25.A43 Bijlage IV Evaluatie Uitvoeringsplan Iedereen doet mee! 2023-2026 - Briefadvies rekenkamer Heumen - quick scan Inkomensondersteuning

Uitgaande correspondentie Gemeenteraad gemeente Heumen (Afschrift aan: College van B&W)

Onderwerp:

Briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

Datum: Uw brief: Ons kenmerk:

21 maart 2024

Behandeld door:

202810 Bij beantwoording datum en ons kenmerk vermelden Rekenkamer Heumen

Geachte leden van de gemeenteraad, De rekenkamer Heumen heeft in het 4de kwartaal van 2023 een quick scan uitgevoerd naar Inkomensondersteuning. Een quick scan is een oriënterend onderzoek op hoofdlijnen, waarin de belangrijkste kansen, knelpunten en verbetermogelijkheden centraal staan. Het doel van de quick scan was om na te gaan hoe effectief de gemeente Heumen is in het bereiken van inwoners voor het gebruik van inkomensondersteunende regelingen. En we willen op basis van onze bevindingen handvatten bieden om het gewenste bereik van de regelingen te realiseren. De onderzoeksopzet voor de quick scan vermeldt 7 onderzoeksvragen. In dit briefadvies delen we met uw raad per onderzoeksvraag onze bevindingen. We eindigen deze brief met onze conclusies en aanbevelingen.

1 Achtergrond De gemeenteraad van Heumen heeft in 2021 de Strategische visie 2030 ‘Natuurlijk met iedereen’ vastgesteld. De visie geeft antwoord op de vraag: “Wat voor een samenleving wil Heumen zijn in 2030?”. De visie is een kompas voor de gemeente Heumen voor de komende jaren en geeft richting aan de samenleving die Heumen in 2030 wil zijn. In de visie is als belangrijkste doelstelling geformuleerd: “het behouden en ontwikkelen van een Heumense inclusieve samenleving”. Een samenleving waarin iedereen naar vermogen mee kan doen aan de lokale gemeenschap. Aanvullend staat in het ‘Coalitieakkoord 2022-2026 Inwoners centraal - Natuurlijk samen’ dat de inwoners van Heumen centraal staan, dat het bestaand beleid verder wordt doorontwikkeld en dat de gemeente zich inspant om de toegankelijkheid en het gebruik van de regelingen te vergroten vanuit het streven dat iedereen mee kan doen aan de Heumense samenleving. Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 1

Het zorg dragen voor de bestaanszekerheid van burgers is een grondwettelijke taak van de Nederlandse overheid. Een belangrijk onderdeel hiervan is financiële bestaanszekerheid.

Bron: Commissie Sociaal Minimum, juni 2023

Na de Tweede Wereldoorlog werd de verzorgingsstaat ontwikkeld, waarin voor mensen die dat nodig hebben financiële bestaanszekerheid wordt geboden door een landelijke minimumuitkering (Bijstand en AOW), aanvullende landelijke toeslagen en gemeentelijke regelingen. Hoewel de afgelopen jaren het aantal mensen in armoede in Nederland door sterke groei van de werkgelegenheid en een aantal inkomensmaatregelen is afgenomen, staat de bestaanszekerheid van een omvangrijke groep Nederlanders onder druk (Commissie Sociaal Minimum, 2023). Hervormingen, bezuinigingen, en ingewikkelde en strengere voorwaarden beperken de toegang tot uitkeringen. De complexiteit van het stelsel, een stapeling van opdrachten, personeelstekorten en verouderde systemen leiden tot problemen bij uitvoeringsorganisaties. Bovendien heeft de Rijksoverheid de afgelopen decennia meer verantwoordelijkheden bij gemeenten neergelegd, zonder een evenredige decentralisatie van middelen. Volgens de Commissie Sociaal Minimum is de verhouding tussen Rijk en gemeenten en tussen gemeenten onderling bij het voorzien in inkomensondersteuning uit balans geraakt. In vergelijking met andere kleinere gemeenten (<25.000 inwoners) heeft de gemeente Heumen relatief veel huishoudens met bijstand. Op landelijk niveau is het percentage 4,8%.

In aanvulling daarop kent de gemeente diverse inkomensondersteunende regelingen voor een brede doelgroep.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 2

2 Onderzoeksresultaten In deze paragraaf vermelden we onze bevindingen van de quick scan op hoofdlijnen. De meer uitgebreide onderzoeksresultaten staan vermeld in bijlage 1“Nota Onderzoeksresultaten” en in bijlage 2 “Programmadoelen, resultaten en (beoogde) effecten Inkomensregelingen”. We rapporteren per onderzoeksvraag uit de Onderzoeksopzet (bijlage 4).

2.1 Onderzoeksvraag: Welke inkomensondersteunende regelingen biedt de gemeente Heumen en wat is het bereik van de regelingen? De gemeente Heumen beschikt over 8 inkomensondersteunende regelingen: - Individuele inkomenstoeslag - Individuele studietoeslag - Individuele bijzondere bijstand - Heumenstegoed - Vergoeding schoolkosten - Collectieve aanvullende ziektekostenverzekering - Financiële tegemoetkoming WMO - Kwijtschelding Gemeentelijke belastingaanslag In bijlage 1 “Nota Onderzoeksresultaten” staat per regeling wat de beleidsdoelstelling is en welke doelgroep voor de regeling in aanmerking komt. Ook vermelden we het aantal unieke klanten per regeling in de onderzoeksperiode 2018-2022. Om vervolgens het bereik van de regeling te kunnen berekenen, zijn cijfers nodig over de omvang van de doelgroep in de gemeente. Tijdens de quick scan is gebleken dat deze cijfers niet in openbare bronnen beschikbaar zijn. We baseren ons hierbij op de gegevens die het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) verstrekt. De 2 belangrijkste verschillen tussen de cijfers van het CBS en de benodigde cijfers voor het bepalen van de doelgroep zijn dat het CBS gegevens verstrekt over het aantal huishoudens i.p.v.

over het aantal inwoners onder een bepaalde inkomensgrens en dat het CBS alleen naar het inkomen kijkt terwijl voor vrijwel alle inkomensondersteunende regelingen die de gemeente aanbiedt, een maximum geldt voor het vermogen. Deze vermogenstoets is conform de vermogensgrenzen die zijn gesteld in de Participatiewet. Alleen voor de individuele studietoeslag geldt geen vermogenstoets. Deze toeslag is bedoeld voor studerenden met een arbeidshandicap en over de grootte van deze doelgroep zijn ook geen gegevens beschikbaar. Om toch een indruk te krijgen van een eventuele trend in het bereik hebben we de beschikbare inkomensgegevens van het CBS per regeling vermeld en gekeken naar de ontwikkeling in het aantal verstrekkingen en het uitgekeerde bedrag per regeling. Een hoger bereik voor de inkomensondersteunende regelingen is dé centrale doelstelling van de gemeente voor het minimabeleid zodat iedereen mee kan doen aan de Heumense samenleving. Ondanks de beperkte data over de doelgroep, blijkt volgens de rekenkamer niet uit de cijfers dat het bereik van de door de gemeente aangeboden inkomensondersteunende regelingen in de onderzoeksperiode is Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 3

toegenomen. Op basis van de inkomensgegevens van het CBS is onze vooronderstelling dat de inkomenssituatie in de gemeente Heumen gedurende de afgelopen 5 jaar ongeveer hetzelfde is gebleven. Op sociaal-economisch gebied was er onder andere de Coronapandemie, een sterke inflatie en de gevolgen van de oorlog in Oekraïne. De effecten hiervan op inkomensniveau zijn niet zichtbaar in de CBS-cijfers. Corona zorgde er wel voor dat bioscopen, zwembaden e.d. dicht waren; dit kan de daling in het aantal verstrekkingen in de jaren 2020 en 2021 voor het Heumenstegoed verklaren. De Coronaperiode heeft daarnaast een negatieve impuls gehad voor de gemeente om inwoners te bereiken omdat er minder communicatiemogelijkheden waren, o.a. veel minder life-contacten. Het aantal verstrekkingen door de gemeente is wel bekend. Een huishouden met een laag inkomen kan gebruik maken van meerdere inkomensondersteunende regelingen en voor sommige regelingen kunnen meerdere gezinsleden per huishouden in aanmerking komen. Onderstaande tabel vermeldt het aantal verstrekkingen, het totaal aantal zijn geen unieke klanten. Totaaloverzicht aantal verstrekkingen inkomensondersteunende regelingen

2018 Inkomenstoeslag Studietoeslag Bijzondere bijstand Heumenstegoed Schoolkosten Zorgverzekering WMO Totaal verstrekkingen

2019 148 11 397 274 32 308 287 1.457

2020 159 15 412 257 35 312 311 1.501

2021 140 12 361 226 30 311 298 1.378

2022 136 7 334 184 15 267 177 1.120

122 2 287 190 11 257 157 1.026

Het aantal verstrekkingen Inkomensondersteuning daalt in de onderzoeksperiode. Ook de uitgaven Inkomensondersteuning dalen in de onderzoeksperiode. (gehele tabel in bijlage 1) Totaal verstrekkingen €

653.229

660.975

570.323

522.810

467.748

2.2 Onderzoeksvraag: Welke inkomensondersteunende regelingen bieden samenwerkingspartners van de gemeente en wat is het bereik van de regelingen? De gemeente Heumen werkt samen met diverse partners op het gebied van Inkomensondersteuning. Voor de quick scan heeft de rekenkamer naar het aanbod gekeken van 4 partners: Stichting Leergeld De Stuwwal, Stichting Hulpfonds Heumen, de Voedselbank Groesbeek e.o. en de Kledingbank Nijmegen e.o.. Deze partners ontvangen (o.a.) subsidie van de gemeente Heumen voor het kunnen aanbieden van ondersteuning. Voor Stichting Leergeld en Stichting Hulpfonds geldt dat inwoners pas in aanmerking komen als ze geen gebruik (meer) kunnen maken van voorliggende voorzieningen. Leergeld richt zich specifiek op kinderen in de leeftijd van 4 tot 18 jaar. Om gebruik te kunnen maken van het aanbod van de Voedselbank en Kledingbank, heeft een inwoner een indicatie nodig van bijv. de gemeente of het Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 4

maatschappelijk werk. Huishoudens die een indicatie hebben voor een pakket van de Voedselbank komen automatisch in aanmerking voor de Kledingbank. Stichting Leergeld De Stuwwal is sinds begin 2017 actief in de gemeente Heumen. De Stichting ondersteunt kinderen in de leeftijd van 4 tot 18 jaar bij deelname aan binnen- en buitenschoolse activiteiten die gerelateerd zijn aan het schoolgaan, waaronder ook zwemlessen (in enkele gemeenten), sportactiviteiten en culturele activiteiten, als die niet vergoed worden door voorliggende voorzieningen. De Stichting fungeert hierbij als laatste vangnet. In 2017 heeft de gemeente besloten dat het verstrekken van een computer/laptop en het aanbieden van zwemlessen aan kinderen die daarvoor in aanmerking komen, in het vervolg door Stichting Leergeld wordt uitgevoerd. Voor de computer/laptop is een inhaalslag gemaakt van 1 per gezin als een kind naar het voortgezet onderwijs gaat, naar de regeling 1 computer/ laptop voor ieder kind dat naar het voortgezet onderwijs gaat. In de periode 2018-2022 heeft Leergeld gemiddeld 78 kinderen per jaar bereikt (54 kinderen in 2018 oplopend naar 124 kinderen in 2022) waarbij de gemiddelde bijdrage per kind een dalende trend laat zien. Het aantal kinderen uit de doelgroep is onbekend. Per gezin en per kind kunnen meerdere ondersteuningsaanvragen toegekend worden.

Als er in de regel meer kinderen per gezin worden ondersteund, zou een schatting kunnen zijn dat er ongeveer 50 huishoudens per jaar ondersteuning krijgen vanuit Leergeld. Stichting Hulpfonds Heumen is sinds begin 2016 actief in de gemeente Heumen. Hulpfonds biedt niet nader gespecificeerde, veelal financiële, ondersteuning voor een tijdelijk probleem. Inwoners kunnen 1 keer een beroep doen op het Hulpfonds, bijvoorbeeld voor de aanschaf van een fiets. Een kleine groep inwoners heeft in de periode 2018-2022 gebruik gemaakt van het Hulpfonds; gemiddeld 22 verstrekkingen per jaar (24 verstrekkingen in 2018 dalend naar 16 verstrekkingen in 2022). De Voedselbank en de Kledingbank bieden ondersteuning in natura. Uit de cijfers over het aantal verstrekkingen blijkt dat het hier gaat om noodhulp. Gemiddeld worden tussen de 30 en 40 huishoudens per jaar geholpen. Dat is een 0,5% van het totaal aantal huishoudens in de gemeente.

2.3 Onderzoeksvraag: Wat doet de gemeente om de doelgroep te bereiken? Het beleidskader voor inkomensondersteuning in de periode 2018-2022 was de beleidsnota ‘Samen pakken we armoede aan!’ (2017). In deze beleidsnota wordt gesproken over “intensivering van het armoedebeleid”, mede mogelijk gemaakt door extra beschikbaar gestelde middelen vanuit het Rijk. Met deze extra middelen worden nieuwe initiatieven ontwikkeld met als doel om “de meest kwetsbare inwoners (beter) te bereiken”. In de onderzoeksperiode heeft de gemeente veel geïnvesteerd in samenwerking, communicatie en voorlichting, nieuw aanbod van ondersteuning en vroegsignalering. - Het Platform Armoede speelt een belangrijke rol in de samenwerking met maatschappelijke partners. Het platform, opgericht in 2016, is een netwerk van maatschappelijke partners die elkaar 2x per jaar ontmoeten. Samenwerking en verbinding ontstaat door kennis te delen, elkaar te informeren over nieuwe ontwikkelingen, de communicatie- en informatievoorzieningen te Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 5

-

-

-

verbeteren en door samen nieuwe initiatieven te ontwikkelen en/of uit te werken. De contacten die worden gelegd binnen het platform zijn ook voor individuele casussen van toegevoegde waarde. Op het gebied van communicatie en voorlichting zijn er een aantal nieuwe producten gerealiseerd, o.a. de folder “Wegwijzer Financieel Fit”, de folder “Wegwijzer voor advies en hulp bij uw inkomen”, de Kindflyer regelingen en de Geldzorgenpagina. De eerste 3 producten zijn met name gericht op maatschappelijke partners met als doel hen te informeren over inkomensondersteunende mogelijkheden binnen de gemeente Heumen en wie wat doet. De Geldzorgenpagina geeft op hoofdlijnen informatie over de mogelijkheden met een korte verwijzing waar je moet zijn. Deze wordt gebruikt in nieuwsbrieven en als flyers in bijvoorbeeld spreekkamers/wachtkamers. Ook is de gemeentelijke website verbeterd, vond promotie plaats in de huis-aan-huisweekbladen (Het GemeenteNieuws) en werden de digitale nieuwsbrieven geïntroduceerd. Met de jongerenwerkers zijn afspraken gemaakt dat zij hun social media meer inzetten om jongeren te wijzen op de ondersteunende regelingen die er zijn.

In de afgelopen jaren zijn er een paar nieuwe ondersteuningsmogelijkheden bijgekomen: Stichting Hulpfonds Heumen, Stichting Leergeld De Stuwwal, de Formulierenbrigade, aanbod voor budgetbegeleiding en thuisadministratie vanuit de Stichting SchuldHulpBuddy en de gemeente heeft een samenwerkingsovereenkomst gesloten met de Stichting Financieel beheer ouderen Nijmegen voor financieel-administratieve begeleiding en budgetbeheer bij 50+ers. Voor 50-ers die inkomensbeheer nodig hebben werkt de gemeente samen met andere partijen, zoals 'In Balans' uit Gennep. De gemeente wil inwoners met armoedeproblemen en geldzorgen zo snel mogelijk in beeld hebben. Door samenwerking met maatschappelijke partners, voorlichting aan bijv. scholen en huisartsen en afspraken met woningcorporaties en bijv. energieleveranciers, gaat de gemeente actief aan de slag bij de eerste signalen van (dreigende) financiële problemen. Intern is er een nauwe samenwerking tussen Inkomensondersteuning en Schuldhulpverlening. Met deze integrale aanpak wil de gemeente eerder inwoners bereiken en de vicieuze cirkel van armoede en schulden doorbreken.

2.4 Onderzoeksvraag: Wat doen partners van de gemeente om de doelgroep te bereiken? De rekenkamer heeft een gesprek gehad met Stichting Leergeld en met Stichting Hulpfonds. Zowel Leergeld als Hulpfonds laten een paar keer per jaar een artikel plaatsen in de lokale of regionale krant. Beide stichtingen willen via de media meer naamsbekendheid krijgen en informatie geven over hun aanbod. In 2022 heeft Leergeld extra activiteiten ontplooid om hun bekendheid te vergroten. De Stichting constateert dat er (statistisch gezien) nog te veel gezinnen niet bereikt worden. Er zijn o.a. posters geplaatst in bushokjes en abri’s, meer persberichten uitgegaan en flyers verspreid. De rekenkamer heeft binnen de mogelijkheden van een quick scan geen gesprek gehad met de Voedselbank en de Kledingbank. De gemeente en bijv. maatschappelijk werk kunnen een indicatie afgeven om in aanmerking te komen.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 6

Alle genoemde partners nemen deel aan het Platform Armoede. De contacten die hier worden gelegd en de informatie die wordt uitgewisseld, helpen bij het onderling doorverwijzen van individuele casuïstiek. En de gemeente plaatst de partners en hun aanbod op de zogenoemde “Geldzorgenpagina” die de gemeente regelmatig publiceert.

2.5 Onderzoeksvraag: Hoe wordt de raad geïnformeerd over beleid en realisatie inzake de inkomensondersteunende regelingen? De raad stelt de kaders door het vaststellen van beleidsnota’s en via de Planning & Controlcyclus. Met deze documenten wordt de raad ook geïnformeerd over het beleid en de realisatie van de inkomensondersteunende regelingen. Voor de periode 2018-2022 gold als beleidskader de nota ‘Samen pakken we armoede aan!’ (2017). In deze nota wordt beschreven hoe de gemeente Heumen de extra middelen vanuit het Rijk voor armoedebeleid gaat besteden. Het gaat om een bedrag van € 105.000: € 55.000 voor intensivering van het armoedebeleid en € 50.000 specifiek voor kinderen die leven in een gezin met een laag inkomen. De doelstelling is om “de meest kwetsbare inwoners (beter) te bereiken” en dat voor “alle kinderen geldt dat zij kunnen meedoen en gelijke kansen hebben”. De teksten over Inkomensondersteuning uit de programmabegrotingen en -rekeningen 2018-2022 zijn opgenomen in bijlage 2. De doelstelling die steeds terugkomt is om inwoners die te maken hebben met armoede beter en eerder te bereiken. Deze doelstelling wordt niet gekwantificeerd en ook de termijn van (de mate van) doelrealisatie wordt niet benoemd. Om het gewenste grotere bereik te realiseren wordt in de programmabegroting melding gemaakt in de opvolgende jaren van o.a.

meer samenwerking, het ruimer maken van de inkomenstoets en het instellen van een formulierenbrigade. In de rekening wordt gerapporteerd in hoeverre de voorgestelde activiteit is gerealiseerd, maar niet of het aannemelijk is of dat er indicaties zijn dat het beoogde effect nl. een groter bereik daarmee is behaald. De informatievoorziening aan de raad vanuit de programmabegroting en -rekening is summier; per jaar vermeldt het college 1 of 2 activiteiten die het komende begrotingsjaar worden opgepakt. In de rekening volgt dan een korte terugkoppeling. De activiteiten wisselen per jaar. De raad krijgt dus een gefragmenteerd beeld over beleid en realisatie inzake Inkomensondersteuning nadat een beleidsnota over dit onderwerp is vastgesteld. Er zijn voor de raad geen trends waarneembaar. In de programmarekening rapporteert het college ook niet over een ‘lager‘ niveau bijvoorbeeld over het aantal verstrekkingen, hoeveel mensen er zijn geholpen door de formulierenbrigade of wat het verruimen van de inkomenstoets heeft opgeleverd. In ons gesprek met de vertegenwoordigers van de raadsfracties, gaven de raadsleden aan geen actieve houding aan te nemen ten aanzien van de informatie die zij van het college over dit onderwerp ontvangen.

Ze staan weliswaar welwillend tegenover eventuele budgetuitbreidingen die het college voorstelt voor Inkomensondersteuning, maar vragen bij de raadsbehandeling van begroting en rekening geen extra informatie of stellen geen aanvullende beleidsinhoudelijke kaders waarop gecontroleerd kan worden.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 7

In 2022 heeft de raad het beleidsplan ‘Iedereen doet mee! 2023-2026’ vastgesteld. Voor deze quick scan is het van belang in hoeverre de raad met het vaststellen van een nieuw beleidsplan ook is geïnformeerd over de behaalde resultaten in de voorgaande jaren. Een duidelijke beleidsevaluatie ontbreekt in het nieuwe beleidsplan. In het plan wordt beschreven op welke wijze de gemeente inwoners die het niet breed hebben, schulden hebben of in armoede leven ondersteunt en hoe de gemeente dit de komende jaren verder kan optimaliseren. In de beschrijving van het beleid worden wel positieve resultaten van ingezet beleid genoemd, maar niet afgezet tegen ingezette middelen en in relatie met het beoogde doel, een beter en sneller bereik van mensen in armoede. In de Inleiding staat dat “we onze inwoners steeds beter weten te bereiken”; dit wordt niet onderbouwd of aannemelijk gemaakt. In ons gesprek met de vertegenwoordigers van de raadsfracties hebben we gevraagd of de raad bij het vaststellen van het nieuwe beleidsplan behoefte had aan een evaluatie over de voorgaande jaren. De raadsleden gaven aan dat ze de evaluatie destijds niet hebben gemist en er ook niet om hebben gevraagd. Maar het zou beter zijn geweest als er een evaluatie had plaatsgevonden omdat zoals een raadslid opmerkte “bij het stellen van de doelen, moet je weten wat er in het verleden is bereikt”.

En “hoe scherper de doelen des te meer je kan sturen”.

2.6 Onderzoeksvraag: Wordt de informatievoorziening door de raadsleden voldoende geacht? Zo niet, welke verbeteringen zijn gewenst? In ons gesprek met de vertegenwoordigers van de raadsfracties kwam naar voren dat de raad beter op de hoogte zou willen zijn of de mensen worden bereikt voor wie de inkomensondersteunende regelingen zijn bedoeld. Binnen de P&C-cyclus is de wens om in de begroting meer cijfermatige kaders te stellen en hierover bij de rekening te rapporteren. Welke inspanningen zijn gepleegd en wat zijn hier de resultaten van? Algemeen geformuleerde doelstellingen zijn lastig controleerbaar, zo werd gesteld. Bij het vaststellen van een beleidsplan is de wens om (vooraf) het te herijken beleid te evalueren en om over meer feiten en data te kunnen beschikken. Op basis hiervan kan je een andere keuze maken. Nu is de discussie meer algemeen inhoudelijk. En bij het vaststellen van een beleidsplan is het wenselijk concrete afspraken te maken over doelstellingen, monitoring en evaluatie. Daarnaast werd er in het gesprek opgemerkt dat de raad zelf ook meer aandacht aan het onderwerp Inkomensondersteuning zou kunnen geven door als er beleid hierover op tafel ligt, daar expliciet bij stil te staan of een keer tijd te nemen voor een technische toelichting. De informatievoorziening vanuit het college naar de raad wordt vanaf 2024 uitgebreid met de monitor Sociaal domein.

In deze monitor worden ook gegevens opgenomen over Inkomensondersteuning en Schuldhulpverlening. De vraag of de monitor Sociaal domein gaat voldoen aan de informatiebehoefte van de raad op deze beleidsterreinen, viel buiten de reikwijdte van de quick scan.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 8

2.7 Onderzoeksvraag: Wat is de invloed van de raad op de kaders en uitgaven voor inkomensondersteunende regelingen en over welke instrumenten beschikt de raad om haar kaderstellende en controlerende rol te vervullen? Het beleidskader voor Inkomensondersteuning in de periode 2018-2022 waren de beleidsnota ‘Samen pakken we armoede aan!’ uit 2017, de programmabegrotingen en op strategisch niveau de Strategische visie ‘Natuurlijk met iedereen’ en het Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Inwoners centraal – Natuurlijk samen’. Het beleidskader voor de periode 2023-2026 is vastgelegd in het beleidsplan ‘Iedereen doet mee! 2023-2026’. De uitwerking naar concrete acties staat in het bijhorende Uitvoeringsplan. De beleidsnota “Samen pakken we armoede aan” is niet door de raad vastgesteld. De gemeente ontvangt vanaf 2017 vanuit het Rijk € 50.000 per jaar voor kinderen die leven in een gezin met een laag inkomen. In de beleidsnota wordt beschreven hoe het college deze extra middelen gaat inzetten. Ook wordt in de nota beschreven hoe de in 2015 besloten intensivering van het armoedebeleid, concreet wordt uitgewerkt. Hiervoor heeft het Rijk in 2015 € 55.000 aan extra middelen beschikbaar gesteld. De raad is met een raadsmededeling geïnformeerd over de inzet van de extra middelen voor kinderen in armoede.

De kaderstellende en controlerende rol van de raad krijgt zijn uitwerking voor een groot deel via de jaarlijkse Planning & Controlcyclus. In de kadernota, programmabegroting en programmarekening worden budgetten vrijgegeven, doelen gesteld, resultaten gemeld en wordt verantwoording afgelegd over bestede middelen. In ons gesprek met de vertegenwoordigers van de raadsfracties kwam naar voren dat de raad in beginsel voorstellen van het college overneemt. Niet iedereen heeft de kennis om alles te volgen, zo werd opgemerkt. En: “Soms blijft het abstract en moet je er zelf helemaal induiken.” “We moeten op basis van beperkte info en vanuit een politieke achtergrond een besluit nemen.” De raad heeft bij de besluitvorming over de begrotingen in de jaren 2018-2022 op het onderdeel Inkomensondersteuning een keer geamendeerd. Een door het college voorgestelde bezuiniging op het gemeentelijke minimabeleid is met dit amendement geschrapt. Het beleidsplan Iedereen doet mee! Is door de raad vastgesteld in december 2022. Het Uitvoeringsplan is in 2023 ter kennisgeving aan de raad verstuurd. Deze 2 plannen richten zich op de periode 2023-2026 en deze periode valt buiten het kader van de quick scan. Omdat beide plannen veel informatie vermelden over ingezet beleid in de periode 2018-2022, heeft de rekenkamer ze wel bestudeerd.

Het is de rekenkamer opgevallen dat in het Uitvoeringsplan, in bijlage 4, een concrete doelstelling voor het bereik van de bijzondere bijstand wordt genoemd. Dit in tegenstelling tot voorgaande stukken (beleidsplan en begrotingen). De geformuleerde doelstelling is: We streven naar een bereik van 51%, een toename van 11% (op basis van een schatting dat in 2022 40% van de doelgroep is bereikt)1. Voor deze toename worden extra benodigde middelen voorzien.

1

In bijlage 2 staat een aantal kanttekeningen vermeld bij de genoemde percentages.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 9

In de daaropvolgende programmabegroting stelt de raad een deel van deze extra middelen beschikbaar maar in de begroting is de concrete doelstelling niet opgenomen: “In zijn algemeenheid zetten we in op het vergroten van het gebruik van de inkomensondersteunende regelingen door de inwoners die hiervoor in aanmerking komen”. De controlerende rol van de raad wordt hiermee niet gediend omdat “het vergroten van het gebruik” weinig specifiek is om te kunnen monitoren. Een overzicht van de besluitvorming door de raad over Inkomensondersteuning in de periode 20182023 is opgenomen in bijlage 2.

3 Conclusies en aanbevelingen De rekenkamer heeft met de quick scan Inkomensondersteuning de vraag willen beantwoorden hoe effectief de gemeente Heumen is in het bereiken van inwoners die in aanmerking komen voor de inkomensondersteunende regelingen die de gemeente aan deze inwoners aanbiedt. Uit ons onderzoek blijkt dat deze vraag niet eenvoudig is te beantwoorden. Enerzijds omdat concrete sturingsinformatie vanuit de gemeente ontbreekt; de gemeente Heumen wil een hoger bereik voor de inkomensondersteunende regelingen realiseren, maar hoeveel hoger (2%, 5% of 10%?) maken college en raad niet duidelijk en ook de termijn waarop deze doelstelling moet zijn bereikt (1 jaar, periode beleidsplan of periode coalitieakkoord?) is onbekend. Anderzijds is de doelrealisatie, dus wat is het percentage bereik van een inkomensondersteunende regeling, niet te meten, omdat benodigde cijfers over de precieze omvang van doelgroepen in openbare bronnen grotendeels ontbreken. Op basis van deze bronnen zijn er alleen trends waarneembaar in de ontwikkeling van het gebruik van de regelingen. Voor een effectief beleid is het zinvol om meetbare doelen te formuleren en resultaten te kunnen meten. De aanbevelingen van de rekenkamer zijn: - Oriëntatie op producten bij derden (bijv. kennisinstellingen, adviesbureaus) om gegevens over doelgroepen en bereik te verkrijgen.

Wat zijn hiervan de kosten, kwaliteit en voorwaarden? Besluit nemen over wel dan niet aanschaffen (bijv. 1 keer per 5 jaar). - Per inkomensondersteunende regeling een meetbare doelstelling inzake een hoger bereik vast te stellen in combinatie met een termijn voor doelrealisatie. Zolang het bereik niet kan worden berekend, wordt aanbevolen om doel en termijn vast te stellen op een ander niveau, bijv. het aantal unieke klanten of het aantal verstrekkingen van een regeling. - Een beperkt aantal vaste meetbare doelstellingen met de raad afspreken en daar jaarlijks over rapporteren en in de begroting vermelden hoe aan deze doelstellingen wordt gewerkt. Om als inwoner gebruik te kunnen maken van een inkomensondersteunende regeling gelden er criteria voor het inkomen, het aanwezige vermogen en soms, afhankelijk van de regeling, nog een specifiek criterium, bijv. het hebben van een lichamelijke beperking. De doelgroepen van de regelingen worden aan de hand van deze criteria omschreven. Zo is de doelgroep voor het Heumenstegoed: inkomen 130% van het minimum en maximum aan vermogen. Binnen deze doelgroep zijn er meerdere deelgroepen in te delen, bijv. naar type huishoudens (gezinnen met jonge kinderen, met oudere kinderen, alleenstaanden etc.), leeftijdsgroep, wel of geen migratieRekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 10

achtergrond of naar soort inkomen. De gemeente heeft beperkt inzicht in de samenstelling van de doelgroep en er is een algemeen beleid om iedereen uit de doelgroep te bereiken. Voor een effectief beleid is het zinvol om een goed inzicht te hebben in de doelgroep. De aanbevelingen van de rekenkamer zijn: - De doelgroepen van de inkomensondersteunende regelingen met behulp van data van o.a. het CBS en de monitor sociaal domein meer te analyseren en te beschrijven. - Een profiel te maken van de klanten die momenteel worden bereikt door de gemeente (met inachtneming van privacywetgeving). - Deze gegevens naast elkaar leggen; welke groep inwoners met een laag inkomen wordt bereikt? En welke groep met een laag inkomen maakt veel minder gebruik van de gemeentelijke regelingen? Vervolgens kan er een meer specifiek doelgroepenbeleid worden ingezet. Het is een bekend gegeven dat een deel van de mensen die in aanmerking komt voor een inkomensondersteunende regeling het lastig vindt om deze financiële ondersteuning aan te vragen. De gemeente Heumen heeft in de afgelopen jaren meerdere initiatieven ontwikkeld om de drempel om een aanvraag te doen zo laag mogelijk te maken. En ook stichting Leergeld en stichting Hulpfonds stellen zich laagdrempelig op en ondersteunen inwoners bij hun aanvraag.

Het vergemakkelijken van de toegang tot de inkomensondersteunende regelingen is vanuit de gemeente voor een deel belegd bij vrijwilligers. Bijv. de formulierenbrigade, SchuldHulpBuddy en bij het nieuwe inlooppunt. Een heel belangrijke schakel, maar ook kwetsbaar in continuïteit en in aansturing vanuit de gemeente. De aanbeveling van de rekenkamer is: - Ook voor initiatieven die grotendeels worden belegd bij vrijwilligers een doelstelling te formuleren, om na een bepaalde tijd gezamenlijk te kunnen vaststellen of het gewenste doel wordt bereikt of dat er aanvullende activiteiten nodig zijn. De gemeente heeft in de onderzoeksperiode veel geïnvesteerd in betere voorlichting en in communicatiemiddelen. Het lezen van de folders, advertenties en de website vereisen wel een redelijke kennis van de Nederlandse taal en/of digitale vaardigheid. De aanbeveling van de rekenkamer is: - Meer aandacht te besteden aan laaggeletterdheid, benodigde digitale vaardigheden en anderstaligheid. Een paar meer algemene aanbevelingen van de rekenkamer zijn: - Bij het opstellen van een nieuw beleidsplan, het voorgaande beleidsplan evalueren. In het beleidsplan Iedereen doet mee! wordt geen (expliciete) evaluatie vermeld van het beleidsplan ‘Samen pakken we armoede aan!’.

- Bij het vermelden van behaalde percentages en bij berekeningen, de onderliggende aannames toelichten zodat de cijfers juist geïnterpreteerd kunnen worden. N.a.v. genoemd percentage bereik in beleidsplan en raadsmededeling. - Het onderwerp Inkomensondersteuning te agenderen voor een raadsavond. In ons gesprek met de vertegenwoordigers van de raadsfracties kwam naar voren dat de raad meer aandacht aan het onderwerp Inkomensondersteuning zou kunnen geven.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 11

De gemeente Heumen heeft zich in de onderzoeksperiode 2018-2022 met veel toewijding ingezet om, samen met de partners uit het Platform Armoede, inwoners te bereiken die in aanmerking komen voor Inkomensondersteuning. Onderlinge informatie-uitwisseling tussen de partners, realiseren van nieuwe communicatiemiddelen, interne samenwerking met schuldhulpverlening en het aangaan van samenwerkingsrelaties met vrijwilligersorganisaties, zijn belangrijke resultaten hiervan. Op basis van ons onderzoek en de beperkte beschikbare data, is de conclusie van de rekenkamer dat het niet waarschijnlijk is dat er in de periode 2018-2022 een hoger bereik voor de inkomensondersteunende regelingen is gerealiseerd. De Coronapandemie heeft hier voor een deel aan bijgedragen. In 2023 is het gebruik van een aantal regelingen sterk toegenomen. En stichting Leergeld bereikte in 2022 al veel meer kinderen dan voorheen. Dat is een positieve ontwikkeling, maar dat neemt niet weg dat er nog veel inwoners niet worden bereikt. Er is in de afgelopen jaren een goede uitgangspositie georganiseerd om door te ontwikkelen. Meer inzicht in de doelgroepen, meetbare doelstellingen en meer inzicht in de realisatie zijn hierbij noodzakelijk.

Mocht u vragen hebben of een toelichting wensen dan vernemen wij dat uiteraard graag van u.

Berry Roelofs

Stella van den Bosch

Voorzitter rekenkamer

Secretaris rekenkamer

Bijlagen Bijlage 1: Nota Onderzoeksresultaten quick scan Inkomensondersteuning Bijlage 2: Programmadoelen, resultaten en (beoogde) effecten Inkomensregelingen Bijlage 3: Bronvermelding Bijlage 4: Onderzoeksopzet Bijlage 5: Bestuurlijke reactie college Bijlage 6: Nawoord rekenkamer Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 12

Bijlage 1 Nota Onderzoeksresultaten quick scan Inkomensondersteuning Onderzoeksvraag 1 quick scan Inkomensondersteuning 1. Welke inkomensondersteunende regelingen biedt de gemeente Heumen? Per regeling over de periode 2018-2022: - Wat is de beleidsdoelstelling? - Wat is de doelgroep? - Hoe groot is de doelgroep? - Wat is het bereik van de regeling; in aantal inwoners en omvang in bestede middelen? - Is er een wachttijd en zo ja wat is de ontwikkeling van deze wachttijd? Algemene cijfers CBS 2018

2019

2020

2021

2022

Aantal huishoudens gemeente Heumen 7.053 7.100 Aandeel hh 101%, 1 jaar 5% = 353 5% = 355 Aandeel hh 101%, 4 jaar 2% = 141 2% = 142 Aandeel hh 110%, 1 jaar 7% = 494 7% = 497 Aandeel hh 130%, 1 jaar 12% = 846 11% = 781 Aandeel hh 130%, 4 jaar 6% = 423 6% = 426 *: (nog) geen percentage beschikbaar op cbs.nl.

7.145 5% = 357 2% = 143 7% = 500 11% = 786 7% = 500

7.224 4% = 289 2% = 144 6% = 433 10% = 722 7% = 506

7.329 -* -

Toelichting Bron: Armoedescan (cbs.nl) In de tabel wordt het aantal huishoudens (hh) vermeld met een bepaalde inkomensgrens ten opzichte van het sociaal minimum. Dus de groep huishoudens met een inkomen tot 101%, 110% of 130% van het sociaal minimum. Het sociaal minimum is het wettelijk bestaansminimum zoals dat in de politieke besluitvorming is vastgesteld. Het CBS biedt ook inzicht in de duur van het lage inkomen nl. 1 jaar of 4 jaar. 4 jaar of langer wordt een langdurig laag inkomen genoemd. Het aantal huishoudens dat kortdurend een laag inkomen heeft, daalt volgens de CBS-cijfers in 2021 t.o.v. 2020. Er zijn nog geen cijfers over 2022 beschikbaar dus het is niet bekend of deze daling stand houdt. Het aantal huishoudens met een langdurig laag inkomen blijft voor de inkomensgrens van 101% gelijk in de periode 2018-2022 en neemt toe voor de inkomensgrens van 130%. De cijfers van het CBS gaan over het inkomen van huishoudens, niet over het aanwezige vermogen. A. Individuele inkomenstoeslag Doelstelling: Jaarlijkse financiële ondersteuning aan inwoners die langdurig, minstens 3 jaar, een laag inkomen hebben. De meerkosten hoeven niet meer worden aangetoond. Het gaat om een forfaitaire vergoeding afhankelijk van de leefvorm.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 13

Doelgroep:

Inwoners van 21 jaar tot pensioengerechtigde leeftijd. 101% van het minimum, minstens 3 jaar, en maximum aan vermogen.

Aantal huishoudens 101% langdurig Aantal unieke klanten Werkelijke uitgaven € Gemiddelde bijdrage €

2018

2019

2020

2021

2022

141 148 67.682 457

142 159 75.663 476

143 140 68.872 492

144 136 70.133 516

122 62.244 510

Wat kan je zeggen over het bereik? De CBS-cijfers vermelden het aantal huishoudens, niet het aantal inwoners uit de doelgroep. Ook zijn de CBS-cijfers inclusief pensioengerechtigden. Voor deze toeslag geldt een vermogenstoets. De gemeente streeft naar een hoger bereik voor de inkomensondersteunende regelingen. Ondanks de beperkte data over de doelgroep, blijkt uit de cijfers niet dat het bereik van deze regeling in de onderzoeksperiode is toegenomen.

B. Individuele studietoeslag Doelstelling: Financiële ondersteuning per maand aan studenten die vanwege hun beperking niet of nauwelijks kunnen werken (bijverdienen) naast hun studie. Doelgroep: Studerenden met een arbeidshandicap, 18 jaar en ouder. Recht op studiefinanciering of WTOS.

Aantal inwoners doelgroep Aantal unieke klanten Werkelijke uitgaven € Gemiddelde bijdrage €

2018 onbekend 11 3.975 361

2019 onbekend 15 5.625 375

2020 onbekend 12 4.275 356

2021 onbekend 7 2.676 382

2022 onbekend 2 1.800 900

Wat kan je zeggen over het bereik? Er zijn geen gegevens beschikbaar over waar studerenden met een arbeidshandicap wonen. Ondanks dat informatie over de doelgroep ontbreekt, lijkt het bereik van deze regeling in de onderzoeksperiode te zijn afgenomen. Vanuit de aanname dat de doelgroep in de onderzoeksperiode ongeveer gelijk is gebleven.

C. Individuele bijzondere bijstand Doelstelling: Vergoeding van individuele, bijzondere, noodzakelijke kosten. Deze kosten moeten worden aangetoond. Doelgroep: Inwoners van 18 jaar en ouder. 100 of 110% van het minimum (afh. van de kostensoort) en maximum aan vermogen.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 14

Aantal huishoudens 110% Aantal unieke klanten Werkelijke uitgaven € Gemiddelde bijdrage €

2018 494 397 289.842 730

2019 497 412 276.595 671

2020 500 361 259.660 719

2021 433 334 260.770 781

2022 287 230.921 804

Wat kan je zeggen over het bereik? De CBS-cijfers vermelden het aantal huishoudens, niet het aantal inwoners uit de doelgroep. Voor deze vergoeding geldt een vermogenstoets. Ondanks de beperkte data over de doelgroep, blijkt uit de cijfers niet dat het bereik van deze regeling in de onderzoeksperiode is toegenomen.

D. Heumenstegoed Doelstelling:

Doelgroep:

Bevordering van participatie, zodat iedereen, in het bijzonder de kinderen, ongeacht de hoogte van het (gezins-) inkomen in staat is mee te kunnen doen. Deelname aan sociaal-culturele, sportieve activiteiten of lidmaatschap. Elk gezinslid dat meedoet ontvangt maximaal 275 euro per persoon per jaar, te besteden bij een van de deelnemende organisaties/verenigingen. 130% van het minimum en maximum aan vermogen.

Aantal huishoudens 130% Aantal unieke klanten Werkelijke uitgaven € Gemiddelde bijdrage €

2018 846 274 64.102 234

2019 781 257 62.326 243

2020 786 226 56.339 249

2021 722 184 42.840 233

2022 190 43.194 227

Wat kan je zeggen over het bereik? De CBS-cijfers vermelden het aantal huishoudens, niet het aantal inwoners uit de doelgroep. Er kunnen meerdere gezinsleden per huishouden aan de regeling deelnemen. Voor deze toeslag geldt een vermogenstoets. Ondanks de beperkte data over de doelgroep, blijkt uit de cijfers niet dat het bereik van deze regeling in de onderzoeksperiode is toegenomen.

E. Vergoeding schoolkosten Doelstelling: Bevordering van participatie van kinderen in het voortgezet onderwijs door het vergoeden van bijkomende school- en studiekosten. Het gaat om een forfaitaire bedrag van € 200 per jaar per kind. Kosten hoeven niet meer te worden aangetoond. Doelgroep: Ouders/verzorgers van kinderen in het voortgezet onderwijs. 130% van het minimum en maximum aan vermogen.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 15

Aantal huishoudens 130% % met minderjarige kinderen Aantal huishoudens Aantal unieke klanten (hh) Werkelijke uitgaven € Gemiddelde bijdrage €

2018 846 32 7.200 228

2019 781 35 8.600 246

2020 786 15 118 30 7.600 253

2021 722 15 108 15 3.600 240

2022 11 2.800 255

Bron: CBS (percentage aantal huishoudens 130% met minderjarige kinderen) Wat kan je zeggen over het bereik? Het aantal kinderen uit de doelgroep is onbekend. In de tabel is het aantal huishoudens vermeld met 1 of meer minderjarige kinderen. De regeling geldt niet voor alle minderjarige kinderen maar alleen voor kinderen in het voortgezet onderwijs. Er kunnen meerdere kinderen per huishouden aan de regeling deelnemen. Voor deze toeslag geldt een vermogenstoets. Ondanks de beperkte data over de doelgroep, blijkt uit de cijfers niet dat het bereik van deze regeling in de onderzoeksperiode is toegenomen.

F. Collectieve aanvullende ziektekostenverzekering Doelstelling: Een collectieve zorgverzekering, basisverzekering en uitgebreid aanvullend pakket. Voordeliger dan een normale zorgverzekering. Gemeente verstrekt een bijdrage per maand en de zorgverzekeraars geven een korting. Doelgroep: Inwoners met een basisverzekering bij VGZ/IZA of CZ. 130% van het minimum en maximum aan vermogen.

Aantal huishoudens 130% Aantal unieke klanten Werkelijke uitgaven € Gemiddelde bijdrage €

2018 846 308 88.492 287

2019 781 312 89.789 288

2020 786 311 113.106 364

2021 722 267 105.982 397

2022 257 91.874 357

Wat kan je zeggen over het bereik? De CBS-cijfers vermelden het aantal huishoudens, niet het aantal inwoners uit de doelgroep. Er kunnen meerdere gezinsleden per huishouden aan de regeling deelnemen. Voor deze toeslag geldt een vermogenstoets. Ondanks de beperkte data over de doelgroep, blijkt uit de cijfers niet dat het bereik van deze regeling in de onderzoeksperiode is toegenomen.

G. Financiële tegemoetkoming WMO Doelstelling: Compensatie van de meerkosten als gevolg van de beperking. Het gaat om een jaarlijks forfaitair bedrag. Aantonen van kosten is niet nodig.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 16

Doelgroep:

Inwoners met een beperking of chronisch psychische of psychosociale problemen. *130% van het minimum in 2018 en 2019, 110% in 2020 t/m 2022 en maximum aan vermogen.

Aantal inwoners doelgroep Aantal unieke klanten Werkelijke uitgaven* € Gemiddelde bijdrage €

2018 onbekend 287 131.936 460

2019 onbekend 311 142.377 458

2020 onbekend 298 60.471 203

2021 onbekend 177 36.809 208

2022 onbekend 157 34.915 222

Wat kan je zeggen over het bereik? Er zijn geen gegevens beschikbaar over het aantal inwoners dat hiervoor in aanmerking komt. De inkomensgrens is vanaf 2020 naar beneden bijgesteld wat tot een daling heeft geleid in het aantal verstrekkingen vanaf 2021. Door deze wijziging in de toelating is de ontwikkeling van het bereik in de onderzoeksperiode niet te duiden.

H. Kwijtschelding Gemeentelijke belastingaanslag Doelstelling: Kwijtschelding van gemeentelijke heffingen voor inwoners met een laag inkomen. Doelgroep: Inkomen rond bijstand en maximum aan vermogen.

Aantal huishoudens 101% Aantal unieke klanten (hh) Werkelijke uitgaven € Gemiddelde kwijtschelding €

2018 353 326 42.172 129

2019 355 325 42.568 131

2020 357 332 50.975 154

2021 289 296 44.881 152

2022 238 37.242 156

Wat kan je zeggen over het bereik? De toegang (inkomen en vermogen) voor deze kwijtschelding is vastgelegd in de wettelijke Leidraad Invordering 2008. College en raad zijn hieraan gebonden. De vermogensgrenzen zijn lager dan de grenzen uit de Participatiewet. Gemeentelijke heffingen worden per huishouden opgelegd. Het bereik is heel hoog. Dit komt m.n. omdat Munitax ieder jaar controleert of een huishouden in aanmerking komt voor automatische kwijtschelding. De daling in 2022 komt volgens Munitax waarschijnlijk omdat inwoners dat jaar door een administratieve belemmering een nieuw verzoek moesten indienen en er ook strikter op de regels is beoordeeld.

I. Energietoeslag In 2022 is aan 489 huishoudens een energietoeslag uitgekeerd. De totale uitgave was € 631.599; gemiddeld € 1.291 per aanvraag. De gemeente heeft voor deze uitgave extra budget gekregen vanuit het Rijk. Voor de energietoeslag was in 2022 de inkomensgrens 130% van het minimum en er gold een vermogenstoets. In 2023 is de vermogenstoets vervallen bij eenzelfde inkomensgrens. Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 17

Wachttijd inkomensondersteunende regelingen Er zijn geen wachttijden. De overheid moet op tijd een beslissing nemen op een aanvraag. De beslistermijn ligt vast in de wet, de Awb (Algemene wet bestuursrecht). De gemeente Heumen handelt hier naar en werkt volgens de wettelijk geldende beslistermijn van maximaal 8 weken. Soms is er meer onderzoek nodig om de aanvraag te beoordelen. De beslistermijn wordt dan zonodig opgeschort. Totaaloverzicht aantal verstrekkingen inkomensondersteunende regelingen Een huishouden met een laag inkomen kan gebruik maken van meerdere inkomensondersteunende regelingen. Onderstaande tabel vermeldt dus het aantal verstrekkingen, het totaal aantal zijn geen unieke klanten.

A. Inkomenstoeslag B. Studietoeslag C. Bijzondere bijstand D. Heumenstegoed E. Schoolkosten F. Zorgverzekering G. WMO Totaal verstrekkingen H. Kwijtschelding belasting Totaal

2018 148 11 397 274 32 308 287 1.457 326 1.783

2019 159 15 412 257 35 312 311 1.501 325 1.826

2020 140 12 361 226 30 311 298 1.378 332 1.710

2021 136 7 334 184 15 267 177 1.120 296 1.416

2022 122 2 287 190 11 257 157 1.026 238 1.264

Het aantal verstrekkingen Inkomensondersteuning daalt in de onderzoeksperiode. Een daling van 29%. Totaaloverzicht uitgaven inkomensondersteunende regelingen

A. Inkomenstoeslag B. Studietoeslag C. Bijzondere bijstand D. Heumenstegoed E. Schoolkosten F. Zorgverzekering G. WMO Totaal verstrekkingen € H. Kwijtschelding belasting Totaal

2018 67.682 3.975 289.842 64.102 7.200 88.492 131.936 653.229 42.172 695.401

2019 75.663 5.625 276.595 62.326 8.600 89.789 142.377 660.975 42.568 703.543

2020 68.872 4.275 259.660 56.339 7.600 113.106 60.471 570.323 50.975 621.298

2021 70.133 2.676 260.770 42.840 3.600 105.982 36.809 522.810 44.881 567.691

2022 62.244 1.800 230.921 43.194 2.800 91.874 34.915 467.748 37.242 504.990

De uitgaven Inkomensondersteuning dalen in de onderzoeksperiode. Een daling van 27%.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 18

Onderzoeksvraag 2 quick scan Inkomensondersteuning 2. Welke inkomensondersteunende regelingen bieden samenwerkingspartners van de gemeente? ? Per regeling over de periode 2018-2022: - Wat is de beleidsdoelstelling? - Wat is de doelgroep? - Hoe groot is de doelgroep? - Wat is het bereik van de regeling; in aantal inwoners en omvang in bestede middelen? - Is er een wachttijd en zo ja wat is de ontwikkeling van deze wachttijd? De gemeente Heumen werkt samen met diverse partners op het gebied van Inkomensondersteuning. Voor de quick scan heeft de rekenkamer naar het aanbod gekeken van 4 partners: Stichting Leergeld, Stichting Hulpfonds, de Voedselbank en de Kledingbank. Stichting Leergeld De Stuwwal Doelstelling: Het voorkomen van sociale uitsluiting van kinderen van 4 tot 18 jaar uit gezinnen met geldzorgen. Deze kinderen krijgen hierdoor kansen om te kunnen deelnemen aan binnen- en buitenschoolse activiteiten, die voor andere kinderen heel normaal zijn. Leergeld kent een ondersteuningsbijdrage toe als er geen sprake is van voorliggende mogelijkheden elders. Zij werken daarom intensief samen met de gemeente. Doelgroep: Kinderen in de leeftijd van 4 tot 18 jaar uit gezinnen met een besteedbaar inkomen tot 130% van het minimum. Landelijk hanteert Leergeld 120% van het minimum.

2018 2019 2020 2021 2022 Aantal huishoudens 130% 846 781 786 722 % met minderjarige kinderen 15 15 Aantal huishoudens 118 108 Aantal unieke klanten54 64 73 76 124 kinderen Bedrag verstrekte 17.015 25.401 23.446 16.576 18.914 vergoedingen € (kinderen Heumen)* Gemiddelde bijdrage € 315 397 321 218 153 *Bedrag verstrekte vergoedingen zijn verstrekte vergoedingen in enig jaar aan kinderen gemeente Heumen. Dit is niet gelijk aan de verstrekte subsidie door de gemeente in enig jaar. Er vindt verrekening plaats met ‘reserveringen nog te besteden subsidies Heumen. Per gezin en per kind kunnen meerdere ondersteuningsaanvragen toegekend zijn.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 19

Werkwijze stichting Leergeld Getrainde intermediairs bezoeken de gezinnen. Zij beschikken over goede kennis van de lokale sociale kaart, kennen de voorliggende voorzieningen van de gemeenten en begeleiden het gezin bij de hulpvraag. Er wordt gebruik gemaakt van een ‘checklist’ van alle mogelijke voorzieningen die aangeboden worden door andere instanties en/of de gemeente. Wanneer er geen bestaande voorzieningen zijn of deze ontoereikend zijn, biedt Leergeld aanvullende hulp in de vorm van giften in natura of vergoeding van kosten aan clubs en scholen. Voor elk type ondersteuning is er een maximale bijdrage vastgesteld. Financiering/ relatie met gemeente Heumen Stichting Leergeld De Stuwwal krijgt subsidie van de gemeente. De stichting heeft meerdere financiers. Er zijn geen concrete ‘prestatie’-afspraken met de gemeente. Subsidie wordt elk jaar aangevraagd bij de gemeente en middelen worden gereserveerd in een reserve‘ nog te besteden subsidies’. Aanvraag is gebaseerd op prognosecijfers (verleden + CBS cijfers). Wat kan je zeggen over het bereik? Het aantal kinderen uit de doelgroep is onbekend. In de tabel is het aantal huishoudens met een laag inkomen vermeld met 1 of meer minderjarige kinderen. De regeling geldt niet voor alle minderjarige kinderen maar alleen voor kinderen van 4 tot 18 jaar. Per gezin en per kind kunnen meerdere ondersteuningsaanvragen worden toegekend.

De Stichting schrijft in het Jaarverslag 2022: “Slechts een indicatie van de omvang van de doelgroep is mogelijk. Een van deze mogelijkheden betreft de rekeneenheden op basis waarvan gemeenten uit het gemeentefonds jaarlijks een uitkering van de rijksoverheid krijgen.” Het gaat hier om een eigen onderbouwing door de Stichting. De cijfers en berekeningen van de circulaires komen niet vanuit de gemeente en worden ook niet afgestemd met de gemeente. Het aantal kinderen dat is ondersteund stijgt en stijgt sterk in 2022. In het gesprek dat de rekenkamer had met stichting Leergeld gaf de vertegenwoordiger van de stichting aan daar geen concrete verklaring voor te kunnen geven. Corona kan een oorzaak zijn. En er zijn meer zzp’ers in beeld. De stijgende lijn lijkt zich in 2023 door te trekken. Begin november 2023 is er al ondersteuning gegeven aan 120 kinderen. Wachttijd Er is geen of nauwelijks wachttijd. De coördinator neemt binnen enkele dagen contact op en plant een huisbezoek in. Het uitgangspunt is dat er maximaal 14 dagen zit tussen aanvraag en levering van het ‘product’/dienst. Bereikbaarheid is voor de Stichting een belangrijk punt, de intermediairs hebben hier een belangrijke rol in en de afhandeling is relatief makkelijk en snel.

Stichting Hulpfonds Heumen Doelstelling: Het verlenen van materiele (waaronder financiële) hulp aan inwoners van de gemeente Heumen, die tijdelijk: - niet in staat zijn in hun levensbehoeften te voorzien en/of

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 20

Doelgroep:

- niet of niet meer in aanmerking komen voor alle in de gemeente gebruikelijke en omschreven voorliggende voorzieningen. Inwoners met een financieel probleem die geen gebruik kunnen maken van voorliggende voorzieningen. 2018

Aantal inwoners doelgroep Aantal unieke klanten Bedrag verstrekkingen € Gemiddeld bedrag €

24 10.090 420

2019 34 17.271 508

2020

2021 17 7.899 465

18 13.103 728

2022 16 12.361 767

Werkwijze stichting Hulpfonds Indien inwoners geen gebruik kunnen maken van gemeentelijke regelingen en waarvan de gemeente van mening is dat ze (mogelijk) geholpen kunnen worden, worden deze doorverwezen naar de Stichting. Er is geen concrete of afgesproken doelgroep. Op basis van een keukentafelgesprek met een maatschappelijk werker(s) en een veldwerker vanuit de Stichting wordt gekeken of iemand in aanmerking komt. Het gaat hierbij niet om schuldhulpverlening. De veldwerker beoordeelt de hulpvraag en kan voorzieningen verstrekken tot een bedrag van € 500. Het verstrekken van voorzieningen vanaf € 500 gaat via de veldwerker en het bestuur van de Stichting. De veldwerker is een vrijwilliger. Inwoners kunnen in principe 1 keer gebruik maken van het Hulpfonds. Financiering/ relatie met gemeente Heumen Stichting Hulpfonds krijgt subsidie van de gemeente. Het subsidiebedrag is gebaseerd op de uitgaven van een jaar ervoor en het vermogen mag niet te hoog zijn. Er zijn geen ‘prestatie’-afspraken met de gemeente. De gemeente (medewerk(st)er) neemt deel als adviseur aan bestuursvergaderingen van de Stichting. Daarnaast krijgt de Stichting een bijdrage vanuit de Protestantse Kerk. Wat kan je zeggen over het bereik? Het aantal unieke klanten daalt na 2019.

In het gesprek dat de rekenkamer had met stichting Hulpfonds, gaf de vertegenwoordiger van de stichting als mogelijke reden aan dat Corona er wellicht toe heeft bijgedragen dat er in 2020 minder een beroep is gedaan op de Stichting. En vanaf 2021 hebben wellicht landelijke maatregelen hiertoe bijgedragen. Het gemiddelde verstrekte bedrag is vanaf 2021 gestegen. De oorzaak van de daling van het aantal unieke klanten en de recente stijging van de gemiddelde ondersteuningsbijdrage is niet specifiek onderzocht. Wachttijd Er is geen of nauwelijks wachttijd, er wordt binnen enkele dagen contact opgenomen met de aanvrager en over de aanvraag wordt binnen 2 weken een besluit genomen. Alleen bij hoge bedragen volgt eerst een bestuursvergadering, meestal binnen een paar dagen.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 21

Voedselbank Groesbeek e.o. Doelstelling: 1. Het direct (op tijdelijke basis) helpen van mensen in de gemeenten binnen het werkgebied die onder een bepaald bestaansminimum leven, door wekelijks voedsel uit te reiken dat door derden beschikbaar wordt gesteld. 2. Tegengaan van verspilling van voedsel. 3. In de doelstellingen t.a.v. voedselveiligheid en vrijwilligersbeleid sluit de voedselbank aan bij de landelijke Voedselbank. Doelgroep: De hulp is noodhulp en de pakketten zijn een aanvulling op datgene wat klanten zelf kunnen doen. De menselijke maat is het criterium om te bepalen wat redelijk is voor de duur van de ondersteuning. In principe maximaal 3 jaar. Criteria: verwijzing via een hulpverlener (gemeente, maatschappelijk werk, etc.) en er moet worden voldaan aan de inkomensnorm (NIBUD bedragen). 2018 Aantal huishoudens 130% Aantal geholpen huishoudens Heumen

2019

2020

2021

2022

846

781

786

722

-

24

29

33

27

39

Werkgebied Het werkgebied van de Voedselbank Groesbeek e.o. beslaat de gemeenten Berg en Dal, Heumen en Mook/Middelaar. Werkwijze intake De voedselbank onderhoudt de contacten met hulpverleners en cliënten. Een aanvraag voor een pakket wordt ingediend door een hulpverlener via de intakesite Voedselbanken.nu. Daarna wordt de aanvraag aan de hand van vaste criteria beoordeeld door de voedselbank. Na toekenning van een pakket, controleert de voedselbank ook periodiek of de noodhulp nog nodig is. De procedure om als klant een noodpakket te krijgen is in 2022 versoepeld, met de gedachte ‘eerst eten, dan de procedure’. Financiering/ relatie met gemeente Heumen Voedselbank Groesbeek e.o. krijgt subsidie van de gemeente. De voedselbank heeft meerdere financiers. Wat kan je zeggen over het bereik? Om enige context te geven staat in de eerste rij van bovenstaande tabel het aantal huishoudens met een inkomen 130% van het minimum. Dit kunnen ook huishoudens met vermogen zijn, die dus niet in aanmerking komen. Gedurende de Coronacrisis bleef de verwachte groei bij de voedselbank uit, maar in 2022, met name in het laatste kwartaal, groeide het aantal klanten relatief fors. Dit was gelijk aan de landelijke en regionale trend.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 22

Kledingbank Nijmegen e.o. Doelstelling: Het bestrijden van armoede door te voorzien in de basisbehoefte van kleding. Daarnaast draagt de kledingbank bij aan het waardevol gebruik van restpartijen. Doelgroep: Huishoudens die een indicatie hebben voor een pakket via de Voedselbank komen automatisch in aanmerking voor de Kledingbank. Hier geldt dus dezelfde inkomensnorm als voor de Voedselbank. 2018 Aantal huishoudens 130% Aantal geholpen huishoudens Heumen

2019

2020

2021

2022

846

781

786

722

-

23

32

27

69

45

Werkgebied Het werkgebied van de Kledingbank Nijmegen e.o. beslaat o.a. de gemeenten Nijmegen, Wijchen, Beuningen, Berg en Dal en Heumen. Financiering/ relatie met gemeente Heumen Kledingbank Nijmegen e.o. krijgt subsidie van de gemeente. De kledingbank heeft meerdere financiers. Wat kan je zeggen over het bereik? Om enige context te geven staat in de eerste rij van bovenstaande tabel het aantal huishoudens met een inkomen 130% van het minimum. Dit kunnen ook huishoudens met vermogen zijn, die dus niet in aanmerking komen. De oorlog in Oekraïne en de hoge inflatie bracht een nieuwe groep mensen naar de Kledingbank.

Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 23

Onderzoeksvraag 3 quick scan Inkomensondersteuning 3. Wat doet de gemeente om de doelgroep te bereiken?

In de onderzoeksperiode 2018-2022 is veel geïnvesteerd in: Samenwerking Platform Armoede Dit platform, opgericht in 2016, is een netwerk van maatschappelijke partners die elkaar 2x per jaar ontmoeten. Samenwerking en verbinding ontstaat door kennis te delen, elkaar te informeren over nieuwe ontwikkelingen, de communicatie- en informatievoorzieningen te verbeteren en door samen nieuwe initiatieven te ontwikkelen en/of uit te werken. Er is een vertegenwoordiging vanuit diverse geledingen: Humanitas (thuisadministratie), Kledingbank, Voedselbank, kerk, BAR (BurgerAdviesRaad), Vluchtelingenwerk, KBO’s, GGD (gezondheidsmakelaar), Woningcorporatie Oosterpoort, jongerenwerk, Stichting Leergeld, Stichting Hulpfonds, Hoge School Arnhem Nijmegen (HAN), SSHB Support (thuisadministratie en formulierenbrigade) en de gemeente (armoede, schuldhulpverlening en sociale zaken). Communicatie en voorlichting Nieuwe producten:  Wegwijzer Financieel Fit: van en voor maatschappelijke partners. Deze folder heeft als doel alle partners, met name de 1e lijnszorg, te informeren over de inkomensondersteunende mogelijkheden in de gemeente Heumen.  Wegwijzer voor advies en hulp bij uw inkomen Deze folder is gericht op hulpondersteuners en geeft een compact inzicht in lokale partners, geeft in het kort aan wat ze doen en waar je moet zijn om hun ondersteuning te krijgen.

 Kindflyer regelingen: vanuit de regio ontwikkeld, met als doel de middelbare scholen (met name in Nijmegen waar de meeste Heumense kinderen zitten) te informeren over de regelingen per gemeente.  Geldzorgenpagina: mogelijkheden op hoofdlijnen met korte verwijzing waar je moet zijn. Deze wordt gebruikt in nieuwsbrieven en als flyers in bijvoorbeeld spreekkamers/wachtkamers. Nieuwe initiatieven  Stichting Leergeld De Stuwwal (sinds 1 september 2017 actief in gemeente Heumen). Leergeld ondersteunt kinderen in de leeftijd van 4 tot 18 jaar die in risicogezinnen leven. Zij helpen de Heumense kinderen uit gezinnen met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum.  Stichting Hulpfonds Heumen (sinds december 2016) SHH biedt een vangnet voor mensen die tijdelijk een materieel of financieel probleem hebben en eenmalige financiële ondersteuning nodig hebben.  Formulierenbrigade (sinds september 2021) Vanuit SSHB Support (Stichting SchuldHulpBuddy), in samenwerking met Humanitas, bieden opgeleide vrijwilligers hulp bij het invullen van formulieren voor inwoners. Ook ondersteunen zij inwoners bij de verdergaande digitalisering. Rekenkamer Heumen - briefadvies quick scan Inkomensondersteuning

p. 24

 

Vanuit SSHB wordt ook budgetbegeleiding en thuisadministratie aangeboden Samenwerkingsovereenkomst gesloten met de Stichting fiBON (1 juni 2022) fiBON (financieel beheer ouderen Nijmegen). FiBON heeft jarenlange ervaring met inkomensbeheer door vrijwilliger. Zij leveren begeleiding en budgetbeheer bij 50+ers, die niet meer in staat zijn hun eigen financiën en administratie te regelen en geen beroep op hun omgeving kunnen doen. Voor 50-ers die inkomensbeheer nodig hebben werkt de gemeente Heumen samen met andere partijen, zoals 'In Balans' uit Gennep