Document · PDF

Bijlage bij nr. 6 - Bundel stukken HVC

raadsvergadering openbaar 1 maart 2021, gemeente Hendrik-Ido-AmbachtBij agendapunt: Lijst van ingekomen stukken en eventuele mededelingen20.854 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Deloitte.

HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los' 3 april 2020

Aanbiedingsbrief

Aanbiedingsbrief finale rapportage

Deloitte Financial Advisory B.V. Corporate Finance Gustav Mahlerlaan 2970 1081 LA Amsterdam

Telephone +31 88 288 2888 Telefax +31 88 288 9747 www.deloitte.nl

Opmerking Deloitte: Onderstaande aanbiedingsbrief is meegezonden bij het verstrekken van de finale rapportage d.d. 3 april 2020. Het voorliggende document betreft een samenvatting van deze finale rapportage. Deze aanbiedingsbrief dient derhalve gelezen te worden in samenhang met de finale rapportage. Zo staan in deze samenvatting o.a. verwijzingen naar pagina’s die van toepassing zijn op de finale rapportage en niet op deze samenvatting. De vermelde definities hebben, tenzij anders vermeld, de betekenis zoals gehanteerd in de finale rapportage. Daarnaast gelden de voorwaarden en beperkingen, die betrekking hebben op de finale rapportage, ook voor deze samenvatting.

Geachte mevrouw Tigchelaar en meneer Burggraaf, beste Ingrid en Maarten, Dit finaal rapport is opgesteld onder de voorwaarden van onze opdrachtbevestiging van 14 februari 2020 met referentie NL20-004/NLD/mb ('Opdrachtbevestiging').

Bij het opstellen van ons finaal rapport heeft Deloitte Financial Advisory B.V. ('Deloitte’, 'wij' of 'ons'), conform de reikwijdte van onze werkzaamheden zoals overeengekomen in de Opdrachtbevestiging, gebruik gemaakt van informatie die wij hebben verkregen via (gesprekken met) HVC ('HVC', 'Onderneming', 'Cliënt' of 'u'), en uit openbare bronnen. Bij de informatievergaring heeft Deloitte vertrouwd op de juistheid en volledigheid van alle informatie die ons door u ter beschikking is gesteld en de informatie die openbaar verkrijgbaar Is. Deloitte accepteert geen enkele impliciete of expliciete aansprakelijkheid en verleent geen enkele impliciete of expliciete waarborg of garantie met betrekking tot de juistheid en volledigheid van de aangeleverde en uit openbare bronnen verkregen informatie. Voorts is ons finaal rapport gebaseerd op financiële prognoses en onderliggende veronderstellingen verstrekt door HVC. De Onderneming heeft zich bij het opstellen hiervan gebaseerd op bepaalde aannames en inschattingen van de meest waarschijnlijk geachte uitkomst. Dit rapport is vervaardigd op basis van (1) informatie die aan ons is verstrekt tot en met de datum van dit rapport en (2) de beperkingen zoals beschreven in Uitgangspunten en status van de uitgevoerde analyse op pagina 6 en deze aanbiedingsbrief.

Wij merken op dat de Onderneming verantwoordelijk is voor de verstrekte financiële prognose. Onze werkzaamheden bestonden uit het inwinnen van inlichtingen bij de Onderneming en het uitvoeren van cijferanalyses op de financiële gegevens. Voor zover dit finaal rapport betrekking heeft op toekomstige financiële informatie, hebben wij deze informatie en de daaraan ten grondslag liggende veronderstellingen, voor zover mogelijk, geanalyseerd.

De scope van onze werkzaamheden verschilt wezenlijk van de scope van een controle op basis van algemeen aanvaarde grondslagen voor accountantscontroles. Verder omvatten onze werkzaamheden geen beoordeling van (historische of toekomstgerichte) financiële informatie in overeenstemming met hiertoe uitgegeven algemene standaarden. Wij zullen derhalve op geen enkele manier een opinie verstrekken op enige financiële informatie betreffende de Onderneming. Voor nadere informatie verwijzen wij naar de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (www.NBA.nl). Dit finaal rapport is gedateerd 3 april 2020 en houdt rekening met ontvangen informatie en gebeurtenissen tot 16 maart 2020, toen het voornaamste deel van het onderzoekswerk is afgerond. We hebben geen verantwoordelijkheid voor en zullen geen onderzoekswerk verrichten over de periode na deze datum.

Zoals overeengekomen in de Opdrachtbevestiging Is dit document uitsluitend opgesteld ten behoeve van de Cliënt in het kader van het in dit document omschreven doel. Tenzij anders overeengekomen in de Opdrachtbevestiging mag u, zonder voorafgaande schriftelijk toestemming van Deloitte, dit rapport niet voor andere doeleinden gebruiken, (geheel of ten dele) publiceren, aan derden ter beschikking stellen of aan refereren. Wij accepteren geen aansprakelijkheid ten opzichte van derden die dit rapport inzien.

Wij merken op dat indien HVC op grond van de Wet openbaarheid van bestuur ('WOB') een verzoek tot publicatie van het finaal rapport ontvangt, HVC Deloitte hierover terstond zal informeren, voor zover wettelijk toegestaan. Voorts zal HVC Deloitte als belanghebbende aanmerken in het kader van het ontvangen verzoek tot publicatie en zal HVC Deloitte in de gelegenheid stellen haar zienswijze inzake het verzoek tot publicatie aan HVC kenbaar te maken en HVC zal die zienswijze bij haar besluitvorming betrekken. Met vriendelijke groet,

Deloitte Financial Advisory B.V. Corporale Finance Neil Lomax (Gevolmachtigde) 1

HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Inleiding en achtergrond

Uitgangspunten en status van de uitgevoerde analyse

Uitgangspunten en beperkingen van de analyse Dit rapport is opgesteld op verzoek van de Directie om de voorkeur van de Directie en de Klankbordgroep voor financieringsoptie 1 ('Financieringsoptie 1') te analyseren. Hierbij is gebruik gemaakt van de volgende informatie en bronnen: 1.

de ontvangen informatie zoals beschreven in de appendix op pagina 12

Interviews met de voorzitter van de Klankbordgroep dhr. Maarten Burggraaf, de Directie van HVC dhr. Dion van Steensel en mw. Ingrid Tigchelaar, de voorzitter van de RvC van HVC dhr. Houben en de manager warmte van HVC Marco van Soerland. Daarnaast zijn er verschillende contact momenten geweest (zowel fysiek als telefonisch) met dhr. Hans van de Wiel Manager Corporale Finance van HVC en dhr. Jan van Raaij, secretaris van HVC

Onze werkzaamheden en verantwoordelijkheden zijn beperkt tot hetgeen overeengekomen in onze Nadere Opdracht (met kenmerk NL20-004/NLO/mb) Onze Nadere Opdracht omvat daarom expliciet niet: 1.

het verstrekken van enig accountancy technisch, juridisch, fiscaal of ander gespecialiseerd advies (tenzij Deloitte door de Cliënt onder een separate overeenkomst als zodanig is benoemd). Deloitte is niet verantwoordelijk voor de advisering van derden;

verificatie van de gepresenteerde informatie;

het verstrekken van een opinie over, dan wel het dragen van verantwoordelijkheid voor de haalbaarheid, redelijkheid en/of juistheid van de veronderstellingen en voorspellingen van enige financiële of andere informatie over de Nadere Opdracht;

het bekleden van of uitvoeren van managementfuncties of taken of het nemen van managementbeslissingen bij of namens HVC;

het verstrekken van een fairness opinion met betrekking tot de Nadere Opdracht;

iedere vorm van belangenbehartiging;

het uitvoeren van een financiële, fiscale, juridische of andersoortige due diligence.

Overige:

De verrichte analyses in dit rapport zijn beperkt tot de informatie die Deloitte heeft ontvangen: zie de appendix voor het overzicht van de ontvangen informatie door Deloitte

Deloitte heeft geen nader onderzoek verricht naar de (onderliggende) data, de informatie uit de interviews, studies en andere informatie die aan Deloitte beschikbaar is gesteld

HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Inleiding en achtergrond

Deloitte is verzocht de beschikbare informatie voor de Klankbordgroep te bestuderen voor het financiële kader voor HVC's ambitie 'Van Gas Los'

Inleiding • N.V. HVC ('HVC') is van oorsprong actief in de afvalsector en richt zich van daaruit in toenemende mate op energieactiviteiten

I I ■D Q. O

o. c ra <

• De aandeelhouders van HVC (44 gemeenten en 6 waterschappen) wensen actief bij te dragen aan de transitie 'Van Gas Los' • In HVC's warmteportfolio ('de Warmteportfolio') zijn meerdere mogelijke warmteprojecten opgenomen, waar de komende jaren mogelijk in geïnvesteerd kan worden, om zodoende de transitie 'Van Gas Los' vorm te geven • In 2015 heeft HVC een nieuw financieel beleid ('Koers 2024') opgesteld met als voorname doel het verkrijgen van keuzevrijheid in 2024 ten aanzien van eventuele verlaging van de garantstelling van leningen die zijn afgegeven door de aandeelhouders van HVC • Aangezien de omvang van de potentiële financieringsvraag die voortkomt uit de Warmteportfolio naar verwachting van HVC het huidige financiële kader overstijgt, is er een klankbordgroep Van Gas Los ('Klankbordgroep') gevormd om een passend financieel kader voor te stellen voor de mogelijke realisatie van HVC's Van Gas Los projecten. De Klankbordgroep bestaat uit 16 bewindspersonen van de in HVC aandeelhoudende gemeenten en waterschappen. De Warmteportfolio bevat meerdere mogelijke warmteprojecten. Dit betekent expliciet niet dat alle mogelijke warmteprojecten zullen worden uitgevoerd.

De investeringsbeslissing zal per warmteproject worden genomen • In samenspraak met de Klankbordgroep is HVC tot vier verschillende financieringsmogelijkheden gekomen om de voorgenomen warmteprojecten te financieren en uit te voeren. Momenteel bestaat er bij de directie van HVC (de 'Directie') en de Klankbordgroep een voorkeur voor de financieringsoptie waarin de solvabiliteitsopbouw van HVC wordt getemporiseerd en de garantstellingen van aandeelhouders ten aanzien van leningen van HVC bij bancaire instellingen (momenteel BNG, NWB, EIB en Triodos) worden opgehoogd ('Optie 1'). Deze verhoging van garantstellingen betekent dat de huidige door HVC gehanteerde limiet van €670mln naar€725mln zal worden verhoogd, vnl. vanwege de ge_plande investering in een slibdroger,_die wordt gefinancierd_o_nder_de_garantsteHing_va_n_d_e_aand_eelhoudend_e_w_aterschappen_ • Deloitte Financial Advisory B.V.

('Deloitte') is verzocht door HVC om i) kennis te nemen van de informatie die de Klankbordgroep gedurende het traject van de Directie van HVC heeft ontvangen, en ii) een analyse uit te voeren van de mate van de onderbouwing van deze informatie, waarmee de Klankbordgroep een afweging heeft gemaakt om tot het oordeel te komen dat zij de Directie in haar voornemen voor Optie 1 kan volgen, als zijnde naar mening van de Directie de vanuit aandeelhoudersperspectief op dit moment een passende financiering van de Van Gas Los-activiteiten van HVC • De bevindingen zijn middels een vertrouwelijk rapport uitgebracht aan de Directie, de raad van commissarissen ('RvC') van HVC en de Klankbordgroep. De hoofdlijnen uit VMV dit «rapportV zijn_in v«»i. dit documentjn de vo_rm_van een_sarnenvattin2 opgeschreven_ V)fV l IX-I i». XL — _ — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — • Het opgestelde rapport is gestructureerd aan de hand van onderstaande hoofdstukken die tevens de structuur van deze samenvatting vormt (met uitzondering van '2. Traject met de Klankbordgroep en voorgelegde Financieringsopties’): 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Introductie Traject met de Klankbordgroep en voorgelegde Financieringsopties

Conclusie Appendix

Koers 2024: Hoe staat HVC ervoor? Risicoanalyse Warmteportfolio Analyse voorgenomen financieringsoptie Analyse governance en investeringsbeslissingen warmte-investeringen

HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los’

Koers 2024: Hoe staat HVC ervoor?

De Directie van HVC heeft de afgelopen jaren een actief risicobeleid gevoerd. Een vergelijking van financiële parameters tussen 2014 en 2019 laat een gemengd beeld zien Deelconclusie

•

Met het financiële beleid Koers 2024 heeft HVC in 2015 ingezet op het verkrijgen van keuzevrijheid ten aanzien van HVC's financieringsmogelijkheden met of zonder garantstelling van aandeelhouders. De onderliggende aanname van HVC is dat bij een solvabiliteit van 27% in 2024 deze keuzevrijheid bereikt zal zijn voor HVC en haar aandeelhouders. Mede doordat HVC sinds 2015 voorloopt op de geprognosticeerde solvabiliteitsopbouw door HVC werd gesteld dat het risicoprofiel van HVC's activiteiten i_s_afgenome_m Op basjs_van kwantitatieve en kwalitatieve parameters is deze stelling door Deloitte geanalyseerd Voor HVC en haar aandeelhouders is het jaarlijks 'netto resultaat' een belangrijke graadmeter. Over de periode 2015-2019 is het netto resultaat in vier van de vijf jaren hoger uitgevallen dan begroot (2015-2018) In Koers 2024 is ingezet op het opbouwen van de solvabiliteit. Omdat HVC het netto resultaat jaarlijks toevoegt aan het eigen vermogen en omdat het netto resultaat hoger is uitgevallen dan begroot, is ook de solvabiliteitsopbouw hoger dan de prognose uit de begroting 2015 Enkele financiële parameters zoals het netto resultaat, solvabiliteit en ROIC van HVC laten een verbetering zien in 2019 ten opzichte van 2014. Andere financiële parameters zoals EBIT als percentage van de omzet, DEBT/EBITDA ratio en vrije kasstroom bewegen in tegengestelde richting.

De Directie geeft aan zich hier bewust van te zijn. De keuzes die hebben geleid tot voornoemde ratio's zijn weloverwogen gemaakt vanuit de optiek dat HVC aan geeft met name een maatschappelijke doelstelling te hebben en geen winstmaximalisatie na te streven

H c £

In vergelijking met 2015 kent HVC vandaag de dag een meer gediversifieerd activiteiten portfolio. De diversificatie wordt met name gedreven door de toename aan activiteiten op het gebied van warmte HVC is primair nog steeds een afvalbedrijf. De afgelopen jaren heeft HVC een groot deel van haar dienstverleningsovereenkomsten ('DVO's) met aandeelhoudende gemeenten opnieuw langjarig afgesloten. Een wijziging die HVC in de contracten heeft doorgevoerd betreft het omzetten van het afgesproken 'all-in tarief' naar een '1 op 1' verrekening systematiek. Binnen deze systematiek worden de hoeveelheden en prijsontwikkeling van de diverse afvalstromen verrekend met de betreffende gemeenten

Q 1

HVC geeft aan dat vanuit regelgeving en publieke opinie de druk op het verbranden van afval de afgelopen jaren is toegenomen. Er is steeds meer aandacht voor recycling en het beperken van de CO2 uitstoot als gevolg van de afvalverbranding. Het importeren van afval is hierbij tevens onder een vergrootglas komen te liggen in de politiek. Er is in Nederland sprake van overcapaciteit voor het verbranden van afval

ü> ,E jn

•

QJ O JZ 0) CD

• I •

HVC heeft volgens Directie en RvC een beter inzicht verkregen in de resultaten en kasstromen van de verschillende activiteiten, waardoor gestuurd kan worden op positieve bijdragen van activiteiten, afstoten van niet-winstgevende activiteiten en voorkomen van kruissubsidiëring Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat HVC tegenwoordig meer ’in control' is met betrekking tot de financiële sturing bij HVC’s (nieuwe) activiteiten, door o.a. in hogere mate financiële informatie inzichtelijk te maken per deelactiviteit HVC geeft aan in beperkte mate te sturen op financiële parameters. Met name het netto resultaat en de daarmee gepaard gaande solvabiliteitsopbouw zijn leidend. Analvses 7094 in Analyses laten laten zien zien dat dat de de resultaten resultaten van van HVC HVC haven boven de de nrnnnnce prognose vnnr voor knerc Koers 2024 in 2015 linnen liggen, da de finanr-iöla financiële parameters aan een namannd gemengd beeld laten zien in in nmn 2019

□ u c o

ai o Q

ten opzichte van 2014 en een groter deel van de activa van HVC in 2019 geïnvesteerd is in niet afval activiteiten in vergelijking met 2014 Uit de interviews en kwalitatieve informatie komt het beeld naar voren dat HVC de laatste jaren actief beleid heeft gevoerd om de risico's binnen de onderneming te verlagen (o.a. door'1-op-l', contracten, verlengen SDE subsidie op BEC, spreiding activiteiten) HVC geeft aan de afgelopen jaren stappen te hebben gezet op het gebied van risicobeheersing. Wij adviseren een onderneming die geen winstmaximalisatie nastreeft kritisch te kijken naar haar financiële ratio's zoals o.a. ROIC en DEBT/EBITDA. Toekomstige projecten moeten immers uit de winst / kasstroom van vandaag worden gefinancierd. Het mede sturen op financiële parameters kan de_maa_tschappelijke resultaten van HVC in de toekomst helpen verbeteren HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Risicoanalyse Warmteportfolio

Het risicoprofiel van de totale warmteportfolio laat zich moeilijk analyseren. HVC heeft een goed beeld van de risico's tijdens de ontwikkeling en beheer van een warmtenet Deelconclusie

•

CT C > E o

Omdat het tempo en de omvang van de investeringen onzeker zijn, is het niet goed mogelijk om a prior! een inschatting te maken van de risico's van de Warmteportfolio. Het Is daarom van belang om per warmteproject een gedegen afweging te maken over de project specifieke risico's voor HVC en deze risico's ook te blijven monitoren gedurende de ontwikkeling en exploitatie van het project Als het tempo en de omvang van de investeringen lager uitvallen dan verwacht, past het investeringsprogramma binnen Financieringsoptie 1. Als het tempo en de omvang van de investeringen echter hoger uitvallen dan verwacht, biedt Financieringsoptie 1 mogelijk onvoldoende financiering sruimte. HVC zal dan het tempo en de omvang van haar investeringsprogramma naar beneden moeten bijstellen, of alsnog een van de overige Financieringsopties moeten inzetten

o CL E £

De investeringspotentie van de Warmteportfolio is onder te verdelen in twee categorieën, te weten (i) investeringen in de verdichting van de bestaande warmtenetten van HVC en (ii) investeringen in uitbreiding van de warmteactiviteiten van HVC. De gecombineerde investeringspotentie is door HVC ingeschat aan de bovenkant van de bandbreedte op €565mln. De gemiddelde verwachte jaarlijkse investering op basis van deze investeringspotentie bedraagt €63mln voor de periode 2020-2028. Dit staat gelijk aan ca. 80% van het jaarlijkse totale investeringsniveau van HVC in de jaren 2018-2019. De investeringen worden voor het grootste gedeelte gefinancierd uit de eigen vrije kasstroom van HVC. Naast het tempo en de omvang van de investeringen is het behalen van de geprognosticeerde vrije kasstroom een (belangrijke) voorwaarde om de investerings_behoefte te_kunne_n_inv_ullen

■h

0 > CL c

•

De huidige warmteprojecten van HVC laten zich beperkt kwantitatief analyseren op dit moment. Zo hadden de warmteprojecten in Alkmaar en Dordrecht vooraf een positief verwacht rendement. In de ontvangen evaluatie van HVC geeft de onderneming aan dat de projecten tot 'bevredigende rendementen' hebben geleid. De groei in het aantal aansluitingen in Dordrecht is tot en met 2019 ietwat achtergebleven bij de vooraf opgestelde prognose. In Alkmaar is er nauwelijks discrepantie tussen het verwacht en daadwerkelijke aangesloten aantal WEQs

•

Slechts de contouren van de nieuwe Warmtewet zijn nu duidelijk, maar HVC voorziet in haar investeringsbeslissingen dat ze de laatste stand van zaken mee kan wegen. Dit wordt onderbouwd met het feit dat de Warmtewet in 2021 of 2022 in werking treedt, en de meeste investeringsbeslissingen pas daarna plaatsvinden Het voorkomen van een afhankelijkheid van verbranding ten behoeve van leveringszekerheid en mogelijke regulering op projectbasis zijn mogelijke risico's en derhalve specifieke aandachtspunten voor HVC

3 35 • 5

• • V c o ai

o Q

• • •

Om de voorgenomen financieringsoptie in financiële context te plaatsen, hebben wij een analyse uitgevoerd op de door HVC geïdentificeerde Warmteportfolio op de vlakken investeringspotentie en risico. De risicoanalyse van de Warmteportfolio is gebaseerd op de ontwikkelingen en performance van de huidige warmtenetten van HVC, de investeringsopgave in toekomstige warmtenetten en daarmee gepaard gaande risico's en de mogelijke impact van de verwachte nieuwe warmtewet

Uit de gehouden gesprekken komt consistent naar voren dat HVC stelt met haar integrale aanpak en ervaring op het gebied van warmtenetten goed gepositioneerd te zijn voor de toekomstige ontwikkelingen van warmtenetten Uit de toelichtingen en onderbouwingen tijdens de interviews blijkt consistent dat HVC de risico's tijdens de ontwikkeling en het beheer van een warmtenet in beeld heeft. De toelichting en onderbouwing in de opgeleverde stukken en de interviews is echter veelal kwalitatief van aard De presentatie van de kwantitatieve onderbouwing en monitoring verschilt per business case en tussen het warmtenet in Dordrecht en in Alkmaar Een set universele kwantitatieve performance metrics voor het monitoren van het warmtebedrijf door HVC en afzonderlijke business cases ontbreekt, net als een analyse van de (relatieve) performance van de bestaande warmtenetten Daarom hebben wij een analyse uitgevoerd op het proces om tot investeringsbeslissingen in warmte t_e_komen £zie_pagina 8 ove_r_gove_rnance)

HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Analyse voorgenomen financieringsoptie

De voorgestelde financieringsoptie (Optie 1) impliceert een verhoging van de garantstelling door aandeelhouders van €670mln naar €725mln en temporisering van de solvabiliteitsopbouw Voorgestelde financieringsoptie door HVC en de Klankbordgroep Overzicht van de uitgelichte financieringsopties ('hinancieringsopties') van HVC:

Optie 1: Temporiseren van solvabiliteitsopbouw met tijdelijke toename van garantstellingen door de aandeelhouders Optie 2: Verstrekken van achtergestelde lening aan aandcelhouder(s) of derden ten laste van HVC's balans Optie 3: Achterstelling van bestaande gegarandeerde leningen zodat nieuwe financiering (zonder garantie) kan worden aangetrokken

Optie 4: Compartimentering met derden, waardoor er een gedeeltelijke achterstelling is van gegarandeerde leningen ten behoeve van financiering door derden

Deloitte analyse

rOptiel

•

De voorgestelde financieringsoptie voor het uitvoeren van voorgenomen warmteprojecten heeft implicaties voor HVC's solvabiliteit als geheel. De solvabiliteitsopbouw wordt namelijk getemporiseerd. Er is echter wel sprake van een afwijkende impact op Aandeelhouders B en ten opzichte van Aandeelhouders A voornamelijk door de voorgenomen investering in een slibdrooginstallatie

•

Het temporiseren van de solvabiliteitsopbouw zal voor de aandeelhouders van HVC betekenen dat het moment waarop HVC keuzevrijheid ten aanzien van gegarandeerde financiering bereikt, wordt doorgeschoven in de tijd (naar verwachting van 2024 naar 2027)

•

HVC heeft haar investeringsprogramma begin 2020 herzien, in de vernieuwde ramingen zal de piek van gegarandeerde leningen uitkomen op €707mln in 2022. Aangezien het tempo en omvang van de Van Gas Los projecten onzeker is, heeft HVC, veiligheidshalve, een buffer ingebouwd en hiermee de maximumstand van gegarandeerde leningen gesteld op €725m

•

De investeringen in Van Gas Los zullen naar verwachting de hoogte van HVC's financiering naar een nieuw maximum brengen, de stand van financiering onder garantstelling van Aandeelhouders A ('Garantstelling A') zal in 2020 naar verwachting €634mln bedragen. Voor Aandeelhouders A betekent dit een stijging van 1% ten opzichte van de financiering onder Garantstelling A in 2019

•

HVC neemt aan dat de voorgenomen warmte-investeringen voor een groot deel gefinancierd kunnen worden uit de operationele kasstromen, waardoor de relatieve verhoging van de Garantstelling A beperkt blijft

•

HVC sluit de overige Financieringsopties voor de toekomst niet uit

Uitgangspunten van HVC voor Optie 1: •

•

De uitrol van HVC's voorbereide Van Gas Los projecten past waarschijnlijk niet in HVC's beleidsplan Koers 2024 om de solvabiliteit op te bouwen tot 2024 tot een niveau waarop de garantstellingen van aandeelhouders kunnen worden afgebouwd De realisatie van slibdrooginstallatie, die simultaan wordt uitgevoerd met de warmteprojecten, wordt ook meegenomen in deze financieringsaanpak Verhoging van de garantstellinglimiet van €670mln naar €725mln door de aandeelhouders

•

Naast verhoging van garantstellinglimiet zal projectfinanciering worden toegepast waar mogelijk (in lijn met besluitvorming 2015)

•

Het dividendbeleid waarin nettoresultaten worden gereserveerd, zal gecontinueerd worden

•

Er zal een minimum solvabiliteitsniveau van 13% behouden worden

Impact op aandeelhouders: LÖfiL

7? L'7 6

Temporiseren met tijdelijke toename van garanties

De temporisering van de opbouw van solvabiliteit heeft een gelijkmatige ontwikkeling voor alle aandeelhouders type A ('Aandeelhouders A')

De temporisering van de opbouw van solvabiliteit heeft een afwijkend verloop voor de aandeelhouders B door de investering in de slibdrooginstallatie en gerelateerde toetreding van drie nieuwe aandeelhouders type B ('Aandeelhouders B')

HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Waterschappen

Analyse voorgenomen financieringsoptie

De voorgenomen financieringsoptie is passend voor de investeringen in Van Gas Los projecten. Doel van zelfstandige financiering HVC op termijn en tussentijds onderzoeken van overige opties wordt aanbevolen Deelconclusie Voor de uitvoer van de voorgenomen warmteprojecten heeft HVC vier Financieringsopties opgesteld. Deze Financieringsopties heeft HVC in verscheidene sessies met de Klankbordgroep bediscussieerd en deels gebaseerd op informatie ontvangen van externe marktpartijen zoals BNG en Invest-NL. Op basis van deze vier Financieringsopties heeft HVC samen met de Klankbordgroep de financieringsoptie waarin de garantstellingen worden verhoogd en solvabiliteitsopbouw wordt

• c

_ • m O -- o

•

£ u

• •

I X o 0 c «5 E

■

1 .5 '«7i — c

S w

• • •

• •

?2°r9e_sLeLcl__________________________________________________________________________________________ Bij het tot stand komen van Koers 2024 was de investeringsbehoefte in haar huidige omvang nog niet bekend. De AV heeft namelijk pas in 2017 besloten tot 'Van Gas Los' als 3e kerntaak voor HVC, hetgeen vraagt om aanvullende financieringscapaciteit Een voor de hand liggend instrument voor een commerciële partij is in dergelijke gevallen een aandelenemissie / storting van aandeelhouders. Voor een beperkt aantal aandeelhouders van HVC is dit wellicht een optie (vanwege recente opbrengsten uit de verkoop van een deelneming bijvoorbeeld). Dit betekent dan wel dat overige aandeelhouders 'verwateren'. Bovendien hanteert HVC het principe dat aandeelhouders gezamenlijk bijdragen aan de uitvoer van activiteiten

Vanuit een brede discussie over verschillende financieringsmogelijkheden voor de Van Gas Los ambitie van HVC heeft de Directie in overleg met de Klankbordgroep en BNG, de huisbank van HVC, het aantal meest voor de hand liggende Financieringsopties vastgesteld op vier De Financieringsopties verschillen onder andere in de mate van complexiteit, doorlooptijd van uitvoering en hoogte van de financiering die onder de betreffende optie kan worden 'getrokken' - Optie 1 temporisering van de solvabiliteitsopbouw in combinatie met het verhogen van de gegarandeerde financiering is het minst ingrijpend. Ten opzichte van de opties waarbij de financiering afkomstig is van derden stijgt de risicoblootstelling van aandeelhouders.

Daar staat tegenover dat het rendement niet hoeft te worden gedeeld met andere financiers - Optie 2 een traject met externe financiers (bijvoorbeeld Invest-NL en EIB) kent een relatief lange doorlooptijd en wordt door Directie en RvC getypeerd als 'moeizaam' onder andere vanwege de grote hoeveelheid informatie die moet worden aangeleverd - Optie 3 het achterstellen van (een deel van) de gegarandeerde leningen door aandeelhouders leidt tot een andere risicoclassificatie van de garantstelling binnen de administratie van de aandeelhouders van HVC en is mede daardoor extra complex - Optie 4 het compartimenteren van activiteiten ten behoeve van financiering door derden brengt complexiteit met zich mee door een toename van het aantal stakeholders en de noodzaak van striktere scheiding van activiteiten en implementatie van transfer pricing

Omdat de huidige omvang van de Van Gas Los ambitie destijds niet werd voorzien, is een aanpassing van Koers 2024 noodzakelijk aldus HVC Opbouw van solvabiliteit om afbouw van de gegarandeerde financiering mogelijk te maken (doelstelling Koers 2024) blijft van kracht en wordt op basis van de huidige prognoses voorzien in 2027 Financieringsoptie 1 is het minst ingrijpend voor HVC en haar aandeelhouders en daarom waarschijnlijk het snelst te effectueren. Bovendien past de huidige investeringsbehoefte van HVC voor Van Gas Los (inclusief buffer) binnen de kaders van Financieringsoptie 1 Het doel van zelfstandige financiering van HVC op termijn (middels bijvoorbeeld een herfinanciering) wordt door Directie en RvC gesteund. De huidige warmteambities dienen het moment van herfinanciering niet te ver naar de toekomst te verwijzen Wij adviseren HVC om in de tussentijd alternatieve Financieringsopties, waaronder achtergesteld kapitaal door derden en het deels herfinancieren van de huidige financiering onder garantstelling door deze achter te stellen, te onderzoeken HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Analyse governance en investeringsbeslissingen warmte-investeringen

Er vindt een gedegen analyse plaats door HVC bij het nemen van een investeringsbeslissing. Format en frequentie van evaluaties verdienen aandacht Deelconclusie De analyse van de governance voor Van Gas Los is gebaseerd op het besluitvormingsproces dat HVC toepast bij investeringsbeslissingen als ook de periodieke evaluatie die plaats vindt op project en portfolio niveau nadat investeringen hebben plaatsgevonden. HVC hanteert hiervoor een beslisboom

H •

u c fü c w > o O

• • • • • •

i-i •

• S o * > £-0 •

• • •

ra £

• •

Alhoewel de door de Directie voorgelegde financieringsoptie betrekking heeft op het faciliteren van de Warmteportfolio, stemt zij daarmee niet direct in met het uitvoeren van al deze warmteprojecten. De governance van HVC is zodanig ingericht dat de goedkeuringsvereisten voor projectinvesteringen (onder andere) afhangen van de hoogte van de investeringen. Deze goedkeuringsvereisten zijn door HVC vastgelegd in een beslisboom. Hieruit volgt dat investeringsbeslissingen voor uitbreidingsprojecten groter dan €lmln goedkeuring vereisen van de RvC en projecten groter dan ClOmln van de AV HVC bereidt ten behoeve van investeringsbeslissingen een investeringsvoorstel en investeringsformulier voor Het investeringsvoorstel bevat een beschrijving van het project, de aansluiting op de strategie, een financiële uitwerking en een risicoparagraaf Het investeringsformulier bevat belangrijke parameters voor besluitvorming: investeringstype, investeringsbedrag, het verwachte rendement ('IRR'), de netto contante waarde ('NCW'), de terugverdientijd, en de zogenaamde 'relevante hurdle rate' De gehanteerde WACC voor het bepalen van de hurdle rate is in lijn met berekeningen van de ACM voor de warmtelevering aan kleinverbruikers De governance geeft hiermee invulling aan de afspraken in lijn met het reglement goedkeuringsvereisten NV HVC (AV 24 mei 2018) Deloitte heeft het besluitvormingstraject

inclusief het investeringsvoorstel en investeringsformulier van 3 warmteprojecten ontvangen Voor alle projecten is de risico vragenlijst van het investeringsformulier ingevuld, waarde risico-opslag op is gebaseerd In de geanalyseerde investeringsvoorstellen zijn gevoeligheids-en risicoanalyses opgenomen die de impact van een wijziging in de voornaamste parameters van de businesscase op de IRR en de netto contante waarde weergeven. De overwegingen bij de gekozen risico risico-opslag worden vrij beperkt toegelicht Voor de 3 voorbeeld projecten wordt de afgesproken governance voor investeringsbeslissingen door HVC consistent toegepast HVC evalueert haar grotere (warmte) projecten Deloitte heeft de evaluatie business case warmtenetten uit 2017 voor de RvC ontvangen HVC concludeert in de evaluatie dat de bepalende kenmerken goed in beeld geweest bij de besluitvorming, dat mee - en tegenvallers adequaat worden gemanaged tijdens het project en dat de rendementen bevredigend zijn Er vindt een beperkte evaluatie tegen de oorspronkelijke business case plaats. HVC geeft aan dat een vergelijking met de oorspronkelijke business case vaak wordt bemoeilijkt door wijzigingen gedurende het proces

Vanwege de verwachte investeringen in de Van Gas Los projecten en Warmteportfolio is een vast format en tijdslijn voor een evaluatie door HVC op zowel projectals portfolio niveau raadzaam. De evaluatie dient dan ook een set kwantitatieve variabelen te bevatten om de (relatieve) performance van het project en de portfolio _ie.rpet£Q____________________________________________________________________

'üi

u c o u u D

• • •

HVC maakt een gedegen analyse voorafgaand aan het nemen van een investeringsbeslissing Evaluaties op project- en portfolio niveau kunnen meer worden gestructureerd, met een vast format inclusief een set kwantitatieve prameters en een vooraf vastgestelde frequentie Hierbij kan in overweging genomen worden om (een deel van) de evaluaties ook te delen met de AV

HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Conclusie

Financieringsoptie 1 is op korte termijn het meest logisch voor HVC om de Van Gas Los ambitie van aandeelhouders te realiseren. Andere financieringsmogelijkheden dienen in de toekomst verder te worden uitgewerkt Conclusie rr fS O CN

£ O O □

j»

ra c ra o

o. g cn E u .2 U E ra s

■i U c ra c w > o CT Q > ra c <

HVC stuurt met name op de in Koers 2024 ten doel gestelde solvabiliteitsopbouw. Analyses laten zien dat de solvabiliteitsopbouw van HVC boven de prognose ligt. De overige financiële parameters laten een gemengd beeld zien Met de ambitie Van Gas Los geeft HVC invulling aan de het besluit van de AV uit 2017 om 'Van Gas Los' tot kerntaak te maken voor HVC HVC heeft de afgelopen jaren actief beleid heeft gevoerd om de risico's binnen haar kerntaak afvalverwerking te mitigeren, terwijl de marktrisico's binnen de afvalsector de laatste jaren zijn toegenomen. Met de uitbreiding van de Warmteportfolio vindt risicospreiding plaats omdat HVC haar activiteiten diversifieert Wij adviseren een onderneming die geen winstmaximalisatie nastreeft toch ook kritisch te kijken naar haar financiële ratio's. Het mede sturen op financiële parameters kan de maatschappelijke resultaten van HVC in toekomst helpen verbeteren

De omvang en het tempo van de investeringen in Van Gas Los en de implicaties van de nieuwe Warmtewet 2 brengen de nodige onzekerheid met zich mee, maar HVC heeft op basis van ontvangen stukken voor drie projecten (Project HAL 2017, Project Sliedrecht 2018 en Project De Draai 2020) de governance op investeringsbeslissingen gevolgd. Wij observeren dat op basis van HVC's eigen evaluatie blijkt dat de risico's op voorhand goed zijn ingeschat door HVC Een set universele kwantitatieve performance metrics voor het monitoren van het warmtebedrijf en afzonderlijke business cases ontbreekt, net als een analyse van de (relatieve) performance van de warmtenetten. Daarom is door Deloitte ook gekeken naar HVC's proces om tot investeringsbeslissingen in warmteprojecten te komen (hoofdstuk Governance) De Directie stelt de financieringsoptie 1 voor waarbij de solvabiliteitsopbouw wordt getemporiseerd in combinatie met het verhogen van de gegarandeerde financiering door de aandeelhouders van HVC Optie 1 is het minst ingrijpend voor HVC en haar aandeelhouders, vergeleken met de andere Financieringsopties.

Bovendien past de huidige investeringsbehoefte van HVC voor Van Gas Los (inclusief buffer) binnen de kaders van Optie 1 In vergelijking met Koers 2024 verwacht HVC met Optie 1 het beoogde solvabiliteitsnlveau in 2027 te realiseren in plaats 2024 De doelstelling van Koers 2024 blijft ongewijzigd en HVC geeft aan dat deze doelstelling niet te ver dient te worden doorgeschoven in de toekomst. In combinatie met de onzekerheid van de omvang en het tempo van investeringen in Van Gas Los adviseren wij om overige finanderingsmogelijkheden op korte termijn verder uit te werken, met name achtergesteld kapitaal van derden en herfinanciering van een gedeelte van de financiering onder garantstelling door een achterstelling hiervan

HVC kent een transparant besluitvormingsproces ten aanzien van investeringen in Van Gas Los. De risico's worden inzichtelijk gemaakt en meegewogen HVC evalueert haar grotere (warmte) projecten en Deloitte heeft de evaluatie business case warmtenetten uit 2017 voor de RvC ontvangen. Er vindt een beperkte evaluatie tegen de oorspronkelijke business case plaats. HVC geeft aan dat een vergelijking met de oorspronkelijke business case vaak wordt bemoeilijkt door wijzigingen gedurende het proces De monitoring en evaluatie van afzonderlijke projecten alsook van de portfolio als geheel kan worden verbeterd. Hierbij dient met name aandacht te worden besteed aan het periodiek Inplannen van evaluaties en het standaardiseren van het evaluatieproces en de daarbij gebruikte parameters, op zowel project als portfolio niveau. Wij adviseren om een set van uniforme financiële parameters onderdeel te maken van de rapportage, zodat een vergelijking van de performance van projecten onderling en van de portfolio door de tijd heen mogelijk wordt HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Appendix

Lijst van definities en afkortingen

Definities en afkortingen Afkorting ACM AV BEC BNG DVO EBIT EBITDA EIB HAL IRR Mln NCW ROIC RvC SDE+ WACC WEQ WOB

Autoriteit Consument & Markt Algemene Vergadering Bio-energiecentrale Bank Nederlandse Gemeenten Dienstverleningsovereenkomst Earnings Before Interest and Tax Earnings Before Interest and Tax, Depreciation and Amortization Europese Investeringsbank Heerhugowaard/Alkmaar/Langedijk Intemal Rate of Return Miljoen Netto Contante Waarde Return on Invested Capital Raad van Commissarissen Stimulering Duurzame Energieproductie Weighted Average Cost of Capital Woning Equivalenten Wet Openbaarheid van Bestuur

HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Appendix

Overzicht ontvangen informatie HVC

Naast ontvangen (schriftelijke) informatie heeft Deloitte informatie verkregen via de volgende interviews en meetings;

Kick-off met Hans van der Wiel (Manager Corporale Finance) en Jan van Raaij (Secretaris) op 18 februari

Interview met Marco van Soerland (Manager Warmte) op 26 februari Interview met Dion van Steensel (Algemeen Directeur) en Ingrid Tigchelaar (CFO) op 9 maart Interview met Philip Houden (voorzitter RvC) op 10 maart

Interview met Maarten Burggraaf (Voorzitter Klankbordgroep) en Ingrid Tigchelaar (CFO) op 11 maart

Logboek informatievoorziening Nr. 2.

i it = ! 10. 11.

15. 16.

o 3?:

34.

S ï s

i s”:

.12

Titel document

Ontvangen op|

rormuienng van de opdracht aan de externe adviseur 12 februari 2020 - Presentatie 5e bijeenkomst Klankbordgroep financiering 'van gas los' 10 juli 2019 - Presentatie le Startbijeenkomst Klankbordgroep financiering Juridische Structuur HVC Groep 31.01.2020 Reader klankbordgroep financiering Lb.v. startsessie Statuten van NV HVC Verslag le startbijeenkomst Klankbordgroep Financiering 'Van Gas Los' Verslag 2e bijeenkomst Klankbordgroep Financiering Van Gas Los Verslag 3e bijeenkomst Klankbordgroep Financiering Van Gas Los Verslag 4e bijeenkomst Klankbordgroep Financiering 'Van Gas Los' 11 oktober 2019 - Presentatie 2e bijeenkomst Klankbordgroep financiering definitief 14 november 2019 - Presentatie 3e bijeenkomst Klankbordgroep Financiering Van Gas Los Ballotageovereenkomst aandeelhouders A Ballotageovereenkomst aandeelhouders B - oorspronkelijk Ballotageovereenkomst aandeelhouders B - wijziging 2013 CE_Delft_Elndconcept rapportage Warmtestrategie HVC_2019U19 1 november 2019 - Presentatie ambtelijk bijeenkomst Klankbordgroep financiering v3 2. Klankbordgroep 5 december 2019 - BNG-presentatie 3.

AV 13 december 2018 - Strategie warmtebronnen en ontwikkeling geothermie 5 december 2019 - Presentatie 4e bijeenkomst 6 september 2020 Benchmark onderhoudskosten en beschikbaarheid Energie uit Afval - RvC Kopie van Investeringsformulier Oracle v7.2 1.1 RVC jan 2020 Investeringsvoorstel uitbreiding warmtenet HAL naar De Draai HHW 1.2 cockpit en cashflows Investeringsvoorstel De Draai 1.3 Investeringsformulier Orade v7.2 - vragenlijst risico-opslag De Draal 0.0 Memo grove toelichting risico-opslag investeringen 1. De Draai, 2. Sliedrechten 3. Alton 2.4 feb 2020 Memo nieuw plan Sliedrecht 2.1 RVC jul 2018 Investeringsvoorstel warmte Sliedrecht 2.2 RVC jul 2018 Cockpit en Cashflow Investeringsvoorstel warmte Sliedrecht 2.3 Investeringsformulier Orade v7.2 - vragenlijst risico-opslag Sliedrecht 3.4 Directierapportage december 2019 evaluatie HAL 3.1 RVC sep 2017 Investeringsvoorstel warmte Heerhugowaard 3.2 AV dec 2017 Uitbreiding warmtelevering HeerhugowaardAlkmaartangedljk en Alton 3.3 Investeringsformulier Orade v7.2 - vragenlijst risico-opslag Alton Mali HvdW - toelichting slibdrooginstallatie en update warmte-lnvesteringen Mail garantstelling aandeelhouders B Mail resultaten haalbaarheidsstudie SDI en voorstel aandeelhouderschap in HVC Overzicht DVO's 200306 HVC - Financiering van gas los - Tussentijdse werkversie (002) comments HvdWiel B.

17-09-28 RvC 28 september 2017 evaluatie business case warmtenetten D.i. Grafiek met datatabel activa KBG 20190711 C. Concept Jaarrekening 2019 HVC DVO tonnen en inwoners (analyses 10-3-2020) Mail BC warmtenet Dordrecht 191003 WW2.0 Presentatie stakeholdersbijeenkomst 3 kamerbrief-over-de-voortgang-wetstraject-warmtewet-2 (1) IPR Normag 100825 - Rekenkameronderzoek HVC 7mei2014 Specificatie Vaste activa Opmerkingen HVC bij concept rapport Deloitte d.d. 15 maart 2020 Specificatie Vaste activa v2 Mapl (omzet 2014 toelichting)

HVC - Samenvatting rapport 'Financiering Van Gas Los'

Deloitte.

Deloitte refers to one or more of Deloitte Touche Tohmatsu Limited, a UK private company limited by guarantee, and its network of member firms, each of which is a legally separate and independent entity. Please see www.deloitte.com/about for a detailed description of the legal structure of Deloitte Touche Tohmatsu Limited and its member firms. © 2020 Deloitte The Netherlands

Warmtestrategie HVC Kansen en mogelijkheden voor de toekomstige ontwikkeling van warmtenetten

Dit rapport is geschreven door:

Benno Schepers Katja Kruit Pien van Berkel

Delft, CE Delft, 18 november 2019 Publicatienummer: nummer Trefwoorden

Opdrachtgever: HVC Groep

Uw kenmerk: Uw kenmerk

Alle openbare publicaties van CE Delft zijn verkrijgbaar via www.ce.nl Meer informatie over de studie is te verkrijgen bij de projectleider Benno Schepers (CE Delft)

CE Delft Committed to the Environment

CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving. Wij zijn toon aangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis van techniek, beleid en economie helpen we overheden, NGO’s en bedrijven structurele veranderingen te realiseren. Al 40 jaar werken

betrokken en kundige medewerkers bij CE Delft om dit waar te maken.

190405 ■ Warmtestrategie HVC - 18 november 2019

Inhoud 1

Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Centrale vraagstelling 1.3 Hoofdlijn plan van aanpak en leeswijzer

3 3 3 3

Huidige situatie 2.1 Algemene eigenschappen van warmtenetten 2.2 Overzicht bestaande netten 2.3 Warmteleveranciers in Nederland 2.4 Ervaringen tot nu toe

4 4 9 11

Warmtenetten in de transitie 3.1 Wat staat er in het Klimaatakkoord over warmtenetten? 3.2 Lopende projecten 3.3 De rol van warmtenetten in de warmtetransitie 3.4 Marktordening 3.5 Alternatieven

15 15

18 21 21

De rol van HVC 4.1 Flexibiliteit 4.2 Financieel 4.3 Duurzaamheid 4.4 Operationeel

28 28 29

Conclusie

Literatuur

190405 ■ Warmtestrategie HVC ■ 18 november 2019

30 31

Inleiding

1.1

Aanleiding Het afval- en energiebedrijf HVC is actief op het gebied van collectieve warmtenetten in gemeenten en bij waterschappen die aandeelhouder zijn van HVC. Nu de warmtetransitie steeds meer vorm krijgt door ‘van gas los’ te gaan, krijgt HVC van steeds meer aandeelhouders (gemeenten) de vraag hoe zij de transitie naar een aardgasloze warmtevoorziening kunnen vormgeven. En vooral: welke rol de collectieve warmtenetten hierin kunnen hebben? Aan CE Delft is gevraagd om een korte rapportage op te stellen, waarin aandacht wordt gegeven aan de verschillende aspecten van collectieve warmtenetten in het algemeen en kansen voor HVC in het bijzonder.

1.2

Centrale vraagstelling Centraal in het verzoek van HVC staat de vraag of de keuze voor collectieve warmtenetten van HVC een veilige keuze is in de opgave om van aardgas los te gaan. Hierbij wordt met ‘veilig’ een brede interpretatie bedoeld: het gaat om veilig voor de operationele activiteiten van HVC, wat zowel een combinatie is van financieel-economisch aspecten, maatschappelijke aspecten als technische aspecten.1

Om deze vraag te beantwoorden, heeft de opdrachtgever zelf een aantal inleidende, generieke vragen gesteld: - Wat zijn de ervaringen tot nu toe, lessons learnt? — Wanneer warmtenetten wel en niet doen? — Wat zijn de randvoorwaarden? - Wat zijn de risico’s?

Naast het beantwoorden van deze vragen, heeft HVC ook gevraagd of CE Delft een oordeel kan geven over diverse onderdelen van de huidige aanpak op het gebied van warmtenetten.

1.3

Hoofdlijn plan van aanpak en leeswijzer Om de vragen te beantwoorden, is de rapportage als volgt opgebouwd. Als eerste wordt begonnen met een introductie van warmtenetten in Nederland. Hierbij wordt inzichtelijk gemaakt welke omvang de huidige warmteactiviteiten hebben, waar de huidige warmte netten zich bevinden en wat de ervaringen hiermee zijn in het algemeen. Om vervolgens een beeld te krijgen de toekomstige potentie van warmtenetten en welke kansen er daarmee zijn voor de activiteiten van HVC, wordt uitgewerkt welke stappen in de warmtetransitie te verwachten zijn, wat daarbij de rol is van warmtenetten en welke rol alternatieven daarbij spelen. Hieruit wordt onder andere duidelijk waar warmtenetten wel en niet logisch zijn, onder welke randvoorwaarden en wat potentiële risico’s zijn in de groei en uitrol van warmtenetten. Tot slot wordt ingegaan op de activiteiten die HVC op dit moment ontplooit. De rapportage concludeert met een antwoord op de centrale vraag.*

Anders geformuleerd draait het vooral om inzicht te krijgen op het antwoord op de vraag of de huidige keuze voor warmtenetten over tien of twintig jaar nog steeds de beste keuze is geweest voor HVC Groep en haar

aandeelhouders.

190405 - Warmtestrategie HVC - 18 november 2019

2 Huidige situatie Dit hoofdstuk geeft een korte inleiding in de huidige situatie van warmtenetten in Nederland. Hierbij wordt als eerste een korte introductie gegeven van de opbouw van warmtenetten in het algemeen en een overzicht van de bestaande warmtenetten in Nederland. Ook besteden we aandacht aan de warmtebronnen van deze netten. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een beeld van de huidige wet- en regelgeving, de kansen en risico’s en enkele algemene lessen die geleerd zijn in de afgelopen decennia.

2.1

Algemene eigenschappen van warmtenetten In deze paragraaf wordt een korte beschrijving gegeven van collectieve warmtesystemen zoals die in Nederland worden ontwikkeld en toegepast.

2.1.1 Kernonderdelen verwarmingssysteem Ondanks de grote diversiteit in warmtesystemen in het algemeen, bevatten alle systemen min of meer dezelfde kernonderdelen. Dit geldt zowel voor collectieve als individuele systemen. Het gaat hierbij om de volgende onderdelen:

Bron Uiteraard heeft ieder verwarmingssysteem één of meerdere bronnen van warmte (en/of koude). In de conventionele situatie in Nederland is dit uiteraard aardgas. Gewonnen in Nederland zelf of geïmporteerd uit het buitenland. In het geval van een warmtenet is dit vaak een bron waarbij warm water beschikbaar is dat nuttig ontsloten kan worden. En bij individuele systemen kan dit ook omgevingswarmte zijn, zoals de buitenlucht. En ook elektriciteit kan een bron van warmte zijn. Onderdeel van de bron kan eveneens opslag zijn. Met name bronnen die minder flexibel zijn of die niet het gehele jaar beschikbaar zijn, zijn met behulp van opslag wel optimaal in te zetten. In de opslag wordt tijdelijk de energie opgeslagen om die op een ander moment nuttig in te zetten.

Infrastructuur Om de energie van de bron naar de afnemer te krijgen, is energie-infrastructuur nodig. Op hoofdlijnen zijn hier drie varianten van gas-, elektriciteits- en warmtenetten. Deze kunnen in verschillende configuraties samen worden ingezet. Zonder de juiste infrastructuur kan geen enkel warmtesysteem werken.

Conversietechniek Tussen de infrastructuur en de afgifte zit de conversietechniek. Deze techniek zet de energiebron om naar nuttig toe te passen warmte (en koude) voor een gebouw. Denk hierbij aan warmteafgifteset bij een warmtenet die de warmte uit het warmtenet omzet naar warmte voor in een woning. Of een HR-ketel die aardgas omzet naar warmte.

Afgiftesysteem leder modern verwarmingssysteem kent een afgiftesysteem. Dit is het systeem dat de warmte van de conversietechniek naar de juiste plaats in een gebouw brengt. Dit is bijna

190405 - Warmtestrategie HVC - 18 november 2019

altijd een CV-systeem (centrale verwarming), waarbij opgewarmd water via leidingen en radiatoren of vloer- en wandverwarming warmte afgeeft aan de te verwarmen vertrekken. Op kleine schaal wordt in Nederland ook luchtverwarming toegepast, maar dit is met name in het verleden gedaan. Hierbij maakt het afgiftesysteem geen gebruik van warm water, maar van warme lucht. De enige uitzondering hierop zijn lokale verwarmingen, zoals een klassieke open haard, gaskachel of infraroodpanelen. Bij dergelijke systemen zijn de conversietechniek en afgiftesystemen in één object gevat. Een ander belangrijk onderdeel van het afgiftesysteem zijn de leiding die worden gebruik voor het warm tapwater (douchen, bad, consumptie). Deze leidingen staan los van het CVsysteem. In alle gevallen heeft een warmtesysteem elektriciteit nodig voor goed functioneren.

In Figuur 1 wordt de configuratie van een regulier warmtenet in Nederland weergegeven. Figuur 1 - Schematische weergave van componenten in een warmtenet W*rmtM><V AnnilU’tihg “Ki IwisKitalUtie

2.1.2 Varianten collectieve systemen Een ‘traditioneel warmtenet’ bestaat uit een warmtebron die hogetemperatuurwarmte (100-120°C) via een warmte-infrastructuur bij de afnemers brengt. Deze eerste generatie warmtenetten, die al zo’n 100 jaar geleden in Nederland zijn ontwikkeld, waren op deze manier ontworpen. De laatste jaren zijn er echter al vele andere typen collectieve systemen ontwikkeld en toegepast in Nederland. En ook de komende jaren staan er nog vele ontwikkelingen en innovaties te wachten. In de onderstaande figuur wordt een overzicht gegeven van de ontwikkeling van warmtenetten. Alle generaties worden nog toegepast in Nederland en ook de vijfde generatie wordt ontwikkeld.

190405 • Warmtestrategie HVC - 18 november 2019

Figuur 2 - Overzicht van generaties van warmtenetten IO: STRAM

I I i f

ïO: in srru

10: NUMOKICATCD

hr-HVtwd iioi «ralrt systrm

4G: 4th GCNRKATKM

Hr (mu atrd piprs

d7nand' nte'»ri M«urc«. drstnurtion COnsu’nploni 2 *»y DH

0.1* cent*' :iencr

h**t <tor*9*

I I

v..'£ï

j i

2w*y (XUik.1

OiunuMl CHPBramMS

.TS. CHP

turtut

hwt- g» uu.*g* __ _

CKPwAtt* CHPo« CMPCO*1

Dnlrnt lte**li-K;

FNcvxty

as t—|Ü^

sto'dpe

inöustry

Dnfkt HeM ny

hA-

£8

A’,

WV yra

CHP MSI»

DKUut MMürg

«G I 2020 205C

1G/1S80-193C

CC'vT'MOn

2C/1930-1910

AK4 towenerqy ,o*« bu^rgs c>u*j

kjEeï «rt-wMogy

3C/1M0 2020

Kenmerkend aan de ontwikkelingen is een steeds verder dalende temperatuur in het warmtenet. In de komende jaren speelt dit ook in Nederland. Niet alleen bij nieuwe netten, maar juist ook bij bestaande netten.

Temperatuurniveau Hoewel er geen officiële definities zijn, wordt in Nederland over het algemeen op dit moment het volgende onderverdeling gehanteerd: - Hogetemperatuur (90-120°C) Dit zijn de traditionele 1-3e generatie warmtenetten. Van één of meerdere, vaak grote warmtebronnen wordt warmte naar de afnemers gebracht. Het voordeel van dit temperatuurniveau is de hoge capaciteit die een warmtenet kan hebben en daarmee het grote aantal afnemers en de afstanden die te overbruggen zijn. Tevens zijn deze temperaturen uitstekend geschikt voor het verwarmen van alle typen gebouwen van Nederland, ongeacht de energetische kwaliteit2. Er wordt een hoog comfortniveau bereikt. Door de hogetemperatuur en capaciteit kunnen zowel de vraag naar ruimteverwarming als de vraag naar warm tapwater eenvoudig worden ingevuld. Een nadeel van deze hogetemperaturen is dat er een beperkt aantal warmtebronnen beschikbaar is voor het leveren daarvan.

2 Dit is eveneens het temperatuurniveau waarop de meeste HR-ketels in Nederland afgesteld zijn.

190405 - Warmtestrategie HVC - 18 november 2019

vx *

Middentemperatuur (70 °C) Een middentemperatuurnet heeft de voordelen van een HT-net dat het nog een aanzienlijke capaciteit heeft en dat met name ook het warm tapwater uit het warmtenet geleverd kan worden (en daar dus geen aparte voorziening gemaakt hoeft te worden). Het heeft daarnaast ook het voordeel dat er meer bronnen beschikbaar zijn om warmte te leveren op dit niveau. En dan met name geothermie. Een nadeel van dit temperatuurniveau is dat op dit moment niet zeker is of het voor alle gebouwen mogelijk is om een hoog comfortniveau te krijgen. Daarom wordt over het algemeen aangenomen dat woningen een aantal minimale besparingsmaatregelen genomen moeten hebben, zoals dubbelglas en dakisolatie3. Wel is de verwachting dat de huidige CV-systemen voldoende capaciteit hebben om de woningen te verwarmen. Lagetemperatuur (30-50°C) Het belangrijkste verschil tussen een lagetemperatuurnet en een MT-net is de productie van warm tapwater. Dit moet namelijk met minimaal 60-65°C gebeuren. In het geval van een LT-net moet er altijd een warmtapwatervoorziening worden bijgeplaatst. Daarnaast zijn in het geval van een LT-net bijna altijd verdergaande besparingseisen van toepassing en moet het afgiftesysteem worden aangepast, door bijvoorbeeld de radiatoren te vervangen door vloerverwarming4.

Na deze aanpassingen is het meestal mogelijk om de ruimteverwarming rechtstreeks op dit temperatuurniveau uit te voeren en kan een hoog comfortniveau worden bereikt. Het grote voordeel van een LT-net is het grote aantal warmtebronnen dat hiervoor beschikbaar is. En dan met name ook een veel groter aantal duurzame bronnen. Wel zijn deze bronnen over het algemeen kleiner dan bij HT/MT-netten, waardoor meer bronnen op hetzelfde net aangesloten moeten worden. Dit zijn daarmee met name ook de 4e generatie warmtenetten. Zeer lagetemperatuur (15-25°C) Bij zeer goed geïsoleerde gebouwen (A+ energielabel) is het ook mogelijk om met nog lagere temperaturen te werken. Hierbij dient het warmtenet vooral als ‘bronnet’ voor elektrische warmtepompen die op gebouwniveau de gewenste temperaturen maken voor ruimteverwarming en warm tapwater. Deze netten lenen zich ook uitstekend voor koeling. En dat is vaak ook nodig bij zeer goed geïsoleerde gebouwen. De voordelen van dergelijke systemen zijn het lage energiegebruik en de nog veel grotere set van duurzame warmtebronnen die ingezet kunnen worden. Met name omgevingsenergie vormt een interessant bron (lucht, water).

Nadelen zijn de omvangrijker gebouwgebonden aanpassingen (hoge kosten), de geringe capaciteit van de netten en daarmee de beperkte omvang die mogelijk is en de complexiteit in het systeem omdat meerdere technieken gecombineerd moeten worden.

3 Grosso modo wordt aangenomen dat woningen met een G of F-energielabel niet het juiste comfort kunnen behalen met een MT-net. 4 Hierbij wordt aangenomen dat woningen een B-energielabel of beter moeten hebben.

190405 - Warmtestrategie HVC • 18 november 2019

Figuur 3 - Overzicht van temperatuurniveaus warmtenetten

Temperatuurniveau afgifte

Temperatuurniveau distributienet

Temperatuurniveau bron

ZLT (<20 C)

LT (20-50’C)

1 >1

■

I I I I Naverwarming I | tapwater

■

J Collectieve I I opwaardering ƒ

I I

■

\ I I

Individuele | opwaardering I

Warmtebronnen Als bron voor warmtenetten zijn er in Nederland zeer veel opties. In Tabel 1 wordt een overzicht gegeven van de verschillende bronnen en de temperatuurniveaus waarop zij hoofdzakelijk kunnen worden ingezet. Dit overzicht is niet uitputtend, maar geeft de belangrijkste mogelijkheden voor de komende jaren. Tabel 1 - Overzicht van mogelijke warmtebronnen voor warmtenetten

Warmtebron Energiecentrale Industriële restwarmte

Afvalverbrandingsinstallatie

Biomassawarmtecentrale Warmtekrachtcentrale (WKC)

Ketels Ultradiepe geothermie

Omschrijving Warmte die vrijkomt bij de productie van elektriciteit (aardgas/kolen). Warmte die vrijkomt bij industriële processen die nu weggekoeld worden. Warmte die vrijkomt bij het verbranden van afval. Warmte die vrijkomt bij het verbranden van vaste biomassa._______________ Warmte die vrijkomt bij de gecombi neerde productie van warmte en elektriciteit.________________ _____ Warmte geproduceerd door traditionele grote ketels op aardgas qf olie. Warmte uit de zeer diepe ondergrond (> 4.500 m diepte).

190405 - Warmtestrategie HVC ■ 18 november 2019

LT/MT/HT HT

HT/MT HT/MT

Warmtebron Geothermie Zonthermie

Lagetemperatuuraardwarmte

Aquathermie Bodemenergie Uitwisselingsenergie

Omschrijving Warmte uit de diepe ondergrond (1.5003.000 m diepte).___________ Warmte gewonnen met zonthermische systemen, inclusief opslag. Warmte uit de ondiepe ondergrond (2501.500 m diepte).___________________ Warmte uit oppervlaktewater (TEO), afvalwater (TEA) of drinkwater (TED). Warmte opgeslagen in aquifers (wko). Warmte- en koudestromen die uitgewis seld worden tussen verschillende vragers en aanbieders.

Temperatuurniveau MT

MT/LT LT

LT LT LT

Voor de nuttige inzet van alle warmtebronnen geldt dat er vele eigenschappen meegenomen moeten worden, zoals de nabijheid van vraag en aanbod van warmte, de beschikbaarheid van de warmte of de technische mogelijkheden om het überhaupt uit te koppelen. Dat ergens warmte beschikbaar is, betekent niet automatisch dat het nuttig gebruikt kan worden.

2.2

Overzicht bestaande netten Op dit moment zijn er meer dan 800.000 woningen aangesloten op een collectieve warmte voorziening in Nederland (ca. 10%). Ongeveer 350.000 woningen daarvan is aangesloten op grote en kleine stadsverwarmingsnetten. Zo’n 500.000 woningen is aangesloten op blokverwarming (RVO, 2019). In Nederland vallen beide varianten (gegeven enkele minimum eisen) onder de definitie van een warmtenet, conform de Warmtewet. Binnen Europese richtlijnen vallen blokverwarmingssystemen niet onder de definitie van ‘district heating’. In Tabel 2 wordt een overzicht gegeven van de grote stadswarmtenetten in Nederland. Hierbij wordt een ondergrens van minimaal 150 TJ aan levering gehanteerd. In het overzicht staan tevens de verwachte groeiprognoses van de netten. Duidelijk zichtbaar is dat er een gestage groei is van de grote stadswarmtenetten in de komende jaren. Uit het overzicht blijkt dat in de gebieden met de grote warmtenetten er jaarlijks tussen de 5.000-10.000 aansluiting bij komen. En dat met name ook in de komende jaren een flinke groei wordt verwacht op die netten. Tabel 2 - Overzicht grootschalige warmtenetten (huidig en toekomstig) (RVO, 2019) Regio

Leverancier

■ Utrecht

Eneco

52,3

Aantal aansluitingen (x 1.000) 2016 2018 T 2020 2017 53.4 54,5 55.3 54,0

Rotterdam

Eneco en Nuon

52,1

52,7

53,4

54.4

57,2

65,6

B3-Hoek________________

Eneco

0,1

Den Haag

Eneco

4,8

5,3

5,5

6,0

0,1 9,0

0,1 13,8

Ypenburg

Eneco

10,1

Nuon

15,5

16,1

10,1 17,7

10,1

Amsterdam Zuid- en Oost

19,0

25,7

Amsterdam Noord- en West

WestpoortWarmte

9.3

J0J

12,1

33,0 s

Almere

Nuon

48,9

49.4

50,2

51,6

52,9

Lelystad I Leidseregio

Nuon

4,8

4.8

4,8

4^8

Nuon

8.3

8,5

8.8

9,0

9,7

10.2

2015 I

190405 ■ Warmtestrategie HVC ■ 18 november 2019

19,0

2023 58,0

57.1

Leverancier

Aantal

.000)

2015

2016

2017

2018

2020

2023

Arnhem, Duiven en Westervoort

Nu on

13.8

14,1

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/9719583/1