Bijlage 4 bij Raadsvoorstel 8.2 Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein - Hendrik-Ido-Ambacht RadarAdvies

Rapport

Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein De Kracht van Ambacht, 2020-2024 Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht 10 oktober 2024

Rapport Eind 2020 stelde de gemeenteraad van Hendrik-Ido-Ambacht het preventieplan sociaal domein 2020-2024 ‘De Kracht van Ambacht’ vast. Jaarlijks is de raad geïnformeerd over de voortgang en er heeft ook halverwege een evaluatie plaatsgevonden. Dit rapport is de eindevaluatie die mede onderlegger is voor een borgingsplan voor 2025 en verder.

Opdrachtgever Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

Contactpersoon Estelle Gouwens Weteringsingel 1 3342 AE Hendrik-Ido-Ambacht e.gouwens@h-i-ambacht.nl (06) 41 25 42 46

Uitvoerder RadarAdvies Veemarkt 83 1019 DB Amsterdam (020) 463 50 50 www.radaradvies.nl

Projectleider Maarten van de Donk m.vandedonk@radaradvies.nl (06) 10 20 11 51

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

1

INHOUDSOPGAVE 1

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

4

1.1

Preventieplan als geheel

4

1.2

Per opgave

5

2

INLEIDING

6

2.1

Vraagstelling

7

2.2

Methodische verantwoording

8

2.3

Leeswijzer

9

3

VIJF JAAR LATER: HOE STAAT HENDRIK-IDO-AMBACHT ER VOOR?

10

4

HET PREVENTIEPLAN ALS GEHEEL

12

4.1

De focus op preventie

12

4.2

Beelden van maatschappelijke partners

12

4.3

Bedoelde en onbedoelde maatschappelijke effecten

13

4.4

Financiële ontwikkelingen

13

4.5

Aanbevelingen rapport Lysias

15

5

OPGAVE 1: DE EIGEN KRACHT VAN BEWONERS VERSTERKEN

16

5.1

Algemene inzichten op opgaveniveau

16

5.2

Inzicht en resultaten per maatregel

16

5.3

Conclusie

19

6

OPGAVE 2: EERDER SIGNALEREN

20

6.1

Algemene inzichten op opgaveniveau

20

6.2

Inzicht en resultaten per maatregel

20

6.3

Conclusie

26

7

OPGAVE 3: LOKALE VOORZIENINGEN VOOR EEN LOKALE BEHOEFTE

27

7.1

Algemene inzichten op opgaveniveau

27

7.2

Inzicht en resultaten per maatregel

27

7.3

Conclusie

36

8

OPGAVE 4: ANDERS VASTHOUDEN. GEMEENTE IN REGIE

38

8.1

Algemene inzichten op opgaveniveau

38

8.2

Inzicht en resultaten per maatregel

38

8.3

Conclusie

44

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

2

BIJLAGE 1 UPDATE INDICATOREN

45

BIJLAGE 2 FINANCIËN

50

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

3

1

Conclusies en aanbevelingen

1.1 Preventieplan als geheel ‘De Kracht van Ambacht’ is een ambitieus preventieplan waar een gedegen proces van informatieverzameling en betrekken van maatschappelijke organisaties en bewoners aan ten grondslag ligt. De gewenste effecten, de leidende bewegingen en de uitgangspunten zijn helder en in 2024 onverminderd actueel. De kosten voor het sociaal domein blijven landelijk – en dus ook in Hendrik-Ido-Ambacht – stijgen en bewegingen om naar de ‘voorkant te komen’, samenredzaamheid te bevorderen enzovoorts, hebben nu eenmaal tijd nodig. Zowel binnen de gemeente als bij maatschappelijke partners is het draagvlak voor focus op preventie groot. De discussie over het waarom hoeft niet te worden gevoerd wanneer de gemeente besluit tot een nieuw preventieplan of een andere vorm van programmatisch werken. De gewenste effecten zijn vertaald in 4 opgaven met daaronder in totaal 26 maatregelen. Dit had strakker kunnen worden gedaan. Wat er bereikt moet worden, is niet scherp en meetbaar omschreven. Tevens ontbreekt verandertheorie die uitlegt waarom iets bijdraagt aan de gewenste effecten. Tot slot is de omschrijving van sommige acties nog heel verkennend en breed. Deze zijn gedurende de planperiode niet aangescherpt, net zoals doelstellingen niet zijn aangepast wanneer maatregelen inhoudelijk wel wijzigden. Na verloop van tijd verdwijnt het preventieplan als geheel op de achtergrond.

‘De Kracht van Ambacht’ is geen merk geworden. Jaarlijks wordt aan de raad wel gerapporteerd over de voortgang van de maatregelen en de financiële inzet en er is een nieuwsbrief. Er vindt geen communicatie plaats richting bewoners anders dan op maatregelniveau. Met partners en intern bij de gemeente is het preventieplan steeds minder onderwerp van gesprek. Het onderwerp ‘preventie’ is daarentegen wel gaan leven en wordt door partners en de gemeente omarmd. Door het verloop bij zowel maatschappelijke partners als de gemeente komen er steeds minder mensen die bij de totstandkoming betrokken waren. Dit maakt dat velen van hen wel taakbewust zijn (men acht zich verantwoordelijk voor de maatregel) maar weinig bewust zijn van het grotere geheel. Het verloop betreft ook de functie van projectleider waarvan er drie zijn geweest in de preventieplanperiode. Binnen de gemeente is ervoor gekozen om taken voor het preventieplan te verrichten binnen de bestaande uren, zowel inhoudelijk als voor communicatie. Dit kwam boven op de reguliere werkzaamheden die gewoon doorgingen. Dit leidde tot tijdsdruk. De gemeentelijke regierol kwam hierdoor minder uit de verf dan wenselijk voor de beoogde transitie. Het preventieplan omvat niet de gehele inspanning van de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht op het sociaal domein. Het is de plus op het reguliere aanbod.

Dit maakt het soms complex om te herleiden of acties zijn ingezet vanuit het plan of vanuit een andere hoek. Het gevolg van bovenstaande is dat het moeilijk te beoordelen is hoe het preventieplan heeft bijgedragen aan de gewenste effecten. Een deel van de onderzoeksvragen is niet te beantwoorden. Het is aannemelijk dat er positieve stappen zijn gezet, getuige ook het succes van een deel van de afzonderlijke maatregelen. Bovendien zijn er geen aanwijzingen gevonden dat onderdelen juist een averechts effect hadden. Verder is overal toewijding en betrokkenheid aangetroffen bij maatschappelijke organisaties en de gemeente. Met beter meetbare doelen, meer blijvend overleg met partners en bewoners over het plan als geheel en een strakker projectmanagement, zou de op zich positieve indruk onderbouwd kunnen worden. Tevens zou dit meer informatie geven over wat werkt in Hendrik-Ido-Ambacht. Een punt dat ook zeker naar de toekomst aandacht behoeft bij preventief beleid in het sociaal domein is de betrokkenheid van bewoners. Deze waren actief bij het opstellen maar in de uitvoering raken ze meer op de achtergrond. Wanneer meer vrijwillige inzet, meer gebruik maken van kracht van de samenleving en versterken van zelfredzaamheid als middelen worden gezien voor de versterking van het preventie-aanbod in het sociaal domein, is bewonersbetrokkenheid onontbeerlijk.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

4

Tot slot, een ambitieus plan voor een reële maatschappelijke uitdaging is prijzenswaardig. Gezien het aantal acties dat niet is opgepakt, de overlap tussen sommige maatregelen en het op de achtergrond raken van de samenhang is het voor de toekomst goed om stil te staan bij de vraag wat realistisch is. Hoeveel omspanningskracht heeft de gemeente, zelfs wanneer je de projectorganisatie steviger inricht, de doelstellingen en monitoring beter inricht? Het in de lucht krijgen en houden van 26 maatregelen (met daaronder vaak weer diverse acties) is tijdsintensief en complex. Dat kan leiden tot verlies aan kwaliteit. Een scherpere selectie aan de voorkant (wat is het meest urgent en waar ligt de grootste kans op succes) verhoogt de kans op meer duurzaam rendement. Dat is geen verlies aan ambitie maar eerder een accentverschuiving van kwantiteit naar kwaliteit.

1.2 Per opgave De reeds beschreven uitdaging om iets te kunnen zeggen over het effect van het preventieplan speelt ook op opgaveniveau. Er speelt hier nog een aantal zaken. Ten eerste is niet helder hoe de maatregelen binnen een opgave gezamenlijk leiden tot het beoogde effect van de opgave. Wat maakt dit tot een samenhangend pakket? Is er een logische volgorde of prioriteitsstelling die richting geeft waar te beginnen? Ten tweede lijkt er in de uitvoering niet op opgaveniveau gestuurd te worden. De voortgang is niet gemeten. Binnen opgaven is niet naar alternatieven gezocht wanneer maatregelen niet van de grond kwamen. Kijkend naar de specifieke opgaven valt het volgende op: • De eigen kracht van bewoners versterken: er zijn – overigens ook in andere opgaven – diverse inspanningen gedaan om bewoners inzicht te geven in het bestaande aanbod voor ondersteuning. De grootste uitdaging blijft net zoals in veel andere gemeenten hoe ervoor te zorgen dat de doelgroep er ook gebruik van maakt. Dat betekent behoefte aan inzicht waar mensen hun informatie vandaan halen, hoe ze zoeken. Daarop is winst te behalen. Dat geldt eveneens met het actueel houden van informatie. De laagdrempelige plekken voor ontmoeting en ondersteuning is in doelstelling veranderd in de zin dat de ontmoetingsfunctie eruit is verdwenen.

De innovatie van lokaal aanbod van kwetsbare groepen (onder andere door maatjesprojecten) is beperkt tot stand gekomen. • Eerder signaleren: binnen deze opgave is winst geboekt. Het Ambachts Verbond, de inzet van wijk-GGD‘er en de actievere opzet om financiële problemen te voorkomen door hier een adviseur op in te zetten, zijn succesvol. Op de overgang van 18- naar 18+ zijn inspanningen geleverd maar de ‘klik’ met de doelgroep is niet gevonden. • Lokale voorzieningen voor een lokale behoefte: het versterken van laagdrempelig aanbod om opschaling naar maatwerk te voorkomen is met diverse initiatieven (door)ontwikkeld of het nu gaat om het Parentshouse of de JOL-teams. Daarbij moet worden opgemerkt dat een gedeelte van de inzet niet vanuit het preventieplan kwam, maar via reguliere middelen of andere impulsen. Dat is niet erg, vraagt wel om coördinatie en overzicht om het voor bewoners en maatschappelijke organisaties overzichtelijk te houden. Een grote rol in deze opgave was weggelegd voor ‘betekenisvolle gesprekken’ voor diverse doelgroepen. Hier is nagenoeg niets op gebeurd. De notie dat dit nodig is (zie ook indicatoren over eenzaamheid) blijft staan maar heeft niet geleid tot een concreet aanbod. • Anders vasthouden. De gemeente in regie: er is een aantal investeringen gedaan om ook in de toekomst een robuust aanbod te kunnen leveren.

Hi5 Ambacht is verzelfstandigd en het Sophia Sociaal Team is ontstaan. De instelling van stimulerings- en doorbraakbudget biedt kans om het verschil te maken door nieuwe initiatieven te honoreren of slepende kwesties van bewoners op te lossen. Wel vragen beide aanpakken nog om meer bekendheid en aanpassingen om ze praktischer in te kunnen zetten. De inzet van de praktijkondersteuner heeft zich bewezen.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

5

2

Inleiding

Voorafgaand aan het vaststellen van ‘De Kracht van Ambacht. Preventieplan sociaal domein 2020-2024’ door de gemeenteraad in december 2020 heeft een uitgebreid proces plaatsgevonden. Zo is er in 2019 een ‘foto’ gemaakt van het sociaal domein waarin de staat van de Ambachtse samenleving, het aanbod op het gebied van preventie en het gebruik van maatwerkvoorzieningen staat beschreven. Ook staan hier reflecties van bewoners en maatschappelijke organisaties in. Aanleiding hiervan zijn de drie decentralisaties: hoe zijn taken van de Jeugdwet, Participatiewet en Wmo geland op lokaal niveau? Op basis hiervan is begonnen aan het opstellen van een preventieplan. De inzet op preventie heeft diverse redenen. Allereerst geldt voor de personen die het betreft en hun omgeving het uitgangspunt ‘voorkomen is beter dan genezen’. Daarnaast telt voor de gemeente mee dat preventie doorgaans goedkoper is dan maatwerk en dat door de demografische ontwikkelingen de kosten voor zorg sowieso zullen toenemen. Ook bij het opstellen van het preventieplan blijven bewoners, maatschappelijke organisaties en de raad betrokken. Uiteindelijk komt een plan tot stand met daarin 4 opgaven met daarbinnen in totaal 26 maatregelen. Deze maatregelen komen boven op het reguliere aanbod dat de gemeente faciliteert en uitvoert. Voor het preventieplan is tijdelijk geld vrijgemaakt tot en met 2024.

Daarmee staat de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht nu voor de keus: wat willen we doorzetten, als staand beleid of als onderdeel van een nieuw preventieplan? Hiervoor doen wij een voorzet in een ander document: het borgingsplan. Alvorens die stap te zetten, treft u in dit document een evaluatie aan. Behalve de vraag ‘voortzetten of niet’ is de focus hier breder. Zo zal in dit plan ook worden ingegaan op implementaties van maatregelen die klaar zijn en geen opvolging nodig hebben of die niet van de grond zijn gekomen. Wat heeft het preventieplan opgeleverd? Dat is de centrale vraag. Het is niet de eerste evaluatie van ‘De Kracht van Ambacht’. De gemeente heeft zelf jaarlijks een evaluatie opgesteld die mede diende als uitwerking voor de activiteiten het jaar erna. Daarnaast heeft Lysias als externe partij in 2022 een tussentijdse evaluatie gedaan.

‘De Kracht van Ambacht’ in het kort Beoogd effect: Een omslag te bereiken in denken en doen op middellange termijn. De gemeente wil in co-creatie met maatschappelijke organisaties en inwoners het lokale voorzieningenaanbod innoveren en transformeren, passend bij de behoeften van de bewoners van Hendrik-Ido-Ambacht. Daarnaast wil de gemeente problemen bij inwoners eerder signaleren. Op deze wijze wordt voorkomen dat kleine hulpvragen uitgroeien tot complexe problemen waarvoor blijvend zwaardere ondersteuning nodig is. Bij het opstellen van een dergelijk plan met vernieuwing en ambitieuze doelstellingen zullen de voorgestelde maatregelen niet altijd optimaal uitgevoerd kunnen worden en moet er rekening mee worden gehouden dat zaken anders verlopen dan gedacht. Leidende bewegingen om dit effect te bereiken: • van individuele naar collectieve voorzieningen; • van organisaties die alleen opereren naar netwerkaanpak; • van professionele hulp naar vrijwillige inzet; • van reactief naar proactief; • van 'live' en analoog naar digitaal. Uitgangspunten: • Transformeren vraagt een integrale aanpak • Optimaal de kracht van de Ambachtse samenleving benutten • Wat bereikt moet worden vastleggen, het hoe dynamisch houden 4 Opgaven: 1. Zelfredzaamheid en samenredzaamheid versterken 10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

6

2. 3.

4.

Eerder signaleren Voorzieningenaanbod toespitsen op de speerpunten a. Een vertrouwde en veilige thuissituatie b. Opgroeien en leven met voldoende middelen c. Voldoende betekenisvolle contacten Anders vasthouden, gemeente in regie

Per opgaven zijn maatregelen geformuleerd. Deze variëren van nieuwe of verbeterde voorzieningen en activiteiten tot meer randvoorwaardelijke zaken zoals het versterken van samenwerking of organisatievormen. Budget: De reserve sociaal domein dient als belangrijkste dekkingsgrond. Via de reguliere P&C-cyclus is de raad jaarlijks om de benodigde middelen gevraagd. Ook worden andere subsidies en waar mogelijk bijdragen van derden ingezet. Uitvoerende organisaties krijgen deels budget voor het uitvoeren van maatregelen. Personele inzet vindt deels plaats vanuit de staande formatie (voortkomend uit reguliere subsidie en/of andere geldstromen). Een deel van het budget is flexibel en kan voor initiatieven worden aangevraagd. Organisatie: Er is een ambtelijk projectleider die zorgt voor de voortgang en coördinatie. Tevens is deze verantwoordelijk voor nieuwsbrieven aan de partners en andere communicatie. De uitvoering van de maatregelen ligt bij de ambtenaren als onderdeel van hun reguliere taken. Ook de inzet van communicatie wordt vanuit de reguliere formatie verricht. De projectleider verzorgt jaarlijks een voortgangsverslag (wat is er gebeurd, wat moet mee naar het volgend jaar) en een jaarplan in 1 document. Daarnaast komen aanvragen voor initiatieven bij de projectleider terecht.

2.1 Vraagstelling RadarAdvies is gevraagd om een effectevaluatie op te stellen. Dat betekent dat primair gekeken wordt naar de werking van de gepleegde inzet voor het preventieplan als geheel, per opgave en per maatregel. Het bepalen van effecten van preventief handelen in het sociaal domein is altijd moeilijk. Dat heeft te maken met diverse factoren zoals: • Meestal wordt er gewerkt aan risico’s en niet aan zekerheden. Wanneer iemand uit een doelgroep het gewenst gedrag vertoont, betekent dat niet per definitie dat het beleid effect heeft. Bijvoorbeeld, een deel van de jongeren gaat uit zichzelf al niet roken om de meest uiteenlopende redenen. • De gemeente heeft beperkt invloed op het leven van mensen. Daarbij komt dat menselijk gedrag gevormd wordt onder invloed van globale trends, nationaal beleid maar bijvoorbeeld ook groepscultuur. • Preventie werkt vaak pas op middellange of lange termijn. Dit maakt dat soms de evaluatie te spoedig volgt op de activiteit om het effect al te kunnen meten. Naast deze niet-beïnvloedbare omstandigheden kunnen er factoren spelen die het gevolg zijn van keuzes bij de opstelling van het plan of de uitvoering hiervan. Daarbij valt te denken aan: • Het gewenste effect/ het doel is niet SMART geformuleerd. • Er ligt geen verandertheorie die inzicht geeft waarom een bepaalde inzet tot een bepaald effect moet leiden.

• Het niet omschrijven of bewaken van de integraliteit van de aanpak (bijvoorbeeld hoe maatregelen binnen een opgave zich tot elkaar verhouden). • In de uitvoering verandert het gewenste doel of de inhoudelijke activiteit zonder dit expliciet te maken.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

7

Tot slot is effectmeting een kostbare en tijdrovende bezigheid die niet past binnen het tijdsbestek van deze evaluatie. Enkele activiteiten zijn financieel zo klein van omvang dat de uitvoering van effectonderzoek duurder zou zijn dan de uitgaven voor de bewoners. Bovenstaande constatering vraagt om een pragmatische insteek. Wat kun je wel zeggen als het effect niet te benoemen valt? Daarbij kan in eerste instantie gedacht worden aan de output (meetbare en waarneembare resultaten). Wanneer dit ook niet bekend is, kan in ieder geval de input nog worden omschreven (wat is er gebeurd?). Hieronder staan de onderzoeksvragen geformuleerd over het preventieplan als geheel, per opgave en per maatregel. Uit bovenstaande opmerkingen moge duidelijk zijn dat niet voor alle vragen bij iedere inspanning en niveau antwoorden gegeven kunnen worden. A) Onderzoeksvragen preventieplan als geheel 1. Op welke wijze vertaalt een eventuele focus op preventie zich naar de praktijk? (wat wordt er anders, meer, minder gedaan?) 2. Hoe ervaren de maatschappelijke partners de uitvoering van het preventieplan? 3. Welke bedoelde en onbedoelde maatschappelijke effecten treden op naar aanleiding van ingezette acties uit het preventieplan? 4.

Wat zijn de financiële ontwikkelingen geweest in sociaal domein 2020-2024 in het algemeen en wat zijn de belangrijkste tendensen preventieplan-breed? B) Onderzoeksvragen per opgave 1. Wat was het doel? 2. Hoe is de beoogde verandering ervaren door uitvoerders en gebruikers? 3. Welke veranderingen zijn zichtbaar? 4. Welke effecten zijn zichtbaar? 5. Hoe is de kostenontwikkeling verlopen en in hoeverre was het budget passend? C) Onderzoeksvragen per maatregel 1. Wat was het doel? 2. Welke acties zijn er ondernomen? 3. Welke resultaten zijn zichtbaar? 4. Wat valt er te zeggen over het effect? 5. Hoe is de kostenontwikkeling verlopen en in hoeverre was het budget passend?

2.2 Methodische verantwoording Gebruikte bronnen Voor dit onderzoek is hoofdzakelijk gebruik gemaakt van twee soorten bronnen: documenten en interviews. De gemeente heeft de relevante informatie voor het preventieplan en de maatregelen geleverd. Dat ging onder andere over jaarplannen, projectomschrijvingen en al verrichte evaluaties. Het is goed om hier te benadrukken dat ‘De Kracht van Ambacht’ niet het hele sociaal domein omvat en dat het preventieplan een extra inspanning is boven op het reguliere aanbod. De aandacht van dit rapport gaat uit naar die specifieke extra inspanning. Als er in het reguliere aanbod van de gemeente veranderingen hebben plaatsgevonden die aansluiten bij de doelstellingen van het preventieplan, zijn deze niet meegenomen. Bij de interviews zijn zowel medewerkers van de gemeente geïnterviewd als vertegenwoordigers van uitvoerende organisaties. In totaal zijn er 19 interviews afgenomen. Een deel van de gesprekken heeft in persoon plaatsgevonden, een deel online. De interviews werden semigestructureerd uitgevoerd. Dat wil zeggen dat er een vaste topic-lijst was en dat de volgorde waarin deze aan de orde kwamen afhing van de loop van het gesprek. Daarbij werd zowel 10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

8

ingezoomd op het preventieplan als geheel als op de specifieke maatregelen waarbij respondenten betrokken waren. Soms kwamen tijdens deze gesprekken nog documenten ter sprake die vervolgens alsnog zijn toegevoegd. Naast de 19 interviews is de verantwoordelijke wethouder gesproken en ook de Adviesraad Sociaal Domein. Van alle gesprekken zijn verslagen gemaakt. Tot slot heeft er een sessie plaatsgevonden met de gemeenteraad. De welwillendheid om mee te werken aan het onderzoek was hoog. De sfeer waarin gesprekken verliepen was prettig, open en zelfkritisch. Door het tussentijds vertrek van de projectleider en het verloop van medewerkers bij de gemeente en uitvoerende organisaties zijn er veel mensen gesproken die niet vanaf het begin van het werkplan betrokken waren. Dat heeft soms gevolgen gehad voor de mate waarin we de gang van zaken hebben kunnen reconstrueren. Overwogen is om ook bewoners te betrekken bij deze evaluatie. Daarvan is afgezien omdat, zoals verder in dit rapport zal blijken, de betrokkenheid van bewoners van het preventieplan als geheel beperkt was. Na de vaststelling van het plan is er naar bewoners toe weinig ruchtbaarheid gegeven aan de uitvoering, en ook aan de samenhang. Na de start is er, anders dan aangegeven in het oorspronkelijke plan, over het preventieplan zelf weinig gecommuniceerd naar de inwoners toe.

Het waren vooral de maatregelen die zijn gecommuniceerd. ‘De Kracht van Ambacht’ is dan ook geen bekend begrip bij bewoners. Zij zullen ook niet bekend zijn met welk deel van het preventieaanbod nu wel of niet via het plan is aangeboden. Het preventieplan loopt tot 31 december 2024. Dat betekent dat er sprake is van een evaluatie van een nietafgesloten project. Dat heeft als gevolg dat op sommige punten de werkelijkheid al anders kan zijn dan hier omschreven. Het verzamelen van de informatie heeft plaatsgevonden tot de zomervakantie van 2024. Vlak voor oplevering van een eerste concept heeft eind augustus nog een gesprek plaatsgevonden om missende informatie op te halen. Ook in reactie op het concept is eind september nog informatie toegevoegd.

2.3 Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd. In het volgende hoofdstuk zal eerst worden stilgestaan bij hoe de indicatoren die in het preventieplan stonden zich hebben ontwikkeld. Vervolgens gaat hoofdstuk 4 in op het preventieplan als geheel. Dan volgen vier hoofdstukken waarin de opgaven en de onderliggende maatregelen aan bod komen. De bijlagen bevatten het cijfermateriaal behorend bij de indicatoren en de uitgaven per maatregel en opgave. Bij dit rapport hoort een ‘praatplaat’ die als samenvatting dient. Naast de evaluatie is ook gevraagd om een borgingsplan. Dit is een apart document.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

9

3

Vijf jaar later: hoe staat Hendrik-Ido-Ambacht er voor?

In het vastgestelde preventieplan staat een aantal indicatoren die de gemeente wil gebruiken om te zien wat de financiële en maatschappelijke effecten zijn van het preventieplan. De ambitie daarbij is: behouden wat goed gaat, verbeteren waar nodig en mogelijk. Dit is verder niet in cijfers of doelpercentages vertaald. Het doel is het leveren van input voor een goed gesprek. Bij de indicatoren is gekozen voor bestaande gegevens waarvan niet alleen gegevens voor de gemeente beschikbaar zijn maar ook voor een referentiegebied (meestal Zuid-Holland Zuid of Nederland). Op deze manier is het mogelijk om zowel de absolute verandering voor de gemeente te laten zien, maar kan deze ook worden vergeleken. Heel terecht staan in het preventieplan twee kanttekeningen. Ten eerste is de rol van de gemeente of het plan niet doorslaggevend en spelen ook vele andere factoren een rol. Mondiale en nationale ontwikkelingen zoals de coronapandemie of de oorlog in Oekraïne hebben ook invloed. Ten tweede kun je met een beperkte set indicatoren niet alle bewegingen in het sociaal domein in beeld krijgen. In dit hoofdstuk presenteren we de voortgang van de gekozen indicatoren waar mogelijk. In enkele gevallen is het niet mogelijk geweest, omdat geen nieuwe metingen zijn verricht, definities zijn veranderd of de herkomst van de oorspronkelijke cijferreeks uit het preventieplan niet meer te herleiden was.

Dit is niet ongebruikelijk bij gebruik van bestaande data waarvoor men afhankelijk is van derden. In bBijlage 1 staan de meest recente cijfers van alle indicatoren. In dit hoofdstuk gaan we waar relevant per onderwerp in op de meest opvallende veranderingen. Zelfredzaamheid en samenredzaamheid Over het algemeen scoort Hendrik-Ido-Ambacht goed in vergelijking met landelijke en regionale cijfers. Wat wel opvalt is de afname in het percentage mensen dat mantelzorg verleent. Waar Hendrik-Ido-Ambacht met 17,3% in 2019 hoger scoorde dan landelijk en regionaal, is dat in 2022 gedaald naar 13,8%. Daarmee ligt het 1,2% onder het regionale percentage, maar nog wel 0,4% boven het landelijke gemiddelde. Wat de invloed van het preventieplan is, en wat te wijten is aan andere ingrijpende factoren zoals de coronapandemie, is niet aan te tonen. Hetzelfde geldt voor het gestegen percentage mensen dat zowel lokaal als regionaal ervaart geen regie over het eigen leven te hebben. Het is aannemelijk dat het onzekere tijdperk met vrijheidsbeperkende maatregelen tijdens de diverse lockdowns hier van invloed op is geweest. Opgroeien en leven met voldoende middelen In Hendrik-Ido-Ambacht is een lichte stijging te zien van het aantal huishoudens met een bijstandsuitkering en het aantal personen met een bijstandsinkomen. De aantallen blijven onder het landelijk en regionale gemiddelde.

Het is wel opvallend dat de stijgende trend alleen in Hendrik-Ido-Ambacht te zien is. Het percentage huishoudens met een laag inkomen stijgt zowel in Hendrik-Ido-Ambacht als regionaal. Een sluitende verklaring hiervoor vinden is lastig. Dat landelijke gebeurtenissen als de corona- en energiecrisis hierin een rol hebben gespeeld, lijkt aannemelijk. Betekenisvolle contacten De toename van mensen die zich eenzaam voelen is een bekend en landelijk probleem. Ook in Hendrik-Ido-Ambacht is de toename in eenzaamheid sterk gestegen. Vergeleken met landelijke en regionale cijfers is de relatieve toename opvallend: in 2022 is het aantal mensen tussen 19-65 dat zich zeer ernstig eenzaam voelt meer dan verdubbeld ten opzichte van 2016. Hiermee is het verschil tussen Hendrik-Ido-Ambacht en de regio en Nederland bijna verdwenen – iets dat in bijna alle gegevens over eenzaamheid terugkomt. Aanbod verbinden en innoveren Het aantal huishoudens en cliënten met een Wmo-voorziening is, in overeenstemming met de landelijke trend, licht toegenomen. De vindbaarheid van hulpverlening lijkt juist iets te zijn afgenomen. De invloed van de fusie van het Sophia Sociaal Wijkteam is nog te recent om zichtbaar te zijn in de cijfers.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

10

Conclusie Over het algemeen valt op dat Hendrik-Ido-Ambacht, zowel in 2019 als in recentere jaren, relatief goed scoort in vergelijking met landelijke en regionale cijfers. Dit onderschrijft het beeld van Hendrik-Ido-Ambacht als een gemeente met een relatief zelfredzame, welgestelde bevolkingssamenstelling. Wanneer we naar de ontwikkeling over tijd binnen Hendrik-Ido-Ambacht zelf kijken, is een lichte stijging in het aantal huishoudens met een bijstandsuitkering en een lichte stijging in het aantal mensen met een laag inkomen te zien. Landelijk en regionaal is hierin juist sprake van een lichte daling. Daarnaast is de meeste verandering te zien in het aantal mensen dat aangeeft eenzaam te zijn. Hendrik-Ido-Ambacht komt daarmee vlak onder het landelijk en regionale gemiddelde te liggen.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

11

4

Het preventieplan als geheel

4.1 De focus op preventie Het preventieplan is een beweging naar voren. Dat vertaalt zich in de opgaven en maatregelen die hiervoor zijn geformuleerd en de middelen die hiervoor zijn vrijgemaakt. Zowel de gemeente als organisaties geven aan dat de afgelopen jaren de nadruk meer op preventie is komen te liggen. De vergrote focus op preventie in het sociaal domein is landelijk zichtbaar. Het preventieplan heeft mee kunnen varen op deze golf. In die zin waren de omstandigheden om het plan tot uitvoer te brengen relatief gunstig. Het nut van vergrote focus op preventie lijkt landelijk onomstreden. ‘Preventie werkt’ volgens beleidsmakers en onderzoekers. Dat betekent niet dat er elders al gouden oplossingen liggen om met preventie maatschappelijk meerwaarde te halen en de kosten beheersbaar te maken. Bijna tien jaar na de decentralisaties liggen er nog steeds uitdagingen op zowel organisatorisch (hoe regelen we het?) als inhoudelijk vlak. Dat is ook zichtbaar in Hendrik-IdoAmbacht. Met het Sophia Sociaal Wijkteam en de verzelfstandiging van Hi5Ambacht zijn stappen gezet. Tegelijkertijd bestaat het gevoel dat er nog terreinen braak liggen, bijvoorbeeld als het gaat om een brede welzijnsorganisatie.

4.2 Beelden van maatschappelijke partners Bij de totstandkoming en de uitvoering van het preventieplan zijn de maatschappelijke partners nauw betrokken geweest. Deze uitspraak behoeft enige toelichting. Ten eerste is de netwerkvorming gestimuleerd en waargenomen. Maatregelen zoals het Ambachts Verbond en ook de gesprekstafels in de uiteindelijke vorm (waarover meer in 6.2.1 en 6.2.2) bieden gelegenheid om elkaar in de volle breedte of op een thema te treffen. Ten tweede is op maatregelniveau betrokkenheid van de maatschappelijke partners vast te stellen. Tot slot zijn er bij partners geen ver uiteenlopende beelden aangetroffen. Het belang van preventie en samenwerking waar nuttig en nodig is onomstreden. Daar staat tegenover dat men hoegenaamd geen beeld heeft van het preventieplan als geheel of op opgaveniveau. Betrokkenheid en engagement betreft vooral de maatregelen waarbij de organisatie betrokken is. Wat er nog meer speelt in het preventieplan is veelal onbekend. Soms is wel een activiteit bekend maar niet dat deze onderdeel is van het preventieplan. Aan deze onbekendheid liggen twee redenen ten grondslag: na het totstandkomingsproces van het preventieplan waarbij de partners intensief betrokken waren, is de communicatie (wat gebeurt er, waarom en in welk verband) verwaterd. Verder is er bij de maatschappelijke partners ook het nodige personeelsverloop.

Dat leidt soms tot het op de achtergrond verdwijnen van een maatregel, en soms ook tot een lager bewustzijn in welk groter plaatje ze passen. Je kunt stellen dat het niet kennen of niet bewust zijn van het grotere geheel geen bezwaar is, zolang iedereen doet waar de organisatie voor aan de lat staat. Het betekent wel kans op minder synergie en minder kennis van initiatieven van andere partners waarnaar je zou kunnen doorverwijzen of mee zou kunnen samenwerken. Verder kan het leiden tot het gemis van gezamenlijkheid en het idee deel te zijn van een groter geheel. Preventie in het sociaal domein gaat normaal gesproken over een samenspel van overheid, maatschappelijke partners en bewoners. De geformuleerde ambities in het preventieplan ademen dit ook uit. We zien dat in de uitvoering de rol van bewoners afneemt. Zo veranderen de gesprekstafels van doelgroep (niet langer bewoners maar maatschappelijke partners), ontwikkelen de Huiskamers van de Wijk zich tot gedecentraliseerde spreekuur-punten en is de Adviesraad Sociaal Domein niet meer betrokken. Voor deze ontwikkeling zijn diverse – vaak logische en legitieme – redenen te benoemen. Maar de kern blijft dat de kracht van de burger (zelfredzaamheid) en het collectief (samenredzaamheid) niet volledig benut lijkt te worden.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

12

4.3 Bedoelde en onbedoelde maatschappelijke effecten ‘De Kracht van Ambacht’ geeft het beeld van een integraal plan met een duidelijke samenhang van 4 opgaven met daaronder in totaal 26 maatregelen. Hierop valt wel wat af te dingen, zowel in ontwerpfase als gedurende de uitvoeringsfase. Bij het ontwerp valt op dat de maatregelen per opgave weinig onderlinge samenhang vertonen. Bovendien verschillen de maatregelen sterk in omvang, aard en concreetheid. Hoe de maatregelen als geheel tot de gewenste verandering op opgavenniveau leiden, is niet duidelijk. Deze ontbrekende schakel had kunnen worden ondervangen door een tekstuele toelichting. Ook een verandertheorie, hoe basaal ook, helpt acties met het doel verbinden. Dat zowel de opgaven als de maatregelen niet heel SMART zijn geformuleerd maakt het complex om een oordeel te treffen of een inspanning effectief of doelmatig is. De volgorde of urgentie is niet bepaald en wordt later per jaar ingevuld. Deze invulling is in de jaarplannen meestal vooral kwalitatief omschreven. Idealiter zou je via de opbrengsten per maatregel kunnen beoordelen hoe het met de opgaven gesteld staat en dat vervolgens kunnen vertalen naar een beeld over het preventieplan als geheel. Deze exercitie is voor het preventieplan niet te maken.

Bedoelde maatschappelijk effecten zijn op dit niveau dan ook niet te vast te stellen en hoogstens te beschrijven op maatregelniveau. In de uitvoering verwatert de samenhang door drie factoren. Ten eerste komt de nadruk steeds meer te liggen op de maatregelen en steeds minder op de opgaven of het gehele preventieplan. Op dit hogere niveau vindt steeds minder communicatie plaats waardoor ook de beoogde effecten van het geheel op de achtergrond raken. Ten tweede veranderen maatregelen inhoudelijk gedurende de planperiode. Dat is op zich geen probleem – pragmatische aanpak en creatief handelen kunnen heel vruchtbaar zijn – maar dan is het voor een plan als geheel wel goed dat de verandering en de mogelijke gevolgen hiervan bekend zijn. Ten derde heeft ‘De Kracht van Ambacht’ te maken gehad met een hoog verloop onder de projectleiders en de verantwoordelijke ambtenaren. De beschikbare tijd die zij hadden naast reguliere werkzaamheden werd bovendien als beperkt ervaren. De verminderde aandacht voor het preventieplan als geheel maakt dat ook onbedoelde effecten achterwege blijven op dit niveau. Immers, deze ontstaan vaak door zwaan-kleef-aan-gedrag; een beweging die als inspirerend of nuttig wordt ervaren en leidt tot anders handelen of in actie komen. Het preventieplan bood hiervoor mogelijkheden door o.a. het stimuleringsbudget. De benutting hiervan was beperkt.

4.4 Financiële ontwikkelingen Een van de aanleidingen voor het preventieplan was de zorg over de betaalbaarheid van het benodigde aanbod voor bewoners binnen het sociaal domein. De combinatie van beperkt budget, groter beroep op maatwerk en demografische ontwikkeling heeft in veel gemeenten de begroting onder druk gezet en soms zelfs in zwaar weer gebracht. Alhoewel dit niet het geval is in Hendrik-Ido-Ambacht laat de begroting van de gemeente evenwel een toename zien van 4% van de uitgaven voor het sociaal domein tussen 2020 en 2024 (zie tabel).

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

13

Het gedeelte van de totale begroting dat naar het programma Sociaal, Welzijn en Educatie gaat is met ruim 5% gestegen. De gemiddelde stijging voor de kosten sociaal domein in 2024 bedraagt per gemeente 11,2%1. HendrikIdo-Ambacht zit op dit gemiddelde. De invloed van het preventieplan op de ontwikkeling van de uitgaven van het sociaal domein is beperkt meetbaar. Dat is alleen het geval voor maatregelen waar de kosten van de inzet en het financiële effect op korte termijn zichtbaar kunnen worden gemaakt. Dat geldt bijvoorbeeld voor de inzet van de Praktijkondersteuners Jeugd. Zij voorkomen doorstroom naar een zwaarder aanbod van zorg waarvan tarieven bekend zijn. Door naar het verschil in kosten te kijken, kan het directe rendement eenvoudig worden berekend. Het is daarnaast ook nog mogelijk dat er indirecte winst is die moeilijker concreet te maken is: bijvoorbeeld minder beroep op zorg omdat verdere escalatie is voorkomen of positieve invloed op welbevinden van de persoon in de kwestie in zijn omgeving die zorgt dat mensen zelfstandig(er) kunnen functioneren. Voor weinig maatregelen is het financiële rendement duidelijk. Bij sommige maatregelen is kostenbesparing niet het belangrijkste doel. Denk bijvoorbeeld aan de sociale kaarten die bewoners wegwijs moeten maken of de doorontwikkeling van Hi5 Ambacht.

Waar kostenbeheersing wel deels de motivatie is voor een maatregel, zijn de doelen en verwacht rendement veelal niet specifiek geformuleerd. Denk bijvoorbeeld aan de financieel adviseur. Bovendien is het ook maar zeer de vraag of de financiële rendementen al zo snel zichtbaar zijn omdat veel maatregelen in de loop van de projectperiode begonnen zijn en het effect van preventie soms pas na jaren zichtbaar is. Maatregelen kunnen in aanvang zelfs duurder zijn bijvoorbeeld vanwege opstartkosten of dat een nieuwe maatregel voorziet in een bestaande vraag waar nog geen aanbod voor was. In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de opgaven met daaronder de maatregelen. Waar mogelijk hebben we de financiële data achterhaald en gekoppeld aan de maatregelen. Het valt op dat veel maatregelen geen structurele kosten kennen. Soms is dat niet nodig omdat het een eenmalige bijdrage betreft aan een proces dat daarna loopt, maar soms gaat het ook om maatregelen die permanente aandacht en actie behoeven. De bestedingen geven dan ondersteunende informatie over de voortgang en realisatie van de maatregelen. De gemeente zou geholpen zijn bij het opstellen van kwantitatieve doelstellingen, een betere verzameling van data en uniforme en regelmatige rapportage.

1 https://sociaalweb.nl/nieuws/gemeenten-zien-stijgende-kosten-sociaal-domein-een-blik-op-de-cijfers/

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

14

4.5 Aanbevelingen rapport Lysias In 2022 heeft bureau Lysias een tussenevaluatie van het preventieplan opgesteld. Alhoewel veel maatregelen nog niet of net gestart waren, luidde de conclusie dat er een goede eerste start gemaakt was, maar dat de echte effecten pas in een later stadium zichtbaar zouden worden. In de tussenevaluatie is gekeken naar meer inhoudelijke en organisatorische aspecten van het preventieplan. Enkele voor dit onderzoek relevante constateringen, aanbevelingen en verbeterpunten die Lysias in haar rapport noemde: • • •

•

Het aantal mensen dat gebruik maakt van een maatregel is vaak (nog) klein. De bekendheid van het preventieplan en de maatregelen is vaak beperkt. De communicatie kan beter. De monitoring van het effect van de maatregelen kan beter. Voorstel was om partners te betrekken bij het verzamelen van kwantitatieve data, waaronder begroting en input van de ambtenaren. Daarnaast is voorgesteld een burgerpanel op te starten en een tevredenheidsonderzoek onder burgers te houden, waarin ook de kwetsbaarheid van de inwoners wordt gemeten. De gemeente zou meer moeten inzetten op de regiefunctie: meer samenwerking en contact met partners zodat zij weet wat er speelt onder de inwoners.

De gemeente heeft in haar verslag over 2023 aangegeven welke inhoudelijke punten zijn opgepakt. De organisatorische aanbevelingen van Lysias komen overeen met hetgeen we op grond van onze bevindingen de gemeente zouden willen meegeven: zorg voor permanente aandacht voor het preventieplan, monitor de effecten per maatregel met kwantitatieve en kwalitatieve data en betrek de inwoners bij het plan en de evaluaties (burgerpanel en tevredenheidsonderzoek).

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

15

5

Opgave 1: De eigen kracht van bewoners versterken

5.1 Algemene inzichten op opgaveniveau Het preventieplan was een aanzet om te komen tot meer zelf- en samenredzaamheid resulterend in een viertal opgaven. Opgave 1 richt zich op het versterken van de eigen kracht van bewoners en co-creatie met de samenleving. Concreet betekent dit partners meer met elkaar verbinden en laten samenwerken. Maar ook de interactie met de samenleving aangaan om zo vroegtijdig signalen te kunnen ophalen uit die samenleving. Dat vroeg om een verandering in aanpak. De ambtelijke organisatie zou de informatiemakelaar moeten worden en meer van buiten naar binnen moeten werken. Kennis en inzicht bij bewoners en professionals zou worden vergroot en er zouden laagdrempelige voorzieningen moeten komen om informeel samenzijn te kunnen vergroten, zowel fysiek als digitaal. Tot slot zou het voorzieningenniveau voor kwetsbare groepen toegankelijker gemaakt moeten worden. Op een aantal terreinen is een start gemaakt. Er is meer uitwisseling van informatie tussen gemeente en partners. Het hoofddoel, de eigen kracht van bewoners versterken, is ten dele gerealiseerd. Voor het stimuleren van de zelfredzaamheid en samenredzaamheid is het noodzakelijk dat de inwoners gemakkelijk met elkaar in contact komen. Dat kan via verenigingen, kerk en gerichte bijeenkomsten.

Het preventieplan beoogde groepen die wat minder makkelijk met elkaar in contact kwamen, onder andere middels aanbod in de Huiskamers van de Wijk, zoals koffieochtenden en inloopmaaltijden. Dit is beperkt gelukt. Het beschikbare aanbod binnen het maatschappelijk vastgoed in de gemeente en kostenoverwegingen zorgden voor locaties van de Huiskamers van de Wijk die beperkt bruikbaar waren voor het informeel samenzijn en meer geschikt waren voor andere functies, waaronder de spreekuren voor het Sociaal Team. Het digitaal bij elkaar brengen van bewoners is onvoldoende gelukt. De digitale kaart die in app-vorm is geïntroduceerd, is weinig gebruikt. Informatie werd niet door iedereen actueel gehouden.

5.2 Inzicht en resultaten per maatregel 5.2.1 Maatregel 1: Kennis en bewustzijn bij inwoners vergroten Geformuleerd doel en acties Het doel van de maatregel was dat er voor inwoners duidelijke en laagdrempelige informatie beschikbaar zou zijn over de beschikbare hulp- en ondersteuningsmogelijkheden. Goede informatievoorziening is ook in het belang van de vrijwilligers en professionals die ondersteuning bieden aan inwoners. Een ander doel is het bewustzijn over 'zelfredzaamheid' en 'samenredzaamheid' bij de inwoners vergroten. Acties: Ontwikkelen van een meerjarige communicatie-aanpak (bijvoorbeeld verhalen vertellen, persona’s). Inzichtelijk maken van het lokale aanbod met een digitale sociale kaart. Realisatie 1. Bij de start van het preventieplan is het plan breed onder de aandacht van inwoners en betrokken partijen gebracht. In de beginjaren zijn er verhalen uit de praktijk verteld, onder meer via interviews met uitvoerders of deelnemers in De Brug en bij activiteiten zoals de Zomerparkdag. Deze verhalen handelden met name op maatregelniveau. Communicatie is met de jaren afgenomen, zowel over het plan als geheel, als per maatregel. 2. De digitale sociale kaart is er gekomen in de vorm van een app. Op initiatief van de raad is daarnaast een papieren sociale kaart vervaardigd. De oplage was hoger dan hetgeen weg te zetten viel via de distributiekanalen.

In 2024 is een update voorzien.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

16

Bevindingen 1. Bij de start van het preventieplan is relatief veel communicatie naar inwoners en betrokken partijen geweest. Dit is in de loop van de tijd verwaterd. Dat heeft twee gevolgen. Ten eerste is de bekendheid van het preventief aanbod mede daardoor beperkt, wat een negatief effect kan hebben op het gebruik. Ten tweede is zo ook de integraliteit minder zichtbaar geworden. Maatregelen zijn op zichzelf komen te staan en niet langer een onderdeel van een groter geheel. 2. Het lanceren van een sociale kaart - in welke vorm dan ook - is slechts het begin. Vervolgens is het zaak om deze actueel te houden. Dat vraagt om duidelijke afspraken en om voldoende capaciteit. Hierin is te weinig voorzien en/of niet genoeg regie op gevoerd. Er komt nu een nieuwe website die is ontstaan uit maatschappelijk initiatief. De verantwoordelijkheid om deze actueel te houden is daar ook belegd. Een uitdaging is om bezoekers naar de sociale kaart te trekken. Dit vraagt om blijvende promotie en om een strategie de gewenste doelgroep te benaderen. Waar zoeken mensen informatie en hoe kun je gebaseerd hierop zorgen dat doelgroepen de informatie over preventie in het sociaal domein in Hendrik-Ido-Ambacht vinden? Aanbevelingen Voor een betere benutting van het aanbod is het nodig communicatie integraal onderdeel van het preventieplan te maken.

Daarvoor is het belangrijk dat de capaciteit en middelen vrij worden gemaakt. Zorg dat de contentproductie en het actueel houden van de informatie duidelijk belegd en gewaarborgd zijn, en dat de keuze van het mediumtype en de doelgroep goed op elkaar afgestemd worden. Communiceer niet alleen over het bestaan van maatregelen en het aanbod, maar ook over de kernboodschap en het doel van het preventieplan. Dat verhoogt het bewustzijn en stimuleert het idee dat bewoners en uitvoerende organisaties samen aan verandering werken.

5.2.2 Maatregel 2: Laagdrempelige voorzieningen voor ontmoetingen en ondersteuning ontwikkelen Geformuleerd doel en acties Het doel was dat er voor alle inwoners, maar met name volwassenen in de gemeente, voldoende mogelijkheden zijn om betekenisvolle contacten op te doen. Hiervoor moeten laagdrempelige voorzieningen beschikbaar zijn, waar mensen elkaar kunnen ontmoeten; dat kan fysiek of digitaal. Fysieke accommodaties zijn noodzakelijk en randvoorwaardelijk om vindplaatsgericht te kunnen werken (bijvoorbeeld inloopochtenden) en groepsgericht werken mogelijk te maken (bijvoorbeeld via contact met ervaringsdeskundigen, in zelfhulpgroepen). Acties: 1. 2. 3.

Ontwikkelen van inloopvoorzieningen (zogenaamde ‘Huiskamers van de Wijk’) voor laagdrempelige activiteiten, zoals koffie-ochtenden en maaltijdinitiatieven. Creëren van meer ontmoetingsplaatsen in de openbare ruimte. Dit is meegenomen in het nieuwe speelruimtebeleidsplan. Benutten van de digitale mogelijkheden om ontmoeting en contact te stimuleren.

Realisatie Er zijn drie Huiskamers van de Wijk gerealiseerd. Dat wil zeggen dat er drie decentrale plekken zijn die onder deze naam hebben gefunctioneerd. Op dit moment zijn het Banckertplein en Wielstaete in gebruik. In De Ark vinden nog wel laagdrempelige activiteiten plaats. Het initiatief daarvoor ligt bij de kerk. Advies en hulpverlening vindt hier niet meer plaats. De kerk geeft aan dat de lijnen kort genoeg zijn om desgewenst snel te schakelen als er behoefte is aan professionele ondersteuning.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

17

Voor Banckertplein en Wielstaete geldt dat het met name spreekuurlocaties zijn. De ruimtes lenen zich niet voor ontmoeting. Een gedeelte van de aanloop op de spreekuren komt daadwerkelijk uit het gebied zelf. Soms worden ook klanten ‘meegenomen’ door de professionals die normaal hun werk centraal (bijvoorbeeld bij Cascade) verrichten. De spreekuren worden ingevuld met bestaande formatie van maatschappelijke partners of gemeente. Spreekuren zijn wekelijks in de ochtend en middag. Daar komen gemiddeld twee inwoners per spreekuur op af. Op het gebied van meer ontmoetingsruimte in de openbare ruimte en digitale mogelijkheden zijn geen activiteiten aangetroffen die zijn te herleiden tot het preventieplan. Wielstaete is de enige locatie waar de gemeente meebetaalt aan de huisvesting. Bevindingen De Huiskamer van de Wijk is een begrip geworden, maar dient zeer beperkt het initiële doel. Met name bij het Banckertplein wordt de meerwaarde gezien van dichtbij kwetsbare groepen zijn. Bovendien kennen de aanbieders van spreekuren elkaar, wat overdracht vereenvoudigt. Voor Wielstaete, in 2023 geopend, is deze synergie tussen aanbieders van spreekuren nog niet ontstaan. Doordat er slechts beperkt wordt gecommuniceerd, is de naamsbekendheid niet groot.

Inmiddels maken ook huurders van de ruimten gebruik die niet specifiek voor de wijk werken, zoals het relatieloket en de Ambachtse muziekschool. De spreekuren worden ingevuld met bestaande formatie van maatschappelijke partners of gemeente. De afhankelijkheid van de sociale teams wordt ervaren als een kwetsbaar punt en strookt niet volledig met de wens voor meer samenredzaamheid. De gekozen locaties zijn qua grootte niet geschikt voor het stimuleren van ontmoeting en samenzijn en niet altijd neutraal terrein. Aanbeveling Het vergroten van de zelfredzaamheid is een belangrijke doelstelling van het preventieplan. De Huiskamers van de Wijk kunnen een belangrijke rol spelen bij het laagdrempelig in contact brengen van de inwoners, wat een voorwaarde is om elkaar te kunnen ondersteunen en helpen en de zelfredzaamheid te vergroten. Nu de locaties vaak niet geschikt zijn om informeel contact te kunnen faciliteren, zou gekeken moeten worden naar andere locaties om invulling aan de doelstellingen te kunnen geven. Daarnaast is het belangrijk dat exploitatie en beheer goed geregeld zijn.

5.2.3 Maatregel 3: Lokaal ondersteuningsaanbod voor kwetsbare groepen innoveren Geformuleerd doel en acties De vraag naar maatwerkvoorzieningen neemt toe vanuit jongeren, senioren, inwoners met een licht verstandelijke beperking (LVB) en inwoners met psychische en psychosociale vraagstukken (GGZ). Het doel van de maatregel is om voor hen lokaal een passend aanbod te creëren van algemene voorzieningen en activiteiten. Acties: 1. Partners stimuleren het bestaande aanbod te innoveren. Voorbeelden zijn: • vrijwillige thuisondersteuning uitbreiden voor kwetsbare groepen (zelfstandig wonende senioren, LVB’ers en ggz-cliënten); • alternatieven voor materiële ondersteuning aan huishoudens in armoede onderzoeken, in gesprek met partners zoals kringloopwinkels; • de mogelijkheden van een preventiecentrum verkennen, in samenspraak met partners; • de geestelijk verzorger van de Blije Borgh inzetten tijdens een spreekuur voor levensvragen; • vrijwillige maatjes voor kwetsbare groepen en risicogroepen werven, voor het bestrijden van eenzaamheid; • activiteiten op het gebied van Gezond en Fit (zie ook de lokale nota gezondheidsbeleid). Realisatie

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

18

De maatregel is in beperkte mate uitgevoerd. Er is een verkenning geweest naar het openen van een preventiecentrum. Uiteindelijk is er op initiatief van stakeholders een ‘medisch plein’, Kwikstaart, gekomen. Hier worden medische en paramedische functies op één plek aangeboden. Het opzetten van een maatjesproject voor volwassenen is als wens geuit door partners, maar niet uitgevoerd. Er heeft geen onderzoek plaatsgevonden op alternatieven voor materiële ondersteuning. Wel uitgevoerd zijn activiteiten om ouderen boven de 60 jaar meer te laten bewegen, waaronder het aantrekkelijker maken van beweegactiviteiten voor ouderen door deze te stimuleren en toegankelijk te maken, onder andere via de Senioren Beweegcoach en de organisatie van de jaarlijkse Gezond- en Fitheidsdag 60+ door Hi5Ambacht en de gemeente. Daarnaast biedt Hi5Ambacht sportieve activiteiten aan voor senioren. Bevindingen Behalve bij Sport en Fit voor de doelgroep 60+ zijn de genoemde doelstelling, acties en voorbeelden die zijn genoemd, niet van de grond gekomen. Een verklaring kan zijn dat de maatregel te algemeen is gebleven en te weinig focus heeft gehad. De actiepunten stonden als voorbeelden beschreven. Aanbeveling Onderzoek, nu landelijk veel maatjesprojecten succesvol zijn en kosten lijken te besparen, of Hendrik-Ido-Ambacht alsnog een maatjesproject als pilot zou moeten opstarten.

Op deze manier kan getoetst worden of een maatjesproject zinvol is, kosten bespaart en voorziet in een behoefte. Daarna kan bezien worden of de maatjesprojecten verder uitgebreid kunnen worden. Alternatief is dit over te laten aan de landelijke organisaties met buddy/maatjesprojecten.

5.3 Conclusie Deze opgave is beperkt van de grond gekomen door het ontbreken van een projectmatige aanpak en het aanstellen van een eindverantwoordelijke, die voortgang en behalen van doelstellingen bewaakt. Veel maatregelen, vallend onder opgave 1, zijn ten dele of niet uitgevoerd. Communicatie over het preventieplan heeft bij de start in voldoende mate plaatsgevonden, maar daarna is er sprake van een minder gestructureerde aanpak en minder communicatie rondom het preventieplan en de maatregelen. Bij de maatjesprojecten is een voorzichtige gestart gemaakt voor jongeren maar dit project is na de coronatijd volledig stil komen te liggen en niet meer opgestart. Voor kwetsbare volwassenen, senioren en inwoners met een verstandelijke beperking hebben wij geen nieuwe initiatieven kunnen vinden. Gesteld kan worden dat de opgave in de uitvoering meer aandacht had dan het kreeg. Dat kan komen door verschuiven van prioriteiten of de veelheid van maatregelen binnen een ambitieus plan.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

19

6

Opgave 2: Eerder signaleren

6.1 Algemene inzichten op opgaveniveau Met deze opgave beoogt Hendrik-Ido-Ambacht de inwoners minder afhankelijk te laten zijn van zware zorg en ondersteuning. Kern daarbij is het vroeg signaleren, melden en bespreekbaar maken voordat de problematiek groter wordt. Hiertoe is een zestal maatregelen geformuleerd om signalen uit de samenleving op te halen, maar ook proactief inwoners op te zoeken en te informeren en waar noodzakelijk actief ondersteuning te bieden. Er is een voortvarende start gemaakt met het invullen van deze opgave. Een groot deel van de maatregelen is opgestart alleen (nog) niet altijd met het gewenste resultaat. Zo is het accent op het contact met inwoners middels gesprekstafels meer verschoven naar gesprekstafels met partners en heeft het Ambachts Verbond inmiddels een groot netwerk aan maatschappelijke organisaties opgebouwd en zou nu de volgende stap moeten zetten om inwoners door te verwijzen naar de noodzakelijke ondersteunende organisaties.

6.2 Inzicht en resultaten per maatregel 6.2.1 Maatregel 4: Signalen ophalen uit de samenleving Geformuleerd doel en acties Het doel was om inwoners te betrekken bij het signaleren van problemen en het zoeken naar oplossingen, zodat beleid beter aansluit bij de praktijk die inwoners om zich heen zien. De doelstelling was om twee keer per jaar een gesprekstafel te houden om de input van inwoners op te halen. Gaandeweg is dit doel verschoven naar het betrekken van maatschappelijke partners in ‘participatietrajecten’. Acties: 1.

We organiseren periodieke gesprekstafels met inwoners.

Realisatie Sinds 2021 zijn er elk jaar minimaal twee gesprekstafels geweest. De doelgroep en doelstelling verschilde per bijeenkomst. Hieronder een overzicht van de bijeenkomsten en waar bekend de doelgroep en doelstelling. 2021: • • 2022: • • 2023: •

•

Pizzabijeenkomst met 20 jongeren over de impact van corona. Gesprekstafel met partners over het in kaart brengen van de ketensamenwerking rondom de ontwikkeling van ‘het jonge kind’ (0 tot 6 jaar). Gesprekstafel met thema eenzaamheid met partners en één ervaringsdeskundige inwoner. Gesprekstafel met partners o.l.v. onderzoeksbureau Lysias. Het doel was input ophalen voor de tussenevaluatie van het preventieplan. Twee gesprekstafels in het kader van de nota publieke gezondheid met maatschappelijke partners. De eerste had als doel om wensen en thema’s op te halen voor het beleid. De tweede had als doel om te kijken welke interventies er kunnen worden ingezet naar aanleiding van de gestelde doelen en wie daar welke rol in speelt. Participatiebijeenkomst met partners die actief zijn binnen het programma ‘Jeugdhulp naar Voren’. Het doel was om terug te blikken op de succesfactoren en mogelijke verbeteringen.

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

20

Op het moment worden er in het kader van het preventieplan geen gesprekstafels georganiseerd. Bevindingen Er zijn elk jaar minimaal twee gesprekstafels gehouden waarbij input is geleverd vanuit maatschappelijke partnerorganisaties op het beleid. Wat opvalt is dat er nauwelijks gesprekstafels zijn georganiseerd met inwoners, terwijl dit wel de doelstelling was. Dat het betrekken van bewoners naar de achtergrond is geschoven, kwam volgens betrokkenen doordat het lastig was om het te organiseren en om te bepalen waar bewoners bij betrokken moeten worden. Ook werd dit niet door iedereen binnen de gemeente als hoogste prioriteit gezien. Uiteindelijk zijn de gesprekstafels vooral ingezet voor partners om bestaande plannen of beleid te bespreken. Dat heeft wel meerwaarde gehad: partners vinden het fijn om betrokken te worden en weten elkaar door de gesprekstafels beter te vinden. Aanbeveling Binnen preventie sociaal domein komt de leefwereld van de bewoners samen met de systeemwereld van de gemeente en maatschappelijke partners. Natuurlijk is het positief wanneer gemeente en maatschappelijke partners het gesprek aangaan: om te kijken wat er leeft, wat ontwikkelingen zijn of als open uitwisseling die kan leiden tot nieuw beleid. Dit is nooit vervangend voor de dialoog met bewoners. Signalen uit de leefwereld komen zo alleen ‘gefilterd’ naar de gemeente.

Het stimuleert de samenredzaamheid niet waardoor geen mede-eigenaarschap van bewoners ontstaat. Bewoners betrekken kan op vele manieren en hoeft niet altijd in een gesprekstafel met specifiek thema. Zo ontwikkelde Movisie een toolbox met tal van methodes om bewoners meer stem te geven.2

6.2.2 Maatregel 5: Sleutelpartijen rondom (vroeg)signalering verbinden Geformuleerd doel en acties Het doel was om sleutelpartijen rondom (vroeg)signalering te verbinden. Om de basis van (vroeg)signalering op orde te brengen, is het van belang dat sleutelpartijen in de Ambachtse samenleving hieraan bijdragen. Daarbij is ook van belang dat helder is waar organisaties terecht kunnen met hun signalen en welke afspraken er met elkaar gemaakt worden over het omgaan met (vroeg)signalering. Acties: 1. Het opstellen van een convenant (vroeg)signalering met daarin afspraken over de wijze van signalering. 2. De positionering van het Sociaal Wijkteam en het Jeugdteam in het lokaal netwerk versterken, bijvoorbeeld door de teams in te zetten voor kennisdeling en scholing. Realisatie De twee acties zijn op de volgende manieren gerealiseerd: 1. Het convenant (vroeg) signalering is in 2022 opgesteld. Op 1 mei 2024 zijn 36 partijen aangesloten en vormen samen het ‘Ambachts Verbond’. Er zijn diverse bijeenkomsten geweest: in 2023 zijn er zes bijeenkomsten geweest, waarvan drie met een specifiek thema en drie in de vorm van een netwerkborrel. In 2024 hebben er twee bijeenkomsten plaatsgevonden en is er één nieuwsbrief verstuurd. Momenteel komt het Ambachts Verbond eens in de paar maanden samen voor een netwerkof themabijeenkomst.

Verder wordt er gewerkt aan een evaluatie over het Verbond vanuit de gemeente. 2. Hier is geen duidelijk vervolg aan gegeven. Bevindingen

2 Participatietools voor meer zeggenschap en betrokkenheid inwoners | Movisie https://www.movisie.nl/artikel/participatietools-meer-zeggenschap-

betrokkenheid-inwoners

10 oktober 2024 / Eindevaluatie Preventieplan Sociaal Domein / Gemeente Hendrik-Ido-Ambacht

21

De betrokkenen zien de meerwaarde in van het Verbond en geloven in het initiële idee om samen een vangnet te vormen voor de inwoners van Hendrik-Ido-Ambacht. De opbrengst van het Verbond is vooral dat er kortere lijnen ontstaan tussen partners, die elkaar beter weten te vinden. Het is duidelijker welk aanbod er is in Hendrik-IdoAmbacht, waardoor samen optrekken en doorverwijzen makkelijker wordt. De bijeenkomsten van het Verbond worden als kloppend hart van het preventieplan gezien en houden het gesprek over preventief werken en vroegsignalering op gang. De oorspronkelijke doelstelling voor vroegsignalering via het informele circuit wordt (nog) niet behaald. Hoe partijen weten op welke signalen ze moeten letten, hoe ze vervolgens elkaar weten te vinden en hoe ze daar adequaat en eenduidig op kunnen handelen is vastgelegd in een convenant. De praktijk is weerbarstiger. Daarbij speelt het gebrek aan training over vroegsignalering een rol: wat zijn signalen om op te letten, hoe ga je het gesprek aan over die signalen en waar kan je ermee terecht? Deze trainingen kunnen door het Sophia Sociaal Team worden gegeven, maar dat is door gebrek aan vraag nog weinig gebeurd. Het ondertekende convenant had als doel om gezamenlijke afspraken te maken over wat er met signalen wordt gedaan. In de praktijk is dat beperkt aan de orde.