Nr. 12 PZH Groeiagenda-Versnellingsprogramma 2025

VERSNELLINGSPROGRAMMA

Groeiagenda Zuid-Holland

Focus op realisatie, randvoorwaarden en resultaat!

Inhoudsopgave

Voorwoord

Voorwoord

3

Aanleiding en managementsamenvatting

6

1. Status Groeiagenda en aanleiding Versnellingsprogramma

8

1.1. Impressie van succesvolle triple helix allianties en projecten

8

1.2 Veranderende geopolitieke context

10

1.3 Tandje erbij voor realisatie van de Groeiagenda

11

1.4 Noodzaak en aanpak Versnellingsprogramma

12

2. Partners Groeiagenda geconfronteerd met hardnekkige knelpunten

14

2.1 Stikstofproblematiek zet vooruitgang Nederland op pauze

14

2.2 Tekort aan talent beperkt innovatiekracht en realisatie opgaven

15

2.3 Beschikbaarheid elektriciteit zet rem op groei bedrijven en verduurzaming

16

2.4 Schaarse ruimte voor bedrijvigheid vraagt om gerichte keuzes en actieve regie

18

2.5 Naast eigen inzet Rijk en Europa aanspreken op aanpak knelpunten

19

3. Kansen voor vernieuwen, verduurzamen & versterken van de economie

20

3.1 Europese en nationale focus op R&D, strategische autonomie en veiligheid

20

3.2 Zuid-Hollandse clusters cruciaal voor strategische autonomie

22

3.3 Grip op grondstoffen en verduurzaming van de industrie

23

3.4 Startups door laten groeien naar scale-ups en tech-kampioenen

23

3.5 Bundelen van middelen in een meerjarige financieringsaanpak

23

4. Actielijnen om weer versnelling te brengen

26

4.1 Focus op realisatie, randvoorwaarden, resultaat!

26

4.2 Actielijn 1: Gezamenlijk nationaal en Europees beleid de juiste kant op sturen

27

4.3 Actielijn 2: Ontwikkelen en realiseren van investeringsvoorstellen met impact

29

4.4 Actielijn 3: Organisatie van de samenwerking optimaliseren

30

4.5 Tot slot

32

Met veel trots presenteren wij u het Versnellingsprogramma Zuid-Holland, een initiatief dat de gezamenlijke kracht en het innovatieve vermogen van onze prachtige regio Zuid-Holland weerspiegelt. Zuid-Holland, een regio met 3,8 miljoen inwoners en meer dan 500.000 ondernemingen, draagt maar liefst 21% bij aan het Bruto Nationaal Product. Met drie universiteiten, twee Universitair Medische Centra, diverse kennisinstellingen, vier hogescholen en negen mbo-instellingen, is Zuid-Holland zonder twijfel de meest kennisintensieve regio van Nederland. Daarnaast biedt onze regio onderdak aan talloze startups en scale-ups en beschikken wij over innovatieclusters van wereldklasse. De haven van Rotterdam, de grootste van Europa, fungeert als toegangspoort voor Noordwest-Europa en als knooppunt voor energie- en grondstoffen. In de regionale Groeiagenda hebben we onze ambities vastgesteld. Het Versnellingsprogramma beoogt om een geactualiseerde actie-agenda te verbinden aan deze ambities, zowel op regionaal, nationaal en op Europees niveau. Juist als we de krachten en de diversiteit van de regio omarmen en goed weten te bundelen, kunnen we sterke proposities van de grond krijgen, onze lobby inzetten om doorbraken te realiseren en partijen uit diverse sectoren met elkaar verbinden.

Want laten we eerlijk zijn, voor de grote transities die er voorliggen, hebben we alle kennis, ondernemerschap, daadkracht en de juiste infrastructuur in en voor de regio nodig. De totstandkoming van het Versnellingsprogramma is dan ook niet over één nacht ijs gegaan. Er is met circa 90 verschillende partijen gesproken, waaronder vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven, onderwijs- en kennisinstellingen en overheden. De waardevolle input en de openheid en bereidheid tot samenwerking die wij tijdens deze gesprekken hebben ervaren, vormen de basis voor het succes van dit programma. Het sterkt ons in de overtuiging dat wij samen meer kunnen bereiken dan alleen. Wij willen dan ook onze oprechte dank uitspreken aan iedereen die heeft bijgedragen aan het Versnellingsprogramma, door input te leveren, mee te denken, te reflecteren en knelpunten bloot te leggen. Dankzij jullie inzet en betrokkenheid hebben wij een programma kunnen samenstellen dat het perspectief van de gehele regio weerspiegelt en richting geeft aan onze gezamenlijke toekomst. Samen zetten we koers naar een veerkrachtig, innovatief en duurzaam Zuid-Holland.

Meindert Stolk, gedeputeerde provincie Zuid-Holland & Femke Brenninkmeijer, voorzitter EBZ

3

De volgende partijen onderschrijven het Versnellings­programma Groeiagenda Zuid-Holland

ROT TERDAM

MARITIME BOARD

Aanleiding en managementsamenvatting

De opgaven waarvoor Zuid-Holland staat, zijn

Zuid-Holland speelt een sleutelrol in nationale

en complexer geworden. Enerzijds biedt Zuid-

opgaven als de energietransitie, woningbouw en

Holland als meest kennisintensieve regio van

productiviteitsgroei. Tegelijkertijd kampt de regio met

Nederland grote kansen om als kraamkamer te

uitdagingen als achterblijvende economische groei,

dienen voor pioniers. Anderzijds geven bedrijven,

versnipperde samenwerking en kwetsbaarheden in

overheden en kennisinstellingen aan dat ze worden

de economische structuur en brede welvaart. Met

geconfronteerd met hardnekkige knelpunten zoals

de Groeiagenda Zuid-Holland, gelanceerd in 2021,

stikstofbeperkingen, personeelstekorten, netcongestie,

heeft de regio grote successen geboekt. De urgentie

trage vergunningverlening en schaarste aan ruimte.

om stappen te blijven zetten is onverminderd groot.

Onzeker beleid en bezuinigingen op innovatie en

Geopolitieke onzekerheden, een verslechterend

onderwijs vanuit het Rijk zorgen voor afwachtend

nationaal investeringsklimaat en nationale

gedrag en vertraging in cruciale investeringen. Het

bezuinigingen maken extra inzet noodzakelijk om

gevolg is dat projecten die nodig zijn voor de realisatie

realisatie van Groeiagenda ambities voor 2030 in zicht

van de ambities van de Groeiagenda steeds moeilijker

te houden.

van de grond komen.

In de vergadering van de Economic Board

Zonder extra actie dreigt de realisatie van ambities

Zuid-Holland (EBZ) van december 2024 werd

achter de horizon te verdwijnen terwijl de ambities

geconcludeerd dat behoefte is aan een concrete actie-

nog steeds door alle betrokkenen worden gesteund.

en implementatieagenda: het Versnellingsprogramma

Gelukkig dienen ook nieuwe kansen zich aan,

Zuid-Holland. Dit programma moet zorgen voor

vanuit bijvoorbeeld de Nationale Technologie

hernieuwd commitment van de partners in het

Strategie, het 3% R&D actieplan en Defensie. Ook het

zelf oplossen van knelpunten, in de gezamenlijke

Competitiveness Compass, de economische koers

belangenbehartiging richting het Rijk en de EU om

van de EU van 2028 tot 2034, biedt mogelijkheden.

belangrijke randvoorwaarden voor investeringen op

Die willen we door een gezamenlijke inzet verzilveren.

orde te brengen en in het samen inspelen op (nieuwe)

De grootste kans zit echter in de kracht van de

kansen.

samenwerkende partijen. Daarmee kunnen we

Aanleiding

Actielijn 1: Gezamenlijk nationaal en Europees beleid de juiste kant op sturen

sinds 2021 alleen maar urgenter, internationaler

Op korte termijn is het belangrijk dat we werken aan het op orde brengen van de randvoorwaarden voor (versnelde) realisatie. Waar mogelijk lossen we de knelpunten op eigen kracht op. We zijn echter in sterke mate afhankelijk van doorbraken op nationaal niveau. De aankomende verkiezingen en vorming van een nieuw kabinet benutten we om die tot stand te brengen. Ook de koers van de nieuwe Europese Commissie biedt kansen, waarbij we de sterke positie van regionale organisaties en bestuurders nog beter kunnen benutten.

Actielijn 2: Ontwikkelen en realiseren van investeringsvoorstellen met impact Zuid-Holland is sterk in het ontwikkelen van strategische triple helix allianties en projecten met landelijke en zelfs Europese uitstraling en impact. Tal van nieuwe programma’s bieden kansen op financiering. We moeten nu al werken aan een set van initiatieven die de meeste impact hebben op de ambities van de Groeiagenda, die klaar staan als “de loketten openen”.

clusters die bijdragen aan strategische autonomie en De EBZ en de provincie Zuid-Holland hebben het

innovatieve waardeketens versterken en het aantal

voortouw genomen om dit Versnellingsprogramma

innovatieve startups dat doorgroeit tot scale-ups en

samen met de partners van de Groeiagenda vorm te

zelfs nieuwe tech-kampioenen vergroten.

Actielijn 3: Organisatie van de samenwerking optimaliseren

geven. Managementsamenvatting Versnellingsprogramma

Een terugkomende rode draad in de verschillende gesprekken die we hebben gevoerd en de

De Groeiagenda Zuid-Holland is onze regionale

documenten die we hebben geanalyseerd was het

economische agenda om toe te werken naar een

op orde brengen van de randvoorwaarden en dat

innovatieve en duurzame toekomst. Sinds de lancering

er een focus moet komen op realisatie. Zo kunnen

in 2021 hebben we al indrukwekkende stappen

we concrete resultaten boeken. Vanuit deze twee

gezet, maar de uitdagingen zijn concreter dan ooit.

hoofdpunten hebben we dus actie te ondernemen en

Onze samenwerking heeft geleid tot baanbrekende

zien we de volgende drie actielijnen:

projecten zoals Quantum Delta NL, Biotech Booster en Groenvermogen NL. Ook hebben diverse startups en scale-ups forse groei laten zien, zoals Leyden Labs, Orange Quantum Systems en Nearfield Instruments. Met deze projecten en bedrijven worden forse bijdragen geleverd aan nationale en Europese doelen op het gebied van klimaat, woningbouw, bereikbaarheid, human capital en economische vernieuwing.

Het Versnellingsprogramma wordt ondersteund door meer dan 90 partners. Het Algemeen Bestuur van de EBZ is bestuurlijk eigenaar, terwijl het team EBZ en het team Groeiagenda van de provincie de coördinatie van de uitvoering op zich nemen. Er zijn verschillende werkgroepen, zoals Public Affairs, Communicatie, Proposities, Monitoring en Bijeenkomsten, om de samenwerking te versterken en versnippering van inzet te voorkomen. Het doel is om gezamenlijke profilering en prioritering te verbeteren door overzicht en inzicht te bieden, initiatieven te verbinden en aan te jagen. We vragen bedrijven, kennisinstellingen en overheden om het Versnellingsprogramma te onderschrijven. We willen afspraken maken met de huidige en nieuwe partners om zich te committeren door een actieve bijdrage, zodat we gezamenlijk direct aan de slag kunnen met het verder versterken, verduurzamen en vernieuwen van de Zuid-Hollandse economie.

6

7

van onze innovatie-infrastructuur die het innovatieve

tuinbouw en haven. De AI-hub Zuid-Holland

mkb de middelen en voorwaarden biedt om te blijven

richt zich op kennisontwikkeling, innovatie en AI-

innoveren.

toepassingen. In fieldlabs als RoboHouse, Do IoT, Duurzaamheidsfabriek en The Green Village worden

Een voorbeeld is de totstandkoming van het

innovatieve technologieën toegepast en getest in de

programma Quantum Delta NL. Delft, als een van

praktijk.

de kernlocaties, speelt hierin een cruciale rol. Het

1. Status Groeiagenda en aanleiding De Groeiagenda Zuid-Holland, die in 2021 is gelanceerd, werd vanaf het begin breed gedragen: ruim 80 partijen – bedrijven, overheden en kennisinstellingen – schaarden zich achter de gezamenlijke ambitie en committeerden zich aan langdurige samenwerking. Aanleiding was de constatering dat Zuid-Holland, ondanks haar grote economische potentieel, ten opzichte van vergelijkbare (Europese) grootstedelijke regio’s achterbleef in onder andere arbeidsproductiviteit, investeringen in innovatie en brede welvaart.

programma brengt universiteiten, bedrijven en

Een ander voorbeeld is het programma Biotech

publieke instellingen samen om een leidende rol te

Booster, eveneens gehonoreerd binnen het NGF. Dit

spelen in de ontwikkeling van quantumtechnologie.

initiatief richt zich op het versnellen van valorisatie

Dit draagt bij aan technologische innovatie én aan de

binnen de biotechnologie — met een belangrijke rol

ontwikkeling van een nieuw ecosysteem van startups,

voor het Leiden Bio Science Park, een ecosysteem

talent en internationale samenwerking. Dit hebben we

waarin universiteiten, medische centra, startups en

mede kunnen realiseren door de ruim €615 miljoen

grote farmaceutische bedrijven nauw samenwerken.

aan financiering dat via het NGF binnen is gekomen.

Hier ontstaan spin-offs en onderzoekstrajecten die concrete toepassingen opleveren op het gebied van

Zo is er ook het landelijke programma

gezondheid, voedselzekerheid en duurzaamheid.

NXTGEN Hightech, waarin Zuid-Holland met zijn

De Biotech Campus Delft biedt sterke expertise

sterke hightech cluster een prominente positie

in industriële biotechnologie. Bij Planet-B.io zijn

inneemt. Binnen dit programma werken bedrijven,

momenteel 28 start-ups gevestigd die werken aan

kennisinstellingen en publieke partijen samen aan

innovaties op het gebied van duurzame eiwitbronnen,

de ontwikkeling van innovatieve hightechsystemen

circulaire chemie en biobased grondstoffen.

en -componenten die onmisbaar zijn voor

Innovaties die daarna op pilot schaal getest worden

maatschappelijke transities, zoals energietransitie,

op de locaties van Plant One. Hierna is de weg vrij voor

gezondheid en duurzame mobiliteit. Door deze

(grootschalige) productie.

samenwerking ontstaan nieuwe kansen voor

De analyse van de problematiek en de voorgestelde

Ook zijn regionale partners betrokken bij NGF-

gestimuleerd en versterken we onze internationale

projecten als Circulaire plastics NL en Biobased

concurrentiepositie. Met de €450 miljoen aan NGF-

circulair, gericht op het realiseren van een nieuwe

tot een Versnellingsprogramma – want onze ambities

financiering die hiervoor beschikbaar is gesteld,

bedrijfstak voor gerecycleerde en bio-gebaseerde

aanpak is onder meer onderschreven door de OESO.

blijven onverminderd overeind.

kunnen we dit ecosysteem versneld laten groeien en

kunststof materialen en producten. Tot slot zijn ook diverse bedrijven en onderwijs- en kennisinstellingen

groei, technologische vernieuwing en het vergroten

1.1. Impressie van succesvolle triple helix allianties en projecten

impact realiseren.

regionale economie door in te zetten op duurzame

Sinds de start van de Groeiagenda heeft de regio

Manufacturing: Industriële Toepassing in Zuid-

Ook op het gebied van de energietransitie worden

zijn van relevante randvoorwaarden en het doen

Die aanpak richt zich op het versterken van de

van de brede welvaart. Dit vraagt om het op orde

actief binnen het consortium Luchtvaart in Transitie. Binnen de maakindustrie heeft SMITZH (Smart

zichtbaar geïnvesteerd in het versterken van de

Holland) geleid tot een loket voor digitalisering en

mooie stappen gemaakt. Zo is HyDelta opgericht,

van investeringen. Bedrijven staan daarbij voor het

samenwerking tussen overheden, bedrijven en

zijn een achttal stabiele en veelgebruikte fieldlabs

dat zich focust op de toepassing en opschaling

leeuwendeel van die investeringen. Zij nemen 64

kennisinstellingen, de zogenoemde triple helix. Dit

en skills-labs versterkt om (digitale) innovatie in

van waterstofinfrastructuur. Net als het NGF-

procent van klimaat gerelateerde investeringen voor

heeft geleid heeft tot diverse strategische allianties

de maakindustrie te versnellen onder de naam

project Groenvermogen sluit dit aan op de bredere

hun rekening. Van de gewenste 3% van het BNP aan

en projecten met landelijke en zelfs Europese

DigitalZH. Een voorbeeld van het succes van SMITZH

waterstofstrategie met Rotterdam als knooppunt in

onderzoek en ontwikkeling (R&D-)uitgaven moet

uitstraling. Deze paragraaf geeft hier een impressie

is RAMLAB, het eerste 3D-metaalprintlab ter wereld,

de import, productie en distributie van duurzame

het bedrijfsleven voor 2%-punt zorgen, overheid

van. Een overzicht van gerealiseerde initiatieven

gericht op de maritieme sector, dat fungeert als open

energie. Porthos, maakt grootschalige CO₂-opslag

en kennisinstellingen voor 1%-punt. Daarbij geldt

via bijvoorbeeld het Nationaal Groeifonds (NGF) is

innovatieplatform waar bedrijven experimenteren

onder de Noordzee mogelijk. De Delta Rhine

dat realisatie van de ambities om een consistente

opgenomen in het dashboard van de Groeiagenda.

met productietechnologieën en toepassingen. Op

Corridor ontwikkelt een duurzame infrastructuur

meerjarige inzet vraagt.

De EU-subsidiemonitor geeft een beeld van hoeveel

SMITZH is een vervolg op gekomen, specifiek gericht

voor het transport van waterstof, CO₂ en circulaire

Europese subsidies in Zuid-Hollandse zijn geland.

op het ondersteunen van het mkb bij digitalisering en

grondstoffen. Verder wordt met Holland Hydrogen

robotisering, met Europese en nationale financiering

1 in de Rotterdamse haven de grootste groene

Dit hoofdstuk schetst de resultaten sinds de start

8

innovatieve mkb’ers, wordt talentontwikkeling

van de Groeiagenda en laat zien waar we staan in de

We hebben succesvol geïnvesteerd in toonaangevende

onder de naam DigitalZH. DigitalZH is al enkele jaren

waterstoffabriek van Europa gebouwd, en bieden

realisatie van de ambities. Ondanks tastbare successen

innovatie-ecosystemen. Belangrijke focus ligt bij

succesvol in het steunen van mkb-bedrijven in de

de Cluster Energie Strategieën een gezamenlijke

nemen de zorgen toe over het tempo waarin ambities

innovatie in het mkb, investeringen in innovatieve

digitale transformatie in de maakindustrie, haven en

routekaart om de verduurzaming van de industrie te

worden waargemaakt. In combinatie met veranderde

netwerken en investeringen in innovatie-infrastructuur.

tuinbouw. Ook zijn diverse cyberweerbaarheidscentra

versnellen.

omstandigheden is dit de aanleiding om te komen

Met name de fieldlabs zijn een cruciaal onderdeel

gelanceerd, waaronder in de maakindustrie,

9

Verbindingen tussen plekken waar mensen wonen

aantal kwetsbare groepen in het bijzonder raakt. Deze

meedenken en meebeslissen aan de voorkant van

stabiel beleid vanuit het Rijk tegenover.

en werken en economische hotspots zijn belangrijk

krijgen inmiddels, onder andere via Regiodeals, extra

Europese agenda’s die op basis van die prioriteiten

voor de economie. Dat via het MoVe-programma

aandacht.

worden geformuleerd.

Groei van de arbeidsproductiviteit blijft achter bij

akkoord van 4,8 miljard euro mobiliteitsprojecten zijn

Daarnaast leidt de koers van de Verenigde Staten

opgezet die als fundament dienen voor het versnellen

onder de tweede administratie van president Trump

van woningbouw en gebiedsontwikkeling in de

tot toenemende onzekerheid over de internationale

1.3 Tandje erbij voor realisatie van de Groeiagenda

Zuidelijke Randstad, geldt als groot succes.

(Metropolitaan OV en Verstedelijking) en het MIRT-

Kennisinstellingen, bedrijven en overheden trekken samen op in ontwikkeling, toepassing en opschaling van innovaties, cross-overs tussen sectoren en

De transities waar Zuid-Holland voor staat vragen

verbindingen tussen kennis en markt. De groei van

orde. Een meer unilaterale houding en het

een aanpak van de lange adem. De Groeiagenda is

de arbeidsproductiviteit blijft echter achter bij de

terugtrekken uit multilaterale samenwerkingen en

erop gericht het tempo te versnellen. De partners

verwachtingen. Waar technologische vooruitgang

Daarnaast zijn er regionale programma’s ontstaan

handelsverdragen kunnen negatieve gevolgen hebben

van de Groeiagenda geven aan forse bijdragen te

en digitalisering in theorie een productiviteitsimpuls

op het gebied van human capital. Werkgevers,

voor de meer open, exportgerichte economieën zoals

kunnen leveren aan nationale doelen op het gebied

moeten geven, blijkt de praktijk weerbarstiger.

onderwijsinstellingen en overheden werken aan

die van Zuid-Holland. In dit geopolitieke klimaat is het

van klimaat, woningbouw, bereikbaarheid, human

Met name het mkb ervaart moeite om innovaties

ontwikkeling van toekomstbestendige vaardigheden.

essentieel dat de regio minder afhankelijk wordt van

capital en economische vernieuwing. De voortgang

door te voeren, mede door gebrek aan menskracht,

Voorbeelden zijn de Human Capital Agenda Zuid-

externe invloeden en actiever haar eigen strategische

is zichtbaar, al zijn de omstandigheden complexer

financiering en ondersteuning. Onze innovatie-

Holland en initiatieven zoals WE IT (het opleiden

belangen beschermt en ontwikkelt.

geworden door geopolitieke spanningen, veranderend

ecosystemen kunnen daarbij een belangrijke rol

rijksbeleid en schaarste aan cruciale productiefactoren

spelen om doorbraken te realiseren.

van 3.000 extra IT’ers) en het leven lang leren talent programma vanuit Katapult (NGF) ten behoeve van

De Europese Unie zet zich nu tegelijkertijd

zoals ruimte, arbeid en energie. We moeten nog

het IT Verband Zuid Holland (ITVZH) voor IT en Cyber

nadrukkelijker in op meer strategische autonomie.

steeds alle zeilen bijzetten!

Security.

Deze richt zich op meer controle over cruciale

Om de productiviteit en de wendbaarheid van de beroepsbevolking te vergroten zet de regio in op

Is economische diversiteit een zegen?

een leven lang ontwikkelen, praktijkgericht leren,

De economische diversiteit van Zuid-Holland

om- en bijscholing en het aantrekken en behouden

Zuid-Holland biedt dit kansen: de regio beschikt

is enerzijds een zegen, omdat we daardoor als

van (internationaal) talent. De koppeling met brede

over sterke innovatieclusters, onder meer op het

regio schommelingen in één sector beter kunnen

welvaart wordt sterker: het gaat niet alleen om werk,

gebied van AI, quantumtechnologie, (cyber)security,

opvangen. Anderzijds staan belangrijke pijlers van

maar ook om perspectief, inclusie en duurzame

biotech en halfgeleiders. Ook herbergt Zuid-Holland

onze economie (haven, logistiek en tuinbouw) voor

inzetbaarheid. Met de Human Capital Agenda

sectoren die cruciaal zijn in het licht van strategische

een forse transitieopgave. Zuid-Holland beschikt

Zuid-Holland is al veel bereikt: duizenden mensen

onafhankelijkheid, zoals de chemie, groene waterstof

over een breed en sterk innovatief ecosysteem en

zijn bijgeschoold of begeleid naar werk, tientallen

en de zaadveredelingstechnologie.

is sterk en actief in vrijwel alle sleuteltechnologieën

projecten zijn gestart met onderwijsinstellingen,

uit de Nationale Technologie Strategie (NTS). De

overheden en bedrijven. Toch blijft de krapte op

Een ander urgent vraagstuk is de toegang tot kritieke

technologische industrie laat bovengemiddelde groei

de arbeidsmarkt groot, vooral in technische en

grondstoffen. De energietransitie, digitalisering en

zien en grijpt kansen aan om deze technologieën te

praktische beroepen. Sectoren als energie, zorg, bouw,

Deze voorbeelden laten zien dat Zuid-Holland in

defensiebehoeften vergroten de vraag naar schaarse

commercialiseren in nieuwe producten en diensten.

IT en technologische industrie kampen al jaren met

staat is om samenwerking tot stand te brengen

materialen die grotendeels buiten Europa worden

We zien deze technologieën dan ook terug in de

grote tekorten. Dit beperkt de innovatiekracht en

gericht op uitvoering met een blijvende impact die

gewonnen. Zuid-Holland gebruikt 30% van de

verschillende sectoren in de regio, van maritiem,

belemmert uitvoering van grote maatschappelijke

verder reikt dan de grenzen van deze provincie. De

grondstoffen in heel Nederland. Dat vraagt om een

energie, chemie en tuinbouw tot life sciences & health,

opgaven, zoals de energietransitie en digitalisering.

Groeiagenda heeft daarbij als katalysator gefungeerd,

gerichte strategie die inzet op hergebruik, circulaire

aerospace en cyber.

door regionale krachten te bundelen rond gedeelde

ketens, nieuwe handelsrelaties en slimme logistiek,

ambities. Dit biedt een stevig fundament om verder

waar Zuid-Holland met haar havens en sterke

op te bouwen.

maakindustrie het verschil kan maken voor Nederland

technologieën, productiecapaciteit met bijbehorende In deze Versnellingsagenda zetten we nog meer in om technische en sociale innovaties hand in hand te laten gaan. De transities die voor ons liggen zijn niet alleen technologisch of economisch — ze zijn

ook sociaal. De Zuid-Hollandse kennisinstellingen op alle verschillende niveaus spelen een sleutelrol door kennis te ontwikkelen die oplossingen biedt, door mensen op te leiden die die oplossingen kunnen

grondstoffen en vitale (digitale) infrastructuur. Voor

realiseren én door de opschaling van bestaande initiatieven.

1.2 Veranderende geopolitieke context

10

verwachtingen

en voor Europa.

Om de productiviteit te vergroten liggen er, naast Verhogen R&D intensiteit bedrijfsleven

inspanningen op het terrein van human capital, ook

Wij willen de investeringen in R&D verhogen, met

kansen voor digitalisering, AI en automatisering.

name vanuit het bedrijfsleven. Een kijkje naar de cijfers

Daarom zijn dit speerpunten binnen de agenda’s

van het CBS tussen 2013 en 2019 laat zien dat de

van de EBZ-taskforces Digitale Economie en

Sinds de lancering van de Groeiagenda in 2021 is

De verwevenheid van een internationaal

R&D-uitgaven in Zuid-Holland met 17% zijn gestegen,

Technologische Industrie. Dat betekent dat we

de wereld om ons heen fundamenteel veranderd.

georiënteerde economie zoals Zuid-Holland

terwijl dit landelijk met 25% toenam. Hierdoor is het

niet enkel inzetten op productinnovatie, maar juist

Een van de meest ingrijpende ontwikkelingen is

maakt duidelijk dat Europese samenwerking en

aandeel van Zuid-Hollandse R&D-uitgaven gedaald

ook op procesinnovatie. Dat is noodzakelijk om

de Russische invasie van Oekraïne in 2022. Deze

strategische positionering steeds bepalender

van 22% naar 20%. Deze trend willen en moeten we

de maakindustrie op lange termijn internationaal

oorlog heeft grote economische en geopolitieke

worden voor onze regionale ontwikkelruimte. De

keren. De ambitie is de R&D uitgaven te laten groeien

competitief te houden.

gevolgen zoals stijgende energieprijzen en verstoorde

verschuivende geopolitieke machtsbalans geeft

tot 3% van het BNP. Dat kan door R&D-intensieve

toeleveringsketens. Dit heeft onze kwetsbaarheid en

aanleiding voor een grotere focus op Europa. Europese

bedrijven die het ecosysteem versterken naar Zuid-

noodzaak om strategische autonomie van Nederland

wet- en regelgeving, financieringsinstrumenten en

Holland te halen; het bestaande bedrijfsleven te

en Europa te versterken pijnlijk duidelijk gemaakt.

gezamenlijke investeringsagenda’s spelen een steeds

verleiden meer R&D-investeringen te doen; en meer

Tussentijdse analyse van de Groeiagenda liet ook al

grotere rol in regionale ontwikkelruimte. Dit vergt

startups te laten doorgroeien in scale-ups en tech-

en grondstoffentransitie. We verduurzamen de

zien dat die ontwikkelingen de brede welvaart van een

meebewegen met Europese prioriteiten en actief

kampioenen. Hier staan echter ook investeringen en

sterke energie-intensieve industriële clusters en

Tempo verduurzaming van de economie staat onder druk

Zuid-Holland staat voor een grootschalige energie-

11

elektriciteitsopwekkende sector. Ook de gebouwde

van wegen, bruggen en tunnels en vertraging

omgeving en de mobiliteit moeten verduurzamen.

van belangrijke rijkswegenprojecten zetten de

We zetten in op het vergroten van het aandeel van

bereikbaarheid van de regio onder druk.

duurzame energie- en restwarmtebronnen en pakken een leidende rol in groene waterstofontwikkeling. In lijn met het klimaatakkoord is de ambitie om minstens 25 Mton CO₂ te reduceren tot 2030, waarvan circa 10 Mton in de (energie-intensieve) industrie. Dit levert een significante bijdrage (20-25%) aan de

1.4 Noodzaak en aanpak Versnellingsprogramma

Alle bovenstaande ontwikkelingen

nationale CO2 reductiedoelstelling.

maken duidelijk dat de context waarin de

Zuid-Holland is de meest grondstof intensieve

Groeiagenda in 2021 geleden is opgesteld

provincie van Nederland. We zetten in op het

fundamenteel is veranderd. De opgaven

verminderen van gebruik van (kritieke) grondstoffen

waarvoor Zuid-Holland staat, zijn niet

en bredere inzet van biobased grondstoffen en

eenvoudiger, maar urgenter, internationaler

materialen. Dit draagt bij aan het vergroten van

en complexer geworden. Zonder extra

leveringszekerheid, versterken van strategische

actie dreigt de realisatie van ambities

autonomie en de CO2-reductie. Dat vraagt extra

achter de horizon te verdwijnen. Een

investeren in nieuwe (circulaire) businesscases en

Versnellingsprogramma helpt daarbij:

ketensamenwerking.

als instrument om ambities op tempo te realiseren, inzet te coördineren en Zuid-

Het tempo en de wijze van verduurzaming is

Holland te positioneren in een wereld waarin

echter onder druk komen te staan. Investeringen in

geopolitiek en economie steeds sterker

duurzame nieuwe producten en productieprocessen

verweven raken.

blijven achter door hoge energieprijzen, ongelijk speelveld en onvoldoende (Europese) vraag.

Het Versnellingsprogramma brengt

Versnelling is nodig bij de realisatie van energie-

de huidige situatie, knelpunten en

infrastructuur, verlening van vergunningen, het

kansen in beeld. Dit komt tot stand door

creëren van een duurzame vraag en investeringen

gebruik te maken van drie bronnen: 1)

in hernieuwbare energie en energiebesparing. Grote

bestaande sociaaleconomische analyses

projecten, zoals op het gebied van waterstof en CO2

op regionaal, nationaal en EU-niveau, 2)

opslag, kunnen fors bijdragen aan de reductie en aan

diverse thematische en gebiedsgerichte

de ontwikkeling van een nieuwe economie, maar

economische agenda’s en als belangrijkste

vragen om voorspelbaar langetermijnbeleid.

bron 3) gesprekken met bedrijven, kennisinstellingen en overheden. De synthese

Een sterke economie vraagt om voldoende

hiervan resulteert in een programma wat

woningen en goede bereikbaarheid

geënt is op het versterken van de regionale

Mobiliteit en verstedelijking dragen bij het vergroten

samenwerking en de gezamenlijke lobby en

van de agglomeratiekracht. Met de Oude Lijn als

communicatie om onze doelen van 2030

ruggengraat worden woningen, economische

dichterbij te halen.

locaties en kennisknooppunten verbonden. De NOVEX-programma’s voor de Zuidelijke Randstad en de Rotterdamse haven zorgen voor een integrale aanpak van verstedelijking, bereikbaarheid en duurzaamheid. De woningbouwopgave is fors: ruim 247.000 woningen tot en met 2030, waarvan twee derde betaalbaar. De bouwproductie is op gang gekomen, 55.883 woningen zijn gerealiseerd van 2022 tot en met 2024. Blijvende focus op realisatie en woningbouwvoorwaarden is absoluut noodzakelijk, plannen zijn er immers voldoende. Het is op dit moment wel de vraag of de geambieerde aantallen woningen gehaald gaan worden. Onderhoud

12

13

2. Partners Groeiagenda geconfronteerd met hardnekkige knelpunten

Wat kunnen we zelf doen?

van internationaal talent om aan de behoefte van

De provincie Zuid-Holland heeft besloten om zelf

de bedrijven te voldoen. Het is daarom van belang

maatregelen te nemen voor stikstofreductie en

dat we bedrijven ook zekerheid geven dat zij

natuurherstel met de Samenhangende Aanpak

internationaal talent kunnen aannemen en daarvoor

Natuurherstel en Economie (SANE). De maatregelen

ook beleid maken dat structurele zekerheid geeft.

omvatten bedrijfsgerichte doelstellingen via

Daarnaast moeten de randvoorwaarden zoals wonen,

ammoniakplafonds, overgangszones bij Natura2000-

onderwijs en zorg op orde komen, zodat wij ook het

gebieden, strategisch grondbeleid en het werven van

internationale talent in Nederland kunnen huisvesten.

natuurlijke stoppers. Partijen in de samenwerking met de coalitie Duurzame Toekomst – bestaande uit Bouwend Nederland, Havenbedrijf Rotterdam,

Wat kunnen we zelf doen?

Onder andere via de Human Capital Agenda

Deltalinqs, VNO-NCW West, Natuurmonumenten en

bevorderen we een cultuur van leven lang

de Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland, hebben

ontwikkelen door het aanbieden van bijscholings-

aangegeven dat de provincie met SANE moed

en omscholingsprogramma’s die aansluiten bij de

heeft getoond om te kiezen voor duidelijkheid en

behoeften op de arbeidsmarkt. We werken samen

daadkracht.

met onderwijsinstellingen en bedrijven om relevante en flexibele opleidingsmogelijkheden te creëren. We

Terwijl de opgaven nog even groot zijn, loopt de uitvoeringskracht steeds vaker vast. Bedrijven, overheden en kennisinstellingen geven aan te worden geconfronteerd met hardnekkige knelpunten zoals stikstofbeperkingen, beschik- en betaalbaarheid van energie en schaarste aan ruimte en personeelstekorten.

Onzeker beleid vanuit het Rijk en bezuinigingen

is duidelijk dat een integrale aanpak nodig is om

gedrag en vertraging in cruciale investeringen.

samenwerking tussen verschillende overheidsniveaus,

op innovatie en onderwijs zorgen voor afwachtend

de stikstofproblematiek aan te pakken. Dit vereist

Het gevolg is dat projecten die nodig zijn voor de realisatie van de ambities van de Groeiagenda

steeds moeilijker van de grond komen. Dit vormt een bedreiging voor de regionale concurrentiekracht én

stimuleren praktijkgericht leren om de kloof tussen

Holland toont aan dat regionale initiatieven mogelijk

onderwijs en arbeidsmarkt te overbruggen. Dit

zijn, ondanks dat het probleem grotendeels

doen we door middel van stages, leerwerktrajecten

nationaal is. De provincie kan ongeveer 10% van de

en samenwerking met bedrijven om studenten

stikstofreductie in Zuid-Holland zelf realiseren. De

praktische ervaring te bieden. Gezien de krapte op

regionale aanpak biedt een geïntegreerd perspectief

de arbeidsmarkt is het belangrijk om internationaal

voor natuurherstel en economische ontwikkeling, en

talent aan te trekken en te behouden. We creëren

benadrukt zowel de provinciale mogelijkheden als

een aantrekkelijk vestigingsklimaat, inclusief goede

de benodigde nationale inzet. Dit pakket is in 2025

huisvesting, onderwijs en zorg voor internationale

uitgewerkt en door Provinciale Staten vastgesteld.

werknemers en hun gezinnen. We versterken de samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven

Waar hebben we anderen voor nodig?

en onderwijsinstellingen door het opzetten van

Zuid-Holland vraagt het Rijk om een krachtige en

gezamenlijke initiatieven die gericht zijn op het

bedrijven en maatschappelijke organisaties om zowel

samenhangende inzet om de stikstofproblematiek

ontwikkelen van toekomstbestendige vaardigheden.

de uitstoot te verminderen als de natuur te herstellen.

aan te pakken, met specifieke aandacht voor de impact op industrie, economie en woningbouw.

Naast de Human Capital Agenda zijn er enkele

Voor de industrie betekent dit dat veel investeringen

de brede welvaart. Dit hoofdstuk geeft een beeld

Gelet op het feit dat de landelijke overheid nodig is

specifieke programma’s die al in Zuid-Holland worden

en projecten vertraging oplopen of zelfs stilvallen.

de overige 90% van de stikstofreductie te realiseren

uitgevoerd en verder kunnen worden opgeschaald.

Bedrijven worden geconfronteerd met onzekerheden

Wat zijn de belangrijkste knelpunten en mogelijke

doet Zuid-Holland een nadrukkelijk beroep op het Rijk

Zoals Beethoven Zuid-Holland. Dit programma,

en extra kosten, wat hun concurrentiepositie verzwakt.

om met een krachtig pakket van juridisch houdbare,

onderdeel van het Nationaal Versterkingsplan

Zonder goed functionerende vergunningverlening en

generieke maatregelen te komen die stikstofreductie

Microchiptalent, richt zich op het opleiden van

regelgeving komen investeringen, uitbreidingen en

versnellen en vergunningverlening weer mogelijk

technici en engineers in de halfgeleiderindustrie. Het

verduurzamingstrajecten in de knel; projecten die juist

maken.

programma heeft al geleid tot een aanzienlijke groei

van wat uit de gevoerde gesprekken is gekomen.

oplossingsrichtingen die verschillende partijen zien?

2.1 Stikstofproblematiek zet vooruitgang Nederland op pauze

14

De aanpak van de stikstofproblematiek in Zuid-

bij kunnen dragen aan verminderde stikstofuitstoot op

2.2 Tekort aan talent beperkt innovatiekracht en realisatie opgaven

van het aantal studenten in relevante opleidingen.

De stikstofproblematiek is een van de meest urgente

de lange(re) termijn. Investeringen in de Rotterdamse

milieukwesties in Nederland. De stikstofuitstoot,

haven, ter waarde van miljarden euro’s, lopen

voornamelijk afkomstig van de landbouw, verkeer

gevaar, en ook innovaties en energietransitie in de

Het tekort aan talent, inclusief mbo opgeleide

als werknemers en biedt ondersteuning bij het

en industrie, leidt tot een overbelasting van

tuinbouw dreigen stil te vallen. In de bouwsector

vaklieden vormt een van de meest urgente

aantrekken en behouden van internationaal talent.

natuurgebieden. Dit resulteert in een afname van de

leidt de stikstofproblematiek tot vertragingen in

uitdagingen voor Zuid-Holland. Bijna alle bedrijven in

Een specifiek knelpunt vormt het tekort aan digitale

biodiversiteit en de kwaliteit van deze gebieden. De

woningbouwprojecten en infrastructuurwerken.

sectoren als energie, zorg, bouw, IT en technologische

vaardigheden. Zowel mkb, zorginstellingen als

Rijksoverheid heeft door het voor zich uit schuiven van

Dit heeft niet alleen economische gevolgen, maar

industrie lopen tegen personeelstekorten aan,

industrie ervaren een tekort aan software engineers,

lastige beslissingen daarom, op laste van de rechter,

bemoeilijkt ook de aanpak van de woningnood en de

wat leidt tot vertragingen in projecten en een

data scientists, cybersecurityspecialisten en AI-

strenge maatregelen moeten nemen, waaronder het

verbetering van de infrastructuur.

Het Internationaal Talent Programma omvat activiteiten en evenementen voor zowel werkgevers

verhoogde werkdruk voor het bestaande personeel.

experts. Zonder versnelling in het opleiden én

stopzetten van de vergunningverlening voor projecten

Arbeidsmarkttekorten blijven de komende jaren

behouden van digitaal talent wordt de uitvoering

die de stikstofuitstoot (tijdelijk) verder verhogen. Het

oplopen en we worden ook steeds meer afhankelijk

van vrijwel alle maatschappelijke transities vertraagd.

15

Wat kunnen we zelf doen?

Programma’s als WE IT vormen een basis, maar vragen

Rijk investeren in inclusieve arbeidsmarktkansen

om opschaling en structurele financiering. Verder

voor onderbenutte groepen (mensen met een

Als Zuid-Holland dragen we actief bij aan het oplossen

biedt robotisering een kans om de productiviteit

arbeidsbeperking, statushouders en ouderen). Dit

van het elektriciteitsbeschikbaarheidsprobleem

bij het bedrijfsleven te vergroten. Initiatieven

kan met loonkostensubsidies, job coaching, en

door regie te nemen op ruimtelijke, bestuurlijke

Ten eerste: het versnellen en vereenvoudigen

zoals het eerdergenoemde Robohouse of SAM XL

het normeren van inclusief werkgeverschap bij

en economische samenwerking. Desalniettemin

van de vergunningverlening voor duurzame

bieden mogelijkheden voor het bedrijfsleven om de

aanbestedingen.

realiseren wij ons dat we voor structurele oplossingen

energie-infrastructuur is cruciaal. Dit betreft zon-

altijd het Rijk of Europa nodig hebben.

en windprojecten, maar juist ook elektrolysers,

robotisering van productieprocessen te verkennen. Tot slot is behoefte aan een langetermijnvisie op

nodig:

waterstofleidingen, warmte-infrastructuur en

Dit alles vraagt ook samenwerking tussen

de arbeidsmarkt, waarin zowel economische,

In Regionale Energie Strategie (RES) regio’s werken

grootschalige energieopslag. Het Rijk moet zorgen

onderwijsinstellingen, van mbo, hbo tot wo, die

sociale als technologische ontwikkelingen worden

gemeenten, provincie en waterschappen samen aan

voor duidelijke nationale kaders, voldoende

samenwerken met het bedrijfsleven en de overheid

meegenomen. Het Rijk moet de adviezen van de

het opwekken van duurzame energie op land en

uitvoeringscapaciteit bij bevoegde gezagen en

om talent op te leiden. Voorbeelden zijn het Keten

Commissie Borstlap opvolgen en lef tonen om dit uit

het zoeken naar duurzame warmtebronnen. In 2021

versnelde besluitvorming voor projecten van nationaal

Overleg Delfts mbo-hbo-wo, Via Delta, Leiden-Delft-

te voeren. Alleen met een samenhangende, proactieve

hebben alle RES-regio’s een doel opgesteld hoeveel

belang. Daarbij hoort ook het wegnemen van

Erasmus (LDE), Convergence, en de Zuid-Hollandse

en inclusieve aanpak kan de arbeidsmarkt worden

duurzame opwek ze willen realiseren. De Zuid-

juridische knelpunten die nu tot jarenlange vertraging

Impact Alliantie.

versterkt en het volledige potentieel van talent benut.

Hollandse RES-regio’s liggen, met uitzondering van

leiden, zoals de stikstofproblematiek.

Waar hebben we anderen voor nodig?

2.3 Beschikbaarheid elektriciteit zet rem op groei bedrijven en verduurzaming

Om de Nederlandse arbeidsmarkt toekomstbestendig te maken, moet het Rijk een ambitieuzer en

Goeree-Overflakkee en Hoeksche Waard, nog niet op koers om de doelen voor 2030 te halen. Daar moeten

Ten tweede: het Rijk moet zorgen voor stabiele en

we samen nog een tandje bijzetten.

concurrerende energieprijzen: door stimuleren van

De combinatie van netcongestie, hoge nettarieven en

duurzame opwek, versnellen van de uitrol van wind

meer geïntegreerd beleid voeren. Allereerst is het

trage vergunningverlening voor duurzame energie-

Een energiesysteem dat de schone energie

op zee, maatschappelijk verdelen van nettarieven,

noodzakelijk om structureel te investeren in een

infrastructuur belemmert zowel de verduurzaming als

naar de inwoners en bedrijven brengt, vergt

ondersteunen van energieopslag, het ontwikkelen

nationale infrastructuur voor Leven Lang Ontwikkelen

de groei van bedrijven. Door de beperkte capaciteit

nieuwe infrastructuur, zoals warmteleidingen,

van een capaciteitsmechanisme om noodzakelijk

(LLO). Dit betekent niet alleen het beschikbaar stellen

van het elektriciteitsnet kunnen nieuwe aansluitingen

elektriciteitsstations en elektriciteitskabels. Bij

vermogen te garanderen gedurende het jaar en

van financiële middelen voor bij- en omscholing, maar

voor grootverbruik vaak niet tijdig gerealiseerd

de planning hiervan werkt de provincie samen

ontwikkelen van een robuuste waterstofmarkt.

ook het ontwikkelen van een digitaal platform waar

worden, wat leidt tot vertragingen in projecten en

met gemeenten, RES-regio’s en netbeheerders.

Verminder de afhankelijkheid van fossiele import

burgers laagdrempelig toegang hebben tot erkende

investeringen. Energie-infrastructuur moet versneld

Daarbij kunnen we als regio vergunningprocedures

en versterk de Europese energiepositie. Zonder

opleidingen, loopbaanadvies en leerrekeningen.

aangelegd worden. Het blijft noodzakelijk in te

versnellen door het vereenvoudigen van processen

betaalbare energie verslechtert de concurrentiepositie

Daarbij moet het Rijk zorgen voor meer regie op

zetten op uitbreiding van het energienet, waarbij

en het vroegtijdig betrekken van initiatiefnemers

van bedrijven, met risico’s voor werkgelegenheid,

de kwaliteit en arbeidsmarktrelevantie van het

onorthodoxe maatregelen vooraf niet moeten

en omwonenden. Dit geldt niet alleen voor zon-

innovatie en economische groei. Ook groeit de groep

scholingsaanbod, in nauwe samenwerking met

worden uitgesloten. Ook het beter benutten van het

en windprojecten, maar juist ook voor innovatieve

inwoners die de energierekening niet kan betalen.

sectoren en regio’s.

energiesysteem verdient hierbij aandacht. Door lokaal

infrastructuur, zoals waterstofproductie, elektrolysers

Maak investeringen in elektrificatie aantrekkelijk door

opgewekte energie lokaal te gebruiken, wordt minder

en energieopslag.

de nettarieven gelijk te trekken met onze buurlanden,

Het is essentieel dat het Rijk regionale

capaciteit van het net gevraagd.

ecosystemen voor talentontwikkeling versterkt,

in aanvulling op maatregelen om netcongestie op Tot slot kunnen we als regio investeren in strategische

te lossen. Maak de Rotterdamse haven prioritair

bijvoorbeeld door het stimuleren van publiek-

De vergunningverlening voor innovatieve en duurzame

energieprojecten via publiek-private samenwerking,

gebied en zet onorthodoxe maatregelen in gang,

private samenwerkingsverbanden tussen

projecten, zoals waterstofproductie, energieopslag

bijvoorbeeld op campussen, bedrijventerreinen

zoals versnelde procedures voor aanleg van

onderwijsinstellingen, bedrijven en overheden. Deze

en grootschalige infrastructuur, verloopt stroperig.

en in havengebieden. Daarbij wordt ook ingezet

energie-infrastructuur.

zogeheten ‘talenthubs’ kunnen gericht inspelen

Complexe wet- en regelgeving, beperkte capaciteit bij

op thema’s als de cyberveiligheid van decentrale

op regionale economische transities, zoals de

overheden en netbeheerders en lange doorlooptijden

energiemanagementsystemen met kansen voor

Tot slot vragen we van het Rijk een actieve

energietransitie of digitalisering, en zo zorgen voor

maken het lastig om snel te schakelen naar een

versnelling van het oplossen van netcongestie en

en strategische inzet op het behoud en de

een betere aansluiting tussen vraag en aanbod op de

toekomstbestendig energiesysteem, omdat

energietransitie door digitalisering. Door als provincie,

verduurzaming van de industrie. Dit vraagt

arbeidsmarkt.

investeringsbeslissingen worden uitgesteld of

gemeenten en bedrijven gezamenlijk op te trekken,

om maatwerkafspraken, vraagcreatie, gerichte

verplaatst naar het buitenland. Hierdoor ontstaat

komen we sneller tot realisatie.

investeringsprogramma’s en een langetermijnvisie

Op nationaal niveau moet het Rijk ook actiever beleid

een rem op de energietransitie, terwijl de vraag

voeren om internationaal talent aan te trekken en

naar schone energie juist toeneemt. Daarnaast zijn

te behouden. Dit vraagt om het versoepelen en

de energieprijzen, in het bijzonder de nettarieven,

Van het Rijk vragen we een krachtige, integrale aanpak

een groot deel van de Nederlandse industrie en

versnellen van procedures voor kennismigranten,

in Nederland hoog in vergelijking met omliggende

om betaal- en beschikbaarheid van elektriciteit te

haveninfrastructuur. Zonder voldoende, betaalbare

het verbeteren van de erkenning van buitenlandse

landen en hoog in de EU in vergelijking met de rest

verbeteren als basis voor een toekomstbestendige

en duurzame energievoorziening komt de nationale

diploma’s en het bieden van ondersteuning bij

van de wereld, waardoor betaalbaarheid van energie

economie. De huidige situatie – waarin bedrijven geen

economie in gevaar.

integratie en taalverwerving. Startups en het

onder druk staat, zeker voor de energie-intensieve

nieuwe aansluitingen kunnen krijgen, energieprijzen

mkb moeten beter bekend gemaakt worden met

industrie.

hoog zijn en duurzame projecten vastlopen in

bestaande ondersteuningsmiddelen. Ook moet het

16

Naar ons idee zijn de volgende stappen hiervoor

Waar hebben we anderen voor nodig?

op de rol van energie-intensieve sectoren in een klimaat neutrale economie. Zuid-Holland huisvest

vergunningstrajecten – vraagt nationaal leiderschap.

17

2.4 Schaarse ruimte voor bedrijvigheid vraagt om gerichte keuzes en actieve regie

Wat kunnen we zelf doen?

afstemmen met het ruimtelijk-economische beleid

Als Zuid-Holland kunnen we zelf actief sturen op

van de Zuidelijke Randstad. Van het Rijk verwachten

De fysieke ruimte voor economische ontwikkeling

behoud en ontwikkeling van ruimte voor economische

we duidelijke keuzes, regie en investeringen om

in Zuid-Holland staat onder zware druk en vormt

activiteiten, door slimme ruimtelijke keuzes te

ruimte voor de economie structureel te borgen in

een urgent knelpunt voor de toekomst van onze

maken en regionale samenwerking te versterken.

het nationale ruimtelijke beleid. De ontwerp Nota

kunnen alleen worden geslecht met

regionale economie. Terwijl de vraag naar ruimte

De provincie beschermt via het Omgevingsbeleid

Ruimte is hier al een eerste stap in. Hierin wordt

ondersteuning vanuit het Rijk en Europa,

voor wonen, energie, natuur, mobiliteit en klimaat

de bestaande (plan)ruimte voor bedrijventerreinen

erkend dat de bestaande woonmilieus, werkgebieden

via heldere kaders, financiële instrumenten,

toeneemt, wordt het steeds moeilijker om voldoende

en heeft, behoudens de al gemaakte afspraken in

en infrastructuur onvoldoende aansluiten bij de

gezamenlijke strategievorming en consistent,

fysieke ruimte te reserveren en te ontwikkelen voor

regionale visies, een stop gezet op het transformeren

ruimtelijke condities van de huidige samenleving en

betrouwbaar, langjarig beleid. Er is daarom

economische bedrijvigheid. Bedrijventerreinen

van bedrijventerreinen. Maar er moet meer

economie en dat er ingrijpende herstructurering en

behoefte aan een krachtige, gezamenlijke

zijn schaars, verouderd of versnipperd, en

gebeuren. Beter benutten van de bestaande

herontwikkeling nodig is. In de huidige ruimtelijke

belangenbehartiging vanuit de regio naar het

uitbreidingsmogelijkheden worden vaak beperkt

ruimte moet leiden tot meer ontwikkelruimte

ordening dreigt de economische functie namelijk

Rijk en Europa, die zich richt op het creëren

door ruimtelijke claims, stikstofbeperkingen,

voor strategische economische functies. Dat

nog ondergesneeuwd te raken tussen andere urgente

van de juiste randvoorwaarden om écht door

landschappelijke belangen of gebrek aan bestuurlijke

vraagt allereerst om het expliciet benoemen van

opgaven die om ruimte vragen zoals woningbouw,

te kunnen pakken.

prioriteit. Tegelijkertijd verandert de aard van

economische ruimte als strategisch belang in

natuurherstel, energietransitie en klimaat. Het Rijk

economische activiteiten: nieuwe sectoren zoals

omgevingsvisies, regionale investeringsagenda’s

moet expliciet erkennen dat economische ruimte,

Veel kansrijke projecten lopen nu

de biotechnologie, circulaire maakindustrie,

en ruimtelijke afwegingen. Economie moet een

voor bedrijventerreinen en innovatiecampussen,

vast in complexe regels, onduidelijke

waterstofclusters, cloudtechnologie en datagedreven/

volwaardige pijler in ruimtelijke ordening zijn naast

logistieke knooppunten, havens en voor nieuwe

bevoegdheidsverdeling of

digitale innovatie stellen andere eisen aan ruimte,

wonen, energie en natuur. Dat betekent ook het

sectoren, cruciaal is voor brede welvaart, strategische

belemmerende regels. Er is behoefte aan

bereikbaarheid, digitale en energie-infrastructuur dan

beschermen van vitale bedrijventerreinen tegen

autonomie en duurzame groei. Daarom vragen we

experimenteerruimte voor onorthodoxe

traditionele bedrijvigheid.

functieverlies, verkeerde plaatsing (in het licht van

het Rijk om economische ruimte als volwaardige pijler

maatregelen en nieuwe vormen van

2.5 Naast eigen inzet Rijk en Europa aanspreken op aanpak knelpunten De beschreven structurele knelpunten

milieucategorieën), versnippering of woningdruk,

op te nemen in uitvoeringsagenda’s die voortvloeien

sector overstijgende samenwerking tussen

In de ontwerp Nota ruimte, die in september 2025

en het toekomstbestendig maken van bestaande

uit de Nota Ruimte. Dit betekent onder meer het

Rijk en regio. De oproep aan het Rijk en

aan de Tweede kamer is aangeboden krijgt Zuid-

terreinen via herstructurering, verduurzaming en

aanwijzen van strategische economische zones

Brussel is helder: geef Zuid-Holland de

Holland een bijzondere positie, met een strategie

betere ontsluiting.

en het beschermen van vitale bedrijventerreinen.

ruimte, middelen en regie om te doen wat

We verkennen tevens de mogelijkheden van een

nodig is, en werk samen met de regio als

zeewaartse uitbreiding van de haven.

gelijkwaardige partner aan de transitie van de

gericht op transformeren: het toekomstbestendig maken van de economie en blijven voorzien in de

We zetten als regio in op het ontwikkelen van slimme

vraag naar woningen. De zeehavens waar energie

locaties voor een duurzame, inclusieve en innovatieve

vanaf zee aan land komt, zijn de plekken waar

economie. Dit vraagt regionale afstemming

Daarnaast vragen we het Rijk aandacht te hebben

belangrijke industrieën zijn gevestigd. Deze zijn

tussen gemeenten, provincies en bedrijven, zodat

voor betaalbare bedrijfsruimte voor het reguliere

volgens het kabinet van strategisch belang voor

we niet concurreren, maar complementair zijn

mkb en startups/scale-ups, analoog aan sociale en

onze economie en weerbaarheid. Dit erkent de grote

in het ruimtelijk aanbod. We kunnen als regio

betaalbare woningbouw. Het is van belang dat het

ruimtelijk-economische opgaven in Zuid-Holland.

experimenteren met flexibele bestemmingsplannen,

Rijk investeert in herstructurering en verduurzaming

NOVEX-gebied Rotterdamse haven zet zich in voor

gebiedsgerichte maatwerkoplossingen en het

van bestaande bedrijventerreinen, bijvoorbeeld

de transitie naar een duurzaam, klimaatneutraal en

combineren van functies waar dat ruimtelijk

door financieel te participeren in een provinciaal

circulair havenindustrieel complex. NOVEX-gebied

en maatschappelijk verantwoord is. Vanuit het

Verplaatsingsfonds, en gemeenten en provincies

Zuidelijke Randstad werkt aan toekomstbestendige

Meerjarenprogramma Bovenregionale Samenwerking

ondersteunt met kennis, capaciteit en financiering.

verstedelijking met een aparte economische pro­

Technologiebrandpunten van het ministerie van EZ

Tot slot vragen we het Rijk om actief samen te werken

grammalijn. Beide werken een investeringsagenda uit.

faciliteren de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen

met regio’s als Zuid-Holland, waar de ruimtedruk het

Zuid-Hollandse economie.

(ROM’s), triple helix organisaties en de NFIA deeptech

grootst én de economische waarde het hoogst is.

Zonder gerichte keuzes en actieve regie dreigt Zuid-

bedrijven in hun opschalingsvraag in de regio; om

Alleen met nationale regie, integrale afwegingen en

Holland economische activiteiten te verliezen aan

deze bedrijven sneller te faciliteren en te behouden

een langetermijnvisie kan de ruimte voor de economie

andere regio’s of landen. Dit gaat niet alleen ten koste

voor Nederland. In een regionale variant, Operatie

behouden én versterkt worden in een steeds voller

van onze werkgelegenheid en investeringsklimaat,

Vermeer, werken gemeenten, regio’s, provincie,

Nederland.

maar ook van de innovatiekracht die juist in onze

InnovationQuarter en EBZ samen om relevante

regio sterk geconcentreerd is. Er is behoefte aan een

bedrijven te laten doorgroeien in de regio.

fundamentele herwaardering van de economische ruimte als cruciale voorwaarde voor een duurzame en concurrerende regio. Dat vraagt scherpe keuzes,

18

Waar hebben we anderen voor nodig?

Wij vragen, naast onze eigen inzet, aan het Rijk om

integrale afwegingen en een actieve rol van overheden

een ruimtelijk-economisch uitvoeringsprogramma

om ruimte voor de economie te behouden en

met duidelijke afspraken en structurele nationale

toekomstgericht te versterken.

keuzes. Dit uitvoeringsprogramma willen we

19

3. Kansen voor vernieuwen, verduurzamen & versterken van de economie Om tot een toekomstbestendige economie te komen, moet de Zuid-Hollandse economie worden vernieuwd, verduurzaamd en versterkt. Deze transities vergen een langjarige aanpak, met stabiel beleid, gedurfde keuzes, maar ook de nodige wendbaarheid. Uit gesprekken met de partners blijkt dat er volop kansen zijn om dit te kunnen realiseren.

De kansen liggen vooral in sectoren die van belang

De adviezen van Draghi en Letta zijn in het

van Peter Wennink is eind 2025 opgesteld en de

Competitiveness Compass meegenomen. TNO heeft

vier domeinen; digitalisering en AI, veiligheid en

gekeken wat de EU-analyse voor Nederland betekent.

weerbaarheid, energie- en klimaattechnologie, en

Dat toont raakvlakken met de Groeiagenda. Lage R&D-

life sciences en biotechnologie zijn overgenomen in

investeringen, hoge energieprijzen en uitblijvende

het coalitieakkoord van kabinet Jetten en zullen een

keuzes hinderen het concurrentievermogen van

belangrijke rol spelen in de invulling van de inzet

Nederland en Zuid-Holland. Zonder aanvullende

hierop.

investeringen in R&D zetten we ons verdienvermogen op het spel, aldus het 3% R&D actieplan van de

De Nederlandse digitaliseringsstrategie biedt

minister van Economische Zaken. Dit plan bevat

aanknopingspunten voor investeringen in AI en

9 voorstellen voor extra investeringen, zoals het

cloud-technologie, data gedreven overheid, digitale

mobiliseren van 3 miljard euro aan institutioneel

weerbaarheid en autonomie. In de regionale

kapitaal voor R&D-intensieve scale-ups en de

digitaliseringsagenda concentreren ons op de

oprichting van een nationale investeringsbank.

sectoren waar Zuid-Holland in uitblinkt: haven en maritiem, tuinbouw, lucht- en ruimtevaart,

De Nationale Technologiestrategie (NTS) wijst 10

de maakindustrie en life sciences & health (LSH).

sleuteltechnologieën aan waarin Nederland sterk

Samenwerking en afstemming tussen veel

is. De ROM’s, waaronder InnovationQuarter (IQ),

verschillende sleutelspelers is daarbij nodig.

hebben in samenwerking met diverse regionale clusterorganisaties, gewerkt aan een plan in opdracht

Defensie en weerbaarheid spelen inmiddels een

van het Ministerie van EZ om sleuteltechnologieën

relevante rol, met industrieversterkende inkoop,

te verbinden aan kansrijke groeimarkten en deze te

financiering van defensie-industrie, investeringen

vertalen in kansrijke waardeketens waar de regio’s

in infrastructuur en innovatiekansen voor dual-

sterk in zijn, genaamd het Regionaal Versterkingsplan

use producten en diensten. Waar civiele infra-

Nationale Technologie Strategie (RV-NTS). De

investeringen in de knel zijn gekomen, bieden

uitkomsten hiervan geven een stevig fundament. De

militaire investeringen in dezelfde transportnetwerken

14 geanalyseerde waardeketens worden daar waar

kansen. 1,5%-punt van de nieuwe 5% NAVO-norm

speciale aandacht voor scale-ups en het mobiliseren

de regionale aansluiting en impact het grootst is in

mag namelijk worden ingezet voor investeringen in

zijn voor strategische autonomie en veiligheid,

van private investeerders. Het fonds focust op schone

infrastructuur (inclusief digitale infrastructuur).

sleuteltechnologieën en daaraan gekoppelde

samenwerking met ondernemers, kennisinstellingen

transitie en decarbonisatie, (veilige) digitale transitie,

en beleidsmakers verder aangepakt. Van pilots en

waardeketens waar Zuid-Holland sterke

gezondheid, biotech, landbouw en bio-economie

opschaling tot markttoegang, standaardisatie en

Zuid-Holland huisvest een kwart van de traditionele

uitgangsposities heeft en de komende jaren het

en defensie en ruimtevaart. Horizon Europe blijft

(co)financiering. IQ is trekkend in de waardeketens

defensie-industrie en is, mede met alle relevante

verschil kan maken.

apart functioneren, wel wordt het budget bijna

Robotisering en AI in land- en tuinbouw, CyberSecure

kennis en Den Haag als stad van vrede, recht en

3.1 Europese en nationale focus op R&D, strategische autonomie en veiligheid

verdubbeld naar 175 miljard euro. Daarnaast wordt

by Design en Quantum-communicatie. Daarnaast

veiligheid, de Security Delta, Delft als technologie hub

het wel sterk verbonden met het Europees fonds voor

neemt het deel in alle andere waardeketens uit de

en met de haven Rotterdam, een logische partner

Concurrentievermogen.

RV-NTS.

voor het ministerie van Defensie. De samenwerking

De Europese Commissie (EC) publiceerde eind januari 2025 het Competitiveness Compass, de economische

De EC wil onder Nationale en Regionale

Het nieuwe industriebeleid met focus wat op 17

technologische focusgebieden: maritieme industrie,

koers van de EU van 2028 tot 2034. Het Compass richt

Partnerschapsplannen fondsen als het Platteland

oktober 2025 door minister Karremans gepresenteerd

ruimtevaarttechnologie, cyber & quantumtechnologie,

zich op drie doelen namelijk:

Ontwikkel Programma, het Visserijfonds en het

is aan de Tweede Kamer zet een raamwerk neer

sensoren & radarsystemen, en onbemande systemen &

• Het dichten van de innovatiekloof;

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO)

voor gerichte marktinterventies op zes markten

kunstmatige intelligentie. Daarnaast beschikt Zuid-

• Het versterken van concurrentiekracht zonder

bundelen. Het betreft 48% van alle EU-middelen.

die het ministerie als markten van de toekomst

Holland over bedrijven die innovatieve oplossingen

duurzaamheidsdoelstellingen los te laten;

Het beschikbaar blijven van EFRO-financiering voor

ziet. Zijnde halfgeleiders, biotechnologie, aan de

ontwikkelen die zowel potentie hebben voor de civiele

• Het versterken van strategische autonomie om

investeringen in de doorontwikkeling van regionale

Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie

industrie als voor de toepassing binnen de defensie

Europa economisch en geopolitiek sterker te maken

innovatie-ecosystemen, met middelen voor onder

2025-2029 gerelateerde groeimarkten (6G, radar,

organisatie.

en weerbaarder te zijn voor klimaatcrises.

andere fieldlabs en campussen, is essentieel. Al

lasersatcom, quantum) digitale diensten (met

tientallen jaren zorgen provincies en steden voor

name AI), machinebouw en innovatieve chemie.

Naast de groei van de rijksmiddelen voor defensie,

Het Compass wordt uitgewerkt in strategische

effectieve uitvoering van dergelijke programma’s,

Het industriebeleid moet leiden tot een stabiel

heeft ook de EU extra middelen ingeruimd hiervoor

EU-beleidskaders en werkt door in het Meerjarig

dicht op de praktijk met het vereiste maatwerk. We

overheidsbeleid met een scherpe focus op

binnen het MFK 2028-2034. De Europese defensie-

Financieel Kader (MFK), de begroting voor 2028-

willen een stevige rol spelen bij de voorbereiding en

technologieën en markten waar (internationaal)

industrie krijgt in de voorstellen via het Europees fonds

2034. Onderdeel hiervan is het Europees fonds