RN 080 Erfgoedvisie gemeente Helmond - Samen aan de Slag met markering aanpassingen

SAMEN AAN DE SLAG Erfgoedvisie gemeente Helmond

0

Voorwoord

Ons erfgoed vormt de verbinding tussen het verleden, het heden en de toekomst. Het vertelt het verhaal van de stad en zorgt ervoor dat we ons thuis voelen in Helmond. Bij grote veranderingen in onze leefomgeving biedt erfgoed herkenning en geeft het houvast. Ons erfgoed speelt dan ook een belangrijke rol bij de flinke groei die we in Helmond gaan doormaken: tot 2040 zijn er 15.000 nieuwe woningen nodig. Erfgoed is het fundament om op voort te bouwen. Historische elementen en structuren, zoals monumentale gebouwen, stratenpatronen en oude bomen, dragen bij aan de kwaliteit van de leefomgeving. Dit trekt nieuwe bewoners, bezoekers en bedrijven aan. Binnenkort treedt de Omgevingswet in werking. Het integrale karakter van de Omgevingswet biedt kansen om nog meer vanuit erfgoed opgaven uit andere beleidsvelden met elkaar te verbinden. Denk bijvoorbeeld aan klimaatadaptatie. Zo wordt gezorgd voor verkoeling in de binnenstad door het terugbrengen van de oude Aa. Dit is een mooi voorbeeld hoe kennis uit het verleden ingezet kan worden en als inspiratie kan dienen voor toekomstige ontwikkelingen en vraagstukken. Deze kansen en uitdagingen vragen om een breed gedragen en toekomstgericht erfgoedbeleid. Dat is van groot belang, want samen maken we de stad. Deze erfgoedvisie beschrijft hoe we ons erfgoed kunnen behouden en ontwikkelen, zichtbaar en beleefbaar kunnen maken voor jong en oud.

Als het beleid is vastgesteld zijn we nog niet klaar. Dan begint het echte werk pas. Dit doen we door samen aan de slag te gaan met ons erfgoed. Want het is aan ons allen om het verleden te bewaren, te gebruiken en door te geven aan toekomstige generaties.

Marita van Lierop Wethouder cultuur

1

Hoofdstuk 5. Wat gaan we daarvoor doen? .......................................... 33

Inhoudsopgave

5.1 Planning ............................................................................................ 33 Hoofdstuk 1. Op weg naar nieuw beleid ................................................. 4

Bijlagen...................................................................................................... 35

1.1 Inleiding .............................................................................................. 4 1.2 Aanleiding .......................................................................................... 4 1.3 Doelstelling ........................................................................................ 5 1.4 Afbakening ......................................................................................... 5

1.

Cultuurhistorische verkenning en waardenstelling .......................... 35

2.

Cultuurhistorische waardenkaart ..................................................... 35

3.

Archeologische beleidskaart ........................................................... 35

4.

Monumentenlijst Helmond ............................................................... 35

1.5 Voorbereiding ..................................................................................... 5 1.6 Leeswijzer .......................................................................................... 6

Verantwoording ........................................................................................ 49

Hoofdstuk 2. Waar komen we vandaan? ................................................. 7 2.1 Het verhaal van Helmond .................................................................. 7 2.2 Ut Hellemonds aauw goed ............................................................... 14 2.3 Een stad met karakter ...................................................................... 14

Hoofdstuk 3. Wetten en regelgeving ..................................................... 18 3.1 Erfgoedwet en Omgevingswet ......................................................... 18 3.2 Kwaliteit van de leefomgeving ......................................................... 19

Hoofdstuk 4. Waar gaan we naartoe? ................................................... 22 4.1 Behouden en ontwikkelen van erfgoed ............................................ 22 4.2 Vergaren en ontsluiten van kennis over erfgoed ............................. 28 4.3 Zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed ................................... 29 2

3

Kasteel van Helmond – 2017 [Raymond Friederichs]

•

Hoofdstuk 1. Op weg naar nieuw beleid

Immaterieel erfgoed zijn taal, gebruiken (tradities), gewoonten (rituelen) en verhalen.

1.1 Inleiding Dit is een visie op het cultureel erfgoed van Helmond. Erfgoed draagt bij aan de identiteit van de stad. Want het laat zien wie we zijn en waar we vandaan komen. Het zorgt ervoor dat inwoners trots zijn op de stad en zich daarmee verbonden voelen. Het in stand houden en beleefbaar maken van erfgoed is daarom belangrijk. Helmond is een stad met een eigen karakter. Een stad met een ruim verleden met sporen van bewoning die teruggaan tot in de prehistorie en Romeinse tijd. Vanaf de dertiende eeuw begon het stadje Helmond te groeien. Door de aanleg van het kanaal en de spoorlijn in de negentiende eeuw kon Helmond uitgroeien van kleine stad tot middelgrote industriestad voor textiel en metaal. Het is vooral dit jongste verleden dat nog zichtbaar is in de huidige stad.

Overzicht verschillende soorten cultureel erfgoed [RCE]

Met cultureel erfgoed bedoelen we zichtbare en onzichtbare bronnen en sporen uit het verleden die aanwezig zijn in onze huidige tijd. Zowel boven als onder de grond is veel informatie te vinden over het verleden van de stad. Boven de grond is dit vaak zichtbaar aan monumentale gebouwen, stratenpatronen en oude bomen. Onder de grond vinden we op veel plekken overblijfselen, die bewijzen dat er hier in het (soms verre) verleden al mensen leefden, woonden en werkten. Ook bepaalde tradities, volksverhalen en verzamelingen horen bij ons erfgoed. Binnen het cultureel erfgoed onderscheiden we materieel en immaterieel erfgoed: •

1.2 Aanleiding Een eerste aanleiding voor deze erfgoedvisie is de overgang naar de Omgevingswet. Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet veranderen er een aantal regels voor het cultureel erfgoed. Daarnaast legt de Omgevingswet een grote nadruk op integraliteit. Dat betekent dat erfgoed nog meer als beleidsveld opgenomen wordt in het ruimtelijk domein. Dit vraagt van ons een bredere blik: hoe geven we het erfgoed een goede plek in alle ruimtelijke ontwikkelingen? Daar komt bij dat de Monumentennota Helmond van 2002 dateert en door veranderende inzichten toe is aan actualisatie.

Materieel erfgoed zijn bouwwerken, stedenbouwkundige structuren, cultuurlandschappen en archeologische terreinen (onroerend erfgoed), maar ook bodemvondsten, collecties, boeken en archiefstukken (roerend erfgoed);

De tweede aanleiding voor deze erfgoedvisie is de manier waarop we nu omgaan met erfgoed. We kijken niet meer alleen naar gebouwen of bouwkundige details. We kijken ook naar de plaats van een gebouw in de 4

•

omgeving en de betekenis ervan voor de omgeving. Kortom, erfgoed staat niet op zichzelf, maar in verbinding met de omgeving. Een historische leefomgeving is van waarde voor inwoners en wordt positief gewaardeerd.

Het zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed We investeren in het vergroten van de beleving voor jong en oud. Hiermee creëren we draagvlak voor behoud, bewustwording en bekendheid over ons verleden voor de inwoners van nu en voor volgende generaties.

1.3 Doelstelling Het doel van deze erfgoedvisie is een breed gedragen en toekomstgericht beleid waarmee we het erfgoed van Helmond kunnen behouden en ontwikkelen, zichtbaar en beleefbaar maken voor jong en oud. Dit doen we door samen aan de slag te gaan.

1.4 Afbakening In deze erfgoedvisie gaan we met name in op het onroerend erfgoed, zoals bouwwerken, stedenbouwkundige structuren en archeologische terreinen. Hiermee bedoelen we erfgoed dat door activiteiten in de fysieke leefomgeving bij ontwikkelingen onder druk staat. Hierover moeten afwegingen worden gemaakt in relatie tot behoud, beheer en ontwikkeling.

We bereiken ons doel door: •

•

Het behouden en ontwikkelen van erfgoed De cultuurhistorische waarden zijn boven en onder de grond goed in kaart gebracht en geven inspiratie en richting aan nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. De identiteit en herkenbaarheid van onze gemeente blijft behouden en wordt waar mogelijk versterkt. We zorgen dat de bescherming en instandhouding goed geregeld is en we ondersteunen eigenaren en gebruikers in het duurzaam onderhouden van hun monumenten.

Dat betekent niet dat het roerende en immateriële erfgoed, zoals de historische collecties, schuttersgilden en het Helmondse dialect, niet belangrijk zijn. Ook hiervoor willen we een aantal doelen en acties formuleren, bijvoorbeeld op het gebied van erfgoededucatie. Maar het is de bedoeling om op een later moment aanvullend beleid op te stellen om ook dit erfgoed op de lange termijn goed te borgen. In de nog op te stellen uitvoeringsagenda wordt hiervoor een planning opgenomen.

Het vergaren en ontsluiten van kennis over erfgoed We zorgen dat informatie over het erfgoed op orde en laagdrempelig te raadplegen is voor onze inwoners, collega’s en andere belangstellenden. We benutten de cultuur- en bouwhistorische onderzoeken, archieven en collecties om informatie over (verdwenen) erfgoed toegankelijk te maken. We werken hierbij samen met verschillende partners waaronder het erfgoedveld en de culturele sector.

1.5 Voorbereiding De voorbereiding op deze erfgoedvisie heeft een aantal jaren in beslag genomen. Een van de doelen van de Omgevingswet is het bereiken van een goede omgevingskwaliteit. Om goed afgewogen besluiten te kunnen nemen moet de gemeente de cultuurhistorische waarden in beeld hebben. Onder cultuurhistorische waarden wordt verstaan: “de zichtbare en onzichtbare historische objecten en structuren die bepalend zijn voor de afleesbaarheid van de geschiedenis en/of een waardevolle bijdrage

5

leveren aan het karakter en de identiteit van een gebied.”1 Om het erfgoed in Helmond goed te kunnen wegen en borgen is het nodig om de bovengrondse cultuurhistorische waarden te inventariseren en waarderen.2 Daarom is Contrei, een onderzoeks- en adviesbureau op het gebied van cultuurhistorie en ruimtelijke kwaliteit, begin 2020 gestart met de cultuurhistorische verkenning en waardenstelling voor een deel van het stedelijk gebied in Helmond tot 1970.3 Deze cultuurhistorische verkenning is een belangrijke basis voor het erfgoedbeleid. Daarnaast is het onderzoek een belangrijke onderlegger voor het thema cultureel erfgoed in de Omgevingsvisie, het Omgevingsprogramma en om het erfgoed te borgen in het Omgevingsplan.

georganiseerd.4 De inzichten die tijdens deze gesprekken zijn opgehaald zijn meegenomen bij het opstellen van deze erfgoedvisie.

Cultuurhistorische verkenning en waardenstelling

Hoofdstuk 3 - behandelt landelijke wetten en regelgeving op het gebied van erfgoed.

1.6 Leeswijzer Hoofdstuk 1 - gaat in op de aanleiding, doelstelling en het tot stand komen van onze visie op toekomstig erfgoedbeleid. Hoofdstuk 2 - vertelt het verhaal van Helmond en gaat in op de kansen en uitdagingen voor het erfgoed.

Op dit moment zijn cultuurhistorische verkenningen uitgevoerd van de wijken Binnenstad, Mierlo-Hout, Stiphout, Brouwhuis en Warande. Deze gebieden zijn beschreven en in kaart gebracht door middel van een gebiedsbiografie, ruimtelijke omschrijving, cultuurhistorische waarden, fricties, aanbevelingen, objectenlijst en een waardenkaart. Verder is het rapport aangevuld met een algemene biografie van Helmond in zijn geheel en met (historisch) kaart- en beeldmateriaal. Voor dit onderzoek is ook dankbaar gebruikt gemaakt van de kennis van het lokale erfgoedveld. Erfgoedverenigingen zoals Heemkundekring Helmont en Monumenten Werkgroep Helmond en historici uit Helmond waren samen met collega’s van verschillende beleidsterreinen nauw betrokken in een klankbordgroep. De overige wijken en het buitengebied komen nog aan bod voor een cultuurhistorische inventarisatie.

Hoofdstuk 4 - gaat in op hoe we om willen gaan met het erfgoed en welke doelen we nastreven. Hoofdstuk 5 - vertelt wat nodig is om de doelen te bereiken.

In 2021 en 2022 is op verschillende momenten gesproken met het lokale erfgoedveld, de monumentencommissie, collega’s van gerelateerde beleidsvelden en de gemeenteraad over het toekomstig erfgoedbeleid. Eerder hebben we een erfgoedenquête gehouden en een erfgoedtafel 1

3

2

4

Contrei, Cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond (2023), pagina 6. De ondergrondse cultuurhistorische waarden zijn vastgelegd op de Archeologische beleidskaart (2017) van de gemeente Helmond.

6

Zie bijlage 1 voor de Cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond (2023). Gemeente Helmond, Enquête historisch erfgoed in de gemeente Helmond (2019).

stadsgrachten. In het centrum staan nog enkele oude stadhuizen die na de grote stadsbrand van 1587 zijn hersteld, zoals het Huis met de Luts (luifel) aan de Markt. Bijzonder is dat het gebied binnen de grenzen van de middeleeuwse binnenstad zoals weergegeven op de kaart van Jacob van Deventer van omstreeks 1540 nu nog als zodanig herkenbaar is.

Hoofdstuk 2. Waar komen we vandaan?

2.1 Het verhaal van Helmond Dit hoofdstuk begint met een korte schets van de bewoningsgeschiedenis van Helmond. Het vertelt het verhaal van de stad vanaf de geologische ontstaansgeschiedenis tot het meest recente verleden.5 De Aa Het landschap vormt vanaf de ijstijden, zo'n 12.000 jaar geleden, de basis voor ons leefgebied. Helmond is gelegen op de overgang van hoge, droge dekzandruggen naar de lager gelegen beekdalen van de Aa en de Goorloop. In onze gemeente zijn overblijfselen gevonden van jagers en verzamelaars uit de steentijden. Maar ook zijn er sporen en vondsten van nederzettingen en grafvelden gevonden uit de late prehistorie en Romeinse tijd.6 Daar waar de Aa gemakkelijk over te steken was is in het afgelopen millennium het stadje Helmond ontstaan. De Aa speelde een belangrijke rol bij de ontwikkeling van de stad. Het water werd gebruikt voor ambachtelijke activiteiten zoals het looien van leer en het brouwen van bier. Helmont In de twaalfde eeuw was het huidige centrum bebouwd met enkele houten huizen die vrij ver uit elkaar stonden. Geleidelijk werd aan de kruising van wegen - Kerkstraat, Markt, Ameidestraat, Veestraat en Steenweg gebouwd. Op elk perceel waren er naast het woonhuis, een werkplaats, stallen en bijgebouwen. De open stukken tot aan de stadsgrachten werden gebruikt als moestuin, boomgaard of weiland. De akkers lagen buiten de

Uitsnede kaart van Helmond door Jacob van Deventer – circa 1540 [RHCe]

5

6

Hiervoor is gebruik gemaakt van de algemene biografie over Helmond uit de cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond.

Archeologische opgravingen in de gemeente Helmond tot 2015 zijn opgenomen in het boek Verwerkt verleden, Helmond vanaf de prehistorie tot nieuwe tijd door De Jong, Peters en Vossen (2015).

7

Verdedigbare stad

Kasteel van Helmond

Halverwege de veertiende eeuw kreeg Helmond marktrechten. Vanaf dat moment mochten er in de stad een weekmarkt en drie jaarmarkten worden gehouden. Dit stimuleerde de ontstane nijverheid en maakte Helmond tot centrum van handel. Rond 1400 werden de stadsgrachten uitgegraven en aarden wallen opgeworpen. De binnenstad was bereikbaar na het passeren van een dubbele ophaalbrug en stenen stadspoorten: de Veepoort, Binderse Poort, Ameidepoort en Hoogeindse poort. De huidige straatnamen die eindigen op ‘wal' - Noord en Zuid Koninginnewal, Ameidewal en Watermolenwal - verwijzen naar de vroegere omwalling van de stad. Vakbekwame werklieden waren verenigd in diverse ambachtsgilden. Naast de landbouwers, vormden de textielwerkers zoals wolspinners, wevers, volders en lakenverkopers eeuwenlang een belangrijke groep voor de economische groei van Helmond.

Een voor Helmond zeer kenmerkend element is het middeleeuwse, vierkante bakstenen kasteel. Deze waterburcht werd aan het begin van de veertiende eeuw gebouwd. De toenmalige heer van Helmond, Lodewijk Berthout van Berlaer, toonde met dit gebouw zijn macht en zorgde voor een strategisch punt voor de verdediging van de noordoostgrens van het hertogdom Brabant. De houten voorloper van het kasteel was het Oude Huys, dat lag bij Die Haghe, enkele honderden meters ten westen van de locatie van het huidige kasteel. Het kasteel was achtereenvolgens eigendom van de adellijke families Van Berlaer, Cortenbach, Arberg en tot 1921 door de familie Wesselman. Na een grondige verbouwing werd het in 1923 als gemeente- annex raadhuis in gebruik genomen. Sinds 1983 is het gemeentemuseum in het kasteel gevestigd. Textiel en metaal Aan het einde van de achttiende eeuw werd de textielnijverheid vervangen door weefbedrijven en katoendrukkerijen. De aanleg van het kanaal, de Zuid-Willemsvaart, in 1826 en de spoorlijn in 1866 zorgden voor een verdere versnelling van de industrialisatie. Vanwege de goede ontsluitingsmogelijkheden vestigden verschillende fabrikanten hun bedrijf aan weerszijden van het kanaal en de spoorlijn. Met de introductie van de stoommachine ontstond een enorme groei van het aantal arbeidsplaatsen.

Helmond kon hierdoor uitgroeien van een kleine provinciestad tot middelgrote industriestad waar op grote schaal textiel- en metaalproducten werden geproduceerd. Aan het kanaal zijn nu nog twee textielbedrijven gevestigd, Raymakers (daterend van 1774) en de Vlisco (opgericht in 1846). Ook is Nedschroef (opgericht in 1894), producent van bevestigingsmaterialen, nog altijd in bedrijf aan het kanaal. Delen van de nog aanwezige industriële gebouwen in Helmond zijn monumentaal beschermd, zoals diverse gebouwen op het Vlisco-terrein en bij Nedschroef, de watertoren met de feniks van Raymakers en verschillende fabrikantenvilla’s.

Gezicht op Helmond met links de Lambertuskerk en watermolen, en rechts het kasteel, de Veepoort en een dubbele ophaalbrug – circa 1600 [Museum Helmond]

8

Woningarmoede

Volkswoningbouw

De grote werkgelegenheid deed de vraag naar woningen aan het einde van de negentiende eeuw stijgen. De sterke groei van de industrie ging gepaard met slechte woonomstandigheden door een tekort aan goede arbeiderswoningen. Het aantal inwoners van Helmond groeide in de negentiende eeuw van ongeveer 3.000 naar ongeveer 12.000. De tegenstellingen tussen arm en rijk waren groot. De fabrikanten bouwden hun herenhuizen aan de Markt, maar later verschenen ook veel villa’s direct naast de fabrieken aan de Kanaaldijk. De arbeiders woonden veelal met grote gezinnen in erbarmelijke krotwoningen in slopjes en stegen. Vaak waren dat niet meer dan lage, donkere ruimtes die ook dienstdeden als werkruimte. Verwijzingen naar de slopjes zijn nog terug te vinden in de binnenstad, zoals de Botersteeg, Kopersteeg, De Loop en Ketsegangske.

De Woningwet van 1901 gaf gemeenten voor het eerst de bevoegdheid om de woonomstandigheden te verbeteren. Gemeenten met meer dan 10.000 inwoners moesten een uitbreidingsplan maken. Vanaf dat moment werd de organische ontwikkeling van de stad, gebaseerd op de ondergrond en het landschap, verruild voor een meer planmatige aanpak. Er werd een wedstrijd uitgeschreven voor het ontwerp van een arbeiderswijk in tuindorp-stijl. Deze werd gewonnen door de Rotterdamse architect Albert Otten. Dit was voor de gemeente de aanleiding om Otten een vervolgopdracht te geven voor het maken van een algemeen uitbreidingsplan. Dit was het geraamte voor het realiseren van verschillende woningbouwprojecten. Volksbelang, de eerste woningbouwvereniging in Helmond, gaf opdracht aan twee Helmondse architecten Lambert de Vries en Jos Bezemer om de eerste huizen in de nieuwe wijk te ontwerpen. In 1916 trokken de eerste bewoners in de huizen aan de De Bruinstraat (tegenwoordig Advocaat Botsplein) en Advocaat Botsstraat. Algemeen Uitbreidingsplan Otten De nog open terreinen aan weerszijden van het kanaal en langs de spoorlijn reserveerde Otten voor de industrie. Aan de westkant van het kanaal ontwierp hij een fraaie villawijk, de Oranjebuurt. Ten noorden, oosten en zuiden hiervan creëerde hij arbeiderswijken dicht bij de industrieterreinen.

In de periode 1918 tot 1928 werden ruim 1200 woningen gebouwd in grote arbeiderswijken in tuindorp-stijl. Het grootste gedeelte door woningbouwverenigingen Volksbelang en De Hoop. De kwaliteit van de woningbouw die in de jaren twintig in Helmond tot stand kwam, werd als bijzonder hoog gewaardeerd en trok ook buiten de gemeentegrenzen de aandacht. Helmond kreeg hierdoor grote bekendheid en werd ook wel het ‘Mekka van de volkswoningbouw’ genoemd.

Achterzijde van een krotwoning, Heistraat 151 – 1939 [RHCe]

9

Advocaat Botsstraat gezien in de richting van de Willem Prinzenstraat - 1927-1928 [R

10

Industrie aan het kanaal met daarachter de Oranjebuurt – 1949 [Aviodrome Lelystad]

Tiendstraat, Zuid Koninginnewal, Kerkstraat, Kamstraat, Smalle Haven, Kasteellaan, Kromme Steenweg en Wilhelminalaan, voor de aanleg van de weg tussen 1959 en 1975. Tot op de dag van vandaag is de KasteelTraverse nog onderwerp van gesprek.

Advocaat Botsstraat gezien in de richting van de Willem Prinzenstraat - 1927-1928 [RHCe]

Oost en west Na de Tweede Wereldoorlog was er opnieuw een uitbreidingsslag. Helmond groeide door de aanleg van nieuwe wijken volgens het toen geldende principe: wijken die als modules werden ontworpen rond eigen voorzieningencentra. De eerste generatie naoorlogse wijken in Helmond kenmerkte zich door de toepassing van etagebouw in drie of vier lagen, afgewisseld met hoge galerijflats en rijtjes laagbouw. Helmond-West is karakteristiek voor de woningbouw in deze tijd, evenals de Bloemenbuurt. Het centrum slibde dicht met auto’s, bussen, fietsers en voetgangers. De Delftse stedenbouwkundige Jules Froger werd gevraagd om te adviseren over de ruimtelijke ontwikkeling van de stad. In 1951 ontwierp hij daartoe een nieuw Algemeen Uitbreidingsplan. Onderdeel hiervan was het plan voor de Kasteel-Traverse. Een oost-west verbindingsweg die door middel van een hoge vaste brug over het kanaal voerde. Het tracé van de brug liep door de kasteeltuin die daarvoor voor een deel moest verdwijnen. Daarnaast werden honderden huizen afgebroken, onder andere aan de

Stedenbouwkundige J.H. Froger presenteert zijn plan voor de Kasteeltraverse - 1951 [RHCe]

Stiphout Het dorp Stiphout was tot 1968 een zelfstandige gemeente. Stiphout is ontstaan in de middeleeuwen rond de Oude Toren. Het dorp breidde zich langzaam uit langs de oude wegstructuren die werd gevormd door de Dorpsstraat, Gerwenseweg en Gasthuisstraat. Langs deze wegen ontstond lintbebouwing, waarbij nieuwe woningen werden gebouwd tussen de boerderijen. Rond de St. Trudokerk ontwikkelde zich een dorpskern, met een accent aan de zuidzijde van de Dorpsstraat. Veel dorpsbewoners werkten als landbouwer of fabrieksarbeider in Helmond. Tot de Tweede Wereldoorlog is het een klein dorp gebleven, daarna is het gaan groeien 11

door bebouwing van vrijwel uitsluitend geschakelde of vrijstaande eengezinswoningen.

Brouwhuis Het van oorsprong kleine buurtschap Brouwhuis was tot 1968 een dorp in de gemeente Bakel. Net als in Mierlo-Hout bestond de bevolking voornamelijk uit agrariërs. Omstreeks 1930 verdichtte Brouwhuis tot een dorpskern rond de Onze Lieve Vrouwe Middelares aller Genaden kerk. Bebouwing kwam verspreid tot stand langs de Bruhezerweg, Peeleik, Weijerweg en Kloostereind. Daarbij werden woningen tussen de boerderijen gebouwd. Het nieuwe Brouwhuis is in één keer in de jaren ’80 van de twintigste eeuw ontworpen als woonwijk van Helmond, vrijwel geheel bestaand uit vrijstaande en geschakelde eengezinswoningen en rijtjeshuizen.

Mierlo-Hout Mierlo-Hout maakte tot 1968 deel uit van de gemeente Mierlo. De bevolking bestond voornamelijk uit agrariërs. Net als in Stiphout gingen veel inwoners van het dorp als arbeider werken in Helmondse fabrieken. Langs de van oorsprong middeleeuwse landwegen Mierloseweg en Hoofdstraat is geleidelijk aan lintbebouwing ontstaan. Enige kernvorming ontstond rond de St. Luciakerk bij de kruising van de Hoofdstraat met de Slegersstraat. Aan weerszijden van de Hoofdstraat zijn naoorlogse woonbuurten gerealiseerd met rijtjeshuizen, geschakelde en vrijstaande eengezinswoningen.

Helmond Groeistad Aan het einde van de jaren zestig stortte de textiel- en metaalindustrie in. De opkomende werkloosheid was slecht voor de sociaaleconomische ontwikkeling van de stad. In de jaren zeventig werd Helmond daarom door het Rijk aangewezen als Groeistad. Deze aanwijzing zorgde ervoor dat in Helmond vanaf 1980 tot 1990 ongeveer 10.000 woningen en bijbehorende voorzieningen zijn gerealiseerd. Brouwhuis, Rijpelberg, Mierlo-Hout, Stiphout en Dierdonk werden aangemerkt als groeikernwijken. De gemeente wilde de uitbreiding niet wijk voor wijk realiseren, maar spreiden over verschillende wijken. Hierdoor zouden de mensen in de uitbreidingswijken, oude en nieuwe bewoners, de kans krijgen om met elkaar een gemeenschap te vormen. Naast het realiseren van meer gevarieerde woningbouw moest er een cultureel centrum komen. Hiervoor werd de Amsterdamse architect Piet Blom benaderd. Hij ontwierp in het centrum een schouwburg, voormalig theater ’t Speelhuis, die het middelpunt van een woud van kubuswoningen moest vormen. Onder leiding van Blom verrees verrassende architectuur waaronder de kubuswoningen in de jaren ‘70 en een volledig nieuw Stationskwartier in de jaren ‘80. Met deze ontwikkeling verdween veel industrieel erfgoed.

Kaart van Helmond met wijkindeling – 2016 [gemeente Helmond]

12

Helmond Groeistad 2.0 Telde Helmond in 1920 nog 16.000 inwoners, in 1975 was het aantal al gestegen tot 60.000. Inmiddels telt Helmond ruim 93.500 inwoners. De verwachting is dat dit zal stijgen tot 115.000 inwoners in 2040. In 2021 is met het MIRT-onderzoek ‘Verstedelijking en Bereikbaarheid’ duidelijk geworden dat er meer nodig is om de groei van het aantal inwoners in Nederland op te vangen. Helmond heeft met het Rijk en de provincie Noord-Brabant afgesproken om een schaalsprong te maken. Dit betekent dat er 15.000 nieuwe woningen met bijhorende voorzieningen en 15.000 nieuwe arbeidsplaatsen worden gerealiseerd tot aan 2040. De sprong die Helmond gaat maken om haar ambities te verwezenlijken, is niet alleen een stedelijke bouwopgave. De groei van de stad wordt ook benut als kans om maatschappelijke doelen, zoals het verbeteren van kansengelijkheid en de gezondheid van onze inwoners en om de verduurzaming en leefbaarheid van onze wijken en buurten te verbeteren. Theater ’t Speelhuis en kubuswoningen – 1975 [RHCe]

Rijpelberg, Dierdonk en Brandevoort De wijk Rijpelberg is een stadsuitbreiding die in 1985 werd voltooid. De wijk is opgebouwd als een bloemkoolwijk en bestaat uit woonerven waar de auto te gast is. Het is een reactie op het bouwen van na de oorlog, toen de auto nog alle ruimte kreeg. Begin jaren ’90 was er sprake van een overgang van het Groeistadbeleid naar het Vinex-beleid. De bouw van de wijk Dierdonk begon in 1993, het moment waarop bouwen in de stijl van de jaren twintig en dertig in zwang kwam. Vanaf de eenentwintigste eeuw werd Brandevoort gerealiseerd. Ook deze wijk is voor het grootste deel in historiserende stijl gebouwd. Helmond kon met deze nieuwe uitbreidingen weer rekenen op grote belangstelling voor vernieuwende woningbouw. De gebruikte typologie heeft veel navolging gehad in bouwprojecten elders in Nederland en daarbuiten. Archeologische sporen uit de Romeinse tijd in Brandevoort – 2019 [Theo de Jong]

13

2.2 Ut Hellemonds aauw goed De geschiedenis van Helmond vormt de identiteit van de stad. Wat erfgoed is en hoe daarmee om te gaan zijn steeds keuzes in het heden. De kijk erop verandert en er zijn meerdere perspectieven mogelijk. De cultuurhistorische waarden van de stad zullen zich dan ook blijven ontwikkelen. Op het gebied van onroerend erfgoed onderscheiden we het volgende: •

•

•

Gebouwen, bouwwerken en stedenbouwkundige structuren (zoals 80 rijksmonumenten en 300 gemeentelijke monumenten, stratenpatronen, parken en begraafplaatsen); Relicten in het landschap (zoals oude wegen en paden, akkercomplexen, landwallen, waterlopen, singels, grachten, vijvers, hakhoutbosjes en grafvelden); Archeologische overblijfselen in de bodem (circa 150 vindplaatsen en locaties van vroegere bewoning).

EDAH-Museum in Loods 20 – 2021 [Thané Kleijn]

Roerend erfgoed bevindt zich in diverse collecties zoals: • • • • • •

De objecten in deze collecties staan niet op zichzelf, ze bevatten ook bijbehorende verhalen over het vroegere leven. De objecten nodigen uit tot onderzoek naar materiaal, (ambachtelijke) productie, functie en gebruik. Door presentaties en ‘storytelling’ dragen de objecten bij tot kennisbehoud van het (lokale en regionale) verleden. Aanvullend nog te ontwikkelen beleid zal verder ingaan op het roerend erfgoed en immaterieel erfgoed. Naast deze collecties vormen onder andere de schuttersgilden, carnaval en het Helmonds dialect een aandachtspunt.

De stadshistorische collectie (Museum Helmond); Archiefstukken en historische foto’s (Regionaal Historisch Centrum Eindhoven en Heemkundekring Helmont); Archeologische voorwerpen (Erfgoedhuis Eindhoven en Museum Helmond); Historische landbouwwerktuigen en historische brandweercollectie (Jan Visser Museum); Vroeg-industriële gereedschappen en machines (Industrieel Atrium); Voorwerpen en archieven die een binding hebben met nijverheid, handel, bedrijvigheid, voeding, vervoer, onderwijs en vermaak in Helmond (EDAH Museum en Draaiorgelmuseum in Loods 20, Home Computer Museum, Vlisco-collectie, Automotive-collectie en accordeoncollectie).

2.3 Een stad met karakter De afgelopen decennia zijn inzichten over erfgoed veranderd. In Helmond is in het verleden veel gesloopt. Mede daardoor groeide het besef dat erfgoed identiteit geeft aan de stad. De komende jaren komt er veel op ons 14

af, zoals grote opgaven rondom woningbouw, energie en klimaat. Opgaven die van grote invloed zijn op onze leefomgeving. Dit brengt de nodige uitdagingen met zich mee, maar het biedt ook kansen voor de ontwikkeling van het erfgoed. Want we willen dat ons erfgoed behouden blijft en gebruikt wordt. Dit kan door zorgvuldig om te gaan met het erfgoed en bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen hier rekening mee te houden. Het verleden van een plek kan aanleiding zijn om hiermee iets te doen. Als leidraad voor de schaal en vormgeving van een ontwikkeling. Schaalsprong 2040 Helmond staat op het punt om een schaalsprong te maken. Van de 15.000 nieuwe woningen die nodig zijn tot 2040 zijn er 10.000 woningen in en om het centrum gepland inclusief bijbehorende voorzieningen. Deze groei gaat gepaard met toenemende mobiliteit. Het historisch centrum kenmerkt zich door de van oorsprong middeleeuwse structuur van pleinen, straten en stegen en een aantal cultuurhistorisch waardevolle gebouwen. Zoals oude herenhuizen van textiel- en metaalfabrikanten en winkel-woonhuizen in twee of drie bouwlagen met trapgevels of lijstgevels en verschillende soorten kappen zoals een schildkap of zadeldak met pannen. Maar erfgoed bestaat niet alleen uit gebouwen of bouwkundige details, het gaat ook om verkavelingen, rooilijnen, zichtlijnen, structuren of bepaalde bebouwingspatronen.

Samen dragen ze bij aan het historische beeld en gelaagdheid van de stad. Omgevingsvisie In het kader van de Omgevingswet is een visie opgesteld voor de lange termijn: de Omgevingsvisie. Niet alleen de ambities en doelen voor een gebied worden beschreven in de Omgevingsvisie maar ook de Markt 5 en 7 (Huis met de Luts) – 1966 [RCE]

15

kernkwaliteiten van een gebied. De Omgevingsvisie doet daarnaast een uitspraak over de gewenste ontwikkeling, beheer, behoud, bescherming en gebruik van de fysieke leefomgeving waar cultureel erfgoed onderdeel van is. In de Omgevingsvisie is opgenomen dat we door middel van erfgoed de identiteit van Helmond willen behouden en versterken.7 Daardoor is er bijvoorbeeld in het historisch centrum slechts beperkt ruimte voor verdichting en verhoging. Ontwikkelingen moeten de kwaliteit versterken met respect voor de omgeving en cultuurhistorisch waardevolle panden.8 Op deze manier blijft het verleden zichtbaar en beleefbaar en geven we ons cultureel erfgoed door aan toekomstige generaties.

respect voor de cultuurhistorische waarden, eigenheid van het landschap en schaal van bebouwing.”9 Cultuurhistorische waarden dragen bij aan een aantrekkelijke leefomgeving en een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bewoners en bedrijven en bevorderen recreatie en toerisme. Wanneer nieuwe ontwikkelingen rekening houden met organische stadsgroei, historische wegen, landschappelijke structuren en stedelijk groen blijft de stad ook in de toekomst herkenbaar. Het versterkt de samenhang en kwaliteit van de leefomgeving, en zorgt ervoor dat we ons thuis voelen in Helmond.

Cultuurhistorische waarden Niet alleen bij de schaalsprong, maar bij alle opgaven rondom de ontwikkeling en de groei van de stad haken we in een zo vroeg mogelijk stadium aan bij de planvorming. Zo krijgen de cultuurhistorische waarden een plaats in de belangenafweging. Want ook andere gebieden zijn in ontwikkeling, zoals de voormalige dorpskernen van Stiphout en MierloHout. Hier zijn ook nog cultuurhistorisch waardevolle gebouwen en structuren aanwezig. Gebiedsvisie Stiphout In voorbereiding op de invoering van de Omgevingswet is voor Stiphout een gebiedsvisie opgesteld. Hiervoor zijn verschillende bijeenkomsten georganiseerd met bewoners. Uit deze bijeenkomsten kwam naar voren dat behoud van het dorpse karakter van Stiphout voor veel inwoners belangrijk is. Bewoners hechten aan een historische omgeving en identificeren zich met de ruimte om hen heen. In de gebiedsvisie is daarom onder andere opgenomen dat nieuwe ontwikkelingen uitgaan van: “ruimtelijke verbetering van dorpse én landschappelijke kwaliteiten met

7 8

Oude toren en St. Trudokerk in Stiphout – 2009 [Chris Peel]

9

Gemeente Helmond, Helmond Omgevingsvisie (2022), pagina 29. Gemeente Helmond, Helmond Omgevingsvisie (2022), pagina 43.

Gemeente Helmond, Thuiskomen in het groen - Gebiedsvisie Stiphout 2022-2035 (2022), pagina 3.

16

17 Markt gezien van de Lambertuskerk met in het midden het klooster van Sint Aloysius – 1892 [RHCe]

Hoofdstuk 3. Wetten en regelgeving

3.1 Erfgoedwet en Omgevingswet Regelgeving over het behoud en beheer van cultureel erfgoed is sinds 2016 ondergebracht in de Erfgoedwet.10 Samen met de Erfgoedwet maakt de Omgevingswet straks een integrale bescherming van ons erfgoed mogelijk. De vuistregel voor de verdeling tussen de Erfgoedwet en Omgevingswet is als volgt: de duiding van erfgoed en de zorg voor cultuurgoederen in overheidsbezit staat in de Erfgoedwet; de omgang met het erfgoed in de fysieke leefomgeving is geregeld in de Omgevingswet. In de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan regelt de gemeente voortaan de bescherming en de omgang met het erfgoed.

Overzicht verdeling tussen Erfgoedwet en Omgevingswet [RCE]

Archeologisch stelsel De Omgevingswet zorgt voor grote veranderingen in bestaande wet- en regelgeving. Het wordt de basis voor een integrale benadering van de fysieke leefomgeving. De Omgevingswet staat voor een goed evenwicht tussen het gebruiken en beschermen van de fysieke leefomgeving. Hierbij gaat het onder meer om cultureel erfgoed, water, bodem, lucht, landschap en natuur, bouwwerken en infrastructuur. In de Omgevingswet wordt de zorgvuldige omgang met het erfgoed in de fysieke leefomgeving geregeld. Cultureel erfgoed wordt hierbij gedefinieerd als: “monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en ander cultureel erfgoed (roerend of immaterieel erfgoed), voor zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het Omgevingsplan.”11

Gemeenten hebben een belangrijke rol in het archeologische stelsel, ze zijn zelf verantwoordelijk voor het archeologiebeleid. Op basis van de Erfgoedwet is het bij ruimtelijke ontwikkelingen verplicht rekening te houden met archeologische waarden. Opgravingen dienen uitgevoerd te worden door gecertificeerde archeologische bedrijven volgens een door de gemeente of provincie goedgekeurd Programma van Eisen. Archeologische waarden en verwachtingen worden opgenomen in het Omgevingsplan.

In de Erfgoedwet (2016) wordt cultureel erfgoed omschreven als: “uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend 10

ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden.” 11 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Handreiking begrippenkader cultureel erfgoed onder de Omgevingswet (2022), pagina 3.

18

Opgraving Ameidestraat – 2019 [Theo de Jong] Overzicht nieuwe certificeringsstelsel archeologie [RCE]

3.2 Kwaliteit van de leefomgeving

Verdrag van Faro

De Omgevingswet beoogt een goede omgevingskwaliteit. Goede ruimtelijke ordening betekent een integrale afweging van alle belangen die effect hebben op de kwaliteit van de leefomgeving. Het is daarom belangrijk om cultuurhistorische waarden in een vroeg stadium te betrekken bij planvorming en besluitvorming over de inrichting van een gebied. Door samenwerking bundelen we kennis waardoor kwaliteit toeneemt. Daarnaast ontstaat er meer draagvlak voor initiatieven door belanghebbenden (burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere overheden) vroegtijdig te betrekken bij ontwikkelingen.

In het verlengde van het Verdrag van Malta (1992) is door de Raad van Europa in 2005 het Verdrag van Faro opgesteld. In het verdrag wordt gesteld dat niet alleen de objecten, gebouwen en gebieden van belang zijn voor het cultureel erfgoed, maar juist de betekenissen en waarden die mensen eraan toekennen. Erfgoed is van en voor iedereen en draagt bij aan actief burgerschap en een inclusieve maatschappij. Denk bijvoorbeeld aan het meewerken van vrijwilligers aan archeologische opgravingen of een nieuw leven geven aan brugwachtershuisjes door lokale initiatiefnemers.

Monument en omgeving De cultuurhistorische waarde van een monument wordt niet alleen bepaald door het object zelf, maar ook door de omgeving waarin het zich bevindt. 19

De omgeving ervan informeert namelijk letterlijk en soms figuurlijk over de plek die het monument in de samenleving innam of nog inneemt. We kijken volgens de Omgevingswet niet meer alleen naar het monument en het perceel maar ook naar de omgeving. Initiatieven in de omgeving mogen geen negatieve invloed hebben op het aanzicht en de waardering van een monument. Wat de omgeving van het monument precies is staat niet beschreven. Dit is maatwerk omdat het voor ieder monument anders kan zijn. Denk aan een historische dorpskern met een kerk, pastorie en school, een historisch villalint met meerdere monumenten aan dezelfde weg of een historische boerderij omringd door agrarisch land. De gemeente bepaalt wat de omgeving van het monument is in het Omgevingsplan. Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet vervallen de taken en bevoegdheden van de huidige monumenten- en welstandscommissie van rechtswege. De gemeente is verplicht om een adviesorgaan in te stellen voor advisering over rijksmonumenten. Ze kan er voor kiezen om de commissie meer taken te geven. In Helmond werken we met een gemeentelijke Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit met een breed takenpakket. Deze commissie vervangt de monumenten- en welstandscommissie.

Ze adviseert zowel beleids- als activiteitengericht over bescherming en instandhouding van ons erfgoed en over ruimtelijke kwaliteit in het algemeen. De taken, samenstelling en werkwijze van deze commissie zijn vastgelegd in de Verordening op de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit Helmond.

Relatiematrix monument en omgeving – 2023 [Gelders Genootschap]

20

21 Verschillende gemeentelijke monumenten (v.l.n.r. Kraanbaan van Slits, archeologisch terrein Binderen, Helmat-huizen aan de Houtse Parallelweg, complex van woonhuizen aan de Klaverhof, woonhuizen aan de Watermolenwal, landarbeiderswoning aan de Mr. Strikstraat, watertoren aan de Kanaaldijk, grafeiland van de familie Wesselman in de Warande en de woonhuizen aan de Kromme Steenweg) – 2008 [gemeente Helmond]

appartementen. Ook projecten zoals het terugbrengen van de oude Aa in de stad en het beleefbaar maken van de prehistorische grafheuvels bij Ashorst, laten zien hoe erfgoed als inspiratie kan dienen.

Hoofdstuk 4. Waar gaan we naartoe?

4.1 Behouden en ontwikkelen van erfgoed Helmond telt ruim 80 rijksmonumenten en 300 gemeentelijke monumenten.12 In de meeste gevallen zijn monumenten bouwwerken, zoals kastelen, kerken, woonhuizen en fabrieken maar bijvoorbeeld ook parken, (delen van) begraafplaatsen, grenspalen of archeologische terreinen kunnen op een monumentenlijst staan. Monumentenzorg We willen ons erfgoed behouden zodat het op een goede wijze kan worden doorgegeven aan volgende generaties. We stimuleren herbestemming als middel tegen leegstand. Samen met initiatiefnemers zoeken we naar nieuwe mogelijkheden om leegkomende cultuurhistorisch waardevolle panden of objecten een nieuwe functie te geven. Bij herbestemmingen en ingrijpende verbouwingen vragen we initiatiefnemers om bouw- of cultuurhistorisch onderzoek. Dit geeft inzicht in de cultuurhistorische waarden, zodat deze betrokken kunnen worden bij de planvorming.

Het Speelhuis in de Onze Lieve Vrouwekerk – 2018 [Dave van Hout]

Beschermingsinstrumenten

In Helmond kennen we geslaagde herbestemmingsprojecten. Van religieus erfgoed zoals theater het Speelhuis in de Onze-LieveVrouwekerk, het Annatheater in de Annakerk, Gezondheidscentrum Leonardus in de Leonarduskerk en de transformatie van het Claraklooster en het missiehuis Christus Koning voor zorg en wonen. Ook heeft de herbestemming van industrieel erfgoed tot mooie resultaten geleidt zoals de transformatie van de Cacaofabriek tot cultureel podium de Cacaofabriek, Van Gend en Loos tot Loods 20 (EDAH Museum en Draaiorgelmuseum) en het aanpassen van (fabrikanten)villa’s naar

12

De gemeentelijke Erfgoedverordening regelt de aanwijzing, bescherming en instandhouding van monumenten en de aanwijzing van archeologische monumenten, waarden en verwachtingen. Aan de hand van criteria wordt bekeken of een pand of object in aanmerking komt voor de status van gemeentelijk monument. Dit zijn: cultuurhistorische waarden, architectuuren kunsthistorische waarden, situationele en ensemblewaarden, gaafheid en herkenbaarheid en zeldzaamheid. De bescherming betreft zowel de

Zie bijlage 4 voor een lijst van monumenten in Helmond.

22

buitenkant als binnenkant. Wijzigingen aan het exterieur en interieur zijn Omgevingsvergunningplichtig.

vanwege de ligging, de (historische) verschijningsvorm, de ruimtelijke samenhang en/of betekenis. Hierbij zijn de hoofdvorm en de gevels die zichtbaar zijn vanaf de straat van belang.

Op dit moment kennen we in Helmond alleen de bescherming van rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten. Maar ook gebouwen en objecten die geen monumentale status hebben kunnen wel degelijk cultuurhistorische waarden hebben. Deze gebouwen bepalen mede het aanzicht van een gebied of zijn onderdeel van een structuur die belangrijk is voor het karakter van een dorp, stad of landschap. Karakteristieke panden zijn van belang voor de stedenbouwkundige of landschappelijke samenhang. De discussie die in 2019 ontstond over de sloop van het geveltje in de Ameidestraat maakte duidelijk dat het bestaande beschermingsinstrumentarium tekort schiet. De gevel van dit pand had cultuurhistorische kwaliteit, maar de rest van het pand was in de loop der tijd zodanig aangepast dat van monumentale waarden geen sprake meer was. Het object had dus onvoldoende waarde om aangewezen te worden als monument. Op dat moment waren er geen andere juridische mogelijkheden voorhanden om de gevel te beschermen, met sloop tot gevolg.

Karakteristieke panden worden via de Erfgoedverordening aangewezen door de gemeenteraad en in het Omgevingsplan opgenomen. Ingrepen aan de buitenkant van beeldbepalende panden vinden plaats na advies van de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit. Beschermd stadsgezicht Een beschermd stadsgezicht is een gebied in een stad met een bijzonder cultuurhistorisch karakter vanwege de historische samenhang. De bescherming is bedoeld om de cultuurhistorische identiteit van een gebied, zoals de historische structuur en ruimtelijke karakteristieken te behouden en in te zetten bij ontwikkelingen. Het gaat daarbij om het samenspel tussen cultuurhistorische waardevolle bebouwing en inrichting van openbare ruimte. Binnen het beschermde gebied bevinden zich mogelijk al monumenten maar dat hoeft niet. Een beschermd stadsgezicht kan ook landelijk gebied beschermen.

Mede door deze casus bleek er behoefte te zijn aan een tussencategorie van bescherming. We willen daarom het bestaande beschermingsinstrumentarium uitbreiden door een aanpassing van de Erfgoedverordening. Dit is mogelijk door het toevoegen van de volgende instrumenten: • •

Beschermde stadsgezichten worden via de Erfgoedverordening aangewezen door de gemeenteraad en in het Omgevingsplan opgenomen. Ingrepen in een beschermd stadsgezicht vindt plaats na advies van de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit. Cultuurhistorie op kaart

Karakteristiek pand, en Beschermd stadsgezicht.

De cultuurhistorische verkenning is onmisbaar voor het erfgoedbeleid. Het brengt de cultuurhistorische waarden van de stad in beeld. Deze kunnen dan meegewogen worden in het kader van ruimtelijk beleid en bij ontwikkelingen. De wijken Binnenstad, Mierlo-Hout, Stiphout, Brouwhuis en Warande zijn onderzocht. Voor deze gebieden is een cultuurhistorische

Karakteristiek pand Een karakteristiek pand is een gebouw of object dat cultuurhistorische waarden heeft die van belang zijn voor kwaliteit van de omgeving maar in zijn geheel onvoldoende waarde heeft om aangewezen te worden als monument. Een karakteristiek pand is kenmerkend voor de omgeving 23

verkenning en waardenkaart opgesteld.13 Op de kaart zijn potentiële monumenten, karakteristieke panden, beschermde stadsgezichten en gebieden met cultuurhistorische waarden gemarkeerd. Ook zijn waterlopen en landschappen met cultuurhistorische waarden aangegeven. Alle panden en objecten op de cultuurhistorische waardenkaart zijn terug te vinden in een bijbehorende objectenlijst.

waterlopen en landschappen daarom ook geïnventariseerd en gewaardeerd, en op de cultuurhistorische waardenkaart aangegeven. De verschillende landschappen en groenstructuren in de gemeente Helmond worden momenteel verder onderzocht en in kaart gebracht. Onlangs is de waarde van het stedelijk groen geïnventariseerd en binnenkort wordt gestart met een inventarisatie van de landschappelijke waarden van het buitengebied. Deze inventarisaties worden betrokken bij het opstellen van de Omgevingsvisie, de Omgevingsprogramma’s en het Omgevingsplan. Daarnaast bestaat er al jaren een Bomenkaart met waardevolle bomen in de gemeente Helmond.14

Op de kaart worden ook samenhangende gebieden met cultuurhistorische waarden aangegeven, zoals bijvoorbeeld de oude dorpslinten in MierloHout en Stiphout. Hier zijn nog cultuurhistorisch waardevolle gebouwen en structuren aanwezig. Deze waarden kunnen worden beschermd door de waardenkaart op te nemen in het Omgevingsplan en regels te verbinden aan bouwactiviteiten binnen dit gebied.

Post ‘65 erfgoed Een groot deel van onze leefomgeving is gebouwd na 1965: woningen, kantoren, winkelcentra, kerken, scholen, et cetera. Onlangs heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een verkennend onderzoek uitgevoerd naar het gebouwde erfgoed in Nederland uit de periode 1965 tot 1990. De erfgoedwaarden van Post ‘65 periode zijn soms nog onbekend, maar vragen net als ouder erfgoed om aandacht. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft recentelijk aangekondigd een nieuw aanwijzingsprogramma op te starten voor het beschermen van het erfgoed uit deze periode. Bijzonder voor het erfgoedprogramma is dat naast gebouwen ook gebieden die karakteristiek zijn voor deze periode worden geïnventariseerd. Denk daarbij aan bijvoorbeeld woonerven, bloemkoolwijken en vakantieparken.

In de cultuurhistorische verkenning worden ook adviezen gegeven en aanbevelingen gedaan voor bescherming en beleid op het terrein van cultuurhistorie, planologie en stedenbouw. Deze adviezen en aanbevelingen worden onder andere betrokken bij het opstellen van het Omgevingsplan. We willen een vervolg geven aan het cultuurhistorisch in kaart brengen van de stad en het buitengebied. In de begroting 2023 zijn middelen opgenomen voor een vervolgopdracht. Groen erfgoed Het groene erfgoed bestaat uit overblijfselen in het landschap die in het verleden door natuurlijke of menselijke invloeden tot stand zijn gekomen. Denk bijvoorbeeld aan waterlopen, bossen, heggen, houtwallen, zandpaden en bolle akkers. Maar ook inheemse bomen en struiken, laanbeplanting, parken, tuinen en begraafplaatsen. Historische landschaps- en groenstructuren zijn onderdeel van de cultuurhistorische waarden van een gebied. In de cultuurhistorische verkenning zijn

13

Onze cultuurhistorische verkenning en waardestelling richt zich op het erfgoed tot 1970. Dat betekent niet dat het Post ’65 erfgoed niet belangrijk is. Zo zijn de Kubuswoningen in 2015 al aangewezen als gemeentelijk monument. De komende jaren willen we ook dit erfgoed in Helmond gebiedsgericht inventariseren in voorbereiding op de schaalsprong.

14

Zie bijlage 2 voor de Cultuurhistorische waardenkaart Helmond (2023).

Voor meer informatie over de beschermde bomen van de gemeente Helmond, zie: Bomenkaart gemeente Helmond 2022

24

Verduurzamen gemeentelijke monumenten Het verduurzamen van monumenten heeft ook onze aandacht. Verduurzamingsingrepen kunnen op gespannen voet staan met de cultuurhistorische waarden van monumenten. De maatregelen die bij het ene monument inpasbaar zijn, kunnen op een andere locatie soms niet worden gerealiseerd. Samen met de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit verstrekken we maatwerkadviezen. Om monumenteigenaren nog beter te helpen verbeteren we de informatievoorziening. We gaan beleid en richtlijnen opstellen over de mogelijkheden van duurzaamheidsmaatregelen bij gemeentelijke monumenten zoals voor het plaatsen van zonnepanelen. Ook gaan we onderzoeken of we eigenaren financieel kunnen ondersteunen door aanpassing van de onderhoudsregeling voor gemeentelijke monumenten. Daarnaast willen we bekijken of het Energiehuis specifiek gericht op monumenten kennis kan overdragen. Daarnaast zorgen we ervoor dat we informatie over het erfgoed in de stad voor monumenteigenaren, gebruikers en andere belangstellenden goed ontsluiten.

Kubuswoningen – 2018 [Isebelle Woudsma]

Stimulering onderhoud monumenten

Archeologische monumentenzorg

We stimuleren monumenteigenaren in het onderhoud van hun monument. Voor het bevorderen van onderhoud aan gemeentelijke monumenten hebben we sinds 2009 een subsidieregeling. 15 Een monument komt op basis van deze regeling een keer in de vijf jaar in aanmerking voor onderhoudssubsidie voor onderhoud aan het casco en de constructie. De subsidie op grond van deze regeling bedraagt maximaal 20% van de subsidiabele kosten met een maximum van € 10.000,-. We willen de regeling evalueren en waar nodig actualiseren. Deze regeling geldt niet voor eigenaren van rijksmonumenten. Hiervoor zijn financieringsmogelijkheden van het Rijk beschikbaar.

Archeologie is de wetenschap die samenlevingen uit het verleden bestudeert aan de hand van bodemsporen en materiële resten die mensen in het verleden hebben achtergelaten. Veel van deze overblijfselen liggen nog in de bodem opgesloten. Archeologisch onderzoek levert kennis op van de overblijfselen, de bewoningsgeschiedenis en de leefwijzen in vroeger tijden. Om inwoners te betrekken bij archeologisch onderzoek worden op diverse locaties in stad tijdelijke kleine exposities met archeologische vondsten ingericht, zoals tijdens Open Monumentendagen in het Museum Helmond, locatie Kasteel. Op deze manier worden

15

Voor meer informatie over de onderhoudsregeling voor gemeentelijke monumenten van de gemeente Helmond zie: Nadere regels subsidie onderhoud gemeentelijke monumenten Helmond 2009

25

inwoners bekend met een gevarieerd aantal bodemvondsten en hun bijbehorende betekenis voor het verleden van Helmond.

Na het vastleggen van de resultaten in een basisrapportage worden vondsten en documentatie overgedragen aan het archeologisch depot in Eindhoven. De kosten voor het archeologisch veldwerk en onderzoek worden gedragen door de initiatiefnemer.

Archeologische beleidskaart Het archeologiebeleid van de gemeente Helmond dateert uit 2008. De archeologische waardenkaart is op basis van nieuwe inzichten en ontwikkelingen in 2017 geactualiseerd naar de archeologische beleidskaart.16 De archeologische beleidskaart geeft aan waar archeologische waardevolle gebieden liggen in de gemeente. De gebieden zijn geselecteerd op basis van landschappelijke ligging, historische kaarten, historische geschreven bronnen en vroegere archeologische vondsten. Er wordt gemotiveerd waarom deze locatie van historische/archeologische (verwachtings-)waarde is. Bij ontwikkelingen in deze gebieden die leiden tot een bodemverstorende ingreep, zoals een bouwput, rioolaanleg of een wegcunet, beoordeelt de gemeente of provincie als bevoegde overheid of archeologisch onderzoek nodig is.

Acties voor het behouden en ontwikkelen van erfgoed: •

•

• • •

De beleidskaart maar ook het archeologiebeleid is weer aan actualisatie toe. Het komende jaar wordt daarom het archeologiebeleid geactualiseerd en wordt de beleidskaart aangevuld met de nieuwste inzichten, onderbouwing van de archeologisch gewaardeerde gebieden en de opgravingsprojecten van de afgelopen jaren. We streven ernaar om elke vijf jaar een actuele versie te maken van de archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart wordt opgenomen in het Omgevingsplan.

• • •

Archeologisch onderzoek De gemeente stelt de voorwaarden voor het archeologisch onderzoek vast bij het verlenen van de Omgevingsvergunning. Opgravingen worden uitgevoerd op basis van een Programma van Eisen dat door de bevoegde overheid is goedgekeurd. In het Programma van Eisen worden aanleiding, archeologische verwachting, onderzoeksvragen en methoden vastgelegd. 16

Zie bijlage 3 voor de Archeologische beleidskaart Helmond (2017).

26

Aanpassen van de Erfgoedverordening en beschermingsinstrumentarium met karakteristiek pand en beschermd stadsgezicht. Aanwijzen van nieuwe gemeentelijke monumenten, karakteristieke panden en beschermde stadsgezichten op basis van de cultuurhistorische inventarisatie en waardestelling. Opstellen cultuurhistorische verkenningen en waardestellingen van andere gebieden in Helmond inclusief het post ’65 erfgoed. Opstellen beleid duurzaamheidsmaatregelen (zoals zonnepanelen) voor monumenten en cultuurhistorisch waardevolle panden. Onderzoeken van de inzet van coaches door het Energiehuis voor het verduurzamen van gemeentelijke monumenten en cultuurhistorisch waardevolle panden. Evalueren en actualiseren onderhoudssubsidieregeling voor gemeentelijke monumenten. Beschikbaar maken van informatie over het erfgoed in de stad voor monumenteigenaren, gebruikers en andere belangstellenden. Herijken archeologiebeleid en actualiseren archeologische beleidskaart met nieuwe informatie over opgravingen.

27

Archeologische beleidskaart – 2017 [gemeente Helmond]

4.2 Vergaren en ontsluiten van kennis over erfgoed De gemeente Eindhoven heeft voorgenomen het Erfgoedhuis door te ontwikkelen als een kennis- en ontmoetingscentrum voor Eindhoven, Helmond en het regionale verleden. Dit wordt de komende tijd verder uitgewerkt.

Het Erfgoedhuis De gemeente Eindhoven en Helmond onderhouden een gezamenlijk archeologisch depot. Dit bestaat uit een statisch vondstendepot waarin de meeste vondsten worden bewaard. Daarnaast is er het Erfgoedhuis waar actief met bodemvondsten wordt gewerkt. Deze samenwerking bestaat sinds 1992. De vondsten en documentatie van opgravingen uit beide gemeenten en de regio worden op deze manier duurzaam bewaard en beheerd. De collectie is beschikbaar voor wetenschappelijk onderzoek en educatie. Vrijwilligers, studenten en collega's op het Erfgoedhuis helpen mee met het schoonmaken, restaureren, tekenen, inventariseren, beschrijven en digitaal ontsluiten van de bodemvondsten. Om de Helmondse opgravingsdocumentatie goed te bewaren wordt deze gedigitaliseerd.

Digitalisering archieven Door archieven en collecties te digitaliseren werken we aan het toegankelijk maken en verspreiden van cultuurhistorische kennis. In 2020 participeerden inwoners, oud-medewerkers en leden van de Heemkundekring Helmont in het project ‘archief Begemann’. Ze hielpen mee met het sorteren, waarderen en ontsluiten van het enorme papieren archief van de firma Begemann, ondergebracht bij het Regionaal Historisch Centrum Eindhoven. Hierdoor is dit archief niet alleen opgeschoond, maar ook beter toegankelijk gemaakt. In 2021 en 2022 hielpen tientallen vrijwilligers mee met het beschrijven en ontsluiten van ruim 10.000 fotonegatieven van de Helmondse fotograaf Jozef van den Broek (1943-2019). Hij maakte tussen 1960-1990 duizenden foto’s die samen een waardevolle inkijk geven in de samenleving van toen. De fotonegatieven zijn bij het Regionaal Historisch Centrum Eindhoven ondergebracht. Met het project ‘Jozef van den Broek’ is deze unieke collectie digitaal toegankelijk gemaakt voor het publiek. Bij dit project hielpen vele handen (via het digitale platform VeleHanden.nl) mee met het ophalen van herinneringen bij deze enorme fotocollectie. Om het archief beter digitaal te ontsluiten willen we dit soort projecten faciliteren.

Vrijwilligers aan het werk in het Erfgoedhuis – 2018 [Erfgoedhuis Eindhoven]

28

zijn onder andere Regionaal Historisch Centrum Eindhoven, Erfgoedhuis Eindhoven, Erfgoed Brabant, Monumentenwacht Brabant, Monumentenhuis Brabant, Land van de Peel en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Stichting Historisch Veld Helmond Al vele jaren is er in Helmond een nauw contact tussen organisaties en verenigingen die actief zijn binnen het erfgoedveld en beleidsambtenaren. Gewoonlijk komen afgevaardigden van erfgoedorganisaties en de gemeente twee keer per jaar bijeen in het Platform Historisch Veld. Hierbij worden kennis, projecten en beleidsvragen uitgewisseld. Acties voor het vergaren en ontsluiten van kennis over erfgoed: • • •

Opgravingsinformatie en bodemvondsten van de afgelopen decennia digitaliseren. Visie ontwikkelen op archeologisch depot en Erfgoedhuis samen met de gemeente Eindhoven. Digitaliseren Helmondse archiefcollectie bij het RHCe.

Bouw van de paalwoningen in het centrum van Helmond. Boven de huizen aan de Markt steekt de Ameideflat uit – 1978 [Jozef van den Broek/RHCe]

4.3 Zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed Partners en samenwerkingen Erfgoededucatie We blijven samenwerking en kennisuitwisseling tussen de gemeente, erfgoedverenigingen en stichtingen, monumenteigenaren en -gebruikers, en onze inwoners stimuleren en faciliteren. Belangrijke lokale partners zijn: Museum Helmond, CultuurContact, Monumenten Werkgroep Helmond, Heemkundekring Helmont, Stichting Industrieel Atrium, Jan Visser Museum, EDAH-Museum, Draaiorgelmuseum, lokale historici en Helmond Marketing.

Erfgoededucatie laat leerlingen ervaren dat hun eigen omgeving betekenisvol is. Op deze manier leren kinderen over zichzelf en de wereld om hen heen, namelijk wat ons verleden is en wat ons bindt. Voor erfgoedonderwijs is in Helmond structurele samenwerking tussen het primair onderwijs met CultuurContact en Erfgoed Brabant. De afgelopen jaren is in Helmond met name geïnvesteerd in het ontwikkelen van erfgoedprojecten om het aanbod uit te breiden. Voorbeelden hiervan zijn een bezoek aan een museum, een archeoloog in de klas, het beleven van een traditie of een monumentenwandeling.

Ook samenwerking en kennisuitwisseling met regionale, provinciale en landelijke erfgoedorganisaties is van belang. Belangrijke partners hierin 29