RN 2026-006 Rapport Rekenkameronderzoek BSD-Nota van Bevindingen

De kosten buiten de grondexploitatie bedragen in zijn totaliteit € 3.756.941. Het gaat hier grotendeels om de subsidies voor de Stichting Brainport Smart City (totaal € 3.232.211), maar ook bijvoorbeeld de kosten voor het Q-team (€ 111.088). Hiernaast zijn als uitgave de posten ‘Wonen Digital Twin’ en ‘NL digibeter innovatiebudget’ opgenomen. Binnen dit ‘project’ is een ‘digital twin’ gemaakt van de wet- en regelgeving geldend voor de bouwkavels Brainport Smart District. De middelen zijn ten gunste gekomen van de ontwikkeling van een webomgeving met een digitale versie van een toekomstige wijk in Helmond en de geldende wet- en regelgeving, waarmee toekomstige bewoners en bedrijven geholpen zouden worden bij het realiseren hun

57

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2023, beschikbaar via deze link.

58

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2018, beschikbaar via deze link.

59

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2021, beschikbaar via deze link.

60

Zie: Rapportage Majeure Projecten Q4* 2022, dd. 9 februari 2023.

61

Zie: 3e Rapportage majeure projecten 2023, dd. 25 maart 2024.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

38

huis of bedrijfspand. In ieder geval deels is hiervoor een subsidie verstrekt uit het Innovatiebudget Digitale Overheid. Binnen de grondexploitatie zijn uitgaven gedaan voor civiele werken, verwervingen, externe plankosten, interne uren en algemene kosten. Afhankelijk van het nieuwe stedenbouwkundig plan en de bijbehorende wijziging van het omgevingsplan na de koerswijziging kan pas later bepaald worden in hoeverre deze uitgaven terugverdiend worden. Deze kosten bedragen tot maart 2024: € 20.464.397. Figuur 7 Kostenoverzicht BSD 2018-202462

62

Beantwoording politieke vragen van gemeenteraadsleden, met als onderwerp de Heroriëntatie Brainport Smart District, ingekomen 15 februari 2024, van antwoorden voorzien op 22 maart 2024.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

39

4

Rol van de gemeenteraad In dit hoofdstuk bezien we de rol van de gemeenteraad. Achtereenvolgens gaan we in op de informatievoorziening, de rol- en positieneming van de gemeenteraad en de vraag in hoeverre sprake is van juiste, volledige en tijdige informatieverstrekking?

4.1 Informatievoorziening en de gemeenteraad ✓

Op welke wijze heeft de gemeenteraad gebruik gemaakt van de aangeleverde (bijsturings)informatie?

De momenten waarop de gemeenteraad actief is betrokken, geïnformeerd of besluiten kon nemen zijn beschreven in paragraaf 2.4. Hiernaast is de gemeenteraad in ruime mate geïnformeerd via raadsinformatiebrieven en kwam BSD nadrukkelijk in de gemeentelijke jaarverantwoordingen in de periode 2016-2023. Aangaande de wijze waarop de gemeenteraad van deze informatie gebruik heeft gemaakt zegt hij zelf: “We hebben niet te weinig informatie gehad. We zijn in het proces bijgepraat met grote rapporten. Die rapporten leken dichtgetimmerd.” En aanvullend: “De informatie die we aangereikt kregen was ingewikkeld. Dat ging over de hoofden heen. Het was zo complex dat we er geen vat op hadden. We werden ermee overdonderd. Dan zeg je ‘god zegene de greep’”. Er is door de gemeenteraad niet om extra informatie verzocht, of er zijn vooraf door de gemeenteraad geen eisen aan de informatievoorziening gesteld. De ambtelijke organisatie herkent dit. De gesproken ambtenaren beschrijven dat de omvang van het project BSD de raad lange tijd boven de pet is gegaan, maar er ook een breed draagvlak en enthousiasme was voor de realisatie van BSD als de slimste wijk ter wereld: “De raad kwam in beweging toen bleek dat er niks gebouwd werd terwijl er woningnood was, en toen de risico’s op papier kwamen. De wow-factor van het project nam ook af.

Tezamen zorgde dit ervoor dat de raad dacht dat BSD niet meer nodig was, en dat het beter zou zijn wanneer Brandevoort Noord zoals oorspronkelijk bedacht [een minder innovatieve wijk red.], gebouwd kon worden.” Tegelijkertijd geven de raadsleden aan dat zij wel in de verschillende fasen input hebben gegeven maar “Het niet voelde alsof we er een letter in konden veranderen. We konden input geven, maar van die input zagen we niets terug.” Kaderstellend is de gemeenteraad bij alle belangrijke fases of stappen in de gebiedsontwikkeling betrokken. In meer controlerende zin vinden we geen expliciete acties van de gemeenteraad terug, tot het moment van de koerswijziging, zij het dat de keuze dan ook een meer politiek karakter krijgt.

4.2 Rol- en positieneming van de gemeenteraad ✓

Hoe is de rol/ positieneming van de gemeenteraad verlopen?

Enthousiasme en draagvlak Allereerst past hier de constatering dat de gemeenteraad het initiatief tot de ontwikkeling van BSD omarmt in 2016. De gemeenteraad schaart zich unaniem achter het “unieke van BSD in tijden van crisis”. Dit ook vanuit de gedachte dat er voor de opstart investeringen nodig zouden zijn, maar de realisatie daarna aan de ontwikkelende partijen en de bewoners zou zijn. Daarbij was de inschatting dat “BSD een mooie kans was om maatschappelijke opgaven op te pakken. Het DNA ‘innovatie’ past hier wel.” en “we wilden als raad lef tonen met alle risico’s van dien. We wisten dat het een project voor de lange termijn zou zijn.” Rapport Evaluatie Brainport Smart District

40

De ambtelijke organisatie deelt dit beeld: “Met het project maakte Helmond de sprong van een gemeente die niet echt meedeed, naar meer zichtbaarheid en ook nog eens met een nieuw concept.” Ruimte bieden voor innovatie Aangaande eventuele bijsturing van de gemeenteraad tijdens de ontwikkeling van BSD merkt de gemeenteraad zelf op: “Je stelt als raad de kaders en het is belangrijk om flexibiliteit mee te geven aan het college en de ambtenaren.” Daarbij was er steeds zicht op voortgang en het zetten van volgende stappen of het oplossen van problemen. Dat gecombineerd met de insteek dat het een innovatief project en werkwijze was en daarmee inherent risico’s zouden worden gelopen maakte dat er vanuit de gemeenteraad voor 2022 geen reden was om bij te sturen. Tekenend hierin is dat vanaf de start uitgegaan is van een niet sluitende grondexploitatie (zie ook het overzicht van de ontwikkeling in de voorzieningen binnen de grondexploitatie Brandevoort II opgenomen aan het slot van bijlage 3) en het feit dat de gemeenteraad instemt met een nadelige financiële impact op de grondexploitatie bij het vaststellen van het masteren beeldkwaliteitsplan. Koerswijziging De eerste twijfel over het continueren van project BSD ontstond binnen de coalitiepartijen.

De kritiek nam toe, mede als gevolg van het ontbreken van tastbare resultaten, en later meer in zijn algemeenheid aangaande de realiseerbaarheid van het project. De mate waarin deze zorgen worden geuit/ openbaar worden besproken is echter beperkt mede onder invloed van de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen in 2022. De zorgen van de coalitiepartijen worden niet raad breed besproken of gedeeld met de oppositie. De coalitiepartijen blijven naar de buitenwereld toe positief tegenover het project staan, totdat een alternatieve koers is uitgewerkt dat op draagvlak kan rekenen. Binnen de ambtelijke organisatie en in het college wordt inmiddels nagedacht over een manier waarop het project van een doorstart kon worden voorzien. Wat is er van het oorspronkelijke plan overeind te houden terwijl het een ‘normalere’ wijk wordt? De insteek was een verkenning van de manier waarop het plan/ het innovatieve karakter zoveel als mogelijk overeind gehouden wordt, maar met compromissen zodat de meeste fracties in de gemeenteraad hier ook achter kunnen staan. Dit leidt tot een ambtelijk memo waarin over de toekomst van BSD nagedacht wordt in de vorm van verschillende scenario’s.

Een optie van het continueren van de inzet op een innovatieve wijk met als ambitieniveau goud, zilver, of brons, of een alternatief om de ontwikkeling van de innovatieve wijk te stoppen en over te gaan tot de ontwikkeling van een ‘gewone’ woonwijk. Ambtenaren beschrijven: “De memo die hieruit voortkwam werd na de verkiezingen ingebracht vanuit de ambtelijke organisatie en besproken met de formerende partijen. Op basis van die memo en de gesprekken is besloten door te gaan met de ontwikkeling van BSD maar wel op een realistische manier en met de inzet om vooral woningen te bouwen. Ambtelijk was het advies om met een schone lei te beginnen en te stoppen met innovatie binnen BSD, maar daar was politiek geen draagvlak voor.” Meerdere geïnterviewden memoreren in dit kader: “Er is politieke moed nodig om de stekker eruit te trekken.”

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

41

4.3 Juiste, volledige en tijdige informatie? ✓

Heeft het college de gemeenteraad juist, volledig en tijdig geïnformeerd over de voortgang en eventuele afwijkingen en bijstellingen hiervan?

De momenten waarop de gemeenteraad (door het college van burgemeester en wethouders) expliciet is betrokken zijn beschreven in paragraaf 2.4. Dit overzicht lijkt wellicht met tien expliciete (beslis)momenten in een periode van 7 jaar beperkt, maar heeft een logische samenhang met de verschillende fasen die in een gebiedsontwikkeling worden doorlopen. Ook gaat het college naar de gemeenteraad rond een aantal specifieke keuzes. Bijvoorbeeld wanneer de keuzes binnen BSD vragen om een consulatie van de gemeenteraad in het kader van het deelnemingenbeleid, het binnen BSD belangrijke Q-book in februari 2021 gereed is (de eerste maal aan de gemeenteraad ter vaststelling aangeboden, de tweede maal niet) en in mei 2021 de innovatiepropositie (lobbystrategie) is uitgewerkt om externe middelen te genereren (dit via een raadsinformatiebrief). Nadrukkelijk wordt de gemeenteraad ook gevraagd akkoord te zijn met de nadelige consequenties van de keuzes in master- en beeldkwaliteitsplan voor de grondexploitatie. Een concrete aanbeveling op dit gebied doen de gesproken raadsleden in dit kader wel: “In de toekomst zou het wenselijk zijn wanneer de gemeenteraad niet door één woordvoerder of, in het geval van BSD de Stichting, wordt bijgepraat over de stand van zaken in een gebiedsontwikkeling.

Liever komen meerdere belanghebbenden aan tafel waarmee een gesprek gevoerd kan worden.” Aanvullend hierop is het project door de tijd goed volgbaar in de gemeentelijke jaarverantwoordingen: zie voor een overzicht bijlage 3. Ook inhoudelijk worden de bereikte resultaten beschreven. Niet altijd gebeurt dit in een even hoog detail, maar het is ruim voldoende om een beeld te krijgen van de voortgang en de stappen die eerder zijn gezet en keuzes die zijn gemaakt. Soms is wel sprake van enig planningsoptimisme. Zij het dat je hier als lezer de nodige ervaring voor nodig hebt om dit te signaleren. Zo wordt enkele malen aangegeven snel de start bouw of realisatie van woningen te verwachten, terwijl feitelijk het noodzakelijke bestemmingsplan er nog niet is. Ook vraagt een goed begrip van deze stukken enige voorkennis aangaande grondbeleid en grondexploitaties, maar daarin is BSD geen uitzondering. Feitelijk geldt dit vereiste voor alle gemeentelijke ruimtelijke projecten. Over de grondexploitaties wordt zeker in vergelijking met andere gemeenten in een hoog detailniveau gerapporteerd. Lastig in de juiste duiding is wel dat de grondexploitatie Brandevoort II niet alleen maar bestaat uit het project BSD. Ook enkele projecten die ten zuiden van het spoor in Brandevoort worden gerealiseerd lopen mee in deze grondexploitatie.

Het is de vraag of dit voor de minder ingevoerde of nieuwe lezer meteen duidelijk is. Niet in elke jaarverantwoording is dit eenvoudig terug te vinden. Ook wordt er in 2019 een wijziging doorgevoerd in de presentatiewijze van de jaarverantwoordingen. De gegevens worden meer in figuren weergegeven, maar er wordt minder gedetailleerde informatie per project opgenomen. Wel is er meer aandacht voor het toekomstperspectief. Eerder constateerden we in algemene zin dat het voor de ambtelijke organisatie moeilijk was om de grondexploitaties te updaten bij gebrek aan concrete uitgangspunten. Wel worden de risicoanalyses in kader van grondexploitaties van jaar tot jaar zo goed als mogelijk bijgewerkt en geactualiseerd en worden de specifieke projectrisico’s die gepaard gaan met BSD ‘zwaar’ meegewogen.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

42

Bijlage 1 Overzicht geïnterviewden Het beeld uit de documentstudie is verdiept met behulp van vijftien (groeps-)interviews. Er is gesproken met: • • • • • • • • • •

Oud en huidig beleidsmedewerkers van de gemeente Helmond verdeeld over twee groepsgesprekken; Een deel van de huidige gemeenteraad; Betrokken wethouders; Medewerkers en bestuurders Stichting BSD; Medewerker TU Eindhoven; Medewerker provincie Noord-Brabant; Twee ontwikkelende partijen die een intentieovereenkomst hebben getekend; Een corporatiemedewerker; Oud lid van het Q-team; Een zelfbouwkavel pionier.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

43

Bijlage 2 Normenkader Met het normenkader wordt een nadere uitwerking gegeven van de onderzoeksvragen die we stellen ten behoeve van het Rekenkameronderzoek naar Brainport Smart District. De onderzoeksvragen die een feitelijk karakter hebben, krijgen geen normen. In onderstaande tabel staan de onderzoeksvragen uit het onderzoek waaraan aan een norm is gekoppeld. Op basis van onderstaande normen (en bijbehorende beoordelingscriteria) formuleren we de uiteindelijke conclusies. Soms geldt dat er meer sprake is van een analysekader dan een strikt normenkader. Dit omdat een project als Brainport Smart District Helmond zich nooit volledig laat plannen. Gelopen risico’s verschillen bijvoorbeeld van planfase tot planfase. Het gaat er dan vooral om hoe omgegaan wordt met risico-inschatting en -management. In de beoordeling van de normen geldt dat we ons baseren op (gemeentelijke) (beleids)documenten, overeenkomsten, monitoringsdata en eventuele evaluaties van de gemeente zelf (voor zover beschikbaar). Dit in combinatie met het oordeel van betrokkenen en onze eigen expertise of de Nederlandse beleids- en uitvoeringspraktijk. Onderzoeksvraag

Norm

Beoordelingscriterium

Financiën en doeltreffendheid 4. Zijn risico’s voldoende ingeschat bij het maken van de verschillende keuzes in het ontwikkelingspro ces van HelmondBrandevoort (Noord)/BSD?

Voor deze vraag is geen norm opgesteld, maar een analysekader.

We onderzoeken de volgende risico’s: Politiek-bestuurlijk -

Parkeernorm Politiek draagvlak

Financieel-economisch -

Financiële haalbaarheid Afhankelijkheid particulier initiatief Marktontwikkeling63 Afhandelen uitplaatsing/ planschade

Juridisch en wettelijk -

Stikstof* Overig milieu (bv. luchtkwaliteit, geur, externe veiligheid) Ladder voor duurzame verstedelijking

Het gaat dan om een gebrek aan marktdruk of afzetcapaciteit van de woningen, maar ook om zaken als oplopende bouwkosten en (hypotheek)rente. Te denken valt ook aan de mate waarin Rijksbijdragen, provinciale bijdragen en andere bijdragen beschikbaar zijn. Dit brengt kansen met zich mee, maar ook risico’s omdat er subsidievoorwaarden aan zitten of omdat een aanvraag maar gedeeltelijk wordt gehonoreerd. Ook de financiële ontwikkeling van de gemeente zelf is hier een factor (bijvoorbeeld omdat de gemeente de keuze maakt om beheerinvesteringen te doen in plaats van te investeren in de groeiopgave). 63

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

44

Onderzoeksvraag

Norm

Beoordelingscriterium -

Volkshuisvestelijke wet- en regelgeving en afsprakenkaders*64 Geluid (weg, spoor, luchtvaart)

Organisatorisch -

-

Samenwerking gemeente en bouwende partij(en) Tekort aan bouw/ontwikkelcapaciteit Tekort aan ambtelijke capaciteit en juiste (meest efficiënte) inrichting van de ambtelijke capaciteit65 Regionale/intergemeentelijke samenwerking

Geografisch-ruimtelijk -

-

Aanleg infrastructuur/ ontbrekende ontsluiting/ capaciteitsproblemen bestaand wegennetwerk Bodemverontreiniging Flora en fauna Waterbeheer PFAS*

Maatschappelijk -

Bezwaar omwonenden

*Deze risico’s zijn recent actueel geworden en speelden mogelijk niet of waren minder urgent in de onderzoeksperiode.

Denk bijvoorbeeld aan de invloed van de Regiewet met de verplichting om 2/3 de betaalbaar en regelgeving over verhuur en eerdere regionale Woondeals gesloten met een soortgelijk doel. 64

Is het project bijvoorbeeld ingericht als ingebed in een programma of wordt het project aangestuurd vanuit een opgave? 65

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

45

Onderzoeksvraag 5. Welke beheersmaatreg elen heeft de gemeente getroffen en met welk resultaat?

Norm

Beoordelingscriterium

Het betreft hier een beschrijvende vraag, specifiek bezien we of:

Zie voor de operationalisering van de risico’s het beoordelingscriterium van onderzoeksvraag 4.

•

•

•

•

Risico’s en mogelijkheden om risico’s te beheersen in beeld waren (is er een systeem van risicomanagement aanwezig?); Of beheersmaatregelen worden ingezet om de kans dat doelstellingen behaald worden te vergroten; Wat de verwachting of het resultaat is van de ingezette beheersmaatregelen; Of het effect van de genomen beheersmaatregelen periodiek wordt geëvalueerd c.q. de mogelijke doorwerking van de een risico/ falen van een beheersmaatregel op het totale project continue in beeld zijn.

Beheersmaatregelen kunnen grofweg worden ingedeeld in vier categorieën, te weten: maatregelen gericht op het vermijden66 van een risico, maatregelen gericht op het verminderen67 van het risico, maatregelen gericht op het overdragen68 van het risico en als vierde accepteren69 van een risico. Vervolgens dienen deze maatregelen uiteraard uitgevoerd te worden. Idealiter wordt daarnaast periodiek gekeken of de beheersmaatregelen volstaan (evaluatie) of er nieuwe risico’s ontstaan zijn of kunnen ontstaan die om beheersing vragen.

Koerswijziging(en) 6. Was er eerder dan oktober 2023 reden om te komen tot een koerswijziging en zo ja, waarom is het hier niet van gekomen?

66

Het betreft hier een beschrijvende vraag, specifiek bezien we of: •

We onderzoeken de volgende redenen:

Zich redenen hebben voorgedaan die hadden moeten leiden tot een heroverweging of bijsturing;

• • •

Veranderingen in de rol en positionering van derden; Een nieuwe externe ontwikkeling, risico of kans; Nieuwe kennis over kosten, baten en risico’s die niet als zodanig eerder zijn geïdentificeerd.

Ofwel de kans of mogelijkheid dat een risico zich voordoet opheffen.

Een maatregel gericht op het verkleinen van de oorzaak (vooraf uitvoeren) of het gevolg (maatregel bedenken en voorbereiden maar alleen zo nodig uitvoeren) van het risico. 67

68

Andere partij risico laten dragen of laten beheersen.

Risico accepteren maar wel ondervangen door bijvoorbeeld het reserveren van geld of ruimte laten in een planning bijvoorbeeld. 69

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

46

Onderzoeksvraag

Norm •

Beoordelingscriterium En of hier op gehandeld is en waarom wel/ niet.

Rol van de gemeenteraad 7. Heeft het college de gemeenteraad juist, volledig en tijdig geïnformeerd over de voortgang en eventuele afwijkingen en bijstellingen hiervan?

Specifiek bezien we of: •

•

•

8. Op welke wijze heeft de gemeenteraad gebruik gemaakt van de aangeleverde (bijsturings-) informatie?

De gemeenteraad vooraf heldere eisen aan de informatievoorziening heeft gesteld. De gemeenteraad tijdig, juist en volledig wordt geïnformeerd waar het gaat om de voortgang van het project; De gemeenteraad op een zodanige manier is geïnformeerd dat hij in staat is om waar nodig (aanvullende) keuzes te maken.

Specifiek bezien we of: • De gemeenteraad op juiste momenten zijn sturingsmogelijkheden en instrumenten benut, en zo invulling heeft gegeven aan zijn kaderstellende en controlerende rol.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

We onderzoeken: •

wat de normen of eisen zijn die de gemeenteraad vooraf zelf heeft gesteld (aan de informatievoorziening door het college);

als er geen algemene of project specifieke afspraken zijn gemaakt door de gemeenteraad, volgen we het oordeel van betrokkenen. Op basis van het oordeel van de gemeenteraad en het deskundigheidsoordeel van RIGO en de Rekenkamer, onderzoeken wij: •

of de Raad op een zodanige manier geïnformeerd dat hij in staat is om keuzes te maken bij afwijkingen of bijstellingen in het project.

Op basis van het feitelijk handelen van de gemeenteraad, het oordeel van betrokkenen en het deskundigheidsoordeel van RIGO en de Rekenkamer, bezien we •

of de gemeenteraad op de juiste momenten zijn sturingsmogelijkheden en instrumenten heeft benut, en zo invulling heeft gegeven aan zijn kaderstellende en controlerende rol.

47

Bijlage 3 Analyse Jaarverantwoordingen In deze bijlage is de analyse opgenomen van de gemeentelijke jaarverantwoordingen in de periode 2017-2023 waar het BSD betreft. Welke informatie was langs deze weg voor iedereen inzichtelijk en welk beeld komt hieruit naar voren? Deze informatie is gebruikt in het beantwoorden van de onderzoeksvragen. Voor elke jaarschijf wordt dezelfde structuur gevolgd in deze bijlage. Ingegaan wordt op de verslaglegging over de inhoudelijke voortgang, de ontwikkeling binnen de grondexploitatie Brandevoort II (waar project BSD onderdeel van is) samen met de risico inschatting op dat moment, en waar beschikbaar informatie over verbonden partijen, uitvoeringskosten en subsidieverplichtingen.

Jaarverantwoording 2017 In de jaarverantwoording van 2017 wordt in relatie tot de voortgang van het coalitieprogramma aangegeven dat de voorbereidingen voor de wijk van de toekomst, gestart gaan worden. Concreet wordt aangegeven dat de eerste projecten voor het bouwen van 1.500 nieuwe woningen ten noorden van het station Brandevoort van start kunnen. Meer precies zijn de uitgangspunten en het plan van aanpak voor Brainport Smart District gereed, waarmee in 2018 gestart worden met het realiseren van de innovatieve wijk. Specifiek wordt ingegaan op de stappen gezet in de beleidsuitvoering. Aangegeven wordt gezien de totaal andere scope voor het noordelijk deel van Brandevoort met de ontwikkeling van het Brainport Smart District ervoor gekozen wordt het bestemmingsplan op te laten lopen met de planvorming. Het plan wordt daarnaast een pilot in het kader van de omgevingswet. Ook is in 2017 het plan van aanpak, het inspiratieboek en de nota van publiekrechtelijke kaders en uitgangspunten opgeleverd. Deze documenten worden februari 2018 aan de raad ter vaststelling aangeboden is de verwachting. Grondexploitatie Brandevoort 2/ BSD In 2017 loopt de grondexploitatie Brandevoort 2 nog tot 1 januari 2031. Hierin wordt uitgegaan van 2.346 woningen waarover de gemeente risico loopt, waarvan 1.500 te realiseren in BSD. Daarbij is een bedrijventerreingedeelte van 12,1 ha beoogd.

Voor Brandevoort is een voorziening getroffen voor de verwachte exploitatieverliezen. Zie hiervoor ook de samenvatting tot slot van deze bijlage. Uit het totaal van alle kostprijscalculaties van de in Helmond lopende grondexploitaties blijkt dat nog ongeveer € 198 miljoen aan kosten worden gemaakt waarvan ruim € 21 miljoen rentekosten. Aan opbrengsten moet nog ongeveer € 363 miljoen gerealiseerd worden. In detail wordt inzicht gegeven in de mutatie in de boekwaarde. Omdat Brandevoort 2 veruit de grootste grondexploitatie is (circa 70% van de bruto boekwaarde), wordt Brandevoort 2 apart getoond. Zie figuur 8 hieronder:

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

48

Figuur 8 Tabel mutaties boekwaarde 2016-2017 (in miljoenen)

Voor Brandevoort 2 is sprake van een toename van deze boekwaarde. Dit komt voornamelijk voort uit de afspraken die zijn gemaakt voor het uittreden van woningcorporatie woCom. Feitelijk nemen daarmee aan de uitgavenkant de verwervingskosten toe. Daar staat tegenover dat voor de gronden waarop woCom een bouwclaim had geen korting meer op de grondprijs volgens de Heads of Agreement gegeven hoeft te worden. Tevens wordt er per woning een fee in rekening gebracht. Daarmee is de opbrengstpotentie op Brandevoort 2 naar de toekomst hoger. Op het vlak van risicobeheer wordt aangegeven dat de volgende maatregelen zijn getroffen: • • • • •

Er zijn overeenkomsten gesloten voor afname grond voor projectmatige bouw. De nog te bouwen woningen passen binnen de woningbouwtaakstelling van de provincie. Geen stijging van de opbrengsten na 10 jaar. Er is een voorziening getroffen voor het verwachte verlies. Bij de bepaling van het weerstandsvermogen van het grondbedrijf is rekening gehouden met tegenvallende scenario’s op de planproductie en opbrengstenstijging. 70

Jaarverantwoording 2018 Inhoudelijk wordt melding gemaakt van het gereed komen van het Businessplan realisatie Brainport Smart District Brandevoort. Die op 27 februari 2018 in de gemeenteraad unaniem is vastgesteld. Aangegeven wordt dat dit heeft geleid tot de oprichting van Stichting Brainport Smart District per 1 juli 2018. Gemeld wordt dat de stichting BSD een uitvraag heeft gedaan naar bedrijven die innovaties willen realiseren. Inmiddels heeft de tweede ronde plaatsgehad. Tegelijkertijd is een integrale stedenbouwkundige visie ontwikkeld en gepresenteerd. De verwachting is dat in 2019 de eerste woningen gerealiseerd zullen worden. In het bijzonder wordt gerefereerd aan het feit dat in 2018 een stedenbouwkundige onderlegger is opgesteld en in 2019 wordt gestart met het vorm geven van het bestemmingsplan. Ook wordt aangestipt dat er een koppeling is met de Regiodeal. Helmond participeert hierin via het project Eindhoven Engine (Brainport Smart District).

70

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2017, beschikbaar via deze link.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

49

Nu de stichting is opgericht wordt deze “privaatrechtelijke rechtspersoon” en “verbonden partij” in de jaarverantwoording opgenomen en beschreven. Speciale aandacht is er voor de risico’s: Tabel 1 Beschrijving Stichting Brainport Smart District in jaarverantwoording71

Grondexploitatie Brandevoort 2/ BSD Aangaande de grondexploitatie wordt aangegeven dat in Brandevoort 2 in 2018 geen projectmatige woningen gebouwd zijn gebouwd met uitzondering van een aantal sociale huurwoningen. Aangegeven wordt dat de verwachte woningbouwversnelling onder andere door een faillissement van een bouwbedrijf niet heeft plaatsgevonden. Voor 2019 wordt geen inhaalslag verwacht. De verkoop van particuliere kavels is wel conform verwachting verlopen zo geeft men aan. Op grond van de aanpassingen in de planning van de grondverkopen van met name Brandevoort 2 schuift de piek in de grondverkopen Helmond breed door naar 2021.

71

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2018, pagina 120, beschikbaar via deze link.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

50

Figuur 9 Tabel mutaties boekwaarde 2016-2017 (in miljoenen)72

Er wordt geen melding gemaakt van aanvullende risicobeheersmaatregelen. Uitvoeringskosten De jaarrekening maakt melding van mutaties in de middelen voor het realiseren van de strategische agenda. Voor BSD wordt aangegeven dat een belangrijk deel van de dekking onderdeel is van de reguliere grondexploitatie of deze door partners zal worden ingebracht. Ook voor de gemeente Helmond zal deze ambitie echter leiden tot een extra investering (in ieder geval als cofinanciering voor het bekostigen van de innovaties). Voor 2018 wordt € 0,4 miljoen beschikbaar gesteld ten laste van de reserve uitvoering strategische agenda. Daarnaast wordt € 0,2 miljoen niet meer aangewend voor de uitvoering van de strategische agenda en is, zoals besloten bij coalitieakkoord en 3e berap, gedoteerd aan het cofinancieringsfonds. Subsidieverplichtingen BSD komt in 2018 ook op de lijst van subsidieverplichtingen voor. Het gaat om een bedrag van 2 miljoen met als expiratiedatum 31 december 2022.73 Dit is de subsidie voor de Stichting Brainport Smart City.

Jaarverantwoording 2019 Inhoudelijk geeft de jaarverantwoording over 2019 aan dat de stedenbouwkundige visie Brainport Smart District (BSD) is vastgesteld. Ook is de opgerichte Stichting Brainport Smart District in volle werking en kunnen de eerste beelden van hoe het er uit komt te zien kunnen worden gepresenteerd. Aangegeven wordt dat “tegelijkertijd volop gewerkt aan de eerste toonaangevende projecten, die nog in datzelfde jaar in aanbouw zullen worden genomen”. Als onderdeel daarvan worden ook diverse pilots opgestart. Aangegeven wordt dat “de daarvoor in te zetten subsidiestromen op gang komen. Het product Brainport Smart District wordt daarmee lokaal, nationaal en internationaal sterker verankerd.” Het nieuwe bestemmingsplan Brandevoort Noord (Brainport Smart District) is echter vertraagd, in 2020 wordt het ontwerpbestemmingsplan naar verwachting ter besluitvorming aangeboden. Ook wordt BSD verbonden met de Samenwerkingsagenda 2018-2025 Stedelijk Gebied Eindhoven –thema Ruimte. De hierin opgenomen gebiedsvisie Brainport City en het daarmee samenhangende adaptieve programma wordt verrijkt tot een regio dekkende en regionaal

Omdat dit een weergave van de boekwaarde is, worden uitgaven als een positief bedrag weergegeven en inkomsten als een negatief bedrag. 72

73

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2018, beschikbaar via deze link.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

51

gedragen agenda en uitvoeringsprogramma. Helmondse projecten als de Automotive Campus, Brainport Smart District en het centrum komen hiervoor in aanmerking. De ontwikkelingen rond de stichting worden opnieuw in een apart kader beschreven:

Grondexploitatie Brandevoort 2/ BSD De paragraaf aangaande het grondbeleid kent in 2019 een andere nieuwe opzet. Aangegeven wordt dat op Brandevoort 2 sprake is van een vertraging met 2 jaar door toevoeging van tijdelijke woningen. In 2019 is gestart met het maken van een verwervingsplan en het bestemmingsplan en is een Quality book opgesteld. Nieuwe onderzoeken en richtlijnen m.b.t. hoogspanning hebben ertoe geleidt dat de kavelverkoop gelegen nabij de hoogspanning tijdelijk stil gelegd is. Uiteindelijk zijn een aantal kavels met voldoende afstand tot de hoogspanning toch nog in 2019 in de verkoop gegaan. In het kader van de Woondeal met de provincie is verder onderzocht waar de 500 tijdelijke woningen in Brandevoort II een plek kunnen krijgen. In 2019 is ook een uitgebreidere berekening van het Weerstandsvermogen Grondbedrijf opgenomen en daarmee samenhangend een nieuwe methodiek voor risico inschatting en risicoparagraaf. Het totaal weerstandsvermogen in het grondbedrijf is in 2019, € 77,3 miljoen. Gekeken wordt naar twee soorten risico’s binnen de grondexploitaties: 1) Projectrisico’s Dit zijn specifieke risico’s die in een project spelen, bijvoorbeeld verwervingskosten, saneringskosten en planologische risico’s. De projectrisico’s maakt de gemeente inzichtelijk door de risico’s kwalitatief te benoemen (oorzaak,

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

52

gevolg) en de impact als het risico zich voordoet te kwantificeren (financieel gevolg als risico zich voordoet x kans inschatting dat risico zich voordoet geeft het risicobedrag). 2) Project overstijgende risico’s Dit zijn conjuncturele en beleidsmatige risico’s die voor alle grondexploitaties gelden. Om de project overstijgende risico’s in kaart te brengen, werkt de gemeente met scenario’s. De scenario’s worden toegepast op de grote grondexploitaties met lange looptijd, waaronder BSD.

Het resultaat van de risico inschatting is:

Subsidieverplichtingen De in 2018 aangegane subsidieverplichting komt terug voor een bedrag van € 1,5 miljoen. 74

Jaarverantwoording 2020 Aangegeven wordt dat in 2020 – in samenwerking met Stichting Brainport Smart District - het stedenbouwkundig raamwerk en het voorontwerp bestemmingsplan in concept gereed zijn gekomen en in relatie hiertoe de laatste onderzoeken worden afgerond. Gestart is met de realisatie van het project CASA (een innovatieve en betaalbare woning). Daarnaast heeft de gemeenteraad op 9 februari 2021 het Q-book (Kwaliteitsboek - innovatie) goedgekeurd door de gemeenteraad. Dit na goedkeuring door het stichtingsbestuur en het college.

74

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2019, beschikbaar via deze link.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

53

Voor de 500 tijdelijke woningen is in 2020 een Woningbouw Impuls subsidie(WBI) aangevraagd en toegekend. Met ProRail is in 2020 de overeenkomst ondertekend voor de afronding van de spoorschermen nabij station Brandevoort. Samen met het college en met Brainport Development is een lobbystrategie ontwikkeld welke de komende jaren wordt uitgevoerd, gericht op het binnen halen van externe financiering. Het product Brainport Smart District wordt daarmee lokaal, nationaal en internationaal sterker verankerd. Nieuwe verbonden partijen Na consultatie van de raad in het kader van het deelnemingenbeleid, heeft het college besloten om toe te treden tot de Coöperatie Urban Development Initiative U.A. In dit verband werkt de gemeente samen met Gemeente Eindhoven, Technische Universiteit Eindhoven, Brainport Development en het Duitse Fraunhofer Instituut aan “de complexe stedelijke vraagstukken van de 21 eeuw”. De idee is om binnen het unieke innovatie klimaat van de Brainport regio te zoeken naar oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen op het gebied van gezondheid, mobiliteit, energie, voeding, woningbouw en veiligheid. Dit samen met marktpartijen en kennisinstellingen Brainport Smart District als initiatief staat bij het UDI prominent op de agenda geeft het college in de jaarstukken aan.

In oktober 2020 wordt de toetreding tot UDI definitief geformaliseerd na een aanpassing van de statuten van de coöperatie. Ondertussen is een start gemaakt met de opzet van de eerste drie innovatieprogramma’s binnen UDI: Digital City, Energy Transition en Building Industry 4.0. Brainport Smart District is één van de twee livinglabs waarbinnen de innovatieve oplossingen ontwikkeld en getest worden. Daarnaast is Helmond “uitgekozen” als centrale hub binnen het “prestigeuze” Europese project EIT Urban Mobility. Het EIT Urban Mobility is een consortium waarin zo’n 50 partijen samenwerken waaronder overheden, kennisinstellingen en bedrijven uit de mobiliteitssector. In 2020 heeft Helmond geparticipeerd in een drietal projecten waaronder een onderzoek naar de ontwikkeling van small micro depots for urban pick up and delivery voor Brainport Smart District (BSD). Deelname is een dwingende voorwaarde om in aanmerking te komen voor EITmiddelen, hiermee is ook de Vereniging KIC Urban Mobility een nieuwe verbonden partij. De ontwikkelingen rond de stichting worden opnieuw in een apart kader beschreven:

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

54

Grondexploitatie Brandevoort 2/ BSD In 2020 is dezelfde systematiek voor de inschatting van de risico’s in relatie tot het weerstandsvermogen van het Grondbedrijf gehanteerd als in 2019, zij het op basis van een licht aangepast scenario:

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

55

Subsidieverplichtingen De in 2018 aangegane subsidieverplichting komt terug voor een bedrag van € 1 miljoen. 75

Jaarverantwoording 2021 Allereerst wordt benoemd dat BSD in 2021 zijn eerste inwoner verwelkomde. Ook is de potentie voor stedelijke werkmilieus onderzocht. Op basis van deze resultaten is gewerkt aan een uitwerking voor Brainport Smart District (BSD). In 2021 zijn op initiatief en onder begeleiding van de Stichting BSD een vernieuwend beeldkwaliteitsplan ontwikkeld, heeft de gemeente een “flinke” bijdrage geleverd aan het Masterplan BSD, en zijn de eerste 52 tijdelijke woningen ontwikkeld conform de ambities van het Q-book en is de realisatie ervan gestart. Ook zijn de juridische mogelijkheden verkend voor het realiseren van een houtstookarme wijk (Brainport Smart District). Naast inzet op fysieke innovatieve projecten is ingezet op een aanvraag bij Nationaal Groeifonds voor een subsidie van 18-20 miljoen. De ontwikkelingen rond de stichting en de andere verbonden partijen worden opnieuw in een apart kader beschreven:

75

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2020, beschikbaar via deze link.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

56

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

57

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

58

Grondexploitatie Brandevoort 2/ BSD In 2021 is de ontwikkeling van BSD verder vormgegeven. Zo is het masterplan en het beeldkwaliteitsplan opgesteld en ter besluitvorming aan de raad voorgelegd. Ook is het bestemmingsplan met bijhorende exploitatieplan in 2021 voorbereid. De verwachting is dat het bestemmingsplan in 2022 ter inzage kan worden gelegd. In 2022 zal ook de nieuwe grondexploitatie voor BSD aan de raad worden voorgelegd. Conform de BBV voorschriften is de balanswaardering in deze jaarrekening daarom nog gebaseerd op het oorspronkelijke plan voor Brandevoort. Ter voorbereiding van een deel van de tijdelijke woningen is een gebied bouwrijp gemaakt, zijn opstallen gesloopt en zijn voor de verdere planontwikkeling eigendommen verworven. Uitvoeringskosten In 2021 is er sprake van een batig-saldo in de Incidentele baten en lasten voortvloeiend uit BSD van € 39.000 ten opzichte van de begroting. Subsidieverplichtingen Over de subsidieverplichtingen wordt in 2021 geen verslag meer gelegd. 76

Jaarverantwoording 2022 In 2022 worden er stappen gemaakt in de gebiedsontwikkeling van BSD, onder meer door te werken aan het voorontwerp bestemmingsplan, een door de raad vastgesteld masterplan en beeldkwaliteitsplan in februari 2022, start bouw van de eerste 52 tijdelijke woningen (de eerste 36 zijn gerealiseerd), het ontwerpen van de innovatieve wijksystemen en de voorbereiding van eerste 500 permanente woningen. De procedure voor het ontwerp bestemmingsplan is eind december 2022 gestart. Er is ingezet op een aanvraag bij het Nationaal Groeifonds, als onderdeel van een meer omvangrijk voorstel ‘Toekomstbestendige Leefomgeving’. Eind februari 2023 is dit voorstel met een positief advies van de groeifondscommissie door de Ministerraad goedgekeurd. Helmond ontvangt een subsidie van maximaal € 7,5 miljoen. Aangaande het in 2021 gestarte initiatief om te komen tot een houtstookarme wijk wordt aangegeven dat het niet mogelijk is om een houtstookvrije wijk juridisch af te dwingen, daarom wordt ingezet op voorlichting en communicatie aan (nieuwe) inwoners, projectontwikkelaars en andere initiatiefnemers. De ontwikkelingen rond de stichting en de andere verbonden partijen worden opnieuw in een apart kader beschreven:

76

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2021, beschikbaar via deze link.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

59

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

60

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

61

Grondexploitatie Brandevoort 2/ BSD Aangegeven wordt dat Brandevoort 2 bestaat uit een gebied ten zuiden van de spoorlijn en een gebied ten noorden van de spoorlijn. Het zuidelijke gebied bestaat uit 4 deelgebieden in verschillende fases, namelijk: Stepekolk: binnen dit gebied hebben afrondende werkzaamheden op het gebied van woonrijp maken plaatsgevonden. Alle gronden zijn verkocht. De Veste: er moeten nog 3 blokken worden verkocht. De werkzaamheden voor het verder woonrijp maken moeten worden afgerond. Liverdonk: de werkzaamheden voor het woonrijp maken zijn in uitvoering. Alle gronden zijn verkocht. Hazenwinkel: er moeten nog 10 blokken en 8 particuliere kavels worden verkocht en de werkzaamheden voor het woonrijp maken moeten nog plaatsvinden. Voor het gebied ten noorden van de spoorlijn (BSD) wordt extra aangegeven dat in het 3e kwartaal van 2022 het bestemmingsplan en het exploitatieplan in procedure is gebracht. De eerste tijdelijke woningen zijn in het gebied gerealiseerd. Om dit mogelijk te maken is een gebied bouwrijp gemaakt en zijn opstallen gesloopt. Voor de verdere planontwikkelingen in het gebied zijn er eigendommen verworven.

Er is sprake van een winstwaarschuwing: “Overall verslechtert het verwachte resultaat van Brandevoort 2 door indexering van kosten, het oprekken van de planning met één jaar en gelijkblijvende grondprijzen.” Het weerstandsvermogen van het Grondbedrijf is € 75 miljoen. In 2022 is opnieuw dezelfde systematiek voor de inschatting van de risico’s in relatie tot het weerstandsvermogen van het Grondbedrijf gehanteerd als in de eerdere jaren, dit opnieuw op basis van een herzien scenario77:

77

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2022, beschikbaar via deze link.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

62

Met als resultaat:

Jaarverantwoording 2023 In 2023 maakt de jaarverantwoording melding van de nieuwe koers voor BSD die is ingezet door het college. Aangegeven wordt dat de innovatieve ambities zijn verlaagd en er komen meer betaalbare woningen. De gemeenteraad buigt zich in 2024 nog over die koers. Aangekondigd wordt dat de gemeente de komende maanden werkt aan een nieuw omgevingsplan dat in 2025 wordt voorgelegd aan de gemeenteraad. Dit samen met de bij de wijk betrokken partners en huidige bewoners. In 2023 zijn wel de laatste tijdelijke woningen van het project mHome gerealiseerd en is gestart met de bouw van enkele woningen van particuliere initiatieven. Ook heeft het bestemmingsplan voor de nieuwe slimme woonwijk BSD ter inzage gelegen. De ontwikkelingen rond de stichting en de andere verbonden partijen worden opnieuw in een apart kader beschreven:

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

63

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

64

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

65

Grondexploitatie Brandevoort 2/ BSD Aangegeven wordt dat gelet op de stijgende kosten en de twijfels aan de juridische haalbaarheid het college heeft besloten om de ontwikkeling van BSD tijdelijk on-hold te zetten. Er wordt een studie uitgevoerd naar de mogelijkheden voor een nieuwe koers van de ontwikkeling van het gebied. Op basis van deze nieuwe koers wordt een grondexploitatie voorbereid. Naar verwachting vindt besluitvorming hierover plaats eind 2024/2025. Overall verbetert het verwachte resultaat van Brandevoort II door stijgende grondprijzen, welke harder stijgen dan de kosten. Het weerstandsvermogen van het Grondbedrijf is € 75 miljoen. In 2023 is opnieuw dezelfde systematiek voor de inschatting van de risico’s in relatie tot het weerstandsvermogen van het Grondbedrijf gehanteerd als in de eerdere jaren, dit opnieuw op basis van een herzien scenario:

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

66

Met als resultaat:

Er is een bijstelling gedaan aangaande de projectrisico’s. Vorig jaar was dit risicobedrag aanzienlijk hoger. Vorig jaar werd o.a. rekening gehouden met de financiële gevolgen van het BSD-plan. Met de nieuwe koers voor BSD wordt ingezet op een nieuw plan dat haalbaar lijkt in relatie tot het tekort wat nu nog in de jaarrekening is verwerkt zo geeft men aan. In de nieuwe risicoanalyse wordt daarom voor het verwacht eindresultaat geen financieel risico meer benoemd. Uitvoeringskosten In 2023 is er sprake van een batig-saldo in de Incidentele baten en lasten voortvloeiend uit BSD van € 50.000 ten opzichte van de begroting. Deze wordt toegevoegd aan de algemene reserve. 78

78

Gemeente Helmond, Jaarverantwoording 2023, beschikbaar via deze link.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

67

Samenvattend: Ontwikkeling voorzieningen en netto boekwaarde Op basis van de hierboven beschreven jaarverantwoordingen is hieronder een overzicht opgenomen van de ontwikkeling van de voorzieningen en netto boekwaarde in de grondexploitatie Brandevoort II, waar project BSD onderdeel van uitmaakte. Tabel 2 Ontwikkeling voorzieningen en netto boekwaarde Brandevoort 2 - 2017-202479

Voorziening toekomstig exploitatieverlies per ultimo Jaar -1 op basis van contante waarde (bedragen x € 1.000)

Mutatie in jaar (bedragen x € 1.000)

Voorziening toekomstig exploitatieverlies per ultimo jaar (bedragen x € 1.000)

Netto boekwaarde per ultimo jaar (bedragen x € 1.000)

2017

38.102

2.062

40.164

116.000

2018

40.164

5.627

45.791 ()

111.000

2019

45.791

-1.825

43.966 ()

108.700

2020

43.966

-4.166

39.800 ()

107.600

2021

39.800

-13.649

26.151 ()

109.440

2022

26.151

11.688

37.839 ()

103.240

2023

37.839

-10.707

27.132 ()

114.860

79

Gemeente Helmond, Jaarverantwoordingen 2017-2024, beschikbaar via deze link.

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

68

Rapport Evaluatie Brainport Smart District

69