar kunnen ook tijdelijk verstoringen veroorzaken. Extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven en zware stormen, kunnen de elektriciteitsvoorziening verstoren. Deze weersomstandigheden kunnen leiden tot overbelasting van het netwerk en fysieke schade aan infrastructuur. Door de energietransitie en de groeiende digitalisering wordt de afhankelijkheid van elektriciteit steeds groter. Het effect bij langdurig uitval op huishoudens, bedrijven en vitale organisaties zoals ziekenhuizen, is omvangrijk. Beoordeling waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van een verstoring van de elektriciteits- voorziening is hoog.

Klimaatverandering en extreme weersomstandigheden, zoals storm en overstromingen, evenals de energietransitie, kunnen leiden tot uitval van de elektriciteitsvoorziening. Veranderende geopolitieke verhoudingen en technologische ontwikkelingen, zoals de dreiging van cyberaanvallen, vergroten de waarschijnlijkheid van verstoringen. 7.2.3.3 Verstoring drinkwatervoorziening Inhoudelijke beschrijving Onder verstoring van de drinkwatervoorziening verstaan we problemen die kunnen optreden bij het winnen, zuiveren, opslaan, transporteren en distribueren van drinkwater. Drinkwater is essentieel voor mens en dier, maar ook voor industriële doeleinden, landbouw en als bluswater voor de brandweer. Een verstoring drinkwatervoorziening kan ontstaan door problemen met de waterdruk. Daardoor kan de drinkwatervoorziening geheel uitvallen of kan er minder water worden geleverd. Het kan ook zo zijn dat het te leveren drinkwater voldoet aan de gestelde drinkwaterkwaliteitseisen, maar dat door drukverlies onvoldoende water geleverd kan worden. Een verstoring kan er ook toe leiden dat het drinkwater juist niet meer aan de kwaliteitsnormen voldoet. Bijlagen 31 Dit kan bijvoorbeeld komen door (micro)biologische besmetting, | Fysieke veiligheid vervuiling van grond- of oppervlaktewater, of vervuiling in leidingen | Bij langdurige uitval van drinkwater kunnen vooral kwetsbare en installaties.

Ook een storing in het zuiveringsproces kan leiden tot | groepen, zoals ouderen en zieken, worden geraakt, door uitdroging een niet geplande waterkwaliteitsverandering. Daarnaast kunnen | of gebrek aan hygiëne. Dit kan leiden tot gezondheidsproblemen ecologische ontwikkelingen, zoals klimaatverandering140 of een | of zelfs vervroegd overlijden. Door vergrijzing, klimaatverandering cyberaanval, invloed hebben op de kwaliteit van het drinkwater. | en afhankelijkheid van digitale systemen neemt de kans op fysieke gezondheidsrisico’s toe bij uitval van drinkwater143. De toenemende De Drinkwaterwet en het Drinkwaterbesluit stellen hoge eisen | kwetsbaarheid van zorgafhankelijke groepen en klimaat gerelateerde aan de leveringszekerheid. Daardoor heeft het drinkwatersysteem | stressfactoren, zoals langdurige hitte, vergroten het risico op veel redundantie. Drinkwaterbedrijven moeten bovendien een | gezondheidsschade bij drinkwateruitval144. leveringsplan opstellen, inclusief risicoanalyses. Economische veiligheid Naar verwachting zal de vraag naar drinkwater in Nederland | Bij grootschalige of langdurige uitval kunnen de economische in 2030 veel groter zijn dan in 2020. Dat komt onder andere | gevolgen fors zijn, vooral in sectoren die afhankelijk zijn van doordat de economie groeit, net als het aantal inwoners. Door | water (zoals voedselproductie, chemie en zorg)145.

Ook kan de klimaatverandering (warme zomers) is er meer drinkwater nodig, | voedselproductie en –verwerking volledig stil komen te staan. Er maar is er minder beschikbaar. Om aan de vraag te blijven voldoen is | kunnen kosten ontstaan voor het aanbrengen van noodvoorzieningen, het noodzakelijk dat in 2030 circa 100 miljoen kubieke meter meer | door productiestilstand, schade aan apparatuur en verstoring van drinkwater wordt gemaakt dan in 2020. Om meer drinkwater te | processen in de industrie, de landbouw en de zorg. kunnen maken zoeken drinkwaterbedrijven nieuwe bronnen in grond- | Doordat water steeds belangrijker is voor productieprocessen, en oppervlaktewater. | maatschappelijke voorzieningen (zoals ziekenhuizen en zorginstellingen) en digitalisering, neemt de potentiële schade bij Beoordeling impact | uitval toe. Territoriale veiligheid | Bij brand kunnen sprinklerinstallaties en hulpdiensten zonder Verstoring van de drinkwatervoorziening leidt niet tot aantasting van | drinkwatervoorziening onvoldoende water krijgen, waardoor ook het grondgebied. De kwetsbaarheid van drinkwatervoorzieningen | daardoor de economische schade kan toenemen. neemt wel toe. Door klimaatverandering bestaat er namelijk een toenemende druk op waterbronnen.

Doordat er steeds vaker | Ecologische veiligheid lange(re), droge periodes voorkomen in Nederland is er minder water | Uitval van drinkwater leidt niet direct tot ecologische schade. beschikbaar voor de productie van drinkwater141,142. | Wel kunnen indirecte effecten optreden bij calamiteiten, zoals lozingen of droogval van natuurgebieden, maar permanent verlies is onwaarschijnlijk. 140 www.RIVM.nl Waterbeschikbaarheid voor de bereiding van drinkwater tot 20230 knelpunten en oplossingsrichting rapportnummer 2023-0005 publicatie- | 143 Brief d.d. 13-01-2025 (kenmerk I E NW/BSK-2024/360586) Ministerie van Infra- datum 03-04-2023 | structuur en Waterstaat Actieprogramma beschikbaarheid drinkwaterbronnen. 141 www.RIVM.nl Klimaatverandering en drinkwater geraadpleegd 30 juli 2025 | 144 www.hagaziekenhuis.nl uitdroging voorkomen bij ouderen foldernummer 116 142 www.rivm.nl De drinkwatervoorziening van de toekomst RIVM rapport DOI | 145 www.SER.nl Naar een toekomstbestendige omgang met water, Signalering en 10.2.21945/RIVM 2024-0221 geraadpleegd 30 juli 2025 | Verdieping januari 2025 32 Sociale en politieke stabiliteit Drinkwater is essentieel voor het functioneren van scholen, werkplekken, zorginstellingen en winkels. Uitval leidt snel tot verstoring van deze voorzieningen.

Goede communicatie door de overheid is essentieel en draagt bij aan het vertrouwen in de overheid, om begrip te creëren en om het veiligheidsgevoel te vergroten bij getroffen inwoners. Bij langdurige of onverwachte uitval kunnen gevoelens van onveiligheid, frustratie en wantrouwen richting de overheid ontstaan, vooral bij gebrekkige communicatie. Veiligheid van cultureel erfgoed Er is geen directe relatie tussen drinkwateruitval en schade aan cultureel erfgoed. Alleen bij indirecte calamiteiten (zoals brand en droogte) kan er schade ontstaan. Conclusie Verstoring van de drinkwatervoorziening heeft grote invloed op de continuïteit van de samenleving. Drinkwater is nodig voor mens en dier, maar wordt ook voor andere doeleinden gebruikt, zoals voor de landbouw en voor productieprocessen van bedrijven. De verstoring raakt vooral kwetsbare groepen (zoals ouderen en zieken), door uitdroging of gebrek aan hygiëne. Dit kan leiden tot verdere gezondheidsproblemen of vervroegd overlijden. Daarnaast kunnen de kosten van de getroffen noodvoorzieningen in de zorg, productiestilstand in bedrijven en de schade voor de landbouw hoog zijn. Door de hoge bevolkingsdichtheid in de regio is de impact van een verstoring groot. Een zeer groot aantal inwoners zal getroffen worden door de verstoring en iedereen wordt getroffen door de effecten van wateruitval.

Kwetsbare groepen, zoals ouderen en jonge kinderen, zijn gevoeliger voor de gevolgen van watertekorten of kwaliteitsproblemen. In wijken met een lagere sociaaleconomische status is de zelfredzaamheid vaak lager, wat de gevolgen vergroot. Bij verstoringen kan maatschappelijke onrust ontstaan, mede door media- aandacht en onzekerheid over de duur van de uitval. Beoordeling waarschijnlijkheid De kans dat er een verstoring in de drinkwatervoorziening optreedt is waarschijnlijk. Dit komt mede door ecologische (klimaatverandering), sociaalmaatschappelijke (toenemende bevolkingsdichtheid) en geopolitieke ontwikkelingen. 7.2.3.4 Verstoring rioolwater- en afvalwaterzuivering Inhoudelijke beschrijving Verstoring van het rioolwater- en afvalwaterzuivering heeft betrekking op het inzamelen, transporteren (inclusief afvoer) en zuiveren van afval- en hemelwater146. Voor de gezondheid van inwoners is een goedwerkend rioleringssysteem essentieel147. Het zuiveren van afvalwater wordt gedaan door een afvalwaterzuiveringsinrichting (AWZI). Zonder goede zuivering kunnen schadelijke stoffen, zoals bacteriën en chemicaliën, in het water terechtkomen, wat ernstige gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. Onvoldoende zuivering heeft ook gevolgen voor het milieu. Vervuild water kan leiden tot algengroei en zuurstoftekort148. Binnen VRHM liggen een aantal gebieden onder NAP.

Deze zijn voorzien van dijken. Het betreft hier onder meer Nieuwerkerk aan den IJssel, dat bijna zeven meter onder NAP ligt. Deze gebieden zijn bij dijkdoorbraken kwetsbaar voor overstromingen en wateroverlast, wat gevolgen kan hebben voor de werking van de rioolwateropvang.149 Ook de kustplaatsen in onze regio, zoals Noordwijk en Katwijk, zijn zeer gevoelig voor verstoring van de opvang van rioolwater. Een verstoring kan ontstaan doordat het rioolsysteem overbelast raakt bij hevige regenval. Door klimaatverandering kan hevige regenval vaker voorkomen, waardoor de kans op overbelasting van het rioolsysteem toeneemt. 146 Rioolwaterzuiveringen (rwzi) - Unie van Waterschappen 147 Monitor gemeentelijke watertaken 148 Het belang van rioolwaterzuiveringsinstallaties | NuWater Waterbehandelings- oplossingenRioolwaterzuiveringen (rwzi) - Unie van Waterschappen 149 https://klimaatadaptatienederland.nl Kennisportaal klimaatadaptatie , kwest- baarheid in de afvalwaterketen bij overstromingen december 2017 Bijlagen 33 De afvalwaterzuiveringsinrichting kan uitvallen door een technisch | Ecologisch veiligheid falen of cyberaanval150. Ook activiteiten in de industriegebieden van | Bij dit type incident is de impact op milieu en natuur het grootst.

Hollands Midden kunnen verstoringen veroorzaken, bijvoorbeeld | Vervuild oppervlaktewater kan onherstelbare schade aanrichten aan doordat bedrijven vervuild water lozen151. | natuur en ecosystemen153,154. Beoordeling impact | Sociale en politieke stabiliteit Territoriale veiligheid | De verstoring van rioolwater- en afvalwaterzuivering kan als hinderlijk Door verstoring van reguliere processen van rioolwater- en afval- | worden ervaren, maar heeft geen directe gevolgen of invloed op waterzuivering bestaat de kans dat afvalwater ophoopt met een | het dagelijks leven. Verdichting van stedelijke gebieden leidt wel tot verhoogde kans op bodem- en waterverontreiniging. Rioolwater kan | een hogere bevolkingsdichtheid, wat de druk op bestaande riool- en in het oppervlaktewater terechtkomen, wat ook het milieu en het | afvalwaterzuiveringsystemen vergroot. zwemwater ernstig kan aantasten. Veiligheid van cultureel erfgoed Klimaatverandering, technische storingen en cyberaanvallen kunnen | Cultureel erfgoed wordt nauwelijks aangetast door verstoring van de het risico op grootschalige en langdurige stroomuitval vergroten, | rioolwater- en afvalwaterzuivering. waardoor de impact van dit risico kan toenemen.

Conclusie Fysieke veiligheid | De impact is in de meeste gevallen beperkt, maar kan bij langdurige De manifestatie van dit risico kan gezondheidsrisico’s veroorzaken, | of grootschalige verstoring aanzienlijk zijn. Met name de ecologisch bijvoorbeeld wanneer E-coli in oppervlaktewater terechtkomt dat | impact is dan groot. De kosten kunnen afhankelijk van de duur en ook wordt gebruikt als zwemwater. Meestal kunnen mensen echter | omvang sterk oplopen. De gevolgen zijn vooral lokaal zichtbaar en tijdig worden gewaarschuwd. Er is geen sprake van direct dodelijke | treffen doorgaans geen grote delen van de samenleving. slachtoffers of vervroegd overlijden152. Beoordeling waarschijnlijkheid Economische veiligheid | Incidenten waarbij sprake is van verstoring in de opvang van Financiële gevolgen zijn vooral gericht op het repareren van | rioolwater en afvalwaterzuiveringsinstallaties zijn zeldzaam. Extreme verstoorde voorzieningen. Daarnaast moet ook aandacht worden | weersomstandigheden, technische storingen en cyberaanvallen besteed aan het reinigen van vervuilde gebieden of eventuele | vormen reële risico’s, waarbij de kans op verstoringen toeneemt. schadeclaims.

150 https://www.ilent.nl Inspectie Leefomgeving Onderzoeksrapport Stichting Waternet, Onderzoek naar de toestand van de cybersecurity en besturing bij Stichting Waternet in het kader van de leveringszekerheid en kwaliteit van drinkwater 31 maart 2021 151 Ernstige verstoring bij rwzi Raalte, vermoedelijk door illegale lozing www.h2owaternetwerk.nl/h2o-actueel/zuiveringsproces-rwzi-echten-verstoord- door-giftige-stoffen Verstoring in zuiveringsproces rioolwaterzuivering Smilde | Waterschap Drents | 153 www.ecofide.nl 2019-effecten_van_verdergaande_zuivering_op_de_ Overijsselse Delta | ecologie.pdf 152 https://rioned-web-prod.azurewebsites.net/media/lq2ek3dm/monitor-gemeente- | 154 https://natuurenmilieu.nl Onderzoeksrapport waterkwaliteit en biodiversiteit lijke-watertaken-2024-webversie-maart-2025.pdf monitor-gemeentelijke-water- | maart 2019 taken-2024-webversie-maart-2025.pdf | 34 7.2.3.5 Verstoring telecommunicatie en ICT Inhoudelijke beschrijving Een verstoring van telecommunicatie betekent dat één of meerdere onderdelen van het communicatienetwerk tijdelijk (deels of geheel) uitvallen. Dat kan gaan om mobiele telefonie, vaste lijnen, internetverbindingen, datanetwerken of noodcommunicatiesystemen. Een verstoring van ICT betekent dat digitale systemen en processen tijdelijk niet functioneren of slecht bereikbaar zijn.

Een verstoring van telecommunicatie of ICT kan andere risico’s aanzienlijk vergroten, bijvoorbeeld wanneer 112 daardoor slecht bereikbaar is. Omdat er meerdere providers zijn, valt bij een storing niet meteen al het telefoonverkeer uit. Echter kan een dergelijke verstoring wel grote gevolgen hebben155. Bijvoorbeeld tijdens de jaarwisseling 2024-2025, toen het werk van hulpverleners op straat en de meldkamercentralisten bemoeilijkt werd door een C2000 storing156. De samenleving digitaliseert steeds verder. Dit biedt kansen, maar brengt ook meer kwetsbaarheden met zich mee. Want hoe afhankelijker de samenleving wordt van digitale systemen, hoe groter de effecten bij een incident. Door de toenemende onderlinge afhankelijkheid kan bijvoorbeeld het betalingsverkeer, vliegverkeer, telefoonverkeer of de stroomvoorziening uitvallen157. Deze verwevenheid bleek bijvoorbeeld bij de wereldwijde Crowdstrike- storing, waar een fout in een software-update invloed had op tal van vitale sectoren, zoals overheid, zorg en luchtvaart158. De veranderende geopolitieke dynamiek illustreert hoe digitale afhankelijkheden zich niet beperken tot de digitale sector, maar ingrijpend kunnen doorwerken in vitale maatschappelijke en economische domeinen.

In een wereld waarin telecommunicatie en ICT grensoverschrijdend functioneren, treden geopolitieke spanningen in de digitale ruimte steeds vaker op als bronnen van verstoring. 155 ANV. (2022). Themarapportage bedreiging vitale infrastructuur. 156 Weel, van, D. M. (2025, 6 januari). Landelijk beeld jaarwisseling 2024/2025. [Kamerbrief]. 157 NCTV. (2024). Cybersecuritybeeld Nederland 2024. 158 NOS.nl. (2024). Wat is Crowdstrike en hoe kon het zo misgaan? Dit is wat we nu weten. Deze uiten zich onder andere in hybride dreigingen, zoals cyberaanvallen die digitale communicatie verstoren, gericht op het ondermijnen van de maatschappelijke stabiliteit en kritieke infrastructuren159. Beoordeling impact Territoriale veiligheid De territoriale veiligheid kan aangetast worden wanneer een verstoring van telecommunicatie en ICT ook een verstoring oplevert bij afhankelijke infrastructuur en processen. Hier is sprake van als bijvoorbeeld bruggen of waterkeringen niet meer (op afstand) bediend kunnen worden, wegverkeer niet geregeld kan worden of treinverkeer uitvalt. Fysieke veiligheid Er is impact op de fysieke veiligheid bij een verstoring van telecommunicatie en ICT. Daardoor kunnen vitale voorzieningen uitvallen, zoals ziekenhuizen of verkeersregelinstallaties.

Bovendien is het mogelijk dat mensen die acute medische zorg nodig hebben de hulpverleningsdiensten niet tijdig kunnen bereiken. Hierdoor zijn (dodelijke) slachtoffers niet uit te sluiten. Economische veiligheid Bedrijven en overheden zijn sterk afhankelijk van telecommunicatie en ICT. Uitval van deze systemen kan leiden tot productieverlies, herstelkosten, reputatieschade en mogelijk claims. Afhankelijk van de grootte van de verstoring kunnen de kosten oplopen. Ecologische veiligheid Er is geen directe relatie tussen ICT-uitval, een verstoring van telecommunicatie en ecologische schade. 159 ANV. (2023). De gevolgen van de Russische oorlog in Oekraïne voor de natio- nale veiligheid van het Koninkrijk der Nederlanden. Bijlagen 35 Sociale en politieke stabiliteit | Bovendien is het vanwege voortdurende technologische Een verstoring van telecommunicatie en ICT kan impact hebben op | ontwikkelingen en vernieuwingen van systemen en infrastructuren het dagelijks leven. Zo is het voorstelbaar dat onderwijs op afstand, | een uitdaging om zicht te houden op alle onderlinge openbaar vervoer, pinbetalingen of digitale dienstverlening tijdelijk | afhankelijkheden161. Deze afhankelijkheid zit bijvoorbeeld in de stilvalt, wat het dagelijks leven verstoort. | toenemende verplaatsing naar de cloudinfrastructuur.

Daardoor wordt Een beperkte impact op het functioneren van het bestuur is | de samenleving afhankelijker van (buitenlandse) partijen en kan voorstelbaar, maar die blijft meestal klein en tijdelijk. Dat komt mede | herstel bij een storing langer duren, wat de impact vergroot. doordat telecom- en ICT-bedrijven in private handen zijn en snel kunnen ingrijpen bij verstoringen. | 7.2.3.6Verstoring | afvalverwerking Tot slot kan een verstoring leiden tot onrust, angst of boosheid onder | Inhoudelijke beschrijving de bevolking. Hier zal met name sprake van zijn bij een langdurige | Nederland verwerkte in 2022 ongeveer 66 miljoen ton afval162. verstoring of wanneer de informatievoorziening wegvalt. | Afvalverwerking omvat alle processen rondom het inzamelen en verwerken van zowel zakelijk als particulier afval. Een verstoring van Veiligheid van cultureel erfgoed | de afvalverwerking heeft tot gevolg dat afval blijft liggen. Dat kan Cultureel erfgoed zal naar verwachting nauwelijks worden aangetast | een bedreiging vormen voor de gezondheid. door een verstoring van telecom en ICT. Wel kan dat impact hebben op de beveiliging van bepaald cultureel erfgoed. Erfgoedinstellingen | Uitval bij één afvalverwerker zal niet direct leiden tot een bewaren naast objecten ook gegevens over objecten.

Deze | verstoring, dit is pas het geval bij uitval of verstoring van meerdere documentatie is onmisbaar en mag niet verloren gaan door uitval | afvalverwerkers. Een verstoring kan zowel gepland zijn (bijvoorbeeld van digitale systemen. Daarnaast wordt deze informatie beschermd | door een staking) als ongepland (bijvoorbeeld door een storing). tegen diefstal en hacks. Een verstoring van telecom of ICT kan die bescherming kwetsbaarder maken160. | Een voorbeeld is de grootschalige brand bij de afvalverwerkingsinstallatie AVR in Rozenburg (Rotterdam), eind Conclusie | september 2023. Hoewel het incident buiten de regio plaatsvond, had Een verstoring van telecommunicatie en ICT heeft een grote impact. | het gevolgen voor de afvalopslag binnen Hollands Midden163. Dit komt voornamelijk door de (vele) cascade-effecten die (kunnen) optreden. De impact wordt daarnaast in grote mate bepaald door de | Beoordeling impact duur van de verstoring. De impact zal voornamelijk voelbaar zijn op | Territoriale veiligheid het gebied van sociale en politieke stabiliteit. | Een verstoring van de afvalverwerking zal geen impact hebben op de Dit crisistype wordt vooral aangejaagd door technologische | territoriale veiligheid. ontwikkelingen. Er is op digitaal gebied steeds meer mogelijk, waardoor de samenleving in toenemende mate afhankelijk wordt van technologie.

Dit heeft mede te maken met de toenemende verbondenheid van systemen. Door deze toenemende (complexe) afhankelijkheden is het lastig in te schatten wat de impact van een | 161 ANV. (2022). Themarapportage bedreiging vitale infrastructuur. verstoring kan zijn. | 162 Centraal Bureau voor de Statistiek. (2024, 2 september). Afvalbalans, kerncij- fers; nationale rekeningen [Dataset]. Geraadpleegd van Afvalbalans, kerncijfers; 160 | Cultureel | Erfgoed. Informatiebeveiliging | Veilig erfgoed | Rijksdienst voor het | nationale rekeningen | CBS Cultureel Erfgoed. | 163 Sleutelstad. (2023). Leidse regio zit met dreigend afvalprobleem | Sleutelstad. 36 Fysieke veiligheid Een verstoring van de afvalverwerking heeft nauwelijks invloed op de fysieke veiligheid. Het is wel voorstelbaar dat de kans op gezondheidsrisico’s door verstoringen in de afvalverwerking op termijn toeneemt, onder invloed van bevolkingsgroei, complexere afvalstromen en klimaatverandering. Economische veiligheid Een verstoring in de afvalverwerking kan financiële gevolgen hebben. Zo kunnen er kosten ontstaan voor noodmaatregelen, zoals tijdelijke opslag, extra transport of inzet van personeel. Ook kunnen bedrijven inkomsten verliezen en kunnen boetes of claims volgen bij niet-naleving van milieuregels.