Ondermijning in 5 Drechtsteden-gemeenten - LZ - febr 2025

In die zin dat kwetsbare personen door criminelen voor het karretje worden gespannen. Bijvoorbeeld bij drugshandel, om te fungeren als geldezel (misdaadgeld op de bankrekening laten storten) of om een hennepkwekerij toe te staan in de woning.

Ad d.) Vastgoed en criminaliteit: enkele registraties en observaties Het is de vraag of vastgoed in Drechtsteden Buiten wordt gebruikt bij criminele praktijken c.q. door criminelen. De literatuur wijst onder andere op mogelijkheden om in de vastgoedsector geld wit te wassen, onder meer door bij aan- en verkopen een deel contant te betalen en/of door verbouwingen (deels) contant af te rekenen (LIEC, 2019). Dit leidt tot zogenoemde ‘overstappers’: ondernemers die de stap lijken te hebben gezet van de criminele wereld naar de legale vastgoedmarkt (Tops en Van der Torre, 2024). Respondenten hebben geen goed zicht op dit soort ondermijnende vastgoedpraktijken. Criminele investeringen in vastgoed worden niet benoemd als een lokaal patroon. Wel komen enkele personen en netwerkjes in beeld die volgens respondenten criminele praktijken combineren met het aankopen en/of verhuren van vastgoed. Het kwalitatieve veldwerk wijst op de volgende gedragingen, omstandigheden of vermoedens: -

-

Personen van ‘buitenaf’ met antecedenten (bijvoorbeeld drugscriminaliteit) kopen een woning in Drechtsteden Buiten. Zij verblijven incidenteel in de aangekochte woning. Criminelen kopen een pand niet, maar huren het en benutten dit (tijdelijk) bij criminele praktijken of bij één crimineel project. Tussenpersonen faciliteren dit soort verhuurpraktijken. Zie de onderstaande tabel voor een voorbeeld. Criminelen huren een pand. Het voordeel van huren is dat een pand niet kan worden ‘afgepakt’. Bij aankoop van enkele vastgoedobjecten bestaan bij respondenten twijfels of vragen over de herkomst van het geld. Of sprake is van witwassen, is onduidelijk. Daarnaast speelt de vraag wat bij dit soort aankopen de rol is van makelaars of notarissen.

Tabel 3.12: Mediabericht over (verhuur van) vastgoed De politie bezoekt in april 2021 drie panden in Alblasserdam omdat er sprake zou zijn van vastgoedfraude. Op alle adressen bleken er ‘zaken niet in orde’. De politie doet verdiepend onderzoek. In veel gevallen is er sprake van spookbewoning, meldt de gemeente Alblasserdam. Dat betekent dat wanneer de bewoner van een woning niet staat ingeschreven op het betreffende adres. Veelal zijn het huurpanden die worden verhuurd via een tussenpersoon, maar illegaal worden bewoond. Criminelen zien in die panden een ideale

40

mogelijkheid om ergens anoniem te verblijven en eventueel vuurwapens, drugs of crimineel geld op te slaan. ,,Dit zorgt voor gevaarlijke situaties in de woonomgeving én grote problemen voor de verhuurder.’’44

Het dashboard Zicht op Ondermijning verzamelde kwantitatieve informatie over woning-aankopen met een onverklaarbare som geld en over veroordelingen van vastgoedeigenaren. In tien jaar tijd (met 2022 als peiljaar) zijn in de vijf Drechtsteden-gemeenten in totaal 1.365 verblijfsobjecten in bezit van een eigenaar met een veroordeling. Meer dan de helft van die objecten (730) staat in Zwijndrecht (415) of Papendrecht (325). De percentages komen in Drechtsteden Buiten niet boven het landelijk gemiddelde. Zie verder de onderstaande tabel. Er zijn ook gegevens bekend over meer-bezitters; vastgoedeigenaren met minstens drie verblijfsobjecten. In tien jaar tijd (peiljaar 2022) zijn in de vijf gemeenten 145 verblijfsobjecten het eigendom van een veroordeelde meer-bezitter. 115 van deze objecten staan in Zwijndrecht (45), Papendrecht (35) of Sliedrecht (35). De hoogste wijkscore wordt genoteerd in Sliedrecht-West (0,9%, 20 verblijfsobjecten). Tot slot presenteert de onderstaande tabel hoeveel woningen zijn aangekocht met ongeregistreerd vermogen. In een jaar tijd (peiljaar 2018) gaat het in de vijf gemeenten om 90 woningen.

Tabel 3.13: Informatie over vastgoed in vijf Drechtsteden-gemeenten, ontleend aan het dashboard ‘Zicht op Ondermijning’ Sub-tabel 1: Het percentage verblijfsobjecten in het bezit van een eigenaar met een veroordeling in de afgelopen tien jaar en minstens drie verblijfsobjecten in bezit, met 2022 als peiljaar (bron: Zicht op ondermijning) Gemeente Percentage en Wijk met hoogste score (% en verblijfsobjecten) verblijfsobjecten Zwijndrecht 0,3% [45] Noord: 0,7%, 15 verblijfsobjecten Papendrecht 0,3% [35] Westpolder: 0,4%, 15 verblijfsobjecten Hendrik-Ido-Ambacht 0,1% [15] Centrum: 0,2%, 10 verblijfsobjecten Alblasserdam 0,2% [15] Sliedrecht 0,4% [35] Sliedrecht-West: 0,9%, 20 verblijfsobjecten Totaal verblijfsobjecten 145 Nederland 0,6%

Sub-tabel 2: Het percentage verblijfsobjecten in het bezit van een eigenaar met een veroordeling (alle veroordelingen, een ondermijnend delict, financieel of drugs) in de afgelopen 10 jaar per gemeente, met 2022 als peiljaar (bron: Zicht op ondermijning) Alle Ondermijnend Financieel Drugs veroordelingen Zwijndrecht 2,8% [415] 0,3% 0,2% 0,1% Papendrecht 2,8% [325] 0,2% 0,1% 0,1% Hendrik-Ido-Ambacht 2,4% [250] 0,3% 0,1% 0,1% Alblasserdam 2,4% [155] 0,2% 0,2% Sliedrecht 2,6% [220] 0,5% 0,3% 0,2% Totaal verblijfsobjecten 1.365 Nederland 3,3% 0,5% 0,4% 0,2% Sub-tabel 3: Het percentage van de verkochte woningen dat is aangekocht met ongeregistreerd vermogen “(of: een onverklaarbare som geld) in en jaar tijd, met 2018 als peiljaar (bron: Zicht op ondermijning) Percentage Het gemiddeld ongeregistreerd vermogen van huishoudens betrokken bij aankoop Zwijndrecht 9,0% [40] € 158.000,Papendrecht 6,7% [20] € 158.000,Hendrik-Ido-Ambacht 3,7% [10] € 136.000,-

44

Bron: Ad.nl, Vastgoedfraude met drie panden in Alblasserdam, 22 april 2021.

41

Alblasserdam Sliedrecht Totaal woningen Nederland

3.6

8,2% [10] 5,9% [10] 90 10,1%

€ 242.000,€ 158.000,-

Digitale criminaliteit

De digitale criminaliteit is aanwezig en groeit, ook in Drechtsteden Buiten. Het is een misdaadmarkt waarop jongeren en jongvolwassenen actief zijn. Digitale criminaliteit past in een cultuur waarin het verdienen van (snel) misdaadgeld een doel op zich is. Op het darkweb worden digitale tools gekocht, waardoor het plegen van digitale criminaliteit eenvoudig is. Het is daardoor een toegankelijk delict (Van der Torre e.a., 2023). Respondenten benoemen verschillende vormen van digitale fraude in de vijf Drechtsteden-gemeenten. Er worden vooral slachtoffers gemaakt. Voor zover lokale daders in beeld komen, gaat het om jongvolwassenen, van 18 tot 30 jaar oud. Een respondent vertelt dat de praktijk leert dat ze een legaal ogend bedrijfje (bijvoorbeeld in een bedrijfspand) gebruiken als dekmantel. Er wordt gewezen op de volgende vormen van fraude: -

-

-

-

Zogenoemde phishing via online platformen, zoals Marktplaats, Facebook of Vinted. Als op basis van een advertentie een deal wordt gesloten wordt vervolgens gevraagd om een klein bedrag over te maken of om gegevens in te vullen voor verzending. Echter, wie op een betaalof verzendverzoek klikt, gaat naar een valse website die door een crimineel is gebouwd: een phishingsite.45 Criminelen kijken vervolgens mee als inloggegevens worden ingevuld en loggen daarmee in op het bankaccount van het slachtoffer. Een variant is spoofing, met helpdeskfraude als geijkte methode. Er wordt ogenschijnlijk gebeld via het telefoonnummer van de bank, want dit is als zodanig herkenbaar op de telefoon van het (beoogde) slachtoffer. In het gesprek wordt getracht mensen zover te krijgen om fraudegevoelige gegevens (inlogcode, wachtwoord of pincode) prijs te geven en een pinpas op te sturen of af te geven aan iemand die het ophaalt. Er wordt digitale oplichting geconstateerd. Klanten kopen en betalen op een website een product of dienst, maar dit wordt vervolgens niet geleverd. Bij acquisitiefraude zorgen criminelen dat een slachtoffer (een persoon of een bedrijf) ongewild en ongemerkt akkoord gaat met een zogenaamd contract. Mensen doen bijvoorbeeld een mondelinge toezegging op iets dat een valse aanbieding blijkt.

Of er wordt gerommeld met bandopnames, waardoor het lijkt alsof een klant ‘ja’ zegt tegen een zakelijk voorstel, terwijl dit in feite werd geantwoord op een (heel) andere vraag. Er worden telefonische babbeltrucs gebruik om slachtoffers te maken. Tegen slachtoffers wordt bijvoorbeeld gezegd dat de politie waardevolle spullen op haalt, om deze veilig op te bergen. In feite worden ze gestolen.

De onderstaande tabel zet enkele mediaberichten op een rij over daders of slachtoffers van dit soort fraude in Drechtsteden Buiten. Van de slachtoffers wordt geld gestolen. Er worden personen ingezet als criminele katvanger; ze halen bijvoorbeeld pinpassen op of ze laten – als zogenoemde geldezel fraudegeld op hun bankrekening storten, tegen een kleine vergoeding. Deze personen zijn dader, maar gevoelsmatig worden ze geslachtofferd, want de lans is aanzienlijk dat ze tegen de lamp lopen. 45

Inmiddels wordt hiertegen opgetreden, want er is een tool ontwikkeld waarmee (opsporingsdiensten) dergelijke panels verstoren. Dit werkt in de hand dat vaker anydesk-fraude wordt gepleegd, waarbij criminelen op afstand (remote) de computer van een slachtoffer overnemen. Om dit voor elkaar te krijgen, bellen (de hulptroepen van) criminelen op en bieden zij hulp aan bij een computer- of internetprobleem dat ze zogenaamd hebben ontdekt. Ze claimen te werken voor een vertrouwenwekkend bedrijf, zoals Microsoft of een bank.

42

Slachtoffers doen aangifte en niet zelden zijn er camera-beelden als ze pinnen of een pinpas ophalen. Tabel 3.14: Mediaberichten over daders en slachtoffers van digitale criminaliteit in Drechtsteden Buiten

-

-

3.7

De politie heeft in Papendrecht een 39-jarige man aangehouden op verdenking van grootschalige oplichting met crypto’s. Hij claimde een softwareprogramma te hebben ontwikkeld waarmee hij flinke winst kon maken. De inleg van investeerders zou hij echter hebben gebruikt om zijn privéuitgaven te bekostigen. 46 Criminelen uit Papendrecht doen zich via de telefoon voor als een wijkagent uit Papendrecht. Wanneer zij ‘beet’ hebben gaan ze bij de slachtoffers langs om hen geld, pasjes en sieraden te ontfutselen. De slachtoffers zijn met name ouderen. 47 In een onderzoek naar online oplichting arresteert de Politie Eenheid Rotterdam in de Drechtsteden op dinsdag 29 juni 2021 vier mensen. Het gaat om een 20-jarige man en een 17-jarige jongen uit Dordrecht, een 49-jarige vrouw uit Papendrecht en een 19-jarige man uit Zwijndrecht. Vorige week werd in hetzelfde onderzoek al een 44-jarige man uit Dordrecht aangehouden. Meerdere gedupeerden kochten een product of dienst online, betaalden hiervoor, maar ontvingen het nooit. Hierop startte de politie een onderzoek met de aanhoudingen tot resultaat. (…) Op basis van het verhoor door de politie en de gesprekken met Humanitas, de gemeente Dordrecht en de reclassering oordeelde het Openbaar Ministerie over passende straffen. De minderjarige verdachte is doorgestuurd naar Halt.

De andere verdachten hebben taakstraffen ontvangen, uiteenlopend van 60 tot 120 uur. Daarnaast zijn de verdachten verplicht om de afspraken die zij met de hulpverleners hebben gemaakt, na te komen. Een aantal verdachten werkt mee aan een schadebemiddeling. 48

Overige fenomenen

Naast de praktijken die in de vorige zes paragrafen zij beschreven, komen de volgende fenomenen in beeld: a. b. c. d. e.

Jonge aanwas Illegaal vuurwerk Crimineel gebruik van (kleine) bedrijven of garageboxen!? Witwassen: aspect van andere misdaadpraktijken!? Illegale prostitutie

Ad a.) Jonge aanwas De statistieken laten zien (zie hoofdstuk 2) dat ruim twaalf honderd jongeren een verhoogd risico lopen om in de criminele drugswereld te belanden. Respondenten met straatinformatie signaleren dat jongeren op jonge leeftijd betrokken raken in de drugswereld; als klant of als katvanger van drugshandelaren. Bijvoorbeeld tieners die als dealer drugs verkopen aan middelbare scholieren. Of andere jongeren die worden ingezet om drugs veilig te stellen (“uit te halen”) in een zeehaven. Ad b.) Illegaal vuurwerk De handel in illegaal vuurwerk is een markt met kleinschalige dealers en georganiseerde handelaren (Van der Torre e.a., 2017). Er is in de vijf Drechtsteden-gemeenten geen goed zicht op de aanbieders. Wel wordt flink wat illegaal vuurwerk afgestoken. Dit is niet alleen tijdverdrijf, maar ook onderdeel van overlast op straat. Zo nu en dan worden in Drechtsteden Buiten arrestaties verricht vanwege vuurwerkhandel.

46

Bron: OM.nl, Man aangehouden op verdenking grootschalige crypto-oplichting, 26 september 2023. Bron: Papendrecht.net, Criminelen doen zich voor als Papendrechtse wijkagent, 29 juni 2023. 48 Bron: Politie.nl, Politie arresteert 5 verdachten van internetoplichting, 30 juni 2021. 47

43

Tabel 3.15: Mediabericht over illegaal vuurwerk In november 2018 leiden huiszoekingen in Papendrecht tot aanhoudingen en tot de vondst 700 Cobra's. Vier mannen worden aangehouden. Eind september kochten twee jongens een partij illegaal vuurwerk, met de intentie om die door te verkopen. Enkele dagen na de aankoop hadden ze daartoe een afspraak. Dat verliep anders dan gepland, want er volgt een ripdeal. Onder bedreiging van een taser en vuurwapen moeten de jongens de twee dozen met vuurwerk afstaan, aldus de politie. Nadat de jongens hiervan aangifte deden, startte de politie een onderzoek.

Ad c.) Crimineel gebruik van (kleine) bedrijven of garageboxen!? Respondenten wijzen op bedrijven of bedrijfjes waar ze incongruenties zien: omstandigheden of gedragingen die afwijken van reguliere patronen, waardoor het vermoeden bestaat dat het niet deugt. Het gaat grofweg om drie verschijnselen. In de eerste plaats windhappers op of nabij winkellocaties: zaakjes waar ogenschijnlijk te weinig klanten komen om rond te komen. In sommige gevallen is er veel verloop (andere zaak, andere eigenaar of uitbater). Dit versterkt het vermoeden dat het niet pluis is. In 2018 wordt in Sliedrecht, aldus een mediabericht, gecontroleerd in een café en eethuis. Zie onderstaande tabel. Tabel 3.16: Mediabericht over onderzoek, inbeslagnames en aanhoudingen in horeca te Sliedrecht In 2018 doen gemeente, politie, douane, Belastingdienst en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit onderzoek gedaan bij een café en eethuis in Sliedrecht. De politie neemt meer dan tienduizend euro, zwaar illegaal vuurwerk, viagra-pillen en een gasdrukgeweer in beslag. Ook namen opsporingsambtenaren een laptop, printer en bonnetjes mee. Op de papieren stonden geldbedragen en namen van voetbalclubs, hetgeen volgens de politie duidt op illegaal gokken. Twee mannen worden aangehouden: een 31-jarige voor witwassen en wapenbezit, en een 19-jarige omdat hij geen geldig legitimatiebewijs kan laten zien.49

In de tweede plaats zijn er bedrijven die zich door de regio verplaatsen. De verplaatsing lijkt mede een reactie op uitgevoerde controles. Dit roept de vraag op of deze bedrijven iets hebben te verbergen en onder de radar hopen te blijven op de nieuwe locatie. In de derde plaats zijn er zorgen en informatietekorten over wat gebeurt in garageboxen, bij opslaglocaties en in een categorie bedrijfspanden (bijvoorbeeld met kantoortjes zonder zichtlijnen vanaf de straat). Er worden op dit soort locaties strafbare feiten vermoed. Bijvoorbeeld drugscriminaliteit, heling, voertuigcriminaliteit, illegaal gokken of criminele ontmoetingen. Media berichten over enkele ‘politievondsten’ in garageboxen. Bij een politieactie in april 2023 (waarbij onder meer twee mannen uit Zwijndrecht en Hendrik-Ido-Ambacht worden aangehouden) wordt “een uitzonderlijke vangst gedaan” in twee garageboxen, namelijk 36 vuurwapens.50 In juni 2024 controleren het Bestuurlijk Interventie Team Drechtsteden Buiten en de politie garageboxen in Zwijndrecht. In diverse boxen worden handels-hoeveelheden drugs gevonden en middelen om hennepkwekerijen op te zetten.51 Ad d.) Witwassen: signalen en casus Bij witwassen worden, kort gezegd, transacties uitgevoerd om de illegale oorsprong van geld of andere zaken (b.v. misdaadgeld, zwart geld of luxegoederen) te verhullen.

Drugsmisdaad en witwassen zijn een twee-eenheid; contante drugsinkomsten vergen witwassen om deze in de legale 49

Rijnmond.nl, Politie treedt op tegen illegaal gokken in Sliedrecht, 14 december 2018. Bron: Decombinatieridderkerk.nl, Grote wapenvondst en grondstoffen drugs na maandenlang onderzoek, 21 april 2023. 51 Bron: Zwijndrecht.nl, Drugs en spullen voor hennepkwekerij gevonden in garageboxen Lindelaan, 24 juni 2024. 50

44

wereld uit te geven. Het veldwerk levert signalen en casus op over witwassen. De signalen hebben betrekking op onverklaarbaar bezit (b.v. auto’s of panden), op bedrijven met weinig klandizie (zogenoemd windhappen) en op het aantreffen van contant geld; bij toeval of als resultaat van een opsporingsonderzoek. Net als bij drugsmisdaad is witwassen al snel een bovenlokale activiteit. De onderstaande tabel geeft enkele voorbeelden. Tabel 3.17: Mediaberichten over witwassen -

-

-

In september 2020 worden, bij een witwasonderzoek, doorzoekingen gedaan in twee woningen (Barendrecht en Hendrik-Ido-Ambacht), drie bedrijfspanden (Utrecht, Rotterdam en Rhoon) en een opslag-box in Zwijndrecht. Het onderzoek wordt gericht op twee mannen: uit Barendrecht en Hendrik-Ido-Ambacht. Ze zouden grote contante bedragen hebben gestort en omgewisseld, bij banken en casino’s.52 In februari 2023 houdt de FIOD een 45-jarige man uit Dordrecht en drie mannen uit Den Bosch, Amsterdam en Zwijndrecht. Er wordt beslag gelegd op ruim 541.000 euro contant geld, 6.000 US dollar contant geld, vier goudstaafjes met een totale waarde van 23.600 euro, zestien sloffen ongebanderolleerde sigaretten en vijf personenauto’s. Aanleiding voor het strafrechtelijk onderzoek was een aanhouding, in mei 2022, van een man op Schiphol die 475.000 euro aan contant geld had verstopt in zijn bagage.53 In november 2020 houdt de politie een Rotterdammer aan, plus twee medeverdachten: mannen uit Hendrik-Ido-Ambacht en Den Haag. De verdenking luidt dat bestuurders van ondernemingen valse facturen hebben betaald , verstuurd door een bestuurder van een stichting.54

Ad e. Illegale prostitutie Er zijn in het onderzoeksgebied enkele locaties met van oudsher de nodige illegale prostitutie (b.v. in Papendrecht), al is dit in de afgelopen jaren verminderd of althans uit beeld verdwenen. Illegale prostitutie leidt niet persé tot seksuele uitbuiting (sekswerk onder dwang), al onttrekt het zich aan de regels en het toezicht van vergunde prostitutie. Daardoor zijn er kwetsbaarheden en risico’s op seksuele uitbuiting. Zo nu en dan zijn er signalen van illegale prostitutie met zorgen over de werk- en leefomstandigheden van de sekswerkers, zonder dat duidelijk wordt hoe het precies zit. Tot slot wordt incidenteel een illegale prostituee uit Zuid-Amerika aangetroffen. Dit is waarschijnlijk een uitvloeisel van een landelijk verschijnsel. Namelijk illegale sekswerkers, voornamelijk uit Zuid-Amerika of Thailand, die door het land (en de EU) bewegen. Er circuleren landelijk lijsten van woningen waar deze illegale sekswerkers terecht kunnen. Dit gaat vrijwel langs Drechtsteden Buiten heen, zo lijkt het. De onderstaande tabel is een korte samenvatting van de bevindingen in de paragrafen 3.5 tot en met 3.7. Tabel 3.18: Samenvatting van bevindingen over ondermijnende praktijken Vastgoed - Er wordt gewezen op overtredingen bij particuliere verhuurpraktijken, al is dit niet scherp in beeld. - Overlast en criminaliteit (o.a.

drugshandel) zijn geconcentreerd op geijkte locaties, onder andere in straten met sociale huurwoningen - Vooral sociale problemen en deels (ook) criminaliteit is in de sociale huursector ‘meeverhuisd’, onder meer van Dordrecht naar Drechtsteden Buiten.

52

Bron: Fiod.nl, FIOD doorzoekt zes panden in witwasonderzoek, 24 september 2020. Bron: Fiod.nl, Vier aanhoudingen in onderzoek naar witwassen, 7 maart 2023. 54 Bron: Fiod.nl, Mannen aangehouden in onderzoek naar witwassen, 17 november 2020. 53

45

-

-

In sociale huurwoningen wordt onderhuur geconstateerd en een bijzondere vorm van ‘scheefhuren’, namelijk personen/huishoudens met grote en onverklaarbare uitgaven (b.v. aan auto’s) De relatie tussen vastgoed en criminaliteit is niet goed in beeld. Respondenten wijzen wel op enkele personen/netwerken met criminaliteit en vastgoed-aankopen en/of vastgoedverhuur. In Drechtsteden Buiten zijn: ▪ 1.365 verblijfsobjecten in bezit van een eigenaar met een veroordeling (peiljaar 2022) ▪ 145 verblijfsobjecten het bezit van een veroordeelde eigenaar met minstens drie ▪

verblijfsobjecten (peiljaar 2022) 90 woningen verkocht, die zijn aangekocht met ongeregistreerd vermogen (c.q. een onverklaarbare som geld) (peiljaar 2018)

Digitale criminaliteit - De digitale criminaliteit is in opkomst, door het land en in Drechtsteden Buiten. In de interviewronde wordt vooral gewezen op slachtoffers die worden opgelicht. Daarnaast komen lokale daders in beeld; jongvolwassenen, van 18 tot 30 jaar. Overige praktijken - Jonge aanwas; jeugdigen en jongvolwassenen worden gerekruteerd voor strafbare feiten – niet alleen in de criminele drugswereld, maar bijvoorbeeld ook als hulpje bij digitale misdrijven; als geldezel (fraudegeld op de bankrekening laten storten) of om pinpassen op te halen en/of daarmee -

geld te pinnen. Er wordt gehandeld in illegaal vuurwerk. Het afsteken van knalvuurwerk is een aspect van de

-

overlast op (diverse) hotspots. Er komen casus in beeld met (bovenlokale) witwaspraktijken.

-

Er wordt zo nu en dan illegale prostitutie geconstateerd of vermoed

46

Hoofdstuk 4 Slotbeschouwing In Zwijndrecht, Papendrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Alblasserdam en Sliedrecht is (de aanpak van) ondermijning in de afgelopen jaren geagendeerd. Dat is nodig en logisch vanwege de aard en impact van de (beschreven) criminele kansen en ondermijnende praktijken. De ondermijning in deze gemeenten heeft niet alleen een voedingsbodem in lokale problematiek (achterstanden, lokale criminelen en hun netwerken), maar ook in de (groot)stedelijke omgeving. Er zijn invloeden van criminele netwerken in Dordrecht en in en rondom Rotterdam. Ze zijn actief in Drechtsteden Buiten (drugs verkopen, drugsklanten werven, loopjongens rekruteren en panden benutten) en lokale criminelen haken deels aan bij dit soort bovenlokale netwerken. De agendering van ondermijning heeft geleid tot een gemeentelijke ondermijningsaanpak en tot samenwerking, getuige het opzetten van het Bestuurlijk Interventieteam (BIT). Dit rapport is een uiting van die agendastatus. De bevindingen laten zien dat de lokale ondermijningsaanpak stevige inspanningen vergt. Die rusten vandaag de dag, per gemeente, op de schouders van enkele sleutelfiguren.

In de gemeente Papendrecht is een ambtenaar openbare orde en veiligheid vrijgemaakt voor de ondermijningsaanpak; de regisseur ondermijning (1,0 fte) fungeert daar als ambtelijk aanjager, met een ondersteunend medewerker (0,8 fte) en er is een handhaver ondermijning (0,5 fte) aangewezen. Zwijndrecht telt ook een regisseur ondermijning (1,0 fte). In de drie andere gemeenten is ondermijning een deeltaak van een OOV-ambtenaar met andere taken in portefeuille. Het bovenstaande betekent dat het, op gemeenteniveau, de vraag is welke capaciteit en kwaliteit nodig zijn om gestalte te kunnen geven aan de ondermijningsaanpak. Dit rapport is niet bestuurskundig van aard. Toch is duidelijk dat het knelt tussen datgene wat de problematiek qua inzet vraagt van de gemeentelijke OOV-organisaties en de huidige personele bezetting. Temeer omdat ook op andere OOV-dossiers de werkzaamheden in dubbel opzicht groeien: meer taken en complexer, bijvoorbeeld in juridische zin of vanwege de hardnekkigheid (vanwege diepere oorzaken), zoals bij woonoverlast. Op basis van deze criminologische analyse vallen op hoofdlijnen de lokale opdrachten bij de ondermijningsaanpak te formuleren: 1. Een preventieve aanpak van de jonge aanwas in de criminele (drugs)wereld. Dit thema is recent een regionaal RIEC-thema geworden.

Het vergt ook voortgang in de samenwerking tussen gemeente, politie, onderwijsinstellingen en jongerenwerk. De bestrijding van jonge aanwas vraagt om strafrechtelijk optreden door politie en justitie tegen criminelen (voornamelijk drugscriminelen) die jongeren rekruteren als drugsklant of als criminele uitvoerders. 2. Een wijk- of locatiegerichte integrale aanpak in wijken en buurten met geconcentreerde criminaliteiten overlast. De opzet van zo’n gebiedsgerichte aanpak is breder dan ondermijning, al zijn de preventieve (punt 1) en repressieve (punt 2) ondermijningsaanpak noodzakelijk om de gewenste vooruitgang te kunnen realiseren. Dit is in lijn met de centrale boodschap in het landelijke rapport Preventie met Gezag (Noordanus e.a., 2021). 3. Het aanpakken en reguleren van woning- en kamerverhuur, omdat de lokale situatie (onduidelijkheid) dat vraagt en omdat dit in de brede regio gebeurt. Hierbij kan gebruikgemaakt worden van de Wet Goed Verhuurderschap. 4. Het vorige punt wijst op twee belangrijke en bredere vragen die elke gemeente in feite heeft te beantwoorden: wie wonen er in de gemeente en onder welke omstandigheden? Het is 47

zaak om uit te zoeken hoe het zit met leegstand, spookbewoning en onderhuur; niet eenmalig, maar telkens weer. Een specifieke vraag vergt aandacht; in hoeverre spoort de BRP-registratie met de feitelijke woonsituatie in sociale huurwoningen, want respondenten zien aanzienlijke afwijkingen in deze sector. Dit vergt samenspel tussen burgerzaken, veiligheidsambtenaren, boa’s, inspecteurs bouwen en wonen en corporaties. 5. Voor zover in het goedkope woningbestand personen en huishoudens wonen die kampen met een optelsom van problemen (al dan niet inclusief criminaliteit of sociale onveiligheid), is directe en doortastende inzet nodig op het snijvlak van zorg en veiligheid. 6. Het organiseren van controles en veiligheid op risicolocaties, met een opdracht wat betreft de bedrijventerreinen en ten aanzien van dubieuze bedrijfjes op andere locaties. Tot slot is het raadzaam als haven- en mainport-gerelateerde locaties in de Drechtsteden in de komende jaren kunnen meeliften op de aanpak die daartoe is opgezet in de Rotterdamse haven. Dit vergt een bovengemeentelijke aanpak.

48

Literatuur Broekhuizen, J. (2021). Een geïntegreerd beeld van de gemeente Utrecht en politie MiddenNederland. Amersfoort: Bureau Broekhuizen. Boerman, F., Grapendaal, M., Nieuwenhuis, F. & Stoffers, E. (2017). Nationaal Dreigingsbeeld 2017. Georganiseerde criminaliteit. Driebergen: Dienst Landelijke Informatieorganisatie. Decisio (2022). Arbeidsmigranten in provincie Zuid-Holland. Factsheet kerngegevens. Amsterdam. Fijnaut, C., & Bovenkerk, F. (1996). Georganiseerde criminaliteit in Nederland: Een analyse van de situatie in Amsterdam. Enquête Opsporingsmethoden. Bijlagen XI, Deelonderzoek IV, Kamerstuk 24072 nr. 20, Tweede Kamer, vergaderjaar 1995—1996. Den Haag: SDU. LIEC (2019). Landelijk beeld van ondermijnende criminaliteit. Den Haag. Noordanus, P., Tops, P. & Torre, E.J. van der (2020). Een Pact voor de Rechtsstaat. Een sterke terugdringing van drugscriminaliteit in tien jaar. Den Haag: Aanjaagteam Ondermijning. Noordanus, P., E.J. van der Torre, P.W. Tops & J. Kester (2021). Preventie met gezag, een strategie voor weerbare wijken. Den Haag. Staring, R.H.J.M, L.C.J. Bisschop, R.A. Roks, E.G. Brein & H.G. van de Bunt (2019). Drugscriminaliteit in de Rotterdamse haven: aard en aanpak van het fenomeen. Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam. Tops, P., Valkenhoef, J. van, Torre, E.J. van der & Spijk, L. van (2018). Waar een klein land groot in kan zijn.

Nederland en synthetische drugs in de afgelopen 50 jaar. Den Haag: Boom Criminologie.

Tops, P., & Torre, E.J. van der (2015). Wijkenaanpak en ondermijnende criminaliteit. Den Haag: Boom Lemma. Tops, P & Torre, E.J. van der (2024). Ondermijning. Over de praktische betekenis van een analytisch begrip. Den Haag: Boom. Torre, E.J. van der, Valkenhoef, J., Esman, C. & Greven, H. (2017). Veiligheid bij jaarwisselingen. Apeldoorn: Politieacademie. Torre, E.J. van der (2021). Ondermijning. Onderzoek naar ondermijnende activiteiten in PijnackerNootdorp. In opdracht van de rekenkamercommissie Pijnacker-Nootdorp. Torre, E.J. van der, Tops, P. en Jongepier, T (2023). Ondermijning in het Ommeland. Een analyse van (de gemeentelijke aanpak van) ondermijning in negen Groningse gemeenten. Rotterdam: LokaleZaken.

49

Bijlage 1

Risicobranches: een korte toelichting Bedrijven en bedrijfslocaties kunnen worden benut bij criminele of frauduleuze praktijken. Er zijn branches met een verhoogd risico daarop. Dergelijke risicobranches hebben enkele hoofdkenmerken (Fijnaut e.a., 1996). Ten eerste branches waarmee criminele netwerken en kopstukken van origine vertrouwd zijn. Criminelen weten hoe het werkt en hebben persoonlijke relaties met eigenaren en werknemers in deze branche. Voorbeelden zijn de bouwsector, autosector, horeca en transportsector. Ten tweede branches met lage drempels om een onderneming te starten. Het is betaalbaar en er zijn weinig diploma’s nodig. Hierdoor kunnen gemakkelijk katvangers worden ingezet. Bijvoorbeeld de beautysector, lunchrooms of afhaalzaken. Ten derde branches met weinig regels of juist gecompliceerde of tegenstrijdige regels. Bijvoorbeeld de wereld van zorgaanbieders. Het is makkelijk om als zorgaanbieder te beginnen (ook voor directeuren of bestuurders zonder enige ervaring of aantoonbare affiniteit met zorg en zorgcliënten), al is het zorgsysteem juist complex. Ten vierde branches met veel concurrentie of met economische problemen, waardoor ondernemingen in (financiële) moeilijkheden geraken. Daardoor kunnen zij overgaan tot het accepteren van criminele aanbiedingen. Bijvoorbeeld de agrarische sector, de visserij of horeca.

In aanvulling op deze kenmerken zijn er ten vijfde sectoren die zich lenen voor witwassen, omdat deels contant betaald kan worden of omdat omzet gefingeerd kan worden. Bijvoorbeeld de vastgoed- en bouwwereld, (management)advisering, autohandel of paardenhandel.

50

Bijlage 2

Politieregistraties: toelichting en drugsregistraties per gemeente

De politie heeft registraties aangeleverd, onder meer over drugsincidenten. Het is nuttig om kennis te nemen van deze cijfers, maar er kleven ook beperkingen aan. We baseren ons op cijfers die de politie ontleent aan het BVH-registratiesysteem. Per geregistreerde gebeurtenis telt één feit-code: de zwaarste of het feit dat als eerste is ingevoerd. Als de politie bijvoorbeeld een aanhouding verricht vanwege een drugsdeal, waarbij de verkoper en de koper (met softdrugs op zak) worden aangehouden, dan wordt dit louter geteld als handel in softdrugs (en dus niet ook als drugsbezit). De categorisering van een drugsincident is niet zo eenduidig of helder als wellicht het geval lijkt. Een incident of gebeurtenis wordt bijvoorbeeld weggeschreven als ‘vervaardigen softdrugs’, omdat dit op dat moment het meest passend lijkt. Er komt bijvoorbeeld een melding binnen over een mogelijke hennepkwekerij, maar uit onderzoek blijkt dat dit niet zo is of het wordt (bijvoorbeeld bij een warmtemeting) niet bevestigd. Toch bestaat de kans dat de registratie blijft staan als ‘vervaardigen softdrugs’, terwijl nog niet duidelijk is dat het hennepteelt betreft of duidelijk si of lijkt dat dit niet zo is. De grens tussen een drugsregistratie of een andersoortige politieregistratie kan ook diffuus zijn.

Wat in het systeem wordt vastgelegd als drugsoverlast of drugshandel, zou in feite bijvoorbeeld kunnen gaan om jeugdoverlast. Al komt het omgekeerde evengoed voor: achter een melding (die wordt geregistreerd als) jeugdoverlast kan in werkelijkheid drugsgebruik of drugshandel schuilgaan. Er treedt onder-registratie op in het politiesysteem. Drugshandel en drugsteelt zijn delicten die in de regel zo goed mogelijk worden afgeschermd. Bij een illegale drugsdeal hebben verkoper en koper een gedeeld belang om dit buiten het blikveld van politie of burgers te doen. Dit betekent dat veel drugshandel of drugsteelt niet wordt geregistreerd. Onder-registratie en foute registraties zijn een structureel verschijnsel. Het doet zich met andere woorden nu voor, maar ook in voorgaande jaren. Het staat - mits er geen veranderingen optreden in de wijze van registreren - vergelijkingen (in de tijd en tussen locaties) daarmee niet noodzakelijkerwijs in de weg. Registraties in het politiesysteem geven op z’n best een indicatie van de ontwikkelingen ten aanzien van drugscriminaliteit of drugsoverlast. Er zijn tijdelijke of toevallige factoren - waaronder beleidsveranderingen - die van invloed kunnen zijn op registraties van drugsincidenten.

Respondenten wijzen erop dat de politiecapaciteit voor bestrijding van hennepteelt is afgenomen, waardoor dit een (deel)verklaring is voor de afname van de geregistreerde hennepteelt. Ook lijkt het erop dat kwekerijen beter worden beschermd tegen warmtemetingen. Vanwege dergelijke effecten is voorzichtigheid geboden om op basis van politiecijfers, bij vergelijkingen in de tijd, conclusies te trekken.

51

Colofon Dit rapport is opgesteld door dr. Edward van der Torre en mr. Titia Jongepier MSc van LokaleZaken. Voor contact met de onderzoekers: info@lokalezaken.com

52