Nr. 22 NVVK brancheverleners financiële hulpverleners bestaat 90 jaar rapportage onderzoek

3ha qf» ff iC Beest-den Hartog, AW van (Ella)

Bijlagen:

Auke Schouwstra <a.schouwstra@nwk.nl> woensdag 6 juli 2022 11:29 Auke Schouwstra Ter attentie van de leden van het college van B en W en de Raad van de gemeente: onderzoek NWK NVVK90jaar- jubileumonderzoek.pdf

Opvolgingsvlag: Vlagstatus:

Opvolgen Met vlag

Van: Verzonden: Aan: Onderwerp:

Nu met bijlage...

Utrecht, 6 juli 2022

Geacht college, geachte Raad,

De NVVK, de branchevereniging van financiële hulpverleners in Nederland, bestaat dit jaar 90 jaar. Sinds 1932 helpen onze leden inwoners met financiële zorgen en problemen. We zien dat anno 2022 steeds meer hulpvragers zich melden die hun huishoudboekje niet meer sluitend kunnen krijgen, en voor wie het haast onmogelijk is een schuldregeling overeen te komen. Ook als ze gewoon een inkomen hebben, hetzij uit werk, hetzij uit een uitkering. Hun bestaanszekerheid is in het geding. Daarvoor vragen we aandacht bij het Rijk. Bij u vragen we aandacht voor het belang van lokaal investeren in financiële hulpverlening. Daarvoor is het goed om te weten wat de impact van

financiële hulp is op de maatschappij en op de hulpvragers zelf.

In de bijlage vindt u een onderzoek dat we lieten doen naar het meetbare effect van ons werk. Op donderdag 15 september organiseren we in Utrecht een congres waar we een documentaire presenteren die inzicht geeft in het merkbare deel van ons werk. Hulpvragers, hulpverleners en andere betrokkenen vertellen in de documentaire over de impact van schuldhulpverlening.

We hopen dat u kennis wilt nemen van de inhoud van ons onderzoek. Wanneer dit vragen oproept, staan we u graag te woord. Bijvoorbeeld over het nut van een lidmaatschap van uw gemeente van onze vereniging. We hopen u ook te ontmoeten op ons congres. Daarover vindt u hier meer informatie.

Met vriendelijke groeten, Namens de NVVK, Marco Florijn, voorzitter

Vragen? Auke Schouwstra Communicatie en perscontacten NVVK Adres: Koningin Wilhelminalaan 5 3527 LA Utrecht e.

a.schouwstra(q)nvvk.nl 1

t. m. tw. w.

085 - 489 57 41 06-51 24 22 61 ©schuldhulp www.nvvk.nl

k?8,1

nvvkB

2022: ons jubileumjaar Dat vieren we met een niet-te-missen nazomercongres, op donderdag 15 september. Meld je snel aan via onze website.

Hartelijk welkom!

financiële hulpverleners

2

1

*

od^s

llv Ui l

y

/I

Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening: ser ii( Brede effecten van financiële hulpverlening voor hulpvrager, schuldeiser en maatschappij

hÉfl

I nvvkc

Colofon en dankbetuiging

Samenwerken aan bestaanszekerheid Dit onderzoek naar de waarde van financiële hulpverlening is uitgevoerd door Purpose

financiële hulpverleners

Dit rapport is tot stand gekomen met dank aan en de hulp van de volgende

partners en schuldeisers:

en ondersteund door de Hogeschool van Amsterdam. Opdrachtgever is de NWK, de branchevereniging voor financiële hulpverlening. De leden van de NWK dragen door hun werk

Uitvoeringspartners

Partners

bij aan de bestaanszekerheid van mensen met financiële vragen en problemen. De NWK staat

Gemeente Alphen aan den Rijn

Divosa

voor samenwerking met alle betrokken partners en partijen in de branche. De totstandkoming

Gemeente Den Haag

Stimulansz

van dit onderzoeksrapport is exemplarisch voor de samenwerking die de NWK met haar leden

Gemeente Hoeksche Waard

en partners voorstaat en nastreeft. De NWK spreekt dan ook haar dank uit aan iedereen die

Gemeente Hollands Kroon

hier met passie en inzet aan bijgedragen heeft.

Gemeente Roermond

CAK

Gemeente Rotterdam

T-Mobile

Gemeente Tilburg

Vattenfall

Kredietbank Limburg

Alle leden van de Schuldeiserscoalitie

Publicatie: april 2022

O nderzoekerstea m:

Kredietbank Nederland

• Purpose: Jonathan Fink-Jensen, Kim Jochemsen, Bente van Logtestijn,

Orionis Walcheren

Sander Spinder en Frank van Jeveren (projectleider)

PLANgroep

• Hogeschool van Amsterdam: Roeland van Geuns (adviseur)

Pot Jonker Advocaten

• Living Image en EyeOpenerWorks (filmproductiehuis):

Schuldhulp De Schie

Henrik Looij (procesbegeleider), Nelleke Noort (regisseur)

Schuldeisers

Stadsringsi

De Tussenvoorziening Utrecht

Zuidweg & Partners

D DP'TK rXAJV/ X.

Hogeschool V van Amsterdam

'De NWK is in het bijzonder Nationale-Nederlanden zeer erkentelijk voor de sponsoring van dit onderzoek, dat

zonder de steun van het maatschappelijk programma NN Future Matters niet in deze vorm tot stand was gekomen. Marco Florijn, voorzitter NWK

nationale nederlanden

HK1

•ril, . l> .-'1 I'

, j

KH I rEVVl OEK DO< H STI I !)S I I \ ZEGI

U) • 'XI.AM. V IUUMK1 lil

13

u

Speciale dank voor de onderzoekers in het filmproject Onze dank gaat uit naar de hulpverleners en hulpvragers

■

iiip

I

T~T*

die als duo’s hebben meegedaan aan het filmproject over de merkbare waarde van financiële hulpverlening, voor hun

tomeloze inzet en hun openhartigheid:

I

• Schuldhulp De Schie: Bahattin Türkoglu (schuldhulp-

• Ig

verlener) & Urchibert Stroop (hulpvrager, niet op de foto) • Gemeente Hollands Kroon: Rianda Kelder (schuldhulp-

—

verlener) & Deborah Akkerman (hulpvrager) • Kredietbank Nederland: Edith van Dijk (Wsnp bewindvoerder)

z

I

z

i" f

& Keoma van Dijk (hulpvrager) • Pot Jonker Advocaten: Martje Denayère-Pos (Wsnp bewindvoerder) & Eveline van Wouw (hulpvrager) T

En natuurlijk ook veel dank aan de procesbegeleider:

«»

• EyeOpenerWorks: Henrik Looij

■III

o

Ook de schuldeisers die een rol hebben gespeeld in het filmproject willen wij hartelijk danken voor hun bijdrage

fl1'1

(niet op de foto): • Vattenfall: Martin Neef (Head of Payment and Collections)

/

w

& Samantha Reijnier (Energieadviseur) • CAK: Remi Langenberg (Strategisch Adviseur)

Ebs.

3

Voorwoord 90 jaar relevant

Stephanie liep het buurthuis binnen, keek even zoekend

go jaar geleden ontstond de NVVK om woekerrentes tegen

om zich heen en liep toen naar mij. Wanhopig begon ze te

te gaan. Nederlanders werden bruut uitgebuit. Terwijl ze

vertellen over haar verloren opdrachten in coronatijd, haar

amper rond konden komen, kregen ze leningen aangeboden

hoge zorgkosten en het feit dat ze een stevige huur betaalt

tegen een veel te hoge rente. Sociale kredietbanken

voor een tochtig huis met een mega energierekening. Om te

verenigden zich en boden alternatieven.

eindigen met de vraag: “Ken jij een gezin dat mijn kinderen

kan overnemen? Ik vrees dat ik ze niet meer kan geven wat

Inmiddels zit de NVVK in het hart van het sociaal domein

ze nodig hebben."

en vieren wij go jaar relevantie. Met onderzoek vanuit de

Daar word je stil van.

wetenschappelijke inzichten. Die treft u aan in deze bundel.

mensen om wie het gaat, in combinatie met cijfers en

Zij en vele anderen zijn de reden waarom ik me inzet in

Een mooi cadeau van een go-jarige aan de samenleving.

het sociaal domein. Stephanie wordt geholpen door een

We zijn nog steeds innovatief, vitaal en strijdbaar. We doen

hulpverlener die met een warm hart en een koel hoofd een

dat niet alleen, maar samen met schuldeisers, hulpvragers,

weg probeert te vinden in een oneindig complex en soms

hulpverleners van allerlei pluimage en de overheid. Samen

uitzichtloos woud van regelingen, goede bedoelingen,

creëren we oplossingen om meer mensen beter te bereiken.

maatschappelijke verleidingen en tegenslagen. Hulpverleners zien hoe mensen het vertrouwen verloren in de overheid.

Laat dit cadeau u inspireren om liefdevol mee te bouwen aan

Zij zien hoe de afgelopen jaren de bestaanszekerheid in

een beter Nederland.

Nederland achteruit ging. Maar zij zien ook mogelijkheden,

nieuwe samenwerkingen en lichtpuntjes.

Financiële hulpverleners zijn actief in het hart van het

sociaal domein. Bijna alle mensen die daar hulp vragen

hebben het financieel moeilijk. Het lukt gelukkig om jaarlijks mensen beter bereiken. We zijn er nog niet.

n. f

Marco Florijn, voorzitter NVVK April 2022

tienduizenden mensen te helpen. Maar we moeten meer

r*\

nvvk

financiële hulpverleners

1

Inhoudsopgave Hoofdstuk

Samenvattende titel

Management samenvatting

Onderzoek toont waarde van financiële hulpverlening voor hulpvrager, schuldeiser en maatschappij

6

Inleiding en aanpak

Multi-perspectief onderzoek naar de meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening

13

1. Context van financiële hulpverlening

Bestaanszekerheid in toenemende mate onder druk voor groeiende groep mensen

19

2. De hulpvrager in beeld

Problemen op meerdere leefgebieden concentreren zich bij doelgroep met specifieke kenmerken

25

3. Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Financiële hulpverlening zorgt voor optelsom van opvallende verbeteringen over meerdere leefgebieden

29

4. Effect op jongeren en ondernemers

Jongeren, ondernemers en zzp'ers wijken af van (oudere) particulieren, wat vraagt om doelgroepbenadering

41

5. Effect van bewindvoering, beheer en saneringskredieten

Bewindvoering, budgetbeheer en saneringskredieten helpen om goede resultaten te bereiken bij kwetsbare doelgroepen

53

6. Effect op de maatschappij IMKBA)

Elke geïnvesteerde euro in financiële hulpverlening levert de maatschappij tot 2 euro op

61

7. Waarde voor schuldeisers

Schuldeisers werken intensief samen met financiële hulpverlening om mensen met problematische schulden te helpen

69

8. Toekomst van financiële hulpverlening

Meer tijd voor persoonlijke aandacht en intensievere samenwerking kan maatschappelijk rendement vergroten

75

Bijlagen

83

5

Management samenvatting - de hulpvrager in beeld

Groeiende druk op bestaanszekerheid leidt tot problemen op meerdere leefgebieden Meer mensen in kwetsbare situaties dan tien jaar geleden Ca. 1 miljoen personen hebben jaarlijks te maken met armoede

O

,©1

FINANCIËN

WERK

Flexibele arbeidsmarkt verhoogt risico op armoede in specifieke groepen

Bestaanszekerheid onder druk Hoge zorgkosten leiden tot geldproblemen

j->

\ Inflatie X Energieprijzen WONEN

GEZONDHEID

Een deel komt in zware financiële problemen, lang niet iedereen vindt de weg naar hulp Kwetsbare groepen

Risicovolle schulden

Problematische schulden

~ 2.000.000 huishoudens

~ 800.000 huishoudens

~ 600.000 huishoudens

Woningmarkt steeds minder toegankelijk

~80.000 personen per jaar melden zich voor financiële hulp

Problematische schulden gaan vaak gepaard met problemen op andere leefgebieden Kenmerken hulpvragers uit onderzoek 100%

f|f 58% man

Particuliere hulpvragers in het onderzoek hebben een gemiddelde schuld van € 33.000

87% 24-64 jaar 53% met kinderen

jjf-- 93% laag of middelbaar opleidingsniveau

61%

II III

Schulden

60% inkomen uit uitkering

6

63%

41%

Ondernemers en zzp'ers in het onderzoek hebben een gemiddelde schuld van € 102.000

77% alleenstaand

1. Problematiek bij aanvan financiële hulpverle

1

Hulpvragers hebben vaak problematiek op meerdere leefgebieden1

van onderzoekspopulatie uit dit onderzoek

Werk

39%

34%

20%

Sociaal Fysieke Geiins- Verslaving Netwerk gezondheid stabiliteit

16%

Wonen

9% Justitie

Management samenvatting - effecten financiële hulpverlening op hulpvrager

Financiële hulpverlening blijkt mensen op meer leefgebieden te helpen dan alleen schulden Door financiële hulpverlening krijgen mensen perspectief en kunnen ze weer meedoen in de maatschappij Verbetering van groep hulpvragers in derde jaar schuldregeling (T3)

t.o.v. groep bij aanvang hulpverlening (Tl)

Jongeren en ondernemers hebben baat bij een specifieke aanpak Jongeren hebben gemiddeld een lagere schuld (ca. €22.000) en op de meeste leefgebieden minder achterliggende problematiek dan ouderen. Jongeren vallen wel vaker uit tijdens

hulpverlening. Hulpverleners denken dat dit deels komt omdat jongeren moeilijk afscheid kunnen nemen van hun levensstijl. De ervaring leert dat gerichte coaching en de inzet van saneringskredieten uitval kan voorkomen.

21%

Ondernemers en zzp'ers hebben hogere en complexere schulden (ca. €102.000). Ze kennen

minder achterliggende problematiek bij aanvang, maar tijdens de hulpverlening neemt het

aantal ondernemers met werk af. Mogelijk komt dit doordat ondernemers een uitkering aanvragen om tot een schuldregeling te komen, waarna ze moeilijk een eigen onderneming

15% 14%

kunnen starten of in loondienst komen.

12%

n%

Met beschermingsbewind en budgetbebeer worden voor de meest kwetsbare groep goede resultaten behaald

10%

Beschermingsbewind en budgetbeheer worden het vaakst ingezet bij problematiek met 6%

6%

w Werk

Dag­ besteding

GGZ

Wonen Fysieke gezondheid

is n Gezin

6%

verslaving, criminaliteit en geestelijke gezondheid. Bij beschermingsbewind is de vooruitgang van fysieke en geestelijke gezondheid opvallend hoog. Bij budgetbeheer wordt de meeste

*

Sociaal Verslaving Justitie netwerk

vooruitgang geboekt bij dagbesteding, sociaal netwerk en criminaliteit.

Saneringskrediet leidt tot sterkere ontwikkeling, nazorg ontbreekt Hulpvragers met saneringskredieten laten positievere ontwikkeling zien dan hulpvragers met

Toelichting grafiek

schuldbemiddeling. Vooral op de thema’s werk, dagbesteding en lichamelijke gezondheid zijn

De grafiek toont de ontwikkeling van alle particuliere hulpvragers op het gebied van zware tot medium problematiek per

er opvallende uitschieters. Het aantal ingezette saneringskredieten is verhoudingsgewijs veel

leefgebied. In groep Tj is het percentage hulpvragers dat geen werk of opleiding heeft bijvoorbeeld 12 procentpunt lager

dan in de groep Ti. Wonen en verslaving zijn lichter van kleur omdat een deel van de vooruitgang hier mogelijk wordt

verklaard door voortijdige uitstroom van hulpvragers met zwaardere problematiek. Deze hulpvragers bereiken T3 niet omdat stabiele huisvesting en een gestabiliseerde verslaving voorwaarden zijn voor toelating tot een schuldregeling.

hoger bij mensen zonder dan met werk (+ 34%). Saneringskredieten zijn mogelijkerwijs minder

aantrekkelijk voor schuldeisers zolang er nog zicht is op verbetering van toekomstige inkomsten.

Opvallend is dat nazorg vaak ontbreekt, vooral bij saneringskredieten.

7

Management samenvatting - effecten financiële hulpverlening op maatschappij

Elke geïnvesteerde euro in financiële hulpverlening levert de maatschappij tot 2 euro op Elke euro voor financiële hulpverlening levert de maatschappij € 1,40 - € 2,00 op

Schuldeisers zien waarde van hulpverlening voor hun klanten en voor henzelf

Kosten

Baten

Min: € 200mio

Max: € 285mio

Minimaal

I

€ 140mio Opbrengst

Inzicht voor schuldeiser

K\‘

Zorgplicht / MVO Geen / beperkte waarde

5

WwBI

Schuldenaar structureel helpen

I

2 Min:\€ 60mio

Klantbehoud

Max:/€ 145mio Achterstanden verhelpen / voorkomen

Maximaal

De baten per succesvol geholpen hulpvrager bedragen € 9.956 (minimaal) tot € 14.244

Schuldeisers zien dat de achterliggende problematiek de afgelopen jaren een veel grotere rol

(maximaal). Vermenigvuldigd met 20.000 geholpen hulpvragers in 2020 bedragen de totale

is gaan spelen bij het ontstaan van schulden. De waarde van financiële hulpverlening is volgens

maatschappelijke baten € 200-285 miljoen. De totale kosten van hulpverlening bedragen

schuldeisers dan ook dat klanten hulp krijgen die zij zelf niet kunnen bieden bij het oplossen

€ 140 miljoen, waardoor de opbrengsten € 60-145 miljoen per jaar bedragen. Door de baten

van problematische schulden en stress. Door hulpvragers duurzaam te helpen worden niet

door de kosten te delen komen we op een social return on investment (SROI) van 1,4-2,o:

alleen actuele achterstanden opgelost maar ook toekomstige problemen voorkomen.

elke geïnvesteerde euro levert € 1,40 - € 2,00 op. Dit is in lijn met eerdere onderzoeken.’ is et al. (2011) Schuldhulpverlening loont!; Gemeente Nijmegen (2016), Maatschappelijke opbrengst van Schuldhulpverlening

8

I I

■ ■ F’ ■

.' I

□ I

1

w

r’ 5

tl;

>

.

■■: ■"

■

-

h

7

•“ '31

- ./'ï r ■ te <

i

'

J 3 ■"-wR 9

Management samenvatting - toekomstblik

Aanbevelingen hulpvragers: investeer in effectiviteit financiële hulpverlening, van preventie tot nazorg Vergroot financiële bestaanszekerheid en financiële educatie om schulden te voorkomen Kwetsbare doelgroepen zijn oververtegenwoordigd in de populatie met problematische schulden. Voorkom schulden door:

Preventie

• De bestaanszekerheid te vergroten, bijvoorbeeld door het wettelijk minimumloon en de netto bijstandsuitkering te verhogen • Financiële educatie aan te bieden aan onderbelichte kwetsbare doelgroepen, zoals jongeren en mensen met migratieachtergrond

Vergroot bereik hulpverlening door belemmerende overtuigingen en culturele verschillen bespreekbaar te maken Hulpvragers ervaren verschillende drempels om zich te melden voor financiële hulp. Niet alleen schaamte, maar ook eigen belemmerende overtuigingen, onbekendheid

Aanmelding

met hulp en culturele verschillen vormen drempels. Verlaag deze drempels door: • Mentale en administratieve drempels voor aanmelding te verlagen

• De bekendheid van financiële hulpverlening te vergroten

• Een specifieke aanpak voor mensen met een migratieachtergrond te ontwikkelen

Vergroot de effectiviteit door rekening te houden met emoties, specifieke aanpakken en inzet van saneringskredieten Niet alle hulpvragers bereiken een schuldregeling, waardoor de schuldsituatie onopgelost blijft. Verschillende doelgroepen hebben baat bij verschillende aanpakken. Verhoog de effectiviteit van hulpverlening verder door:

• Rekening te houden met de emotionele staat van mensen in verschillende fasen (bijv, door stress-sensitieve hulpverlening)

Hulpverlening

• Cultureel-sensitieve hulpverlening te bieden voor mensen met een niet-Westerse achtergrond

• Te onderzoeken hoe hulpvragers met verslaving en/of een instabiele woonsituatie, die nu uitvallen, toch geholpen kunnen worden • Specifieke jongerenaanpakken in te zetten binnen gemeenten, met aandacht voor coaching en inzet van saneringskredieten • Te onderzoeken waarom ondernemers en zzp'ers moeilijker aan het werk komen en wat effectieve instrumenten zijn om toch vooruitgang te boeken op het leefgebied werk • Saneringskredieten in plaats van schuldbemiddeling in te zetten

Ontwikkel nazorg om hulpvragers een zachte landing en duurzaam perspectief in de maatschappij te geven

Nazorg

Hulpvragers ontvangen vaak geen of beperkte nazorg, terwijl de afloop van een traject als spannend ervaren wordt. Vooral na inzet van saneringskredieten hebben hulpverleners vaak geen contact meer met hulpvragers. Ontwikkel daarom een nazorgaanpak.

10

Management samenvatting - toekomstblik

Aanbevelingen hulpverleners en schuldeisers: investeer in maatwerk en samenwerking

Perspectief hulpverleners

Samenwerking

Perspectief schuldeisers

Meer tijd voor maatwerk

Betere samenwerking en snellere communicatie

Meer onderlinge samenwerking

Hulpverleners willen meer tijd kunnen besteden

Om meer hulpvragers sneller te kunnen helpen

Brede samenwerking tussen schuldeisers is

aan maatwerk en een brede uitvraag van problemen.

willen hulpverleners en schuldeisers beter

essentieel om klanten te helpen. Dit kan door:

Dit kan door:

communiceren en samenwerken. Dit kan door:

• Het gevoel van ‘het moet beter’ van de schuld-

• De caseload per hulpverlener te verlagen

• Beschikbare data te koppelen, om mensen met

• Hulpverleners toe te rusten in het uitvoeren van een brede uitvraag en in stress-sensitief werken

• Digitalisering van administratieve handelingen,

zodat er meer tijd voor het echte gesprek overblijft

• Samenwerking met andere hulpverleners in het

financiële problemen eerder in beeld te krijgen

en hulp te kunnen bieden • Te onderzoeken of en onder welke voorwaarden

• Hulpvragers nazorg te verlenen door ze langere

periodes te volgen en ondersteunen

schuldeisers

• De samenwerking tussen publieke schuldeisers

te verdiepen om hulpvragers vanuit de overheid

er een centrale plek gecreëerd kan worden met

één betalingsregeling aan te kunnen bieden

een overzicht van schulden en schuldeisers per

• De samenwerking tussen publieke en private

hulpvrager

sociaal domein

eiserscoalitie verder uit te breiden onder

• Per hulpvrager één aanspreekpunt per schuldeiser

schuldeisers verder te versterken • Samen in te zetten op Collectief Schuldregelen

te hebben voor communicatie met de hulpverlener

Financiële hulpverlening van de toekomst: meer mensen nóg beter helpen 11

1 1

*

•

Inleiding en aanpak Multi-perspectief onderzoek naar de meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening

13

Inleiding en aanpak

NVVK heeft Purpose en HvA gevraagd om een impactmeting uit te voeren naar de waarde van financiële hulpverlening

Aanleiding van dit onderzoek

Vraag aan Purpose

De NVVK is de branchevereniging voor financiële hulpverlening: schuldhulp, sociaal

De NVVK heeft Purpose gevraagd met ondersteuning van de Hogeschool van

krediet, budgetbeheer en beschermingsbewind.

Amsterdam (HvA) een impactmeting uit te voeren naar de waarde van financiële

• In 2022 bestaat de NVVK gojaar. In het kader van dit jubileum wil de NVVK een

hulpverlening. Het onderzoek moet:

uitgebreid onderzoek uit laten voeren naar de maatschappelijke waarde van financiële

• Aantonen of investeren in financiële hulpverlening loont

hulpverlening.

• Meetbare en merkbare impact van financiële hulpverlening in beeld brengen

• De NWK constateert dat financiële hulpverlening nog wel eens wordt behandeld als

een kostenpost, in plaats van een duurzame investering in de toekomst van mensen.

• Perspectieven belichten van hulpvragers, hulpverleners en schuldeisers • Aanbevelingen bevatten voor de verdere ontwikkeling van financiële hulpverlening

• io jaar geleden is er ook onderzoek gedaan naarde waarde van financiële hulpverlening.

In de tussentijd zijn er zowel positieve als negatieve ontwikkelingen geweest in de

maatschappij. Ook de hulpverlening is veranderd. De vraag is óf en hoeveel waarde financiële hulpverlening in de huidige context oplevert.

L 90

nvvko

financiële hulpverleners

RJUCFf T

Hogeschool van Amsterdam

De NVVK vraagt Purpose met ondersteuning van HvA een impactmeting uit te voeren die de meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening in kaart brengt 14

Inleiding en aanpak

Multi-perspectief onderzoek naar meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening Onderzoek vanuit 4 perspectieven1

Onderzoek naar meetbare en merkbare impact

Meetbaar

Hulpvrager w

Van 803 hulpvragerdossiers zijn de startsituatie (H2), de vooruitgang en resultaten per leefgebied (H3), de situatie per doelgroep (H4) en de vooruitgang per instrument (H5) bepaald

Survey onder 95 hulpverleners naar de waarde van financiële hulpverlening (H8)

Hulpverlener

Merkbaar Participatieve video: film, portretten (H3-H6) en quotes in dit rapport Hulpvragers en hulpverleners onderzoeken samen de waarde van financiële hulpverlening middels video. Ze vertellen zelf over hun beleving van de schuldensituatie, de hulpverlening en de onderlinge relatie. Het resultaat is een film. In dit rapport is een aantal quotes en portretten opgenomen

F k

Survey onder 14 schuldeisers naar de waarde van financiële hulpverlening (H7 en H8)

Schuldeiser

Portret en visie (H7) van participerende hulpvragers, hulpverleners en schuldeisers

F

4

k

Contextanalyse (Hl) en Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse (H6)

Maatschappij 1

F

Nieuwsgierig naar het resultaat? Scan de QR code voor de trailer van de film (de definitieve film komt in het najaar uit)

1. Zie bijlage voor urtgebreide toelichting op de gevolgde aanpak en methodiek

15

Inleiding en aanpak

Voor 'meetbaar’ hebben 95 hulpverleners van 13 organisaties in totaal 803 hulpvragerdossiers anoniem aangeleverd

□

Data en methode voor het onderdeel 'meetbaar'

Fase

Definitie

Aantal dossiers Vergelijkbaarheid

□

Stabilisatie: min. 2 maanden

Na akkoord regeling:

3'jaar schuldregeling:

na intake', max. 6 maanden

max. 6 maanden na

in 3'jaar regeling sanerings­

in stabilisatie

akkoord schuldregeling

krediet of schuldbemiddeling

288

242

273

Om de ontwikkeling van hulpvragers tijdens de financiële hulpverlening te meten zijn de groepen Ti, Ta en T3 met elkaar vergeleken. Met de Chi-kwadraat toets is vastgesteld dat de drie groepen goed vergelijkbaar zijn op basis van achtergrondkenmerken (zoals geslacht en opleidingsniveau) en blokkerende achterliggende

Spreiding opgevraagde hulpvragerdossiers

♦

t X

* • 4

4t

/

problematiek bij start hulpverlening (geestelijke gezondheid, justitie, niet-saneerbare schulden, nietafgewikkelde echtscheiding). Op de leefgebieden Huisvesting en Vers/aving wijkt de groep T3 enigszins af van de groep Ti. Deels komt dit doordat stabiele huisvesting en een gestabiliseerde verslaving voorwaarden zijn voor

toelating tot een schuldregeling. Hulpvragers waarbij dit niet is opgelost bereiken T3 niet. Bij de analyse van deze leefgebieden is hier rekening mee gehouden en waar nodig is dit in de grafieken aangegeven. Doordat de

groepen een ander moment van instroom hebben is niet uit te sluiten dat maatschappelijke veranderingen ook

deels van invloed zijn geweest op de samenstelling en ontwikkeling van de groepen. (Zie Bijlage D) Representativiteit

De data van de onderzoekspopulatie zijn vergeleken met die van alle hulpvragers bij financieel hulpverleners

in 2020.2 Alle kenmerken zoals geslacht, inkomen, gemiddelde schuld en aantal schuldeisers komen goed overeen met de data uit het onderzoek. (Zie Bijlage C) 1.

Uit eerder onderzoek blijkt dat de eerste fase van hulpverlening het grootste risico op uitval met zich meebrengt. Om de vergelijkbaarheid van de groepen te waarborgen zijn

alleen hulpvragers op Tl geselecteerd die minimaal 2 maanden na intake nog in beeld zijn. Puroose en Schouder; Eronder 1201?), Gemeenten pitten_ilt.S;houders [ronder

2. NWK1.

16

•verslag (2020)

♦ b

y

Inleiding en aanpak

Voor 'merkbaar' hebben hulpverleners, hulpvragers en schuldeisers zelf opgetreden als onderzoekers Betrokkenen voeren zelf video-onderzoek uit

11^

■O!

Si

Niet alle opbrengsten van financiële hulpverlening zijn te vangen in harde data. We hebben daarom de methode 'participatieve

video’ gebruikt om vanuit verschillende perspectieven de merkbare waarde van financiële hulpverlening in beeld te brengen. De methode bestaat uit twee innovatieve elementen: 1.

Participatief onderzoek: hulpverleners, hulpvragers en schuldeisers treden in dit onderzoek zelf op als (mede-)onderzoekers. Op basis van de hoofdvraag 'Wat is voor jou de waarde van financiële hulpverlening?' hebben ze hun eigen onderzoeksplan

IL

opgesteld, dat ze onder begeleiding van een coach ook zelf hebben uitgevoerd. Het resultaat is een collectief leerproces, waarbij het gevoel van eigenaarschap de betrokkenheid van deelnemers vergroot. Daarnaast biedt deze methode de ruimte om tot écht nieuwe inzichten te komen en eventuele biases van externe onderzoekers te omzeilen.

;

j

<

r«i -

A':>'

2. Video als middel: deelnemers hebben zelf opnames gemaakt, een professioneel camerateam heeft de plenaire bijeenkomsten vastgelegd. Het verzamelde beeldmateriaal wordt verwerkt tot een korte documentaire waarin de kijker wordt meegenomen in het onderzoekstraject en in de uitkomsten van het onderzoek. De documentaire geeft letterlijk een inkijkje in de levens van

de deelnemers en de context waarbinnen hun ervaringen plaatsvinden.

■I

3 Proces: deelnemers worden begeleid maar voeren zelf het onderzoek uit

-►

k/j Online kennismaking

Trainingsdag duo's

Uitvoering door duo's

Wekelijkse coaching

Rondetafel schuldeisers

Terugkomdag

IL 17

■■■ ■■■■

■HM I

—

r

r

ik

I

£

____________________________

______________

Hoofdstuk 1

Context van financiële hulpverlening Bestaanszekerheid in toenemende mate onder druk voor groeiende groep mensen

19

Ia I Context financiële hulpverlening: terugblik op de afgelopen 10 jaar met dr. Roeland van Geuns

“Door institutionele veranderingen komen meer mensen in kwetsbare situaties terecht dan tien jaar geleden” Hoe heb je kwetsbare groepen in Nederland zich zien ontwikkelen in de afgelopen io jaar?

J *

De samenstelling van de bevolking is niet fundamenteel veranderd, maar de institutionele inbedding van mensen in kwetsbare

3 tK1!

'ê- t

situaties wel. Vergeleken met 10 jaar geleden zijn er bijvoorbeeld niet meer mensen die niet kunnen lezen of schrijven, en ook niet

meer mensen met een verstandelijk beperking. Maar deze mensen komen nu wel veel sneller in kwetsbare situaties, omdat de context is veranderd.

1. .iW r

Over welke institutionele veranderingen heb je het dan?

4-

Er is gedraaid aan institutionele knoppen onder andere vanuit de gedachte meer mensen aan het werk te krijgen, maar het gevolg is dat de situatie voor veel mensen verslechterd is. Zo is er bewust voor gekozen om in kleine stappen het verschil tussen een netto bijstandsuitkering en het netto minimumloon te vergroten, dat proces loopt nog steeds. Dat betekent dat voor mensen met

een uitkering het vrij besteedbaar inkomen daalt, omdat de vaste lasten stijgen. Dit leidde al tot druk op de bestaanszekerheid, wat nu versnelt door prijsstijgingen van o.a. energie. Dr. Roeland van Geuns is een erkend expert op het gebied van armoede en schulden. Hij is Lector Armoede Interventies aan de Hogeschool van

Amsterdam, bestuursvoorzitter van Fonds Bijzondere Noden en actief

Een ander voorbeeld is de invoering van de Participatiewet in 2015, waarmee voor mensen met nog enige arbeidscapaciteit de

toegang tot de Wajong werd afgesloten. Deze mensen moeten nu actief solliciteren en bewijzen aanleveren en ze krijgen te maken

als zelfstandig adviseur. Als zelfstandig ondernemer werkt hij mee aan

met een partner- en vermogenstoets. Het resultaat is dat hun materiële zekerheid wordt aangetast. Mensen met chronische

verschillende advies- en onderzoeksprojecten.

ziekteklachten moeten voor allerlei verschillende regelingen een eigen bijdrage betalen, waardoor hun financiële positie verzwakt.

Door de stijging van het eigen risico bij de zorgverzekering vindt er meer zorgmijding plaats. En inkomensondersteunende regelingen zijn zo ingewikkeld gemaakt dat mensen afhaken. Daardoor komen ze financieel in de knel te zitten, zoals Nibud al in

2015 aantoonde.’

Wie zijn eigenlijk de mensen die we als kwetsbaar zien? Er wordt vaak gedacht dat het alleen mensen met een minimuminkomen zijn, we moeten echt af van deze nauwe focus. Zeker met de inflatie komen ook inkomens tussen minimum en modaal in de problemen. Voor minder dan 1200-1500 euro vind je geen

huurwoning in Amsterdam. Tel daar 1000 euro aan leefgeld bij op en je komt op een benodigd netto inkomen van minimaal 2200 euro per maand. Dit is in je eentje al niet meer te betalen. Als we het over de kwetsbare groep hebben, zou ik dus liever praten over de groep met onvoldoende geld om van te leven. 1. Nibud (2O15L Geldzakei

20

Ia I Context financiële hulpverlening: terugblik op de afgelopen 10 jaar met Roeland van Geuns

"Oorzaken schuldenproblematiek en mensbeeld zijn sterk veranderd" Sommige mensen komen vervolgens in zware financiële problemen, wat denk jij dat daarvan de grootste oorzaak is? De belangrijkste reden voor problematische schulden is een disbalans tussen het beschikbare

Sleutelmomenten volgens Roeland voor veranderende beeldvorming van mensen in schulden

inkomen en de noodzakelijke uitgaven. Deze disbalans kan ontstaan door life events, maar steeds vaker ook door het langzaam uithollen van de bestaanszekerheid. We zien dit terug in

het type schulden dat mensen maken. Vroeger stonden webwinkels en consumptieve schulden in de top 5 van schuldeisers. Nu zijn het de Belastingdienst, leveranciers van vaste lasten en banken door roodstand.

Dit heeft ook iets gedaan met het beeld over mensen in schulden, hoe heb je dat

zien veranderen?

Sleutelmoment

Gevolg

Rapport ‘Klantprofielen Klantmotivatie en gedrag als uitgangspunt voor schuldhulpverlening'1 voor hulpverlening in 180 gemeenten L.___________

Publicatie boek 'Schaarste'2

Het beeld is sterk veranderd van ‘eigen schuld dikke bult’ en ‘armoede is het gevolg van ons

Inzicht in verband armoede en gedrag, daardoor inzet gedragswetenschappen bij bestrijden armoede en schulden

gedrag' naar ‘gedrag is het gevolg van armoede’. Financiële hulpverlening is in dezelfde lijn ook

veranderd van een strakke uitvoering van een proces naar de introductie van de menselijke maat. Daarbij zijn nieuwe en effectieve instrumenten zoals saneringskredieten en collectief

Documentaire 'Schuldig13

Verandering kijk op schulden bij schuldeisers,

beleidsmakers en maatschappij

schuldregelen in het leven geroepen.

Hoe kijk je terug op de afgelopen 10 jaar financiële hulpverlening? Het kan natuurlijk altijd beter, maar als je mij 10 jaar geleden had verteld dat financiële

Toeslagenaffaire

Brede bewustwording dat de overheid

mensen in de problemen kan brengen w

hulpverlening er nu zo voor zou staan had ik gezegd: ik help het je hopen. Qua financiële hulpverlening is er al veel verbeterd, nu de context nog.

1. Van Geuns. Jungmann en de W<

«oor schuldhulpverlening | 2. Mullamathan en Shafir 12013) Schaarste | 3. HUMAN (2016). Schuldig Wie betaalt de rtlSSW?

21

1 b I De context van financiële hulpverlening - trends en ontwikkelingen

Groep waarbij bestaanszekerheid onder druk staat groeit

Flexibilisering arbeidsmarkt leidt tot verhoogd risico op armoede bij specifieke groepen

Grote groep met te weinig geld, ondanks economische groei

Aandeel flexibel dienstverband en ZZP'ers in arbeidsmarkt5

Huishoudens met laag inkomen en weinig vermogem 40%

llllllllll

®•

Ëlllllllll

# Armoede in Nederland is een hardnekkig probleem waarmee, afhankelijk van de conjunctuur, ongeveer één miljoen personen jaarlijks te maken hebben. Ongeveer 1 op de 12 kinderen leeft in een huishouden met armoede. (SCP2)

Bestaanszekerheid onder druk

Hogere zorgkosten leiden tot geldproblemen en zorgmijding Hoogte eigen risico5 f350

€375

<385

f385

f 220

iiimmiiu

c ISO

< 160

WERK

FINANCIËN

Woningmarkt steeds minder toegankelijk

O GEZONDHEID

Aantal woningen van 2009-Z018’

WONEN

Door verplichte eigen betalingen zijn de zorgkosten voor een groep hoger dan ze kunnen betalen. Deze mensen kunnen hierdoor niet rondkomen, mijden zorg en/of maken schulden. (Zorgwijzer6)

!. ras I W1! Armoede en sociale uitsluibn» I| 22 SCP Armoedebeleid |I 3. 3 CBS (2021). rgtkl va" SCP (2020). t2O2O>, Kansriik Kansriik Armoedebeleid (2021), P Profiel van Owerkgri flexwerkers in in Htderland Nederland I| 4 4 SCP (2020), OeleidüiKnal^rr (20211 Armoede en sociale uitsluiting 5 Indeoender (20211 | 6 Zorewuzerl20191. Nederlanders in extreme geldproblemen door hoge zorgkosten | 7 XP (20201. Be SPC'^lg stag V4n Nederland I «• tBS (2019)

22

Werkverlies brengt een groot risico op armoede met zich mee voor mensen met een flexibel contract. Werknemers met een nietwesterse migratieachtergrond, laag opgeleide mensen en mensen met een arbeidsbeperking zijn hierbij oververtegenwoordigd. (SCP4)

1 uil llll —-

1 2

Koop

Sociale huur

Particuliere huur

De corporatiesector werd in de afgelopen decennia kleiner, terwijl de particuliere huursector groeide. De woonquote (woonlasten t.o.v. inkomen) is vaak veel hoger bij particuliere huur dan bij sociale huur. (CBS8)

coronamaatreeelen

1b I De context van financiële hulpverlening - trends en ontwikkelingen

Druk op bestaanszekerheid heeft ongewenste sociale en

financiële gevolgen Meer Nederlanders in de bijstand

Groeiende groep afhankelijk van hulp voedselbanken

Aantal personen met een bijstandsuitkering’

600D00 Aantal door voedselbanken geholpen huishoudens*

400000

©•

40 000 30.000

200000

2 0 000 10.000

Tussen 2009-2016 nam het aantal mensen in de bijstand jaarlijks toe, /

/

bijstand

financiële

Het aantal mensen dat een beroep doet op voedselbanken is

met ruim 160 duizend personen. Tussen eind 2016 en eind 2019 was

er elk jaar een daling. In 2020 was er w«^<ïn ier een toename. <oen3|™0^O Vooral ca'Si) .Anoorpn Hnt was de toename het sterkst in 2020. (CBb ) onder jongeren (tot 27) was de toename

problemen

Maatschappelijke gevolgen

door de jaren heen gestegen van 20.000 naar 37.500 huishoudens: een stijging van 88%. (Voedselbanken Nederland )

Groeiende groep daklozen Aantal daklozen*

Toename incidenten met verwarde personen

o

Aantal incidenten’

74.925

83.602

90.605

S9.S94

iiill

VERWARDE PERSONEN

2018 2017 2016 2015 2014 hulp nodig hebben omdat zij mensen met gedrag zien dat

«nde mate “ de ........... politie omdat er ^hemao;;... ’l'i)^zün. » Terwij! soort meldingen vaak met gaan ___ ::l dit U:* m dat Xlast gevend, crimineel of gevaarlijk is. Het gaat geen 3'

Voedselbanken Nederland (20201 I 2 CBS en

(20211 I 3

(llllllllllel

dakloosheid op 1 januari 2020 telde Nederland naar schatting ruim 36 duizend dakiozen. De^remange stijging, tot 39 duizend in 2018. -ijkthiegnee

x— s | •. ,

over gedrag om kwetsbare mensen, die d.e de de grip grip op op hun hun leven leven.dreigen ?-erhezen te verliezen en die gewoon goede, passende hulp nodig hebben. (PoliOe.nl )

1

50 000 40.000 30.000 20.000 10.000

Politie.nl (20191 I 4. «SjLZO^j

inflatie, Gevolgen van de coronacrisis, i.inouc energieprijzen en oorlog in Oekraïne zu||en deze ontwikkelingen versterken

tot stilstand gekomen. Er waren vooral minder jonge daklozen. Cijfers tot «Ustandj^ be5ch.kbaar Ruim g op de 10 daklozen Is man van 2019 w< verhouding vaak te vinden in één van de vier grote Daklozen zijn naar steden. (CBS-)

23

■

L *

j k k

kƒ

24

Hoofdstuk 2

De hulpvrager in beeld Problemen op meerdere leefgebieden concentreren zich bij doelgroep met specifieke kenmerken

25

2 I De hulpvrager in beeld

Een deel van de kwetsbare groep komt daadwerkelijk in zware financiële problemen, maar lang niet iedereen meldt zich Financiële hulpverlening voor mensen met schulden 1,4 miljoen huishoudens met schulden Er is veel onderzoek gedaan naar de omvang van financiële problemen in Nederland, maar er

Preventie

Vroegsignalering

Schuldhulp

is nog geen eenduidige definitie en data van de verschillende groepen. We gebruiken daarom

verschillende bronnen. Uit onderzoek van Deloitte (2021) blijkt dat 25% van de huishoudens in Nederland financieel kwetsbaar is.’ In 2018 had een op de vijf huishoudens in Nederland volgens

Nibud te maken met lichte (800.000) of ernstige (550.000) betalingsachterstanden? In 2020 waren er volgens het CBS ca. 615.000 huishoudens met geregistreerde problematische schulden?

Kwetsbare groep

met verhoogde kans op schulden

Risicovolle schulden

Problematische Ongeveer 80.000 personen melden zich

schulden

Van de groep met problematische schulden melden zich 78.000 - 85.000 personen per jaar voor

financiële hulpverlening? Het is al langer bekend dat door schaamte en stress veel mensen lang wachten met het zoeken naar hulp (gemiddeld min. 5 jaar). Ook positieve emoties kunnen een

drempel vormen, zoals we zien in het participatieve videoproject. Bijvoorbeeld wanneer mensen

~2.000.000

~ 800.000

~ 600.000

huishoudens1

huishoudens2

huishoudens2-3

hopen dat ze het zelf kunnen oplossen of dat tijden vanzelf beter worden.

Lang niet alle hulpvragers bereiken een schuldregeling Niet alle hulpvragers stromen door naar een minnelijke of wettelijke schuldregeling. Tussen

de 4o%-6o% stopt met het traject voordat een regeling getroffen kan worden? Ook tijdens de schuldregeling vindt uitval plaats.6 Het voorkomen van uitval is al langere tijd een belangrijk thema binnen financiële hulpverleningsorganisaties.

~ 80.000 personen per jaar melden zich voor financiële hulp bij leden van de NWK4

1

Qploitte ƒ2021). In balans | 2 Nibud 12019). F.nanciële problemen 2018 I 3. CK. SthvItftnorgWtniirtiek 10 0«elll I «

NWK Jaarverslag 2020 | 5 Puroose en Schouders Eronder {20191 Gemeenten zetten de Schouders Eronder

2016 6 In 2016 werd 92% van de schuldsaneringstraiecten met succes afgerond, tegen 51% bij schuldbemiddeling. NWKlalarverslae i

26

2 I De hulpvrager in beeld

Alleenstaanden, lager opgeleiden en lage inkomens zijn over­ vertegenwoordigd in de groep met problematische schulden Veel hulpvragers uit dit onderzoek zijn alleenstaand, hebben een laag of middelbaar opleidingsniveau en een laag inkomen

Particuliere hulpvragers in het onderzoek hebben een gemiddelde schuld van € 33.000 bij 12 schuldeisers

Omvang schuldenlast

tlf

42%

58%

€ 350.000 ■ Man

■ Vrouw

€ 300.000

■ <24

F

39%

48%

7%

■ 24 t/m 44 jaar

6%

■ 45 T/M 64 jaar

■ 65+

€ 250.000

€ 200.000

€ 150.000

93%

Laag of middelbaar opleidingsniveau

87%

Inkomen onder minimumloon

€ 100.000 € 50.000

€0

60%

Met een uitkering

Niet alle schulden altijd in beeld bij aanvang van hulpverlening De gemiddelde schuld van de groep na akkoord schuldregeling (T2+T3) is € 33.000. Dit ligt iets

t

77%

Alleenstaand

lager dan de cijfers van, dp de nv NWK VK uit 2020 (€ 38.000). De gemiddelde gemeten schuld van de

schulden pas later tijdens het traject in volle omvang in beeld komen.

tl

53%

Met kinderen

27

2 I De hulpvrager in beeld

Hulpvragers hebben behalve schulden ook vaak problemen op andere leefgebieden Meest voorkomende problemen naast schulden: geen betaald werk, gezondheidsproblemen en een klein netwerk om op terug te vallen Naast schulden hebben veel hulpvragers ook andere problemen De meeste hulpvragers ervaren zware tot lichte problemen

Problematiek particuliere hulpvragers

op meerdere leefgebieden. Naast schulden worden het

100%

niet hebben van werk en gezondheidsproblematiek veel

genoemd. Veel hulpvragers hebben ook geen of een beperkt

sociaal netwerk waarop ze kunnen terugvallen.

63%

61%

Oorzaak en gevolg lopen hier vaak door elkaar. Bijvoorbeeld:

schulden veroorzaken vaak stress en hebben impact op 41%

■ ■

Problematische Werk schulden

Geestelijke Sociaal gezondheid netwerk

39%

I

zowel fysieke als geestelijke gezondheid. De stress kan er

34%

tegelijkertijd voor zorgen dat mensen verder in de problemen

komen, bijvoorbeeld wanneer ze belangrijke beslissingen

20%

16%

uitstellen. 9%

Gezins- Verslaving Huisvesting Criminaliteit Fysieke gezondheid stabiliteit

r/

“Ik was in die tijd heel erg ziek. Ik ben mijn baan verloren. Ik heb kinderopvangtoeslag moeten

terugbetalen. En ik zag ook wel in dat ik dus niet

zelf die schulden zou kunnen oplossen." Hulpvrager filmproject

28

Hoofdstuk 3

Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager Financiële hulpverlening zorgt voor optelsom van opvallende verbeteringen over meerdere leefgebieden

29

___

Naam: Rol:

Rianda Kelder Schuldhulpverlener bij Gemeente Hollands Kroon

4

"Ik vind het heel jammer dat mensen in deze tijd toch nog vaak worden gezien als schuldig als je schulden hebt. Maar het kan

echt iedereen overkomen, iedereen."

"Je komt bij mensen die totaal geen uitweg meer zien. Ze weten niet meer wat ze moeten doen en jij komt daar en je ziet gewoon dat mensen hun masker af doen en zich helemaal overgeven. En die hand die ik ze dan reik, dat ze die pakken en meegaan op reis naar een schuldenvrij leven. [...] Zo sprak ik laatst een vrouw die ik jaren terug heb geholpen. Zij gaf ook aan: de dag voordat jij kwam ben ik weggelopen. Op zoek naar een plek waar ik zelfmoord kon plegen. En ze zei gewoon letterlijk tegen mij: als jij er niet was geweest had ik dat gewoon gedaan."

F

«r r

r J>. .4

ft J*.ft F h

30

'

'•'1

Naam:

Rol:

Deborah Akkerman Hulpvrager

_____

"Ruim vijftien jaar geleden werd mijn man heel erg ziek. We kregen wel wat hulp, maar heel veel kosten werden niet vergoed. Zo zijn we er een beetje in gerold. We konden steeds nét ons hoofd boven water houden. Mijn man is afgekeurd. Ik moest volop werken en doorgaan, en op een gegeven moment liep ik toen zelf tegen een burn-out aan. En toen liep alles spaak.

$ ^5

■

"Wij zitten nog niet in het traject. De laatste puntjes moeten nog

op de i gezet worden."

"Wat schuldhulpverlening voor mij betekent is wel een stukje rust straks. [...] Je hebt best wel een hele hoop stress in je leven. Zowel mijn man als ik hebben lichamelijke en psychische klachten.

V

Als we niet naar de gemeente waren gegaan waren we over 2 a 3 jaar veel verder in de put geweest en misschien in nog

wel veel slechtere gezondheid."

■■ ï

V

O 31

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Financiële hulpverlening verbetert het leven van hulpvragers op alle leefgebieden

Significante verbetering van medium en zware problematiek tussen groepen T1-T3

21%

15%

14%

12%

11%

10%

6%

© Werk

32

Dagbestedig

6%

Verslaving

Criminaliteit

tö

$ Geestelijke gezondheid

6%

Fysieke gezondheid

Huisvesting

Gezinsstabiliteit

Sociaal netwerk

k &

//

Xa^Zeeft Xve7z" htTn de ^betering op 1^ gebied van zware tot medium problematiek

per leefgebied. De groep in Tj (derde jaar schuldregeling) staat er een stuk beter voor dan de groep in het derde jaar van de schuldregeling

Lichte verbetering lichamelijke gezondheid, verslaving en criminaliteit probleemgebieden lichamelijke gezondheid en criminaliteit ligt de verbetering een dan op andere leefgebieden. Bij de leefgebieden criminaliteit en vers'avmg hebbe stuk lager minder te maken met problematiek dan bij andere thema's, zodat er relat.ef gez en hulpvragers

Bij de

ook minder te verbeteren is. Bij lichamelijke gezondheid treedt mogelijk een 'vakant.e-effe op, zoals we toelichten op pagina 29.

uitgang huisvesting en verslaving mogelijk verklaard door voorwaarden Deel voon van hulpverlening in de ««»<««« tussen d. popubtl. op T, (start) en T, (,e jaar Er is een siop het gebied van huisvesting en verslaving.>. Dit betekent dat in de T3 ^.«ns) da. In T, populatie pop..I.tie

minder mensen zitten die bij de start van het traject huisvestings- of verslav.ngsproblemat.ek ^dden dan^n de Xlatie. De maximale verbetering op huisvesting is n procentpunt en op

vet,la.1ng6proCen.puht.1n»e.k.liikbeidza1de.e^^^ gestabiliseerde verslaving voorwaarden die T3 niet bereiken omdat stabiele huisvesting en een zijn voor toelating tot een schuldregeling. 33

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Hulpvragers in het derde jaar schuldregeling hebben 12% vaker werk Dagbesteding

Werk

Weer meedoen in de maatschappij Van de groep op T3 (3e jaar regeling) is het aantal hulpvragers

Onbekend Werk

Opleiding

o%

o%

2%

+12%* ( ---►I 40% 28%

9%

dat werk heeft 12 procentpunt hoger dan op Tf (start finanoele Onbekend 10%

11%

14%

hulpvragers nog geen inkomen uit werk.

34%

+17%* ...... ► 72%

Voldoende dagbesteding 55%

8%

hulpverlening). Maar ook in de groep op T3 heeft 51% van de

Bij dagbesteding is het verschil nog groter. De groep in het

derde jaar schuldregeling (T?) met voldoende dagbesteding

61%

is 17 procentpunt hoger dan op Ti (start hulpverlening).’

7%

Dit duidt er op dat hulpvragers ook op andere manieren weer meedoen met de maatschappij. Er is geen significante

Geen werk/ opleiding

ontwikkeling te zien in het wel of niet volgen van een

63%

63%

' 'I

Onvoldoende 25% dagbesteding

20%

9%

6%

Tl

t9

>

Geen dagbesteding

Tl

T2

T3

-16%’

opleiding.

9%

-Mijn werk was mijn passie. Ik werkte als bloembindster en decorateur. Maar dat ging op

een gegeven moment niet meer: ik kreeg een

-Ik had een eigen zaak maar die redde het niet.

burn-out. Ik weet ook niet of het ooit nog gaat

Ik kreeg een baan aangeboden via een voormalige

lukken om weer te werken, ik hoop het wel.

klant, daar werk ik nu 24 uur per week. Ik ga nu

Hulpvrager filmproject

weer solliciteren: ik wil graag fulltime werken.

Hulpvrager filmproject

?rstorend dag-nacht ritme • Significant verschil t.o.v. Tl «oldoende acvv.teiten d.e piekerig / nutte zijn en geen «, 1. Voldoende dagbesteding is gedefinieerd als: v<

36.

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Hulpvragers in het derde jaar schuldregeling ontvangen 10% minder vaak bijstand Verdieping: bijstand

Inkomen

Daling uitkeringen pas na akkoord schuldregeling Geen /onbekend

2%

Het aantal mensen dat een uitkering ontvangt is in de

o% ■

Inkomen uit werk

1%

T3 groep (3e jaar regeling) 9 procentpunt lager dan bij

de groep bij aanvang van financiële hulpverlening in Ti. 30%

-10%*

28%

Het aandeel hulpvragers dat inkomen uit werk krijgt is 8% hoger in de groep T3 dan in de groep Ti.

Opvallend genoeg stijgt het aantal mensen met een uitkering in eerste instantie: de groep Tz (rond akkoord

46% Uitkering (bijstand, UWV, 69% AOW en pensioen, studiefinanciering)

42%

71%

schuldregeling) heefteen hoger percentage hulpvragers

-9%‘ ■»

32%

met een uitkering dan de groep Ti (start hulpverlening). De verklaring hiervoor is dat een aantal mensen eerst

60%

aan een uitkering geholpen wordt om financieel stabiel

te worden, wat als voorwaarde geldt om een schuldregeling

te kunnen organiseren.

Tl

T2

T3

Tl

T2

T3

“Het is makkelijker om van een klein budget te leven dan om een schuld op je

schouders te moeten dragen." Hulpvrager filmproject

“De problemen kwamen in zicht doordat mijn partner zijn baan verloor. Zijn salaris was enorm

teruggelopen vanwege de uitkering." Hulpvrager filmproject •

Significant verschil t.o v. Tl

35

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

in het derde jaar schuldregeling hebben 9‘■-13% Hulpvragers in lichamelijke gezondheidsproblemen minder vaak geestelijke en Lichamelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid

Mogelijk vakantie-effect bij lichamelijke gezondheid Hulpvragers op Tj (3e jaar regeling) hebben minder geestehj e

3%

Onbekend

7%

6%

8%

Onbekend

► 47%

Geen problematiek

40%

Geen 56% problematiek

34%

resulteert ook in een lagere zorgvraag: de inzet van huisartsen/ POH (11 procentpunt), basis GGZ (10 procentpunt) en

48% 49%

specialistische zorg (8 procentpunt) is een stuk lager voor

hulpvragers op T3. Op lichamelijke gezondheid is het beeld minder eenduidig,

Lichte problematiek

Medium problematiek

hulpverlening). Vooral de medium problematiek is lager. Dit

I

+13%*

gezondheidsproblematiek dan de groep opTs (start financiële

29%

De zware

37%

rel Ti (akkoord regeling) als T3 (3e jaar regeling) is Maar in zow< de groep met lichte lichamelijke problematiek juist vergroot

Lichte 24% problematiek 26%

20%

ten opzichte van Ti (start hulpverlening). Mogelijk is hier

-13% 313%

Zware problematiek

problematiek is lager voor de groep op T3 dan Ti.

Kt»

Zware problematiek

T3

15%

12%

Tl

T2

-6%* 3 9%

sprake van een ‘vakantie-effect: wanneer de ergste stress

voorbij is treden lichamelijke gezondheidsklachten op. Ten opzichte van de groep op Ti (41%) is de inzet van WMO wel

13 procentpunt lager voor de groep op T3 (28%).

“Het is vreselijk om elke dag in geldzorgen te

Hulpverleners benoemen dat hulpvragers met financiële

zitten. Het doet iets met mensen. Geestelijk en

problemen vaak zorg mijden.t Dit kan te maken hebben met

lichamelijk word je gewoon veel minder stabiel.

eigen bijdragen en eigen risico’s die ze niet kunnen betalen.

Hulpverlener filmproject

Financiële hulpverlening kan er toe leiden dat hulpvragers minder vaak zorg mijden: ze worden zich bijvoorbeeld

bewuster van fysieke klachten en/of hebben weer tijd en

‘je kropt het maar op. Je gezond­ heid wordt er ook niet beter van... • Significant verschil t o v Tl 1 Werksessie met 15 hulpverh ners. 17 februari 2022

36

het gaat ook in je koppie zitten." Hulpvrager filmproject

geld om hulp te zoeken voor fysieke klachten.

3 | Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

het derde jaar schuldregeling hebben vaker

Hulpvragers in stabiele huisvesting

Verdieping: instabiele huisvesting

Forse afname instabiele huisvesting

Huisvesting

Het aantal hulpvragers meteen instabielewoons.tuatie

0%

Onbekend

is maximaal n procentpunt lager in de groepT^e jaar regeling) dan in de groep Ti (start financiële hulpverlening).

o%

1%

OnderinstabielehuisvestingvalfgeenhuisvesUng’

+12%* ►I 96%

(dakloos), ‘noodopvang' (bijv. Leger des Heils), 'bij famibe / -11%*

Stabiel 84% (zelfstandig / thuiswonend)

Bij familie / bekenden

84%

8%

bekenden'. Hoewel mensen soms uit eigen keuze bewust b j

komt het vaak voor dat men dit familie of bekenden wonen doet vanwege financiële problematiek. 9%

in alle drie de varianten is een verbetering te zien tussen

Noodopvang B Geen huisvesting

Begeleid Instabiel

12%

Tl

10%

T2

1%~

T3

2%

1%

1%

3%

de groepen op Ti en Tg. ondanks de huidige dat de samenstelling van de groepen T, en Tj s.gn.ficant Xhilkn’óp het gebied van ■huisvesting wordt een een deel M * •• 3 wordt

deze verbetering mogelijk verklaard door uitval van van

Tl

T3

huisvestingssituatie. „Vla^3 met een instabiele huisvestingssituatie, hulpvragers .gelijk heeft de vooruitgang ook te maken met het Moj speciale crisistraject dat veel gemeenten bieden wanneer er sprake is van dreiging tot huisuitzettmg.

"Ons huis is ons destijds ontnomen. Ik

heb toen een tijdje met de kinderen in een

opvanghuis gewoond. Daarna heb ik weer een huisje gekregen via de gemeente. Hulpvrager filmproject

10e Metting brengt veel stress met zich ^ Meni “Een dreigende huisuii ^s dat de huur niet betalen niet de handigste .et is. Dot maakt dan ineens( 'in het hulpverleningstraject de juiste beslissingen gaan nemen.

Hulpverlener filmproject 37 Significant verschil t o.

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

het derde jaar schuldregeling hebben vaker Hulpvragers in sterker sociaal netwerk stabiele gezinssituatie en een een Sociaal netwerk

Gezinsstabiliteit

Stabielere thuissituatie en sterker sociaal netwerk Het percentage hulpvragers met een instabiele of redelijk

Onbekend

Onbekend

24%

22%

25%

6%

5%

stabiele gezinssituatie is in totaal 14 procentpunt lager bij stabiele 1 de groep in T? (je jaar regeling) dan in Ti (start financ.ele

+7%*

Sterk netwerk 10%

hulpverlening). Dit effect lijkt vrij snel op te treden, omdat ook in de Tz groep (bij akkoord schuldregeling) al een e- daling

zichtbaar is. De inzet van jeugdzorg is op Tj (3%)

Voldoende netwerk

60%

Stabiel

4 procentpunt lager dan op Ti (7%).

41%

Onder een instabiele gezinssituatie valt ‘geweld in huiselijke ,g', 'verwaarlozing', 'mishandeling'. Onder redelijk stab.ele ^^v^lationele problemen in huishouden’

Gering netwerk 35%

35% 29%

Redelijk stabiel

-9%‘

Instabiel

Tl

►

•

Geen netwerk

___

-----

2%

2%

T2

T3

6%

6%

Tl

T2

-j’ ■

en 'spanning in huwelijk’. Ook het sociale netwerk is voor de groep Tj sterk verbeterd

t 2%

T3

opzichte van de Ti groep. Het is een bekend fenomeen ten opzichte van ae 11 --------dat veel hulpvragers in een isolement raken door schaamte of simpelweg geen geld meer hebben om om soc.ale activiteiten te

ondernemen.

“We zijn in die periode gescheiden. Ik denk dat we er niet gehjkwaard.g m

Ik wilde het verleden het verleden laten en knokken voor de toekomst.

stonden.

Maar mijn partner had heel veel moeite met omschakelen.’

Hulpvrager filmproject

“Als je er zelf niet over kan praten, wordt

de afstand steeds groter naar anderen toe. Als je het niet meer durft te bespreken,

ontstaat er een verwijdering." Hulpvrager filmproject

Significant verschil t.o v

38

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

12% verslaving in derde jaar 18% minder criminaliteit en aan financiële hulp schuldregeling, niet volledig toe te wijzen ■ •

Criminaliteit

Minder criminaliteit en verslaving, uitval kan een

Verslaving

rol spelen Onbekend

6%

8%

6%

In de groep op T3 (3e jaar regeling) hebben minder mmder hulpvragers te maken met criminaliteit dan de groep op Ti

Onbekend 12%

(aanvang van de financiële hulpverlening). Ook het aantal

<i.r’ k ■-r'i + 18%

85%

87%

►lS3

(problematische) verslaving is lager dan in de groep Ti De inzet van verslavingszorg is op T3 o%, tegen 8% op Ti.

Geen crimineel 73% gedrag

78%

hulpvragersindegroepT3dattemakenheeftmeteen

Hierbij moet worden opgemerkt dat mensen met problemen

Niet aanwezig 69%

op het gebied van criminaliteit of verslaving mogelijk eerder

Risico crimineel gedrag

Lichte problematiek 14%

Problematisch

6%

Tl

-69 13%

8%

3% T2

licht crimineel gedrag

12% 7% 9%

Tl

-8%’ g 4%

,et de hulpverlening. Statistisch gezien vallen stoppen mi ---im ze te kunnen de groepen Ti en T3 binnen de marges oi vergelijken. Maar het valt niet uit te sluiten dat uitval wel een vergelijken. Maar I.».--------, . . ■ rol speelt bij de verschillen tussen groep T3 en Ti (crimineel

gedrag komt bijvoorbeeld vaker voor bij de jongere ikspopulatie, en in deze groep is de uitval ook iets onderzoel r r . , ___ _I::L deel van de hulpvragers is dus mogelijk gestopt, hoger). Een deel is daadwerkelijk gebaat bij de hulpverlening en en een <— verbetert daardoor op deze leefgebieden.

“Tijdens het traject zie ik vaak we/ een terugval.

Maar het valt op dat de terugval minder lang duurt, dat men sneller hulp zoekt en dat men sneller het

goede leven weer oppakt. Dat komt omdat er iemand op de achtergrond is.

Hulpverlener filmproject

“Criminaliteit komt vaker voor bij schulden. Je gaat ook wegen zoeken die het daglicht niet kunnen verdragen. Vaak gaat het zoeken die beter in de schuldsanering omdat er (financiële) rust is.

Hulpverlener filmproject

39 • Significant verschil t.o v Tl

V

B

1

k Bk

k

L k

j

Hoofdstuk 4

OH

Effect op jongeren en ondernemers Jongeren, ondernemers en zzp'ers wijken af van (oudere) particulieren wat vraagt om doelgroepbenadermg 11

41

-9. Naam: Rol:

Edith van Dijk Wsnp bewindvoerder bij Kredietbank Nederland

"Schuldhulpverlening, daar zou ikk eeen ander woord van l_ Het woordje 'schuld' willen maken-, schulddienstverlening vind ik al lastig. Ik vind met dat lemarnd met schulden schuldig is. Iedereen heeft zijn eigen verhaal. En dan het

woord'hulpverlening'. (■' i delijk moet de schuldenaar het toch zelf doen. i maar uitein mens Anderzijds zijn wij natuurlijk gewoon mensen, en de de.mens helpt de medemens. Het menselijke aspect is in mgn helpt de medemens beleving echt van het allergrootste belang.

1

o

o i

maar na vele jaren problemen, "Mensen die na 3 jaar Wsnp ontzettend blij. En voUedig -huWenvr^^zi^ltijd k daar doe ik het voor, hoort en leest de emotie. Het doet wat of een telefoontje. Je unu.o vU,i de schone lei binnenkomt is er met ze. Als het vonnis van Het blijft tot het laatste moment spannend zo'n opluchting. I voor mensen.

42

I

■

*1

Naam-. Rol;

Keoma van Dijk Hulpvrager

het werk, alles ging gewoon

goed. Toen kreeg ik last van verloor mijn betaalde niet al mijn rekeningen enook Xd^k^^e^'B^sUng^ni nog mijn niets meer ‘ ‘ ‘

g{.

_

baan. I— Kinderopvangtoeslag terug.

455 ♦ f»A'■»

'

'l

VB

ï ’J.i!! >AJ > v'.x'pz | <51 -4

iddels een soort van uit. Ik heb een schone lei "Ik ben er inmi------> van de KinderopvangtoeslagMaar omdat ik ook gedupeerde het tóch wat langer. Maar goed, het voelt affaire ben. duurde I heel bevrijdend. Onofficieel gezegd heb Meen voor mijl------. niemand meer wat af te schulden meer. Dus ik hoef aan niks moet betalen zijn mijn huidige betalen. Het enige wat ik nog i-----rekeningen."

C1i ik denk ook voor vele anderen "Voor mij waren die schulden, en Gekmakend. Je verliest gewoon jeze ... heel depressief makend. r.ccr ( te verstoppen of te of weg te gooien. gooien. Ik Nu hoef ik geen brieven meer is de waarde van schuldhulpverlening leef nu weer. En voor mij is — dan ook-, alles. Ja, alles."

Aa | Effecten van financiële hulp op jongeren

Jongeren hebben betere uitgangspositie * maar kampen vaker en criminaliteit met problematiek bij huisvesting, gezin (18-34 jr) hebben betere aanvangspositie dan Jongeren 1, gezinsstabiliteit en criminaliteit ouderen behalve op wonen

De startpositie van jongeren

(18-34 jr) is over het algemeen gunstiger dan die

van ouderen

Niet-zelfstandige

Gezinsstabiliteit

huisvesting

Criminaliteit 7%

5%

15%

34%

De gemiddelde voor ouderen" On.rbü moet «el genoemd «orden d« |ong.,en nok minder

tegen € 33.000,isjaren hebben gehad om schulden op te bouwen. leveni Bij aanvang van I

6% 66%

45%

ze vaker een goede lichamelijke gezondheid

een|

(+29%). Jongerei

79%

K3

9%

37%

Wel meer problemen met wonen

5%

2%

14%

29%

7%

3%

2%

1% 2%

Ouderen

Jongeren

■ Thuiswonend

Bij familie

■ Begeleid wonen ■ Geen huisvesting

25%

11%

Jongeren

■ Onbekend ■ Stabiel

■ Redelijk stabiel • instabiel

..

J

g

15% (+12%) of lopen ze daar een risico op (+?*)•

10% 4% Ouderen

Vergeleken met ouderen wonen1 m.

gezinsstabiliteit en criminaliteit

3% Ouderen

Jongeren

■ Onbekend ■ Geen crimineel

■ Risico ■ Licht crimineel

. _ —. met. name de groep‘hpOPIPlO ^e.eid stabie|e

F Al

«

5

F

■

!’! 4

1

Al \

45

Aa | Effecten van financiële hulp op jongeren

minder goed in het reguliere traject en zijn

Jongeren passen gebaat bij een specifieke aanpak Jongeren (18-34 jr) lijken vaker te stoppen met reguliere financiële hulpverlening

moeilijker in balans te brengen zijn vallen relatief Omdat inkomsten en uitgaven

veel jongeren uit

er 2j% minder jongeren (18-34 jr) in de groep dan op Tt

Op Tj (je jaar schuldregeling) zijn

dat het vooral moelijker is om de voor

schuldregeling. Hulpverleners geven hiervoor de volgende verklaringen’; Tl: aanvraag hulp

12%

19%

18%

36%

12% 39<

een

levensstijl aan te passen of onder beschermingsbewind gesteld zijn minder snel bereid om in budgetbeheer 2. Jongeren: ,

T2: akkoord schuldregeling

23%

27%

9%

19%

16%

7%|

te worden

,. jogelijk dat door de coronacrisis (bijvoorbeel

i -14%

T3: 3e jaar schuldregeling |3%

22%

meer jongeren zich hebben gemeld voor

25%

23%

19%

8%

schuldhulpverlening waardoor er in de Ti groep meer

jongeren zitten. erb,hmvee|m,„d

Volgens hulpverleners van

■ 18-24 «25- 34 «35-44

■ 45 - 54 «55- 64 ■ 65+ saneringskredieten veel minder stukken hoeven aan te leveren.

1. werksessie met 15 hulpverleners, 17 februari 2022

46

Aa I Effecten van financiële hulp op jongeren

Jongeren die wel akkoord schuldregelingI bereiken verbeteren criminaliteit relatief het meest op gezinsstabiliteit en < eren (18-34 jr) boeken vooral meer vooruitgang op Jongeren leefdomeinen criminaliteit en gezinsstabiliteit

Verbetering van medium en zware

startsituatie minder gunstig was Vergeleken mi werk, inkomen en huisvesting. Jongeren

problematiek tussen groepen T1-T3 M Jongeren ■I Ouderen

meer vooruitgang mogelijk is.

Minder «.ruling dan ouderen op ieefdomelnen „aar startsituatie gunstige,

22% 20% ■

19%

18%*

16%

15%’

13%*

14%

13%

n 11%’

10%*

// / z z <ƒ z .«■

ouderen. Hulpverleners benoemen dat dit moge ij de GGZ. De lichamelijke gezondheid van jongeren is bq start veel de GGZ. De-----minder verbetering mogelijk is. (+29%), waardoor er