RN 051 Gebiedsvisie Stationskwartier Helmond
Tekst van het document
VISIE STATIONSKWARTIER HELMOND Juni 2023
2
3
VISIE STATIONSKWARTIER HELMOND Juni 2023
Opdrachtgevers:
Gemeente Helmond Frans Joseph van Thielpark 1 5707 BX Helmond Provincie Noord-Brabant Brabantlaan 1 5216 TV ‘s Hertogenbosch
Opdrachtnemer:
Nachtegaallaan 13m 5613 CM Eindhoven info@tomvantuijn.com 040 2094164
In samenwerking met:
Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden zonder uitdrukkelijke toestemming van de opdrachtgever en uitvoerende partijen en zonder naam- en bronvermelding. Voor gebruikte bronnen is getracht de bron te vermelden en auteursrechten te respecteren. Mocht in dit document iets niet juist zijn vermeld, dan kunt u dat ons laten weten, zodat alsnog de juist bronvermelding kan worden opgenomen. De informatie in dit document is met uiterste zorgvuldigheid samengesteld. Aan de inhoud hiervan kunnen geen rechten worden ontleend. De opdrachtgever en adviseurs wijzen alle aansprakelijkheid door onvolledige of onjuiste gegevens in dit document van de hand.
4
5 WOORD VOORAF
Onze droom voor Helmond We schrijven het jaar 2040. We nemen u mee naar het centrum van Helmond. We komen met de Brainportlijn Helmond Centraal binnen en lopen het stationsgebouw uit. Op het plein voor het station lopen, fietsen of rijden mensen met onbemande elektrische busjes de stad in, op weg naar hun werk. We zien een mix van oude en nieuwe gebouwen. Het gebouw waar ooit de Belastingdienst zat is al lang geleden omgebouwd tot een wooncomplex. Daarachter staan moderne woongebouwen met groene geveltuinen. Bomen en struiken reiken letterlijk naar de hemel. Op de onderste verdiepingen wordt gewerkt en gestudeerd. We zien ateliers van kunstenaars, werkruimtes van creatieve en innovatieve bedrijven en maatschappelijke voorzieningen. Het is mooi weer, dus we lopen naar onze afspraak in het centrum. We passeren het Huis voor de Stad. De deur staat er letterlijk open. Voor inwoners die er een afspraak hebben, maar ook voor een kop koffie in het café op de begane grond. Op de parkeerplaatsen staan elektrische deelauto’s. De meeste mensen die in het centrum wonen hebben geen auto. Wonen, werken en voorzieningen zoals winkels liggen op loop- en fietsafstand. Wie een auto nodig heeft, reserveert die eenvoudig via een app en haalt ‘m voor de deur op. We lopen langs het Vliscogebouw richting Traverse. Het voormalige parkeerterrein is groen ingericht.
Het is er in de zomer heerlijk koel en als er een hoosbui valt kan het water gemakkelijk in de grond zakken. In de verte ligt de Traverse. Als we dichterbij komen valt ons op dat er veel minder auto’s rijden dan we ons van twintig jaar geleden herinneren en dat de brede middenberm vol staat met bomen. Het is een fijne, levendige stadsboulevard geworden die we gemakkelijk kunnen oversteken. Daardoor is het centrum veel meer één geheel geworden en hangt er een levendige sfeer. Is dit een utopie? Nee, zeker niet! Het is waar we voor gaan voor het Helmondse Stationskwartier in 2040. Tegen die tijd heeft onze stad 115.000 inwoners. Om die te laten wonen en werken moet het gebied rond het station een metamorfose ondergaan. En dat zonder het bijzondere DNA van de stad te verliezen. Gemeenten en provincie werken op meerdere plekken in Brabant samen aan mooie plekken in binnensteden waar het fijn wonen, werken en verblijven is. De visie die nu voor u ligt geeft voor Helmond de eerste aanzet. Wij zien het helemaal voor ons. U ook?
Erik de Vries Erik Ronnes Wethouder centrumontwikkeling Gedeputeerde ruimte en wonen
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
6
INHOUD 10
KERN 0
12
1
START
24
CONTEXT 2
46 3
KOERS
64
PROGRAMMA 4 5
86
RAAMWERK
144
DEELGEBIEDEN 6
176
7
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
STRATEGIE
7
8
noord
west
midden
oost
Het centrum+ gebied etaleert zich aan de stadsboulevard. De route die ooit bewust dwars door de stad is aangelegd als een infrastructurele verbinding, transformeert in de toekomst naar een stedelijke ruimte waar aan gewoond, gewerkt en geleefd wordt. De hoofdstraat van Helmond met 24/7 reuring.
Midden in Helmond ontstaat een nieuw park. Door het verwijderen van infrastructuur, transformeren van bestaande bebouwing en toevoegen van compacte nieuwbouw. Dit wordt misschien wel een van de mooiste plekken om te wonen en te verblijven.
Het station wordt in zijn kracht gezet als regionale poort. We benutten de huidige treinbereikbaarheid en sorteren voor op toekomstig gebruik. Het plein vormt als het ware de aantrekkelijke stationshal in de open lucht. Er om heen komt een dynamisch aantrekkelijk gebied met functies voor reizigers, bewoners en bezoekers.
Verschillende mixed-use buurten met een eigen signatuur maken een hoogstedelijk stadsdistrict. Georganiseerd aan lange stadsboulevards en met intieme binnenhoven.
STADSBOULEVARD
KERN
STATIONSKWARTIER HELMOND We leggen de lat hoog en gaan het Stationskwartier ontwikkelen tot een energiek stadsdistrict waar we hoogstedelijk leven combineren met gezondheid en duurzaamheid. Hier woon je goed en betaalbaar en werk je midden in het centrum, dichtbij voorzieningen en culturele activiteiten en op loopafstand van het station. En dat alles in een natuurlijke en ontspannen omgeving.
STATIONSTUIN
STATIONSKAMER
STATIONSBUURTEN
Kortom, in de zoektocht naar het beste van twee werelden ontstaat een plek met aantrekkingskracht, nieuwe economische kansen, een rijk sociaal en cultureel veld en ruimte om je te ontplooien. Deze opgave kost tijd en vraagt om een brede transformatie waarmee het aanzien van Helmond onmiskenbaar gaat veranderen. Daarbij gaat het niet alleen om het stadsaanzicht maar vooral ook over de positieve impact die het heeft op de leefkwaliteit voor de Helmonder. Dit is het resultaat van een integrale blik en een meervoudige afweging tussen de dromen, wensen en beleidskaders.
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
9
ENERGIEKE EN INCLUSIEVE STADSWIJK
DUURZAME EN GEZONDE SYSTEMEN VAN INFRASTRUCTURELE BARRIÈRES NAAR STEDELIJKE RUIMTES We maken de stap van technische infrastructuur (voor doorstroom van auto’s) naar stedelijke ruimte voor het verblijven van mensen.
HELMOND
SNELLE NETWERK OP ORDE
COMFORTABEL TRAAG NETWERK We zetten vol in op een goed routenetwerk voor voetgangers en fietsers. Bescheiden autogebruik levert meer ruimte op voor groen, spelen en verblijven.
GROENBLAUWE STRUCTUUR ALS BASIS We geleiden het snelle Een gezonde, groene en duurzame publieke ruimte omarmt de bebouwing en draagt zorg voor ecologie, klimaat, energie, ontmoeting en beweging. Een belangrijke drager is het ecospoor.
verkeer met een nieuw routesysteem in het centrum, een betere stationbereikbaarheid en een systeem van verschillende mobiliteitshubs.
We bouwen aan een stadsbiotoop, met een duurzaam energiesysteem en circulair materiaalgebruik, met volop kansen om economie te maken en met een inclusieve programmering.
Door een mix aan mensen, ruimte voor ondernemerschap en stadsblokken in een Helmondse schaal geven we invulling aan het verlangen om ‘je thuis voelen’ en ‘ergens bij te horen’.
10
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
11
HELMOND
12
1
2
3
4
5
6
13
7
In de Centrum+ visie van 2019 wordt ingezet op het verstedelijken van het Stationskwartier, met daarin een hoogstedelijke combinatie van wonen en werken.
START
HOOG TIJD VOOR EEN INTEGRALE GEBIEDSVISIE
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
Het Stationskwartier van nu is dat nog niet. Het gebied bestaat vooral uit een aantal losse ontwikkelingen. Het station en Stationsplein zijn afgesneden van de stad en het vinden van het centrum is allesbehalve vanzelfsprekend. De route van en naar het centrum is voor voetgangers en fietsers onlogisch, soms te krap en vooral onaantrekkelijk. Terwijl zij bij uitstek de gebruikers zijn van het Stationskwartier. Hoog tijd voor een integrale gebiedsvisie!
14
1
15
START
Deze visie is opgesteld voor het gebied tussen grofweg kanaal, Kasteel Traverse, Churchilllaan en Engelseweg. We kijken echter over de infrastructuur heen en hebben daarmee aandacht voor de aangrenzende gebieden. Waar nodig zal de gebiedsvisie uitzoomen en een relatie leggen met het Centrum+ gebied en met aanpalende ontwikkelingen. De gebiedsvisie heeft verwantschap met de mobiliteitsvisie die in ontwikkeling is.
opgavegebied
Stationskwartier
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
16
1
17
START
INLEIDING Hoog tijd om een integrale visie op het gebied te ontwikkelen, om via de openbare ruimte en de nog te ontwikkelen projecten een nieuw dynamisch en hoogstedelijk gebied te creëren met een krachtige signatuur en beleving. Een energiek stadsdistrict met impact voor het centrum en de stad. Deze gebiedsvisie vertaalt deze ambitie naar een ruimtelijk en programmatisch beeld.
Overal in het land worden stationsomgevingen getransformeerd. Meestal naar gebieden met hoge dichtheden woningbouw, werk en voorzieningen. De nabijheid van het station en het centrum zorgt voor een aantrekkelijk woon- en werkmilieu met hoge belevingswaarde, zonder de daarbij behorende explosieve groei in automobiliteit. Ook in Helmond liggen daar ruime mogelijkheden. Het Stationskwartier is geen blanco vel. Vele ontwikkelingen vonden er afgelopen jaren plaats en ook nu nog. Leegstaande kantoorpanden zijn getransformeerd naar appartementen, Museum Loods 20 is opgeleverd en de ontwikkelingen voor het nieuwe districtskantoor van de politie zijn in volle gang. Het Stadskantoor is gesloopt en er wordt de laatste hand gelegd aan een nieuw Huis voor de stad. Aan het Beugelsplein is gebouwd en wordt er gewerkt aan nieuwe projecten, zoals de gebouwen waar momenteel de gemeente tijdelijk haar intrek heeft genomen. De samenhang tussen deze projecten ontbreekt nog en er is geen overkoepelend beeld van de schaalsprong en kwaliteitssprong die we hier nastreven. Het station moet veel beter benut en gevonden worden. De routes station - centrum en Cacaofabriek - centrum zijn nu ongedefinieerd en onaantrekkelijk. De openbare ruimte is onoverzichtelijk, onaantrekkelijk en moet op de schop. En dat terwijl het gebied juist een kruispunt is van verbindingen.
De structuur van wegen en langzaam verkeerroutes moet veel duidelijker gedefinieerd worden. Nieuwe verbindingen moeten gecreëerd worden om barrières als spoor en Kasteeltraverse te verzachten. Eigenaren en projectontwikkelaars die hun terreinen willen ontwikkelen of verbeteren, moeten een duidelijk beeld krijgen van integrale ambities (economisch, ruimtelijk, wonen, cultureel, maatschappelijk) en kaders en ideeën meekrijgen voor hun ontwikkelingen. Braakliggende terreinen moeten met visie en ambitie ontwikkeld worden. Kansen voor broedplaatsen en stedelijke werkmilieus moeten in het Stationskwartier gepakt worden. Bewoners en eigenaren moeten meegenomen worden in de gedachtenvorming, zodat zij zich onderdeel gaan voelen van de upgrading van het gebied en hun aandachtspunten daarin kunnen meegeven.
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
KADER
Samenwerking provincie
17
Gemeente Helmond en provincie Noord-Brabant hebben in 2021 gezamenlijk gewerkt aan verkenningen voor de ontwikkeling van het centrum in vervolg op de Centrum+ visie van de gemeente uit 2019. De provincie is hierbij aangesloten vanuit haar binnenstedelijk transformatieproces, waarbij zij de wens en de mogelijkheid heeft om bij te dragen aan de toekomstige ontwikkeling van moeilijk ontwikkelbare binnenstedelijke gebieden. Er zijn in 2021 diverse onderzoeken verricht voor versterking van het ecosysteem in het centrum en voor de opstart van gebiedsontwikkelingen. Met de diverse onderzoeken is duidelijk geworden dat de hulpvraag bij de provincie in eerste instantie niet in het kernwinkelgebied moet liggen: het kernwinkelgebied is fysiek goed op orde, de leegstand loopt terug door transformatie, de inzet van stichting Volop en de inzet van vastgoedeigenaren en ondernemers. De ontwikkeling van het noordelijk deel van het centrum heeft een boost gekregen met het toekennen van de woningbouwimpuls. De hulpvraag zit met name aan de zuidzijde van het kernwinkelgebied: het Stationskwartier.
18
1
19
START
Rijk
TIE
R
Helmond
R
O
H
E
IC
T
V
N S K WA
ODTEC
Centrum+
ei
S
DIS
TR
F
A
RT
g r o e n e p e e l v a ll
O
I
SM
S
p -
AU
samen op weg naar TO I M OT het Helmond van 2030
Eindhoven trij
Wijken met dorpsstructuur Centrale stad Monofunctionele wijken
S T AT
AA ommel en van D
Van Gogh Nationaal Park
Heipoort HTC
Centrum+ visie
ort Regio
Met de Centrum+ visie (de actualisatie van Centrumperspectief Helmond 2030) is voor het centrumgebied van Helmond in 2019 een (ruimtelijke) visie op hoofdlijnen opgesteld. Met de toenemende urgentie door maatschappelijke problematiek en de coronacrisis is volgens de visie op vijf thema’s extra aandacht nodig om Helmond te transformeren om aantrekkelijk te blijven: • • • • •
Een groter gebied: de visie is van toepassing op een gebied breder dan centrum Herstel structuur en zichtbaarheid Stadse Aa, als drager van groene en blauwe structuur Invulling verkeer en parkeren: richting een autoluw en groen centrum Stationskwartier: kansen voor verstedelijking, te verwoorden in de gebiedsvisie Stationskwartier Piet Blomplein aangeduid als ontwikkellocatie
Centrum+
Op 16 maart 2021 stemde de raad in met de verstedelijkingsopgave voor de stad richting 2040. In het raadsvoorstel van de verstedelijkingsopgave isOranjebuurt een drietal beslispunten opgenomen: 1. te kiezen voor een verregaande verstedelijking met name rond het station en het centrum 2. ervoor te kiezen zoveel mogelijk het verkeer af te wikkelen richting de A67, en daarmee te lobbyen voor een opwaardering van de Rochade weg, de N612 en de N279 3. in te zetten op een volwaardig intercitystation, waar per uur 6 tot 8 intercitytreinen stoppen. Doel is om Helmond Centrum+ te revitaliseren en verstedelijken met 10.000 woningen, 10.000 arbeidsplaatsen en alles wat daarbij hoort. Dat maakt de ontwikkelopgave tot één van de grootste stedelijke transformatie-opgaven van Nederland. Het Stationskwartier, dat 47 hectare groot is, zal voor een aanzienlijk deel in deze verstedelijkingsopgave moeten voorzien. De laatste jaren zien we een sterke groei in de regio, zowel economisch als qua inwoneraantal. Voor Helmond is het, om aan de goede kant van de medaille te blijven, zeer belangrijk dat het voldoende meepakt van deze groei. Het is essentieel dat Helmond meer autonome trekkracht krijgt om de maatschappelijke tweedeling tegen te gaan en minder afhankelijk te zijn van conjuncturele schommelingen en afspraken elders in de regio.
Lukt dat niet dan groeit slechts de groep mensen die nergens anders terecht kan, en in plaats van sterker worden vergroten we onze kwetsbaarheden. Immers, Helmond heeft al een oververtegenwoordiging van laag opgeleiden, juist de doelgroep die het meeste lijdt van maatschappelijke tweedeling.
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
Vossenberg
Oud West
Hoogeind Suytkade s
ieu
il rkm
Houtsdonk
we ke
ij del ste
d foo
h tec
20
1
21
START
Om te zorgen dat Helmond meer autonome trekkracht heeft is een sterk centrum onontbeerlijk. Het centrum is immers je visitekaartje, je identiteit, je economische motor en een plek waar iedereen bij elkaar komt. Daarom is van groot belang dat er een goed voorzieningenniveau is, dus cultuur, winkels, horeca etc. Het is ook belangrijk dat het centrum een concentratie is van activiteiten. Meer wonen, meer hoogwaardige werkgelegenheid, zodat het een aanzuigende werking krijgt op de stad en haar omgeving en de positie van tweede stad in de Brainportregio én centrum van de Peel waar kan maken.
Doel De transformatie van het Stationskwartier Helmond heeft het doel een toekomstbestendige, duurzame kwaliteitsimpuls te geven aan het gebied. Het Stationskwartier is straks een hoogstedelijk woonwerk- en verblijfsgebied. De vitaliteit, dynamiek en de aantrekkelijkheid worden versterkt en de knooppuntfunctie en de doorstroming verbeterd. We richten ons vooral op: • • • • •
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
De versterking van de economische functie (onder andere gericht op broedplaatsen) Mogelijkheden voor klimaatneutrale woningbouw De versterking van de centrale positie van het gebied in de mobiliteitsbehoefte van Helmond (waarbij het doel is de automobiliteit te verminderen) Het verbeteren van de verblijfskwaliteit Daarbij te zorgen voor klimaatadaptieve maatregelen
Het product gebiedsvisie: Zet het toekomstperspectief neer Daarin worden de ontwikkelmogelijkheden van deelgebieden, gebouwen en openbare ruimte beschreven. Uiteraard spelen sociale, culturele en andere aspecten een belangrijke rol, maar de nadruk ligt op de doorvertaling naar programma en ruimtegebruik. Het is het resultaat van een proces waarin breed wordt onderzocht ‘wat mogelijk is’. Daarmee is het naast richtinggevend ook activerend en wervend.
Biedt een duidelijk kader De gebiedsvisie vult de behoefte in van een duidelijk kader, niet alleen voor private initiatieven, maar ook voor de investeringen van gemeente en provincie zelf. Investeringen die nodig zijn om privaat initiatief te faciliteren. Daarom heeft het ruimtelijk raamwerk twee doelen: • De gebiedsvisie is uitnodigend en uitdagend voor partijen met interesse in het gebied doordat het kansen schetst en randvoorwaarden definieert. • De gebiedsvisie richt het handelen van gemeente en provincie. Het bevat de uitgangspunten voor infrastructuur en openbare ruimte. Het vormt de onderlegger voor nader uit te werken deelplannen en de kwaliteitsborging daarop.
Is flexibel De gebiedsvisie moet een tijd mee kunnen en daarom flexibel zijn. Deze visie is flexibel waar dat kan en precies waar dat moet. De gebiedsvisie is dus geen masterplan dat alles vastlegt, maar een kaderstellend en richtinggevend document. Het raamwerk vraagt om uitwerking op deelgebieds- en projectniveau en soms op thematische onderdelen.
In combinatie met een ontwikkelkader Het opstellen van een gebiedsvisie loopt parallel aan een ontwikkelkader en samen vormen ze de resultaten van het initiatiefstadium van een gebiedsontwikkeling. Als Gebiedsvisie en ontwikkelkader gereed zijn, is de basis gelegd voor vastomlijnde projecten met duidelijk doel, budget en team. Via de definitiefase, ontwerpfase en realisatiefase worden vervolgens diverse projecten gerealiseerd, waarna ze in exploitatie kunnen worden genomen. Het accent ligt hierbij op het ‘project’, een doelgericht resultaat in de vorm van gebouwen, openbare ruimten, evenementen, activiteiten, business- en exploitatieplannen.
22
1
23
START
Vanaf de periode juli 2022 zijn we op verschillende manieren in gesprek met de stad. Met bewoners, bezoekers, ondernemers, betrokken partners en organisaties. Over hun beleving en ervaring van het huidige stationskwartier, maar ook hoe ze naar de toekomst van het gebied kijken. Hun ideeën, behoeften, zorgen, kansen en dromen zijn een onmisbare component om tot een gedragen, duurzame en toekomstgerichte gebiedsvisie te komen. De inhoud uit deze gesprekken is daarom volwaardig meegenomen in de analyse die tot deze visie heeft geleid.
Stationskwartier festival in beeld STATIONS KWARTIER HELMOND
www.wijzijnzet.nl
Stationskwartier festival
PRAAT MEE! VAN STATION TOT KASTEEL... ...WEET JIJ WAT JE HIER WIL?
Helmond nu en in de toekomst! De gemeente Helmond gaat aan de slag met het Stationskwartier en wil jouw ideeën daarover horen! Waar ben jij trots op en waar zie jij mooie kansen? Vul de vragen in via onderstaande code en denk mee over de toekomst van Helmond! Vragen of opmerkingen? Mail naar stationskwartier@helmond.nl
Me Bek het van
Scan de code en laat van je horen!
In opdracht van de gemeente Helmond.
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
24
1
2
3
4
5
6
CONTEXT POSITIONERING VAN HET STATIONSKWARTIER
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
25
7
Er speelt al veel in het Stationskwartier. Losse initiatieven die naast elkaar bestaan, maar nog niet op elkaars schouders klimmen. Er is behoefte aan een overkoepelende koers waarop gestuurd kan worden en waardoor acties elkaar kunnen versterken. Om te komen tot de juiste koers starten we met het positioneren van het Stationskwartier: in relatie tot de ambities van de stad, de positie in de regio en provincie en landelijke trends. Met het bewustzijn van het verleden, begrijpen we de situatie in het heden en zetten we verbeeldingskracht in voor de koers van de toekomst.
GROEN GOUD | WAARDERING STEDELIJK GROEN GEMEENTE HELMOND
26
2
27
CONTEXT Samen maken we het verschil Zodat iedereen kan meedoen, rondkomen en vooruitkomen
Kadernota sociaal domein Helmond 2019 – 2022
POSITIONERING VAN HET STATIONSKWARTIER
Opdrachtgever: Projectnr:
Gemeente Helmond HEL112
Datum:
21 juli 2022
Economische visie Helmond 2030 Daar maken we werk van Gemeente Helmond, januari 2022
Logo in FC: Grijs: C=0 / M=17 / Y=34 / K=62 Rood: C=0 / M=100 / Y=100 / K=0 Goud: C=0 / M=10 / Y=100 / K=10 Zwart: C=0 / M=0 / Y=0 / K=100
Ambities van Helmond
Er gebeurt al van alles, maar wel ‘postzegelgewijs’
In deze Visie voor het Stationskwartier wordt richting gegeven aan de koers voor de lange termijn. Beleidsdoelstellingen zijn onderdeel van het vertrekpunt, naast input vanuit het participatieproces en onderzoeken naar de stedelijke systemen. Niet op alle thema’s zijn de beleidsdoelstellingen up-to-date of bestendig voor de lange termijn. De doelstellingen met betrekking tot mobiliteit worden op dit moment gevormd en herzien, terwijl voor de thema’s stedelijk groen of economie actuele beleidsdoelstellingen zijn. In deze Visie bepalen we de koers en doen we op sommige gebieden aannames die nog verder onderzoek vragen.
In Helmond zitten ‘doeners’! Er gebeurt al van alles in en rondom het Stationskwartier. Enthousiaste culturele inititiatieven die bijdragen aan de levendigheid van het centrum, zoals exposities en bijeenkomsten in de Cacaofabriek, Kasteel Helmond, Loods 20 en Annatheater. Ook is broedplaats De Kluis ontstaan en zijn er prachtige muurschilderingen gemaakt op Vlisco en onder KasteelTraverse. Anderzijds zijn in recente jaren veel kantoorgebouwen getransformeerd naar wonen en zijn werkplekken verder verdreven uit het centrum. Ook is er nog altijd sprake van sociale tweedeling. Transformaties zijn met wisselend succes en ‘postzegelgewijs’. Terwijl alle kleine veranderingen samen wel impact hebben op de leefomgeving Transformaties met in de stad. Daarom streven we naar meer sturing. Een samenhangende wisselend succes visie waardoor initiatieven op elkaars schouders kunnen gaan staan.
MASTERPLAN
SCHETSBOEK VOOR HET LANDSCHAP VAN DE 21E EEUW Logo in FC: Grijs: C=0 / M=17 / Y=34 / K=62 Rood: C=0 / M=100 / Y=100 / K=0 Goud: C=0 / M=10 / Y=100 / K=10 Zwart: C=0 / M=0 / Y=0 / K=100
Cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond Hoofdstuk: 3. Binnenstad
samen op weg naar het Helmond van 2030
Excellente stedelijke werkmilieus in Helmond Stec Groep aan gemeente Helmond
Jasper Beekmans, Evert-Jan de Kort & Beer Janssens 4 juni 2021
Kwaliteitssprong Helmond
Verstedelijkingsopgave gedefinieerd - februari 2022
Stadse Aa Helmond Zichtbaar en functioneel
Centrumperspectief Helmond 2030 Definitief augustus 2021 CENTRUMPERSPECTIEF HELMOND 2030
1 Logo in FC: Grijs: C=0 / M=17 / Y=34 / K=62 Rood: C=0 / M=100 / Y=100 / K=0 Goud: C=0 / M=10 / Y=100 / K=10 Zwart: C=0 / M=0 / Y=0 / K=100
Helmond op weg naar klimaatneutraliteit Om de kunnen blijven voorzien in (1) de groeiende energiebehoefte, (2) het klimaat te sparen en (3) energie betaalbaar te houden, heeft Helmond 3 doelen gesteld: Klimaatneutraal in 2035 Een circulaire economie in 2050 Klimaatbestendig in 2050
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
Centrum+ Een groter gebied met een bredere visie Uitgelicht de Centrum+ visie, die belangrijke ruimtelijke en programmatische doelstellingen beschrijft voor het Stationskwartier. De schaalsprong gaat verder dan het doel van 10.000 extra woningen en 10.000 extra arbeidsplaatsen. Het is een kwalitatieve ambitie om de centrumbeleving in het gebied te vergroten. Het is een kwaliteitssprong die bijdraagt aan maatschappelijke opgaven en waardecreatie voor de stad.
28
2
29
CONTEXT
Schaalsprong Centrum+
Nieuwe stadscentra’s in heel NL: de stationsomgevingen Het is een nieuw hoofdstuk te noemen in de geschiedenis van de Nederlandse Stadsontwikkeling. Stationsomgevingen krijgen in heel het land de betekenis en ruimtelijke kwaliteit van een stedelijk centrumgebied. De stations zelf zijn hierin van strategisch belang; een goed bereikbare stad.
Groningen
Amsterdam Amstel/Sloterdijk Den Haag
Leiden Utrecht Arnhem
Breda
Tilburg
HELMOND 93.500 inwoners
Eindhoven
ke
elij
d ste
us
ilie
m erk
w
ch
d te
Foo
*Collagebeeld van lopende ontwikkelingen/initiatieven in het Centrum+ gebied
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
30
2
31
CONTEXT
Beleving van het huidige Stationskwartier:
Helmond Brouwhuis ‘t Hout Brandevoort
Goed bereikbaar met de trein Helmond heeft veel treinstations: 4 stuks. Dat is meer dan Eindhoven, Den Bosch, Breda en Tilburg. Binnen 9 minuten sta je vanaf Station Helmond in Eindhoven. Dit maakt van het wonen en werken een regionale markt.
Een ‘tuintjes’ mentaliteit: ieder perceel is omkaderd en individueel
Vanaf de periode juli 2022 zijn we op verschillende manieren in gesprek gegaan met de stad; met bewoners, bezoekers, ondernemers, betrokken partners en organisaties. Over hun beleving en ervaring van het huidige stationskwartier, maar ook hoe ze naar de toekomst van het gebied kijken.
Verschillende soorten bestrating leidt tot fragmentatie
Daarnaast is de locatie verkend door ruimtelijke analsyes en input van specialisten. Het Stationskwartier is een strategische ontwikkellocatie Deurne gezien de ligging bij het station, maar om de betekenis en ruimtelijke kwaliteit van een stedelijk centrumgebied te krijgen moet er nog veel gebeuren. De belangrijkste observaties van het huidige Stationskwartier:
Identiteit hangt vast aan losse objecten Kasteel Helmond
Vlisco
Oude kantongerecht
Stationsplein
Stationsstraat
Onderdoorgang en drukke kruising
Kasteeltraverse met ventwegen
Spoorweg kruisingen
Barrières voor de fietser en voetganger
Plekken zonder ziel; afstandelijke gebouwen en weinig levendigheid
‘Ik mis wel levendigheid en leuke koffietentjes. Nu is het een sluisgebied, maar ik zou het gebied graag zien als plek waar je wilt zijn.’ GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
32
2
33
CONTEXT
Een verbindende kwaliteit ontbreekt BONTE COLLECTIE AAN GEBOUWEN
‘De Traverse is nu de ‘snelweg’ die het gebied opgesplitst heeft en er is geen bewegwijzering of marking routes dat je de zone in stapt.’
INFRASTRUCTURELE BARRIÈRES EN EEN GROTE RUIMTECLAIM DOOR DE AUTO
De bestaande gebouwstructuur is enorm divers en zorgt voor onsamenhangende en ongedefinieerde buitenruimtes. Dit wordt extra versterkt door de omkadering van percelen: de ‘tuintjes-mentaliteit’.
De Kasteel-Traverse, het kanaal en het spoor zijn grote infrastructuren die grenzen en randen vormen. Het schikken naar deze infrastructurele barrières laat ruimtelijke en sociaalculturele impact achter. Het is een gefragmenteerd stuk stad waar het lastig is om te oriënteren.
De ruimte tussen de bonte collectie aan gebouwen is erg stenig door de hoge toegankelijkheid voor de auto en het aantal parkeerplaatsen in de openbare ruimte. Het is een doorstroom gebied van A naar B met weinig verblijfskwaliteit. 32 67
totaal >1200 parkeerplaatsen op maaiveld
245 96
32
15 72
119 252
22
102
62 118
Ka
-T
el
e st
se
er
v ra
de auto kan op veel plekken komen en gratis parkeren naast het station
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
sp
oo
r
Kanaal
34
2
35
CONTEXT Tilburg Noord DemografieTilburg (CBS) Noord Demografie Tilburg (CBS)Noord Demografie (CBS) Leeftijd (%) 0-15 jaar
Ruimtelijke condities hebben impact op welzijn
Huishouden Leeftijd (%)(%)
Gemeente Helmond
16 Gemeente 12 Helmond
25 16Gemeente 29 12 Helmond
Wijk Binnenstad
15 Wijk Binnenstad 11
30 15Wijk Binnenstad 25 11
19 3015
51 2511
23 1930
26 5125
Buurt Stationsgebied
3
Buurt 10 Stationsgebied
3 Buurt 23 10 Stationsgebied
38 263
66 2310
28 3826
6
17%
16%
LAGE SCORE OP GEZONDHEID EN LEEFBAARHEID*
snippers van kleinschalig groen
Huishouden Woningtype (%) (%) HuishoudenWoningtype WOZ (%) Gemiddel (%) Woningtype WOZ (%) Gemiddel Woningoppervlakte WOZ Gemiddel Woningoppervlakte Woningoppervlakte waarde d aantal waarde d aantal waarde d aantal 25-450-15 jaarjaar45-65 15-25 jaarjaar 65 jaar 25-45 0-15 en jaar jaar 45-65 1-15-25 jaar jaar 65 2-25-45 jaar en jaar Met 45-65 1- jaarKoop 652jaar enHuur,Met 1Huur, Koop 2Huur, Met auto’s Huur, Koop Huur, Huur, 70-90auto’s m2 per 90-120 70 m2 en 120-150 70-90 m2200 90-120 m270en m2m2 en 120-150 70-90 m2 200 90-120 m2 en m2 per auto’s per70 m2 en ouder persoons persoons ouder kinderen persoons persoons oudercorporatie kinderen persoonsoverig persoons corporatie kinderen overig corporatie huishoude overig minder m2 meerminder m2 meer huishoude huishoude minder n n n
15-25 jaar
Leeftijd (%)
26
17 2516
29 1725
37 3529
29%
29% 15-25 jaar
25%
12%
6623
9
5429
3737
1,1 954
37
1,19
1,1
28 2319
55 2651
16 2823
5526
0,8 1628
55
0,816
0,8
29 2838
51 666
20 2928
516
0,7 2029
51
0,720
0,7
35% 37%
Gemeente Helmond
12% Gemeente Helmond
9% 37%35%
9%
INTERACTIEMILIEU VOOR EEN SOCIALE EN STIMULERENDE OMGEVING
35%
Gemeente Helmond 54%
Gemeente Helmond
Gemeente Helmond
Huishouden (%)(%) Woningtype (%) HuishoudenWoningtype WOZ Gemiddel Woningoppervlakte Leeftijd (%) Leeftijd Huishouden (%) (%) (%) Woningtype WOZ (%) Gemiddel WOZ Gemiddel Woningoppervlakte Woningoppervlakte waarde d aantal waarde d aantal 70 m2 waarde aantal 25-450-15 jaarjaar45-65 jaarjaar 65 jaar en jaar 1-15-25 2-25-45 Huur, en 70-90 d m2 90-120 m2 120-150 m270en per 15-25 25-45 0-15 jaar 45-65 jaar jaar 65 jaar en jaar Met 45-65 1- jaarKoop 652jaar enHuur,Met 1Koop 2Huur, Met auto’s Huur, Koop Huur, Huur, 70-90 m2200 90-120 m2m2 en 120-150 70-90 m2 200 90-120 m2 en m2 25%ouder auto’s per minder auto’s per 70 m2 en m2 persoons 25% persoons kinderen corporatie overig meerminder huishoude ouder persoons persoons ouder kinderen persoons persoons corporatie kinderen overig corporatie overig minder m2 meer huishoude huishoude 29% 29% 29% n n n
16 Gemeente 12 Helmond 0-15 jaar 11 15-2515jaarWijk Binnenstad 25-45 jaar 45-653jaarBuurt 10 65 jaar enStationsgebied ouder
25 16Gemeente 29 12 Helmond 0-15 jaar 30 15jaar 25 11 15-25 Wijk Binnenstad 25-45 jaar 26 3jaar 45-65 Buurt 23 10 65 jaar Stationsgebied en ouder
17 2516
35 2912
29 1725
0-15 jaar 1-persoons 19 23 1930 15-25 2-persoons 3015jaar 51 2511 25-45 jaar Met kinderen 38 28 3826 45-65 263jaar 66 2310 65 jaar en ouder
37 3529
54 2917 1-persoons 28 2319 2-persoons Met kinderen 29 2838
37 3735
9
5429
1-persoons 16 2823 2-persoons Met kinderen 20 2928
3737
1,1 954
Koop 0,8 1628 55Huur, 26 corporatie Huur, overig 0,7 2029 516
37
1,19
120-150 m2
1,1
Koop 55 Huur, corporatie 0,816 Huur, overig 51 0,720
Koop 70 m2 en minder Huur, corporatie 70-90 m2 0,8 Huur, overig 90-120 m2 0,7 120-150 m2 200 m2 en meer
70 m2 en minder 70-90 m2
70 m2 en minder 70-90 m2
90-120 m2 hebben90-120 m2 Er is weinig natuur en stadsgroenBuurt in De ruimtelijke condities 6 6623 51 666 120-150 m2 120-150 m2 Stationsgebied 200 m2 en meer het centrum. Dit heeft invloed op de invloed op de mogelijkheden tot200 m2 en meer gezondheid en welzijn van bewoners. het ontmoeten van mensen, samen In het Stationskwartier is het Leeftijdsopbouw: kunnen zijn, ergens bij te horen en Huishoudensverdeling: Koop/huur 15% 15% 19% 15% 16% 16% 16% 19% 19% 9% 26% 26% 26% 9% 9%thuis te essentieel om ruimte te maken voor voelen. Hoe verbonden 16% 28% 28% je 28% 17% 16% 16% 17% 17% robuust stedelijk groen, o.a. voor een voelen bewoners zich met een plek 11% 11% 11% 35% 35% 37% 37% 37%35% Wijk Wijk Wijk Wijk Wijk Wijk Wijk Wijk Wijk Wijk Wijk Wijk positieve bijdrage aan de gezondheid en met elkaar? Het Stationskwartier 51% Binnenstad 51% Binnenstad Binnenstad 51% 12% Binnenstad Binnenstad Binnenstad Binnenstad Binnenstad Binnenstad Binnenstad 12% Binnenstad Binnenstad 12% Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Helmond Helmond Helmond Helmond 54% van mensen.
kenmerkt zich door veel introverteHelmond Helmond 25% Helmond Helmond Helmond Helmond Helmond Helmond 37% 25% 25% 54% 37% 37% 54% 29% 29% 29% 23% 23% 23% gebouwen, weinig voorzieningen, 30% 30% 30% *dan gemiddeld in Helmond 56% 56% 56% een relatief hoger percentage 25% (Helmondincijfers) 25% 25% 29% 29% 29% ouderen en weinig kinderen, Leeftijd (%) 0-15 jaar Leeftijd (%) 0-15 jaar Leeftijd (%) 0-15 jaar Huishouden (%) 1-persoons Huishouden (%) 1-persoons Huishouden (%) 1-persoons Woningtype (%) Koop Woningtype (%) Koop Woningtype (%) Koop 70 m2 en minder m2 en minder 70 m2 en minder 15-25 jaar 15-25 jaar 15-25 jaar 2-persoons 2-persoons 2-persoons Huur, corporatie Huur, corporatie Huur, corporatie 70-90 m2 m2 70-90 m2 veel huur, en vooral 7070-90 1-persoons 0-15jaar jaar 1-persoons Koop 70 m2 en 25-45 25-45 jaar 25-45 jaar Met kinderen Met kinderen Met kinderen Huur, overig Huur, overig Huur, overig 0-15 jaar 0-15 jaar 1-persoons 1-persoons Koop Koop 90-120 m2minder 90-120 m2minder 90-120 m2minder 70 m2 en 70 m2 en 15-25 jaar 2-persoons Huur, corporatie 70-90 m2 45-65 jaar 45-65 jaar 45-65 jaar 15-25 jaar 15-25 jaar 2-persoons 2-persoons Huur, corporatie Huur, corporatie 120-150 m2 120-150 120-150 70-90 m2m2 70-90 m2m2 25-45 jaar Met kinderen Huur, overig huishoudens.
Een te200 eenzijdig milieu 65 jaar en ouder 6525-45 jaar enjaar ouder 6525-45 jaar enjaar ouder 90-120 Met kinderen Met kinderen Huur, overig Huur, overig 200 m2 m2 en meer m2 m2 en meer 200 m2 m2 en meer 90-120 90-120 45-65 jaar 120-150 m2 45-65 jaar 45-65 jaar 120-150 m2 120-150 65 jaar en ouder 65 jaar en ouder 65 jaar en ouder 200 m2 en meer met weinig identiteit200kan leiden 200 totm2 enm2meer m2 en meer meer anonimiteit en eenzaamheid. Wijk Binnenstad
3%
38%
38% Buurt Stationsgebied Wijk Binnenstad
KENSCHETS CENTRUM -10% van het oppervlakte is openbaar groen
Het groen kent voor Helmondse begrippen een grotere mate aan diversiteit in leeftijd. De soortkeuze voor straat- en laanbomen is eentonig, terwijl in individuele bomen meer variatie zit.
Dat is 10% minder groen dan de landelijke mediaan en 15 tot 25% minder groen dan de beste 25%
FACTS
1. KARAKTERISTIEKEN EN FEITEN
-9% van het oppervlakte is particulier groen 88% van de tuinen is voor minder dan 60% groen.
19%
38%
Buurt 11% 26% Stationsgebied Wijk Binnenstad
Leeftijd (%) 0-15 jaar 15-25 jaar Leeftijd (%) 0-15 jaar 25-45 jaar 15-25 jaar jaar 45-65 25-45 65 jaarjaar en ouder 45-65 jaar 65 jaar en ouder
3%
3%
10% 38%
Buurt Stationsgebied
19%
10%
6%
15% 26% 28%
Buurt Buurt 11% 11% 26% 26% StationsgebiedStationsgebied Wijk Wijk Binnenstad Binnenstad
30%
26% 28% 51%
66%
23%23% 30%
45-65 jaar 65 jaar en ouder
3%
38%
Buurt 26% Stationsgebied
28%
10%
De binnenstad is ontstaan op de flanken van het beekdallandschap en uitgebreid richting de zandontginning en de lager gelegen delen.
3. KANSEN OM ESD BETER TE BENUTTEN
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND 70
Leeftijd (%) 0-15 jaar 15-25 jaar 25-45 jaar 45-65 jaar 65 jaar en ouder
23%
Leeftijd (%) 0-15 jaar 15-25 jaar 25-45 jaar 45-65 jaar 65 jaar en ouder
28%
23% Huishouden (%) 1-persoons Leeftijd (%) 0-15 jaar 2-persoons 15-25 jaar Met kinderen 25-45 jaar 45-65 jaar 65 jaar en ouder
Buurt Stationsgebied Wijk Binnenstad
20% 29% 16% 28%
Buurt Buurt StationsgebiedStationsgebied Wijk Wijk 51% Binnenstad Binnenstad 51% 66% 66% 51% 56%
23%
6%
66% 23%
20% 16%
26% 28%
Huishouden (%) 1-persoons Huishouden (%) 1-persoons Woningtype (%) Koop 2-persoons 2-persoons Huur, corporatie Woningtype Met kinderen(%) 1-persoons Met kinderen(%) 1-persoons Huur, overig (%) Koop Huishouden Huishouden Huur, corporatie 2-persoons 2-persoons Huur, overig Met kinderen Met kinderen
6%
Buurt Buurt 26% 26% StationsgebiedStationsgebied
6%
23%
Leeftijd (%) 0-15 jaar Huishouden (%) 1-persoons 15-25 jaar 2-persoons Huishouden 25-45 Met kinderen(%) 1-persoons Leeftijdjaar (%) 0-15 jaar 2-persoons 45-65 15-25 jaar jaar 65 jaarjaar en ouder Met kinderen 25-45
10%
55 2651
6%
25%
Leeftijd (%) 0-15 jaar 15-25 jaar 25-45 Leeftijdjaar (%) 0-15 jaar 45-65 15-25 jaar jaar 65 jaarjaar en ouder 25-45 45-65 jaar 65 jaar en ouder
38%
3%
10% 15%
25% De binnenstad25% is ontstaan op de overgang van hoog naar laag, op de flank van het beekdal 23% 23% 30%
2. ECOSYSTEEMDIENSTEN De ruimte voor groen is zeer beperkt. Daardoor is de binnenstad en omgeving gevoelig voor klimaatverandering (hittestress, wateroverlast) en is de winst van het aanwezige groen voor de gezondheid beperkt. Ook is de afstand tot groen problematisch.
3%
10%
15%
19%
26 5125
6%
28%
Buurt Stationsgebied
66%
20%
66% 51%
Woningtype (%) Koop Huishouden (%) 1-persoons Huishouden (%) 1-persoons Huur, corporatie 2-persoons 2-persoons Huur, overig Met kinderen Met kinderen
20% 29%16%
29% Een tweede inzicht is dat het 28% centrumgebied nog achterblijft Buurt Buurt Buurt Buurt StationsgebiedStationsgebied Stationsgebied Stationsgebied Wijk Wijk Wijk Wijk als aantrekkelijke en belangrijke Binnenstad Binnenstad Binnenstad Binnenstad werklocatie. De positie binnen de economische topregio (Brainport) 51% 56% biedt kansen om het Stationskwartier Woningtype (%) Koop meer schwung te geven! 70 m2 en minder 70 m2 en minder 70 m2 en minder Huur, corporatie 70-90 m2 70-90 m2 70-90 m2
28%
Buurt Stationsgebied Wijk Binnenstad
51% 56% Woningtype (%) Koop Huur, corporatie Huur, overig (%) Koop Woningtype Huur, corporatie Huur, overig
20% 29%
Buurt Buurt StationsgebiedStationsgebied
200 m2 en meer
9%
Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Gemeente Helmond Helmond Helmond Helmond Helmond 37% 37% 54% 37% 54% Tilburg Noord DemografieTilburg (CBS) Noord Demografie Tilburg (CBS)Noord Demografie (CBS)
29%
Leeftijd (%)
0-15 jaar
Gemeente Helmond
Gemeente Helmond
37 3735
16%
17%
37%
12%
Gemeente Helmond
54 2917
‘Bouw de lege plekken niet helemaal vol, er moet ruimte zijn voor groen.’
16%
17%
35 2912
120-150 m2
70 m2 en Huur, overig (%) Koop Woningtype 90-120 m2minder 70-90 m2m2 Huur, corporatie 120-150 90-120 Huur, overig 200 m2 m2 en meer 120-150 m2 200 m2 en meer
90-120 m2minder 70 m2 en 120-150 70-90 m2m2 200 m2 m2 en meer 90-120 120-150 m2 200 m2 en meer
‘Benut de economische kracht en schaarste in de brainport regio.’ 20% 29%
29%
Buurt Stationsgebied
Buurt Buurt StationsgebiedStationsgebied
51%
51%
Woningtype (%) Koop Huur, corporatie Huur, overig
90-120 m2minder 70 m2 en 120-150 70-90 m2m2 200 m2 m2 en meer 90-120 120-150 m2 200 m2 en meer
70 m2 en minder Woningtype (%) Koop 70-90 m2 Huur, corporatie 90-120 m2 Huur, overig 120-150 m2 200 m2 en meer
Buurt Stationsgebied
Buurt Stationsgebied
70 m2 en minder 70-90 m2 90-120 m2 120-150 m2 200 m2 en meer
70 m2 en minder 70-90 m2 90-120 m2 120-150 m2 200 m2 en meer
200 m2 en meer
oorbaan omen te de indus36 2 met goeenarmen ding onthoefte in plex ontet water sgewenst Bewustzijn het wa- over het heel een verleden
37
CONTEXT
1846-1950
VLISCO
De katoendrukkerij Vlisco werd opgericht in 1846 aan de oude Aa. Gespecialiseerd in de vaardiging van prints voor de West- en Midden Afrikaanse markt. In 1910 vestistigde het bedrijf zich meer aan het kanaal. Een gedeelte van de kasteeltuin werd in 1950 verkocht aan Vlisco. Zo ontstond de basis van de bonte collectie aan gebouwen in het Stationskwartier: een kasteel naast de fabrieken van Vlisco.
< 1912
‘Zo ontstond de basis van de bonte collectie aan gebouwen: het kasteel naast de fabrieken van Vlisco.
Luchtfoto van het Vlisco-complex, 1958. De ligging van de Aa is op de foto enigszins zichtbaar <RHCE>
Flexus AWC
juli 2021
322
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
We lichten 3 hoofdmomenten uit de geschiedenis die verklaren waarom het Stationskwartier zo is zoals het nu is.
KANAAL ZUID-WILLEMSVAART Overkluizing van de Aa <RHCE>
Aa en Ameide in de huidige stad Al de historische waterlopen met uitzondering van de Zuid-Willemsvaart zijn nu uit de historische binnenstad verdwenen, op een stuk Aa bij het Kasteel na. Helmond is een stad waar alleen het water van het negentiende-eeuwse kanaal nog een rol speelt. De loop van de stadsgrachten is op meerdere locaties nog te herkennen in het beloop van straten, hoewel de inrichting (Koninginnewallen, Beugelsplein), de bebouwing of de vorm van de stedelijke ruimte er niet meer naar verwijzen. Bij de loop van de Aa is dat eveneens het geval. Hier zijn twee smalle straten met moderne bebouwing voor in de plaats gekomen (Smalle Haven, Oude Aa). Zuid-Willemsvaart De Zuid-Willemsvaart heeft een cruciale rol gespeeld in de industrialisatie van Helmond. Juist aan dit kanaal vestigde zich na de opening in 1826 (op beperkte schaal) industrie. Hoewel het kanaal direct langs de binnenstad scheert en de Steenweg heeft gescheiden van de Veestraat, heeft het kanaal
Flexus AWC
juli 2021
Zuid-Willemsvaart met Veestraatbrug, na 1915 <RHCE>
82
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
Kanaaldijk Z.O. met links de cacaofabriek op de hoek van de Buiten Parallelweg, 1895-1905 <RHCE>
832 (uitsnede) <BHIC> 276
Kanaaldijk Z.O. met rechts de Strohulzenfabriek en geheel links de Cacaofabriek, 1894-1904 <RHCE>
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
KASTEEL-TRAVERSE VERKEERSADER DOOR DE STAD
In 1966 werd ondanks veel bezwaren de Kasteel Traverse als een verkeersader door de stad gebouwd. Een bewuste keuze, want: ‘onbekend maakt onbemind’. Helmond zag kansen om de stad te kunnen tonen langs de route door het centrum. Wat niet zo zou zijn als de route om de stad heen liep.
HELMOND
288
ezonde Zuid-Willemsvaart en Hoogeind / Biografie
1826
1966 ‘Onbekend maakt onbemind.’
3.1.2 Historische kern en voorstadsgebieden / Ruimtelijke beschrijving
Ameide Van de Aa had zich in de Middeleeuwen een parallelle waterloop afgesplitst (al dan niet gegraven), die van het Hoogeind oostelijk van de stad via het Binderseind even ten noordoosten van de stad weer terugstroomde in de Aa. Beide stromen vormden zo een ovaal. Van de Aa en Ameide werd het water afgeleid naar de rechte stadsgrachten die als een vijfhoek de stad omsloten. De Ameide zelf vormde de oostelijke stadsgracht en liep via de huidige Ameidewal min of meer in een boog naar het westen richting de huidige De Loop. Ook de Ameide werd intensief gebruikt door de industrie, zoals door de firma Prinzen en van Glabbeek. De Ameide is met de overkluizingsactie van o.a. de Koninginnewallen en Groenewoud aan het begin van de twintigste eeuw, dus al ver voor de jaren zestig van die eeuw uit het stadsbeeld verdwenen. Op het tracé van de Ameide werd de bomenrijke allee van de Koninginnewal aangelegd.
3.4.1 Industriezonde Zuid-Willemsvaart en Hoogeind / Biografie
niet zoar breidven zich elijk galdoorlog en breidweerszijIn 1926 dgebouw een bewerd ontA. Orie.
Publieke Werken, plattegrond Helmond, 1927 <RHCE>
Traverse geprojecteerd op de kaart van de binnenstad <RHCE>
Viaduct van de Kasteel-Traverse vanaf de toren van de Sint Lambertuskerk, 1966. Foto: P. van de Meulenhof <RHCE> Flexus AWC
juli 2021
383
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling
juli 2021
juli 2021
286
85
1985 370
Inrichtingsplan Stationsplein met de visie van Piet Blom
1987
86
Flexus AWCParallelweg, juli 2021Foto: H. van Dijk <GH> Binnen 2021.
Binnenhof van het woongebouw ‘t Cour, 2020 <Flexus AWC>
A. Natalini, Boscotondo, 2019. Foto: J. Bakker
Van Gend en Loos loods, 2021. Foto: H. van Dijk <GH>
Weg op den Heuvel naar het westen, 2020 <Flexus AWC>
Flexus AWC juli 2021 Stationsstraat met De Callenburght. Flinke groene restruimte tussen straat en gebouwen, 2021. Foto: H. van Dijk <GH>
1989
1991
Bouw van het Arcadegebouw
Bouw van de Callenburgh
Flexus AWC
juli 2021
1997
Piet Blom, Stationskwartier met het woon-winkelcomplex Arcade, 1990. Foto: Flying Camera Eindhoven <HNI>
372
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
Bouw van ‘t Cour
Binnen Parallelweg met rechts de voormalige Van Gend en Loos loods, 2021. Foto: H. van Dijk <GH>
GEBIEDSVISIE STATIONSKWARTIER
HELMOND
Flexus AWC
juli 2021
3.5.1 Naoorlogse wegstructuren en Stationskwartier / Biografie
3.5.2 Naoorlogse wegstructuren en Stationskwartier / Ruimtelijke beschrijving
juli 2021
Verlengde Stationsstraat richting oosten, 2021. Foto: H. van Dijk <GH> 416
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
juli 2021
383
3.5.2 Naoorlogse wegstructuren en Stationskwartier / Ruimtelijke beschrijving
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
33
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
1962
1966
De Aa wordt overkluisd
Opening van de KasteelTraverse
Sloop fabriek Begemann, 1993. Foto: A. Welten <RHCE>
De twee-onder-een-kappers aan het Sint Annaplein vormen een coherent ensemble met de blokken, 2015 <Google Maps> 259
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
Soeters Van Eldonk Ponec, 3D-impressie Suytkade <Okko Project>
420 verkenning en waardenstelling Helmond 300 Flexus ader AWC Stationsstraat julionder 2021 het Arcadegebouw, 2021. Foto: H. cultuurhistorische Verkeerskundige van Dijk <GH>
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
Bouw woonwijk Overspoor en een nieuw stationsgebouw
kasteeltuin, 1931 <RHCE>
Flexus AWC
Oostelijk appartmentenblok, 2020. Blok is nog in oorspronkelijke staat
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
Piet Blom, Stationskwartier met het woon-winkelcomplex Arcade, 1990. Foto: Flying Camera Eindhoven <HNI>
Viaduct van de Kasteel-Traverse vanaf de toren van de Sint Lambertuskerk, 1966. Foto: P. van de Meulenhof <RHCE>
Flexus AWC
Bouw Annawijk
Kasteelplein vanaf het noorden, 2020 <Flexus AWC>
juli 2021
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
1960
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
Flexus AWC
vel loopt met een bocht naar rechts. Midden op de foto het Kantongerecht. Daarvoor loopt de 1e Groenstraat <RHCE>
364
het stedenbouwkundig plan en had tevens de supervisie over de architectuur. Daarbij gold een ondergeschiktheid van de architectuur aan het stedenbouwkundig ontwerp, zodat er eenheid in verscheidenheid zou ontstaan.21 Op een deel van het terrein waar het fabriekscomplex van Diddens en Van Asten had gestaan werd in 2020 het Burgemeester Geukerspark geopend. Veel bedrijven en gebouwen in de kanaalzone zijn inmiddels verdwenen, maar een deel bleef bestaan. Sommige omdat ze nog in bedrijf zijn, zoals de gebouwen van De Vlisco en Nedschroef. Veder bleef een deel van de Cacaofabriek gespaard en werd in 2013 in gebruik genomen als cultureel centrum, ongeveer 80 jaar na de beëindiging van de cacaoproductie. Ook een van de oudste industriële gebouwen, het ‘aauw fabriekske’, is behouden gebleven.
cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond
Kasteeltuin met Kasteeltraverse, 2020 <Flexus AWC>
Piet Blom, eerste fase plan Stationskwartier, 1985 <HNI>
de Ameide wordt overkluisd
1975
3.4.1 Industriezonde Zuid-Willemsvaart en Hoogeind / Biografie
Flexus AWC
Kanaaldijk N.W. met de fabriek van J.A. Carp, 1914-1924 <RHCE>
Kasteel vanaf het zuiden, 2020 <Flexus AWC>
Oprichting Koninklijke Nederlandse Cacaofabriek
takte af van de Aa ter hoogte van het Hoogeind, nog restte van de wallen werd in 1798 met de grond ten zuiden buiten het centrum van Helmond. In het gelijk gemaakt. Er waren nog twee poorten over: de noorden van het stadscentrum sloot de Ameide weer Veepoort en de Hoogeindsepoort. Die werden uitaan op de Aa. De Ameide werd in de middeleeueindelijk in 1817 gesloopt. De gracht bleef nog tot wen gegraven of uitgediept en opgenomen in het in de twintigste eeuw bestaan. 35 systeem van stadsgrachten. In het huidige stratenpatroon is een deel van de omEr werden vier poorten gebouwd. Dit waren de walling en de locatie van de poorten nog zichtbaar. noordelijke Binderpoort aan het einde van de Markt De gracht volgde min of meer de huidige Noord N.W. met links de fabriek van Hendrik van Thiel (uit 1894) en rechts weverijen van Swinkels, 1900-1 bij de Watermolenwal en de Kanaaldijk Ameidewal; de westeKoninginnewal, Zuid Koninginnewal, Beugelsplein, Flexus AWC juli 2021 285 lijke Veepoort aan het einde van de Veestraat; de kasteelgracht, Zuid-Willemsvaart, Havenweg, Wazuidelijke Hoogeindsepoort aan het einde van de termolenwal en Ameidewal. De plek waar de wespositie. De invulling bestaat uit een mix van wonen, Kerkstraat; de oostelijke Meipoort op de plek waar telijke omwalling had gelegen verdween echter met kantoren en bedrijven, leisure en onderwijs.
ArchiHavenenen de Aa, gezien vanuit Veestraat tectenbureau Soeters1993. Van Eldonk Ponec Sint Annaplein, Appartementenblok rechtsontwierp nog voordat deze werd witgekeimd. Foto: J.J.F. de Waal De Smalle Centrale plantsoen westelijk appartementenblok van hetde Sint Annaplein, gezienrichting vanaf de Hoogeindsede Ameidestraat overgaat in de Molenstraat. Bij elk het graven van de Zuid-Willemsvaart voorgoed <RHCE> straat, 2020
Vlisco koopt gedeelte van Gemeente koopt het kasteel, een paar jaar later de kasteeltuin; bij dewerd uitgangspunten van Blom, publiek maar is veel lavan het spoor.bouw hefbrug Engelseweg de tuin ter dan zijn voorstel gebouwd en kreeg een heel andere vormgeving. In 1997 werd op het terrein van de ‘Oude Ambachtsschool’ gestart met de bouw
Aanleg spoorlijn Eindhoven-Venlo, opening station voor personenvervoer
3.3.2 Geplande woonwijken / Ruimtelijke beschrijving
Poort naar Kasteeltuin Ter hoogte van De Wiel staat de huidige Kasteelpoort, tegenwoordig in gebruik als restaurant. De poort en brug naar de kasteeltuin zijn niet oorspronPiet Blom, voorlopig ontwerp Stationskwartier, presentatietekening, 1985 <HNI> kelijk. De poort is begonnen als een schoolgebouw dat in 1923 op de begane grond doorbroken werd om met een brug over de Aa toegang te bieden tot het nieuwe stadspark rondom het kasteel.
Bouw NederlandsHervormde kerk
3.5.2 Naoorlogse wegstructuren en Stationskwartier / Ruimtelijke beschrijving
Oprichting Vlisco
3.1.2 Historische kern en voorstadsgebieden / Ruimtelijke beschrijving
Bouw Kantongerecht
1902
juli 2021
1950
1920
1895
3.5.2 Naoorlogse wegstructuren en Stationskwartier / Ruimtelijke beschrijving
ing,
1910
3.5.1 Naoorlogse wegstructuren en Stationskwartier / Biografie
WC
1906
3.4.1 Industriezonde Zuid-Willemsvaart en Hoogeind / Biografie
situatie nog voor, maar in al deze gevallen is het kasteel weliswaar terzijde van, maar toch nog diVlissingen kocht in 1910 een deel van de kasrect gekoppeld aan de historische kern. Helmond in van de familie Wesselman en realiseerde is hier een uitzondering op (zie hierna), als gevolg in aansluiting op het bestaande fabriekscomFlexus AWC van de aanleg van de Traverse. Ook de onmiddeleen groot betonnen fabrieksgebouw, waarmee lijke nabijheid van industriebebouwing en kasteelisco nu ook aan de Zuid-Willemsvaart kwam tuin is uniek. Door de uitbreidingen van de fabriegen. De garenververij van J.A. Carp, aan de ken van Vlisco is het kasteelpark ten zuiden van ijde van het kanaal, werd in 1917 uitgebreid het kasteel verdwenen. Aan de zuidzijde grenst de en eigen elektriciteitscentrale en een markant kasteeltuin nu direct aan een grootschalig bedrijfskantoorgebouw van vier verdiepingen naar volume (1952-1953) van Vlisco, al wordt dit deels erp van A.G. Beltman. Het bedrijf werd omgemaskeerd door hoge boomkruinen. Niet alleen in een NV en ging verder als garenfabriek. de zuidzijde van het terrein is op grove wijze ge06 kwam er een brug voor de tramweg tustrunceerd, ook aan de noordzijde is dat gebeurd, Helmond en Eindhoven. Deze brug diende zij het op geheel andere wijze. Hier landt de Kasvoor langzaam verkeer.
In 1915 werd net teel Traverse halverwege het park aan, wat leidt uiden van de Veestraatbrug een voetgantot een diffuse en onduidelijke begrenzing. De weg rug in gebruik genomen. De onderdoorKasteelplein die door het park loopt, leidt naar de Verdere invulling was 8,5 meter breed en 6 meter hoog, zoparkeerplaatsen onder en naast het viaduct. Een Het kantongerecht van architect W.C. Metzelaar, 1899 <RHCE> groot driehoekig plein verbindt het voorplein van elfs zeilschepen er onderdoor konden zonder Kasteel en Kasteeltuin na de verbouwing tot stadshuis en stadspark, 1934 <RHCE> van het Kasteel Helmond, jr. onb. <RHCE> 9 het kasteel, onder het viaduct door, met deKoetshuis Park- van het Kasteel, 1909 <RHCE> de mast geheel Flexus gestreken TochZuidzijde werden bij de verdere invulling van het Stanaar ontwerp van Gullikers Architecten en Magis & AWC moest worden. juli 2021 45 cultuurhistorische verkenning en waardenstelling weg. De verhoogde Traverse verhindertuitechter een f het begin van de twintigste eeuw kwamen tionskwartier sommige van de uitgangspunten van Helmond Partners. Het bestaat uit een hoge dunne schijf aan Kanaaldijk N.W. met het betonnen fabrieksgebouw 1911 van de firma P.F. van Vlissingen en Co (Vlisco), ca. overtuigende verbinding. Ook de aanlanding van 1925 <RHCE> wars over de kanaaldijk kraanbanen te staan. Blom gehandhaafd.
Dat gold bijvoorbeeld voor de Stationsstraat, een schuin instekend woongebouw deze verbinding op de Parkweg roept vragen op. portinstallaties die de per water aan- en afwoongebouw ‘Parc Bruxelles’ naar ontwerp van Inbo aan de Weg op den Heuvel en een smal hoog kanHet blijkt bijzonder moeilijk de barrièrewerking van erde goederen mechanisch tot in de fabrieken Architecten, waarvan in 1996 met de bouw werd toorgebouw tegenover het Stadskantoor. het viaduct teniet te doen. de schepen brachten. Nabij de Cacaofabriek gestart op de plek waar vroeger hotel Bruxelles Aan het Stationsplein verscheen verder, op de plek g een exemplaar behouden gebleven. had gestaan. Het heeft zowel aan het Stationsplein waar Blom zijn ‘potlood’ had gedacht, woongebouw Zuid-Willemsvaart overeenkomstig historisch1915 was er een langgerekt lint van industrieruimtelijke situatie als aan de Verlengde Stationsstraat een gebogen De Callenburght (oplevering 1992), naar ontwerp uwing aan weerszijden van de Zuid-WillemsIn het westen heeft de aanleg van de Zuid-Willemsvorm. Het bevat behalve appartementen, commervan Magis en Van den Berg Architecten. ontstaan met behalve textiel- en metaalindusvaart in die zin niet veel aan de ruimtelijke constelciële ruimten op de begane grond. De bebouwing In 2014 kwam het nieuwe stationsgebouw naar ontok andere bedrijven.
latie van het kasteel en kasteelterrein veranderd, die Blom voor ogen had was echter veel kleinschaliwerp van architect Paul van der Ree van Studio SK omdat de vaart op de locatie van de buitenste ger en meer divers van aard. gereed, waarbij de hele omgeving opnieuw werd stadsgracht werd geprojecteerd en er geen gebouHet complex ’t Cour komt misschien nog het dichtst ingericht, compleet met een brede onderdoorgang wen tussen park en water gebouwd zijn.
1866
3.1.2 Historische kern en voorstadsgebieden / Ruimtelijke beschrijving
Kanaal van de Zuid-Willemsvaart werd gegraven
1848
3.5.1 Naoorlogse wegstructuren en Stationskwartier / Biografie
3.1.1 Historische kern en voorstadsgebieden / Biografie
13
1826
iging n’ in LO.
juli 2021
Tussen 1855 en 1866 werd de spoorlijn Eindhoven-Venlo met bijbehorende infrastructurele werken aangelegd. In 1863 werd besloten dat ook Helmond een station zou krijgen. Dat kwam tussen de Heuvel en het Hoogeind te liggen en werd ontworpen door K.H. van Brederode. In 1866 werd de spoorlijn tussen Eindhoven en Venlo in gebruik genomen. In het laatste kwart van de negentiende eeuw en begin twintigste eeuw was er sprake van een geleidelijke verstedelijking en ontwikkelde het Stationskwartier zich als een gebied met een gemengd karakter. Er verschenen woningen, scholen, winkels, overheidsgebouwen, industrie-en ambachtsvestigingen, pensions en horecavestigingen. Nabij het station, dat aanvankelijk voornamelijk voor het vervoer van goederen werd gebruikt, verKerkstraat richting De Wiel als intacte structuur voor de aanleg van de Kasteel-Traverse, ca. 1910. Op de Kerkstraat na de aanleg van de Kasteel-Traverse, 1979. De structuur is doorbroken en de kerk is een Zuid-Willemsvaart met Veestraatbrug, na 1915 <RHCE> achtergrond fabrieksgebouw autonoom object geworden. Foto: P. van de Meulenhof <RHCE> schenen enkele bedrijven. Dat waren in een1867 het van Vlisco <RHCE> Zuid Koninginnewal richting het noorden, ca. 1900 <RHCE> Beugelsplein van textielbedrijf Terwindt, Arntz en Holtus, in 1869 Stationsplein met het oude stationsgebouw naar ontwerp van K.H.
van Brederode en zicht op de Binnen Parallelweg, ca. 1915. Foto: J.H.C. Hegeman <RHCE> het metaalbedrijf Royakkers & Everts (vanaf 1885 Everts & Van der Weyden) en in 1909 L. Bezemer en Kanaaldijk Z.O. met links de cacaofabriek op de hoek van de Buiten Parallelweg, 1895-1905 <RHCE> Kanaaldijk Z.O. met rechts de Strohulzenfabriek 82 cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond Zn. (houtwarenfabriek). De bedrijven kwamen te liggen op de binnenterreinen van de bouwblokken tussen Groenewoud, Weg op den Heuvel, Groenstraat en Binnen Parallelweg. Zo had het bedrijf van Everts & Van der Weyden een uitgang aan de Weg op J. Blaeu, kaart Hemond, 1649 <BHIC> den Heuvel en lagen aan de Binnen Parallelweg enkele bedrijfsgebouwen. Vlak langs de spoorlijn, tussen het station en de spoorwegovergang naar het De Omwalling van de stadspoorten lag een (dubbele) ophaalbrug Hoogeind, realiseerde Staatsspoorwegen loodsen over de stadsgracht. Dat was bij de Veepoort de die in gebruik werden genomen door Van Gend & De Veestraat, gezien vanuit de richting van de Markt in de richting Helmond had al voor 1360 een veste om het cenCoelkensbrugge, die in een akte uit 1399 werd geLoos. In 1911 werden het stationsgebouw en emvan de Kanaaldijk N.W., 1898-1903. Links en rechts de leuning 34 trum te beschermen.
Hoe die veste eruit zag is onnoemd.36 Verder waren het de Hoogeindse brug, de placement uitgebreid. van de brug over de Oude Aa. Foto: J.H. Smits <RHCE> bekend. Rond 1400 werd de veste van Helmond Binderse brug en de brug aan de Meipoort. Langs de Weg op den Heuvel Oversteekplaats en aan het Beu-ter hoogte van de Verlengde Tiendstraat, nu Tiendstraat/Smalstraat, 1979. voor fietsers Zuid Koninginnewal vanaf de hoek van de Kasteel-Traverse, 1966. Foto: P. van de Meulenhof <RHCE> Foto: P. van de Meulenhof <RHCE> gelsplein verscheen een aantal hotels, zoals Hotel uitgebreid. Die bestond toen uit muren en aarden Tot in de zestiende eeuw werd de omwalling waar AWC van Tilburg. juli 2021 382 cultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond Bruxelles, Hotel De la Station en Flexus Hotel wallen gecombineerd met een grachtenstelsel dat vanaf hetnodig hersteld, maar raak-rich Zuid Koninginnewal Beugelsplein, 2019 <Google Maps> in de zeventiende eeuw Beugelsplein In de jaren 1905-1906 werd er het nieuwe Kancultuurhistorische verkenning en waardenstelling Helmond verbonden was met de Aa en de Ameide. Deze te deze geleidelijk in verval. Aan het eind van de tongerecht gebouwd naar ontwerp van W.C. MetFlexus AWC juli 2021 71 achttiende eeuw was er weinig meer over. Wat er Weg op den Heuvel gezien vanuit de richting van het Stationsplein, ca. 1915.
De weg op den Heu-voorzagen de stadsgracht van water. De Ameide zelaar. 3.5.1 Naoorlogse wegstructuren en Stationskwartier / Biografie
Flexus AWC
3.5.1.3 Vernieuwing van het stationsgebied
bied n ges en uren. rden e javerts ruik, k de rd in e en was estig, gend
1817
WONEN EN LEVEN
39
Luchtfoto Stationskwartier, 1979. Foto: KLM Aerocarto <HNI>
WERKEN EN FUNCTIONEEL
Overkluizing van de Aa <RHCE>
3.1.1 Historische kern en voorstadsgebieden / Biografie
CONTEXT
stelp de van nder ter
2
lerlei ader van t geuvel, ging van ation de in
38
3.1.2 Historische kern en voorstadsgebieden / Ruimtelijke beschrijving
Helmond is ontstaan op een kruising van wegen. Van west naar oost zijn dat de Veestraat en de Ameidestraat en van noord naar zuid de Markt en de Kerkstraat. Deze wegen vormen de kern van het middeleeuwse Helmond. In 1376 verleende hertogin Johanna van Brabant de stad marktrechten, wat inhield dat er driemaal per jaar een jaarmarkt gehouden mocht worden en elke week een weekmarkt. De Markt was trechtervormig en op marktdagen stonden de meeste kramen op de kop van Aa en Ameide in de huidige stad Al de historische waterlopen met uitzondering van de Markt, die een enigszins vierkante vorm had. de Zuid-Willemsvaart zijn nu uit de historische binDeze ging over in een langgerekter en taps toelonenstad verdwenen, op een stuk Aa bij het Kasteel na. Helmond is een stad waar alleen het water van pend deel, de Bindersestraat (nu Markt genaamd). het negentiende-eeuwse kanaal nog een rol speelt. Oorspronkelijk werd slechts het gedeelte tot Het De loop van de stadsgrachten is op meerdere locaties nog te herkennen in het beloop van straten, hoeHool Markt genoemd. Vandaar in noordelijke richDe Heuvel wel de inrichting (Koninginnewallen, Beugelsplein), Helmond was een echte ting liep de Bindersestraat. Dit was de straat die de bebouwing of de vorm van de stedelijke ruimte er nietWeg meer op naarden verwijzen.