RN 019 Bijalge 2 Masterplan en Beeldkwaliteitsplan Brainport Smart District
Tekst van het document
BRAINPORT SMART DISTRICT MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN DECEMBER, 2021
INHOUDSOPGAVE
Inleiding Participatie proces Doel en leeswijzer Samenvatting Begripsbepaling HOOFDSTUK 01 - BESTAANDE SITUATIE P. 14 Bestaande situatie Ontwerp in context HOOFDSTUK 02 - AMBITIE EN OPGAVE P. 24 Ambitie en opgave Programma HOOFDSTUK 03 - CONCEPT EN ONTWERPPRINCIPES Concept Ontwerpprincipes Stedenbouwkundig masterplan
P. 32
HOOFDSTUK 04 - ORDES P. 50 1ste orde, De Ring 1ste orde, Entrees 1ste orde, Park 2de orde, Ribben en historische lijnen 2de orde, Groene zoom 3de orde, Bouwvelden 3de orde, Bedrijventerrein 3de orde, Productielandschap HOOFDSTUK 05 - BSD THEMA’S P.105 Bouwregels Elementen openbare ruimte Tijdelijke woningen Mobiliteit Verkeer en parkeren Duurzaamheid/circulariteit Natuurinclusief Afval Kunst Kabels en Leidingen Water Sociaal en inclusief HOOFDSTUK 06 - PROCES P.106 Ontwikkelstrategiet Procesbeschrijving van plan tot bouwen BIJLAGEN P.112 Plankaart Bestemmingsplan verbeelding
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 1
INLEIDING
Brainport Smart District (BSD) is een uniek, duurzaam woonconcept. Een concept dat experimenteren en ‘learning by doing’ omarmt. De samenleving met haar inwoners staat hierbij voorop. De toekomstige bewoners of belangstellenden worden namelijk vroegtijdig betrokken bij de planvorming. Nieuwe inzichten en technieken op het gebied van participatie, gezondheid, data, mobiliteit, energie en circulariteit worden ingezet om een duurzame, gezonde en aantrekkelijke samenleving (community) te creëren. BSD biedt als proeftuin een unieke kans voor verschillende innovatieve mogelijkheden. Brainport Smart District is geen vooraf bepaald concept dat eerst wordt ontworpen en daarna wordt gebouwd; het is een adaptieve stedelijke ambitie, waarbij ontwerp en constructie hand in hand gaan met stapsgewijze ontwikkeling. Alles begeleid door de gebruikers. In de komende 10 jaar zullen circa 2073 nieuwe huizen en maar liefst 8 hectare bedrijventerrein worden gebouwd op basis van de behoeften van mensen die in het gebied wonen en werken. De ambitie is om een duurzame, circulaire en sociaal samenhangende buurt te realiseren, die geniet van gezamenlijke voedselproductie, waterbeheer, energieopwekking, gezamenlijk digitaal gegevensbeheer en revolutionaire transportsystemen. Het kenmerkende karakter van de buurt is de toepassing van de nieuwste technologieën en kennis.
BSD wordt hiermee echt een ‘living lab’. Stichting BSD Gemeente Helmond, Brainport Development, Provincie Noord-Brabant, TU/e en Tilburg University hebben zich verenigd in een stichting om dit project waar te maken: Stichting BSD. De partijen werken samen in verschillende projecten en met verschillende partners. Gezamenlijk wisselen zij kennis uit en zoeken zij continu naar geavanceerde, innovatieve middelen om de hoge leefkwaliteit in BSD te waarborgen. BSD Quadruple Helix Deze viervoudige helix is een raamwerk van relaties tussen kennisinstellingen, bedrijven, overheden en inwoners, als motor voor kennisproductie en innovatie.
2|
Masterplan & Beeldkwaliteitsplan Brainport Smart District (BSD) Het Masterplan & Beeldkwaliteitsplan BSD is gebaseerd op het DNA van BSD, de best practice referenties uit het vakgebied én de wensen en behoeften van de gebruikers. Dit document is een combinatie van het masterplan en het beeldkwaliteitsplan. Het plan geeft een ruimtelijke vertaling van de vier perspectieven voor de innovatie-ambities binnen BSD. Zo vormt het de ruimtelijk vertaling van de identiteit van BSD: • Een stedelijk plan met een focus op innovatie (SLIM) • Een toekomstgerichte en natuurlijke architectuur (GROEN) • Een ruimte voor gemeenschapsvorming (SOCIAAL) • Direct verbonden met de bestaande en toekomstige unieke lokale elementen (LOKAAL) Dit plan is het ruimtelijke kader voor de realisatie van de wijk BSD. Hierbij focust het plan op de fysieke vertaling van de BSD-identiteit.
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 3
PARTICIPATIE PROCES
In mei en juni 2021 is er met verschillende partners en inwoners gesproken over de ontwikkeling van het Beeldkwaliteitsplan BSD. We spraken over verwachtingen omtrent de look & feel van de wijk. Moeten innovaties zichtbaar zijn in een slimme wijk, of juist niet? Hoe ga je om met bestaande elementen zoals bomen, water en oude boerderijen? Hoe kan een beeldkwaliteitsplan ontwikkelaars uitdagen en inspireren? Hoe zorgen we voor een samenhangend ontwerp waarin genoeg ruimte is voor innovatie en co-creatie processen? Met de feedback en de ideeën uit de verschillende dialoogsessies is het Beeldkwaliteitsplan BSD in nauwe samenwerking tussen UNStudio, gemeente Helmond en Stichting BSD verder uitgewerkt. Het BKP-participatieproces had de volgende doelen: • Informeren van stakeholders over de ontwerprichtlijnen in het Beeldkwaliteitsplan • Dialoog over de ontwerprichting in het algemeen en de structuur van het document • Stakeholders mee laten denken over de inhoud • Stakeholders mee laten denken over het gebruik van de ontwerprichtlijnen
Innovatief Beeldkwaliteitsplan BSD Een ‘innovatief’ Beeldkwaliteitsplan wordt door de IO Partners veelal geassocieerd met flexibiliteit, diversiteit en ruimte voor innovaties en ook in de gemeenteraad komt diversiteit en samenhang vaak naar voren. De Business Network Partners vinden dat een innovatief Beeldkwaliteitsplan rekening houdt met de toekomst en misschien wel kan meegroeien met de wijk en bewoners. Verbindend Beeldkwaliteitsplan BSD De gemeenteraad heeft veel ideeën om de ontwikkeling van BSD aan andere ontwikkelingen, evenementen en plekken te koppelen. Het doel? Toerisme trekken, informatie verschaffen en verbindingen tussen activiteiten creëren. Ontwerpprincipes De reacties van alle deelnemers zijn meegenomen in de uitwerking van het Masterplan & Beeldkwaliteitsplan. Met name de input voor de verschillende ontwerpprincipes waren heel waardevol en zijn verwerkt in de respectievelijke onderdelen. Wij danken alle deelnemers aan de verschillende sessies voor hun enthousiasme en inbreng.
In totaal zijn er 7 dialoogsessies gehouden waarbij 59 organisatie-vertegenwoordigers, programmamanagers, omwonenden en 23 leden van de gemeenteraad zijn ondervraagd en gehoord. De belangrijkste conclusies zijn hieronder weergegeven: Belang van een Beeldkwaliteitsplan BSD Alle IO Partners en Business Netwerk Partners hebben een soortgelijk beeld over wat een Beeldkwaliteitsplan BSD is. Deze richtlijnen in het plan moeten de kwaliteit van de wijk en daarmee ook de waarde van hun vastgoed waarborgen. Bij de Gebruikersraad komt naar boven dat de term ‘Beeldkwaliteitsplan’ wel een bepaalde ‘strikte’ associatie oproept. De pioniers associëren een Beeldkwaliteitsplan vooral met regels. Toch geven ze aan dat het ook rust geeft om de kaders te weten. Dezelfde kaders waar ook hun buren aan moeten voldoen. De gemeenteraad associeert een Beeldkwaliteitsplan met leefbaarheid, kwaliteit, groen, mooi, openbare ruimte en overzicht. De grote gemene deler? Het waarborgen van samenhang in de uitstraling. Tevens wordt in de raad besproken dat een Beeldkwaliteitsplan ook mag vastleggen dat er een bepaalde mate van ruimte mag zijn.
4|
Screenshot participatie sessie
Wordcloud betreft het BKP tijdens participatie sessie
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 5
DOEL EN LEESWIJZER
Dit Masterplan & Beeldkwaliteitsplan BSD vormt, samen met het Q-book en het bestemmingsplan, de basis en het toetsingskader voor het ontwerpen van de buitenruimte, het begeleiden van de bouwplannen van de bouwvelden in BSD en als toetsingskader voor de welstand.
Hoofdstuk 4 gaat in op de uitwerking van de verschillende planonderdelen. De uitwerking is geordend in 3 ordes. Orde 1: Ring, Entrees en Park zijn het belangrijkst. Orde 2 Ribben en historische lijnen en de Groene zoom. En de 3e orde Bouwvelden, bedrijventerrein en het productielandschap.
Het doel van bovengenoemde documenten is om voldoende mogelijkheden te creëren die passen binnen de ambitie en de beoogde ruimtelijke kwaliteit. Daarnaast stimuleren ze ruimte voor innovatie. Afhankelijk van de aard van het gebied wordt er meer of minder ontwerpvrijheid geboden.
Hoofdstuk 5 geeft een toelichting op de verschillende thema’s/aspecten van het masterplan. Van mobiliteit tot verkeer en parkeren en van duurzaamheid tot natuurinclusief en kunst. Ook de technische aspecten worden benoemd. Denk aan afval en water.
Voor alle regels geldt de Q-book richtlijn ‘Pas toe of leg uit’. Hiervan gelden de uitgangspunten van het Q-book en het Masterplan & Beeldkwaliteitsplan. Als initiatieven er voor kiezen af te wijken van de doelstellingen, geven zij uitleg over de reden voor deze afwijking. Er wordt dan beoordeeld of het past in de visie van BSD.
In hoofdstuk 6 staat de procesbeschrijving centraal. Hierin worden de vervolgstappen na het Masterplan behandeld, met aandacht voor de communicatie met belanghebbenden. Verder wordt het toetsingsproces van Q-team en welstand beschreven.
Toelichting op de hoofdstukken Elk hoofdstuk behandelt een apart onderdeel van de opgave voor BSD. Hoofdstuk 1 bestaat uit de analyse van de bestaande situatie. Het gaat hier om de ligging, de cultuurhistorische context en de relevante landschappelijke situatie. Hoofdstuk 2 bevat een beschrijving van de opgave en het bouwprogramma van BSD met ruimte voor woningen, bedrijven, werkplekken en maatschappelijke voorzieningen. Daarin vervult de plint op de begane grond van de bouwblokken een belangrijke rol. Hoofdstuk 3 beschrijft het concept en de ontwerpprincipes voor het stedenbouwkundige plan en de beeldkwaliteit. De 4 ontwerpprincipes Lokaal, Groen, Toekomstgericht en Sociaal en inclusief komen aan bod.
6|
SAMENVATTING
In onderstaande samenvatting beschrijven we kort maar krachtig de ambitie van BSD. Wat is de opgave en waar moet ruimtelijk aan worden voldaan? Het stedenbouwkundig concept en beeldkwaliteitsplan beschrijft de gedachte en de toekomstdroom van het hele gebied: waar gaan we voor? Ligging De strategische ligging van het gebied maakt BSD tot een aantrekkelijke woon- en werklocatie. Zo is de nieuwe wijk goed bereikbaar door de aanwezigheid van het station Brandevoort, de N270 en fietsroutes, die Helmond en Eindhoven met elkaar verbinden. Ook de natuurlijke uitstraling draagt bij aan die aantrekkelijkheid. BSD wordt gerealiseerd op een plek die bestaat uit een lappendeken van landschappelijke elementen en structuren. Het geeft het gebied een lommerrijke en op sommige plekken zelfs een ongerepte uitstraling. Ambitie BSD wordt een slimme woon-en werkwijk waar de omgeving is ontworpen in samenhang met nieuwe technologieën voor vervoer, gezondheid, energieopwekking en -opslag en circulair bouwen. De toekomstige bewoners spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van hun eigen leefomgeving. De wijk wordt beschouwd als een proeftuin voor de ontwikkeling en het testen van nieuwe producten, diensten en systemen. Kortom, een nieuwe, slimme wijk die onze planeet niet verder belast, vervuilt of uitput.
Een wijk die met technologie betekenis toevoegt aan het leven van iedereen die in de wijk woont, werkt of er vertoeft, ongeacht leeftijd, achtergrond, levensstijl of beperking. Op basis hiervan zijn acht programmalijnen van toepassing, zoals beschreven in het Q-book.: Circulair, participatie, sociaal en veilig, gezond, digitaal, mobiel, energie en water. Programma Het totale programma bestaat uit circa 2.073 woningen en 80.000 vierkante meter bruto vloeroppervlak (BVO) voor bedrijven. 40.000 m2 BVO van dat BVO is enkel bestemd voor bedrijvigheid. Ook is er ruimte voor gemeenschappelijke voorzieningen zoals een school en onder andere een gezondheidscentrum.
Tijdelijke woningen Op locaties waar in de toekomst permanente woningbouw mogelijk is, wordt voor een periode van 15 jaar 500 tijdelijke woningen gerealiseerd. Voor die tijdelijke woningen wordt zoveel als mogelijk aangesloten bij de uitgangspunten uit dit Stedenbouwkundig masterplan, maar gezien de tijdelijke aard en beperkte exploitatieduur, kan het noodzakelijk zijn om op onderdelen af te wijken (mits dit geen consequenties heeft voor het totale plan van BSD) zonder dat dit de architectonische en stedenbouwkundig opzet van het geheel BSD aantast. Concept en ontwerpprincipes Het concept is een ruimtelijke indeling die deels op een gridstructuur gebaseerd is en het landschappelijk patroon volgt. Het plan heeft een flexibel systeem van bouwvelden dat je kunt vergelijken met een mega stadsblok rond een centraal gedeeld stadspark. Alle gebieden buiten het stedelijke blok zijn toegewezen als productie landschap Beeldkwaliteit De look en feel van de inrichting van BSD wordt gestuurd middels een inspirerend en helder toetsingskader. Dit is gebaseerd op 4 ontwerpprincipes en hun uitwerking in de verschillende ruimtelijke identiteitsdragers. BSD streeft naar eenheid, niet naar eenvormigheid. BSD biedt maximale ontwerpvrijheid met behoud van samenhang tussen de verschillende bouwvelden en de omgeving. Regels Er gelden bepaalde bouwprincipes binnen BSD.
Zo wordt het gebied opgedeeld in twee zones. Dat gebeurt op basis van woondichtheid. Van een hoge dichtheid rondom het station naar een wat lagere dichtheid richting de westelijke rand van de wijk. Verder wordt er, afhankelijk van de aard van het gebied, meer of minder stedenbouwkundige vrijheid geboden. Dit om aan de ene kant de eenheid van het totale plan te waarborgen en aan de andere kant ruimte te bieden voor vrijheid. Om de optimale combinatie tot stand te brengen, wordt een trapsgewijs sturingsregime geïntroduceerd middels de indeling via de eerste, tweede en derde orde. Ontwikkelstrategie Om van BSD een succes te maken, is het belangrijk om toekomstige bewoners en belangstellenden al in een vroeg stadium te betrekken bij de plannen. Daardoor wordt het eigenaarschap van het gebied verhoogd. Participatie wordt gedurende de verschillende ontwikkeltrajecten op verschillende manieren vormgegeven. Zo hebben bewoners de mogelijkheid om hun eigen woonomgeving te ontwikkelen, in samenspraak met overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen (quadruple helix).
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 7
BEGRIPSBEPALING
A
Adres: De oriëntatie van de voorzijde van een gebouw, inclusief de locatie van de voordeur. Architectonische eenheid: Gebouwen die samen een architectonische samenhang/beeld vormen. Architectonische articulatie: De uiting en expressie van de architectonische vorm middels bouwelementen. De ruimtelijke elementen van de massa en de gevel geven het gebouw een duidelijk gedefinieerd uiterlijk.
B
Beeldkwaliteitsplan: Een document waarin wordt beschreven hoe het uiterlijk van een gebouw en de omgeving eruit komen te zien. Denk aan materiaalgebruik en kleurgebruik. Boomassortiment eerste, tweede en derde orde/grootte: De boomsoorten ingedeeld in grootte of orde: Bomen eerste grootte A: hoger dan 20 meter. Bomen eerste grootte B: hoger dan 12 meter Bomen tweede grootte: 6 tot 12 meter Bomen derde grootte: kleiner dan 6 meter Bouwblok: Gebouwen die samen één blok vormen. Het bouwblok bestaat uit verschillende bouwvolumes die samen een architectonisch eenheid vormen. Bouwveld: Een veld dat geschikt of bestemd is om bebouwd te worden. Bouwvolume: Gebouw met een bepaalde massa/volume. Bouwenvelop: Set regels en uitgangspunten vanuit de gemeente dat dient als kader voor het maken van een bouwplan.
C
Collectief: Gemeenschappelijk, niet openbaar maar ook niet privaat. Composities van gebouwmassa’s: Ordening van bouwdelen en gebouwmassa’s tot een samenhangend geheel. Doorwaadbaar: De kwaliteit van de stadsplattegrond waardoor voetgangers zich op een logische en gemakkelijke manier door een gebied kunnen bewegen.
8|
D
Drinkwater: Water dat geschikt is om te drinken en geleverd wordt door Brabant Water. Dit water wordt uit de bodem onttrokken en via een zuivering geschikt gemaakt voor consumptie.
F
FSI: Floor Space Index: geeft de mate van intensief ruimtegebruik aan. De FSI laat de verhouding zien tussen het bebouwde bruto vloeroppervlak en de oppervlakte van het terrein. Een FSI van 1,0 betekent dus dat er op één hectare grond (100x100 m) 10.000 m2 bebouwd oppervlak is in één laag.
G
Gebouw: Bouwwerk met een architectonisch uiterlijk. Genius Loci: Betekent letterlijk ´de geest van een plaats’ en omvat de waarde, het karakter en de gebruiksmogelijkheden van een plek. Grijs afvalwater: Water dat na gebruik licht vervuild is. Denk bijvoorbeeld aan douche- of waswater dat na lokale zuivering hergebruikt kan worden als spoelwater of aanvulling voor het grondwater. Groene zoom (zone): Het gebied tussen de bouwvelden en het productielandschap. Hier bevinden zich voorzieningen die direct aansluiten op de woongebieden. Grondwater: Water dat via sloten, meren en rivieren in de bodem is gezakt. Meestal is dit water afkomstig van neerslag. Nadat het op de oppervlakte is beland, infiltreert het direct of indirect.
H
Helofytenfilter: Ook wel moerasfilter genoemd. Een filter dat met behulp van planten (Helofyten) water zuivert. Hergebruikt water: Water dat opnieuw gebruikt wordt. Denk aan hemelwater en gezuiverd grijs water. Hittestress: De verharde gebieden in steden tijdens warme zomerse dagen worden wezenlijk warmer in vergelijking met het landelijke gebied. Dit fenomeen noemt men een ‘Urban Heat Island Effect” of Hittestress. Hittestress kan leiden tot zowel fysieke als geestelijke gezondheidsproblemen.
P
Participatie: Het betrekken van diverse stakeholders bij besluitvorming. In de ruimtelijke ordening de opvolger voor het begrip inspraak. Plint: Een duidelijk te onderscheiden onderste horizontale laag van een gebouw, bijvoorbeeld een plint met winkels. Deze laag vormt de belangrijkste begrenzing van de straat.
Q
(Parkeer) Hub’s: Een plek waar bewoners en bezoekers van de woningen en bedrijven in BSD hun auto parkeren. Op de hubs zijn verschillende vormen van deelmobiliteit en stallingsmogelijkheden beschikbaar.
Quadruple helix: Een raamwerk van relaties tussen kennisinstellingen, bedrijven, overheden en inwoners. Dient als motor voor kennisproductie en innovatie. Concreet: via participatie hebben bewoners de mogelijkheid om hun eigen woonomgeving te ontwikkelen, in samenspraak met overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen.
L
R
Leemlaag: Grond bestaande uit kalkaarde vermengd met klei.
M
Maatschappelijke voorzieningen: Mogelijkheden voor zorg, onderwijs, sport, kunst en cultuur en buurtvoorzieningen. Zij vormen vaak het sociale hart van de buurt.
Rioolwater: Het water dat na gebruik dermate is vervuild dat het een risico vormt voor de gezondheid of het milieu. Dit water wordt via de riolering afgevoerd en gezuiverd in de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI).
S
Stedenbouwkundige korrel: Schaal van de parcellering (indeling in percelen) en bebouwing.
N
Natuurlijk water: Water van goede kwaliteit. Voorbeelden van natuurlijk water zijn: hemelwater, grondwater en oppervlaktewater (vennen, vijvers, etc.)
O
Open ruimte: De onbebouwde ruimte tussen gebouwen. Dit kan privaat, collectief of publiek eigendom zijn. Openbare ruimte/Publieke ruimte: De ruimte of plaats die voor iedereen toegankelijk is. Het is een fysieke ruimte waar een groot deel van het publieke leven zich afspeelt.
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 9
10 |
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 11
HOOFDSTUK 01 BESTAANDE SITUATIE Dit hoofdstuk beschrijft de bestaande situatie van het plangebied. De kenmerken, ligging, cultuurhistorische context, landschappelijke elementen en de te behouden infrastructuur komen aan bod.
12 |
“Lokale elementen kunnen inspireren. Niet losstaande elementen worden of bestaande elementen als museumstuk gaan behandelen, maar juist interactie zoeken tussen oud en nieuw.” Verslag digitale sessie Pioniers, 1 juni
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 13
BESTAANDE SITUATIE
Kenmerken en ligging BSD is door haar strategische ligging in de Brainportregio een aantrekkelijke woon- en werklocatie. De ligging aan de uitvalsweg N270, Eindhoven en Helmond Centrum op steenworp afstand én de aanwezigheid van een NS-station, maken dat BSD makkelijk bereikbaar is via weg, spoor en op de fiets. Het gebied ligt tegen de groene corridor tussen Helmond/Mierlo en Nuenen/Geldrop en bestaat uit grote en kleinere boscomplexen. Het verbindt de Stiphoutse bossen met de Strabrechtse Heide. De bossen worden er afgewisseld door kleine en grootschalige agrarische gebieden, die vaak gekoppeld zijn aan oude buurtschappen. Onderdeel van Brandevoort BSD is onderdeel van de wijk Brandevoort en sluit aan op bouwplan de Veste en Liverdonk. De Veste, Liverdonk en BSD worden gescheiden door een spoorlijn. Het station vormt een verbindende factor tussen de woonwijken. Net als de verschillende onderdoorgangen (tunnels). Ondanks die verbinding zijn er architectonisch gezien de nodige verschillen. De Veste is geïnspireerd op een fictief vestingstadje terwijl BSD direct reageert op bestaande patronen in het huidige landschap (kavelgrenzen en weggetjes).
Verspreid over het plangebied zijn tientallen historische langgevel boerderijen gesitueerd. Deze bouwwerken dateren van de periode tussen de 19e eeuw en eerste helft van de 20e eeuw. Daarnaast is vanaf 2014 is het Carolus Borromeus College gevestigd in het plangebied. Brainport Eindhoven Brainport Smart District ligt in één van de slimste regio’s ter wereld. Als living lab zal de wijk onderdeel uit maken van Brainport Eindhoven met haar kennisgerelateerde campussen, zoals De High Tech Campus, het TU/e Science Park, Strijp-S, Food Tech Campus Helmond en de Automotive Campus in Helmond. Daarnaast bevat de regio meerdere hightech multinationals zoals: ASML, VDL, Philips, DAF en NXP.
70
N-2
NEE
RVO
ORT
SE
BSD DRE
EF N
TIO
STA
LANDGOED GULBERGEN
BRANDEVOORT DE VESTE
BRANDEVOORT LIVERDONK
Plangrens BSD
14 |
Helmond Centrum en Eindhoven op steenworp afstand Het centrum van Helmond ligt op 4 kilometer afstand en is goed bereikbaar per trein, auto of via de snelfietsweg. Helmond biedt een verscheidenheid aan culturele instellingen waaronder, Kasteel Helmond, Kunsthal Helmond, de Cacaofabriek en het recent heropende Speelhuis in de voormalige Onze-Lieve-Vrouwekerk. Het centrum van Eindhoven ligt op 12 km afstand en is eveneens goed bereikbaar per trein, auto of via de snelfietsweg. In Eindhoven zijn grootstedelijke voorzieningen te vinden en evenementen met internationale allure, zoals de Dutch Design Week en GLOW. Naast uitstekende openbaarvervoersverbindingen met het achterland beschikt de stad over een eigen luchthaven. Eindhoven Airport ligt op 20 kilometer afstand van het Brainport Smart District en is goed bereikbaar met de auto en het openbaar vervoer.
Ten zuidwesten ligt het Landgoed Gulbergen. Op de 40 meter hoge heuvel is onder meer een mountainbikeparcours en een golf- en evenementencentrum aangelegd. Daarnaast is Dierenrijk Europa op het landgoed gevestigd. Gulbergen wordt aan de zuidzijde begrensd door de groen-blauwe corridor rond het Eindhovens Kanaal. Ten zuidoosten van Eindhoven ligt het dal van de Kleine Dommel, op ongeveer 5 km afstand van het Brainport Smart District. In dit dal ligt een keten van belangrijke natuurgebieden die wordt gekenmerkt door uitgestrekte elzenbroekbossen en verruigde rietveldjes. Ten zuiden van het Brainport Smart District ligt de Strabrechtse Heide, een uitgestrekt heidelandschap met zandverstuivingen, bossen en vennen. De Strabrechtse Heide vormt samen met het dal van de kleine Dommel onderdeel van het Natura 2000 gebied.
Groene landelijke omgeving Brainport Smart District is bovendien gelegen in een groene landelijke omgeving. De locatie biedt diverse recreatiemogelijkheden op wandel- en fietsafstand. Direct ten noorden van het Brainport Smart District liggen de Stiphoutse bossen. Dit gebied is gemakkelijk te voet of per fiets bereikbaar door het oversteken van de N270, ter hoogte van de Berenbroek.
De meest uitgestrekte natuurgebieden in de regio zijn te vinden in het Groene Woud, het gebied dat is ingesloten tussen de steden Eindhoven, Tilburg en ’s-Hertogenbosch. Naast bossen, heide en vennen bevat het gebied een grote verscheidenheid aan kleinschalig cultuurland met rijen populieren, coulisselandschap, houtwallen en perceelscheidingen. De dichtstbijzijnde toegang bevindt zich op ongeveer 20 kilometer van het Brainport Smart District en is eenvoudig te bereiken op de fiets of met de auto.
N270
De Veste
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 15
ONTWERP IN CONTEXT
Kasteel Helmond
Helmond Automotive Campus
Brandevoort marktplein
Speelhuis Theater
Kubuswoningen
Stabrechtse Heide
Kempen, Brabant
Brainport Smart District
16 |
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 17
Cultuurhistorische context Brandevoort was oorspronkelijk een agrarisch gebied dat behoorde tot de gemeente Mierlo. Tijdens opgravingen zijn resten van een Romeinse nederzetting gevonden. In 1995 is het gebied opgegaan in de gemeente Helmond. Stedenbouwkundige Rob Krier heeft het masterplan ontworpen voor een stadsuitbreiding op deze locatie. Het meest iconische deel van dit masterplan is de Veste, die oogt als klassieke vesting met herenhuizen aan grachten. Het masterplan werd met succes ontvangen. Rondom de Veste zijn verschillende deelgebieden ontwikkeld, die in de volksmond ‘de buitens’ worden genoemd. Aan de noordzijde van het spoor zouden oorspronkelijk nog drie deelgebieden ontwikkeld worden: de Marke als noordelijk deel van de Veste, Kranenbroek en het Businesspark. Daarvoor in de plaats is ontwikkelgebied Brainport Smart District (BSD) gekomen: een proeftuin voor de maatschappij van de toekomst.
Het landschap in BSD en haar omgeving is zeer gevarieerd. Zo vind je er landbouwgebieden met bossen, heide, dorpen en waterrijke zones, die samen een rijk samengesteld (essen) landschap vormen. Daarnaast is er een diversiteit aan natuurgebieden, productiegronden en buurtschappen (een verzameling van meerdere boerderijen met opstallen). Tussen deze landschappen is een duidelijke relatie zichtbaar. Het vormt een lappendeken die als basis dient voor de invulling van het nieuwe landschap. Met andere woorden: de huidige situatie vormt de basis voor nieuwe buurtschappen en de te ontwikkelen bouwvelden. Hierbij worden de mens, bewoner en bezoeker en het bestaande landschap centraal gesteld. Bij de inpassingen worden de verschillende gebiedseigen elementen gebruikt om direct een passende invulling te geven aan BSD als totaal. Dit geeft zichtbaarheid aan de identiteit van dit landschap en de identiteit van BSD.
Landschappelijke situatie De bodem van het landschap bestaat voornamelijk uit zandgronden. Door leemlagen in de ondergrond en door andere verstoringen, zijn in lagere delen van het landschap vennen ontstaan in natte heidegebieden. De delen ten noorden van de N270 zijn, tussen Nuenen en Stiphout, uitgegroeid tot een bosgebied. Een kenmerkende weg die door BSD loopt is De Diepenbroek. Uit deze weg is de geschiedenis van het gebied te herleiden. Andere belangrijke routes in BSD zijn onder meer Kranenbroek, Berenbroek en de Nuenensedijk. De laatste lettergrepen ‘broek’ en ‘dijk’ geven aan dat dit gebied van oorsprong nat is of is geweest. In het landschap zijn deze hoger gelegen wegen nog zichtbaar en beleefbaar. Opvallend zijn de verhoogde akkers, oftewel essen. Deze zijn te vinden in de omgeving van het huidige Diepenbroek bij het spoor, in de percelen ten noorden van de school (Carolus), ten westen van Kranenbroek en ten zuiden van de Medevoort.
Westelijke gedeelte
Bestaand landschap
Bestaand landschap
18 |
Diepenbroek
Station Brandevoort
Bestaande vijver
Diepenbroek / Kranenbroek
Diepenbroek (straat)
Bestaande poel
Neervoortse dreef
Medevoort
Moerasbos
Voormalig zanddepot
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 19
Bestaande infrastructuur BSD wordt begrensd door de N270 in het noorden, de Brandevoortse Dreef aan de oostzijde, de spoorlijn aan de zuidkant en de Mierlosedijk/Vaarleseweg aan de westzijde. Er worden maatregelen genomen om de verkeershinder vanuit de noord- en zuidzijde te beperken. Daarnaast lopen verschillende ontsluitingswegen door het gebied: de Neervoortse Dreef, de Voort en een gedeelte van de Medevoort. De historische lijnen als Kranenbroek, Diepenbroek en Diepenbroeksingel functioneren straks als langzaam-verkeerroute in BSD.
LEGENDA Auto Fietspad Fietsstraat Fietsen op straat Trein
Bestaande infrastructuur
20 |
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 21
HOOFDSTUK 02 AMBITIE EN OPGAVE Dit hoofdstuk beschrijft de BSD het te realiseren bouwprogramma in BSD. Daarnaast worden de beoogde ambities voor BSD verder uitgediept.
22 |
“Voeg iets aan het ontwerp dat nog niet in Helmond is.” Verslag digitale sessie gemeenteraad Helmond, 3 juni
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 23
AMBITIE EN OPGAVE Brainport Smart District moet een innovatieve, inclusieve leefomgeving worden waar aandacht is voor mens en milieu. In de wijk zijn gemeenschap, duurzaamheid, het sluiten van kringlopen, natuur én klimaatadaptie belangrijke elementen. Daarnaast moet de wijk toegankelijk en betaalbaar zijn voor iedereen. Om bovenstaande ambities waar te maken, zijn acht programmalijnen ontwikkeld. Deze staan omschreven in het Q-book: • Circulaire wijk • Participatie • Mobiele wijk • Digitale wijk • Sociaal en veilige wijk • Gezonde wijk • Wijk met energie • Wijk met water Opgave van BSD De wijk BSD is een nationale proeftuin voor innovatie in bouwen en wonen. Hier wordt de slimste woon- en werkwijk van de regio (en zelfs de wereld) ontwikkeld. Helmond en daarmee ook Brainport worden hierdoor op de kaart gezet. Integraliteit en bewonersparticipatie De toekomstige bewoners van BSD spelen een centrale rol bij de ontwikkeling van hun eigen leefomgeving. Vanuit concrete behoeften worden de nieuwste inzichten en technieken op het gebied van participatie, gezondheid, data, mobiliteit, energie én circulariteit ingezet. Het doel is om zo te komen tot een duurzame, mooie én prettige woonomgeving. In BSD worden in totaal 2.073 woningen gebouwd, hierbij is ruimte voor 500 semipermanente woningen (tijdelijke woningen, voor een periode van 15 jaar).
Integraliteit en bewonersparticipatie vormen het fundament van BSD. De wijk onderscheidt zich als innovatieproeftuin. Het is niet alleen een omgeving waar bouwers en onderzoekers innovaties testen, maar ook een échte woonwijk. Een woonwijk met bewoners die échte oplossingen willen, zodat zij de kwaliteit van wonen en leven kunnen verbeteren.
24 |
Programma lijnen Q-book
Vier perspectieven BSD wordt dus samen met de bewoners gerealiseerd, met als doel het bouwen van een gemeenschap. Hiermee wordt een beweging in gang gezet. Dat gebeurt langs vier perspectieven: Lokaal, Slim, Groen, sociaal. Identiteit (lokaal) Bij het zoeken naar de identiteit van BSD vormen de historische lijnen en cultuurhistorische elementen het vertrekpunt en de basis. Deze worden gecombineerd met de eigen invulling van de toekomstige bewoners en gebruikers van BSD. Dit plan faciliteert en stimuleert het definiëren van deze identiteit. Slim (smart/innovatie) In BSD wordt gebruik gemaakt van een nieuw innovatiemechanisme. Technische, sociale en procesmatige vernieuwing staan centraal. Met deze nieuwe manier van bouwen stuwen we het innovatievermogen van deelnemers, maar ook van regio’s die voor vergelijkbare uitdagingen staan. We leveren hiermee een bijdrage aan het toekomstig verdienmodel van Nederland.
Groen (toekomstgericht) BSD werkt vraaggestuurd aan uitdagingen van de maatschappij. Het creëren van een unieke kans om tot structurele oplossingen te komen is het doel. Onze wereld wordt steeds digitaler, sneller en meer verbonden. We worden steeds slimmer en kunnen steeds meer. Deze snelle veranderingen stellen de maatschappij tegelijkertijd voor grote sociaal-maatschappelijke opgaven. Dat vraagt om een systeemverandering. BSD biedt ons de kans om het systeem integraal aan te pakken. We leveren resultaat op transitie van deze tijd. Deze forse maatschappelijke opgave kan alleen gerealiseerd worden door duurzaam leven betaalbaar en comfortabel te maken. Met andere woorden: we passen niet de omgeving aan de wijk aan, maar we passen de wijk aan de omgeving, onze natuur en ons water aan. Altijd met oog voor de belevingswaarde. Sociaal (gemeenschap) Het geluk van de bewoner en daarmee het geluk van de maatschappij staat in BSD centraal. De perfecte combinatie in de wijk: slim, betaalbaar, groen en comfortabel. BSD moet een prettige woonomgeving zijn, die leidt tot brede welvaart en een gelukkige samenleving.
Vier perspectieven: Lokaal + slim + groen + sociaal
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 25
PROGRAMMA Wonen Volgens demografische gegevens is er in Zuidoost-Brabant sprake van een bevolkingsgroei die tot minimaal 2040 aanhoudt. Daarnaast worden huishoudens kleiner. Het gevolg? Een groot tekort aan woningen. Voor Helmond geldt dat woningzoekenden met name behoefte hebben aan een stedelijk en groen woonmilieu buiten het centrum van de stad. BSD wordt ingericht en geschikt gemaakt voor iedereen die er wil wonen. Voor iedereen is er ruimte om een woning te vinden of te ontwikkelen. Zowel in het sociale huur- en koopsegment, als in de duurdere vrije sector. BSD als antwoord
Met BSD wordt een antwoord gegeven op bovenstaande uitdagingen. In de nieuwbouwwijk worden 2.073 woningen gebouwd, waarvan 500 tijdelijke woningen die later vervangen worden door permanente. Door daarnaast te voldoen aan de wens om een substantieel deel van de nieuw te bouwen woningen voor de sociale woningbouw vrij te laten, wordt BSD toegankelijk en betaalbaar voor iedereen. Collectieve voorzieningen In de wijk zijn verschillende collectieve voorzieningen te vinden. Dit zijn ruimtes die alle bewoners van een bouwveld kunnen gebruiken. Denk aan een logeerkamer, kantoorruimte, kookruimte of speelruimte. De voorzieningen zijn particulier en worden niet dagelijks gebruikt. Door een collectieve oplossing te vinden voor maatschappelijk kwesties, hoeft niet elke woning uitgerust worden met deze voorzieningen. Daarnaast zorgen collectieve voorzieningen ervoor dat het gemeenschappelijke gevoel van de wijk wordt verbeterd.
Het programma op basis van de grondexplotatie (GREX), woningaantallen zijn indicatief
26 |
Bouwveld
Oppervlak
Woningen
Bvo Werk
1
7029
51
697
2
12542
53
1244
3
7720
36
766
4
10838
92
1075
5
461
6
5843
62
579
7
8902
92
8
6801
9
7744
10
Maatschappelijke Voorziening
Bouwveld
Oppervlak
Woningen
Bvo Werk
26
7913
52
785
27
4920
38
854
28
8259
36
819
29
5424
30
538
30
8614
38
854
31
6560
29
905
883
32
5093
13
505
70
674
35
7701
21
764
42
768
36
8616
30
854
5632
36
559
37
7919
28
785
11
5894
51
585
38
8386
31
832
12
13621
131
1351
39
9124
30
905
13
6480
45
643
40
8311
25
923
14
3890
11
386
41
7519
15
746
15
4792
29
475
42
5502
12
546
16
3103
15
299
43
9247
26
917
17
3754
24
372
44
12424
34
1232
18
5274
37
523
45
10817
35
1073
19
4488
28
445
46
7399
20
5424
30
538
47
7523
33
746
21
2854
21
283
49
9006
39
893
22
2862
15
284
50
10903
32
1081
23
6962
25
601
51
11179
43
1109
24
4200
34
417
52
10588
63
1050
25
2954
21
293
53
9851
54
19166
55
19263
77
1910
56
12564
39
1246
57
26185
120
2597
3000
Maatschappelijke Voorziening
4000
3000
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 27
Werken In het Masterplan is ook ruimte voor bedrijven tot maximaal 80.000 vierkante meter bruto vloeroppervlak. Deze ruimte is verdeeld in 40.000 vierkante meter BVO voor een separaat bedrijventerrein en 40.000 vierkante meter BVO voor de combinatie wonen/werken. Het economisch landschap van BSD onderscheidt twee typen werkmilieus, op het bedrijventerrein en in het woongebied. Door de nadruk te leggen op kennisontwikkeling, kennisdeling en interacties tussen klanten, wordt de interactie tussen mensen, bedrijven en ketens steeds belangrijker. De ontwikkelingen leiden onder meer tot clustering van economische activiteiten en daarmee tot een verschuiving in de vraag naar uiteenlopende typen werkmilieus, zowel formeel als informeel. De meerwaarde zit in voorzieningen voor ontmoetingen en uitwisseling van personen, goederen, kapitaal en informatie. Deze kunnen overal aanwezig zijn. Functiemenging - zoals thuiswerken - op bouwveldniveau is uiteraard interessant en relevant als het waarde toevoegt voor de inwoners van BSD en de voorzieningen.
Er zijn vier specifieke eisen gesteld aan het profiel van het ondernemerschap: • Innovatief profiel: bedrijvigheid staat centraal en innovatie is vanzelfsprekend • Bedrijvigheid als onderdeel van functiemenging: de onderneming heeft een meerwaarde op bouwveldniveau • Een mx van verschillende functies is het uitgangspunt • Het indiceren van een milieucategorie voor de bedrijvigheid is hier vrijgelaten. De regels in het bestemmingsplan in verband met hinder, veiligheid en risico’s worden nader uitgewerkt. Met bovenstaande uitgangspunten is het aantrekkelijk voor (innovatieve)bedrijven om zich hier te vestigen.
28 |
Retail Door de economische kracht van Helmond, met de slimme maakindustrie als economisch speerpunt en de hiervoor genoemde marktontwikkelingen, zijn onderstaande drie doelgroepen en marktsegmenten interessant voor BSD. 1. Slimme maakindustrie (Smart Industry) 2. Verduurzaming en circulaire economie 3. Het brede segment van de ZZP’ers. Detailhandel wordt alleen als nevenactiviteit toegestaan met de verkoop van zelfgeproduceerde producten en aanverwante producten bij de woningen en boerderij in het park. Tijdelijke woningen De woningnood is groot. Ook hierin wil BSD iets betekenen. Maximaal 500 tijdelijke woningen worden gerealiseerd, vooruitlopend op de definitieve ontwikkeling. Het doel is om vooral relatief snel woningen realiseren. De tijdelijke woningen zijn bestemd voor zowel koop als (sociale) huur. Hiervoor worden in dit plan ruimtelijk voorwaarden opgenomen waar deze woningen aan moeten voldoen. Daarnaast is het van belang om aan te geven dat het uiterlijk en de dichtheid van de woningen niet anders zal zijn dan de overige woningen. De tijdelijke woningen blijven voor een termijn van maximaal 15 jaar staan, daarna komt het bouwveld beschikbaar voor nieuwe ontwikkelingen. Tijdelijke woningen worden vooral gebouwd op locaties waar op korte termijn nog geen definitieve bebouwing voorzien wordt of op plekken die nu nog niet geschikt zijn voor definitieve bouw.
Vandaar het tijdelijke karakter.
Maatschappelijke voorzieningen Basisonderwijs • De prognose leerlingenaantallen, afgeleid van de provinciale bevolkingsprognose 2020, biedt ruimte voor een vierde basisschool in Brandevoort. De basisschool wordt in Brainport Smart District gerealiseerd. Onderwijs in BSD is een bepalende factor voor de educatie van toekomstbewuste kinderen, leerlingen en gezinnen die bouwen aan de maatschappij van morgen. Gezondheidshub • In BSD wordt een gezondheidshub gerealiseerd wat een toonbeeld is voor gezond leven en moderne zorg. Naast eerstelijnsfuncties als huisartsenzorg en paramedische functies, en verbinding met het sociaal domein, kan ook gedacht worden aan het verlenen van gezondheids- en vitaliteitsdiensten voor zelfmanagement en diagnostiek, voeding, beweging, educatie, ontmoeting voor wijkactiviteiten. De gezondheidshub wordt bij voorkeur in nabijheid van het station gerealiseerd zodat het verzorgingsgebied heel Brandevoort bestrijkt. Sport • In Brandevoort zijn er voldoende sportvoorzieningen beschikbaar. Deze hebben BSD ook als verzorgingsgebied.
Referentiebeeld stedelijke uitstraling park
Referentiebeeld gemeenschappelijke tuinen
Horeca • Horeca is mogelijk rondom het station en kleinschalig in het park. Als nevenactiviteit is het ook mogelijk bij de woningen.
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 29
HOOFDSTUK 03 CONCEPT EN ONTWERPPRINCIPES Dit hoofdstuk betreft het concept van het Masterplan & Beeldkwaliteitsplan BSD, dat de ruimtelijke indeling en uitstraling beschrijft. Daarnaast worden de belangrijkste ontwerpprincipes voor beeldkwaliteit, stedenbouw en openbare ruimte beschreven.
30 |
“Mensen moeten zich er thuis kunnen voelen (sense of belonging). Ruimtelijke samenhang kan daar aan bijdragen en community versterken.” Verslag digitale sessie Innovatie partners, 2 & 3 juni
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 31
Concept Het concept is een ruimtelijke indeling die deels op een gridstructuur gebaseerd is en het landschappelijk patroon volgt. Het plan heeft een flexibel systeem van bouwvelden dat je kunt vergelijken met een mega stadsblok rond een centraal gedeeld stadspark. Alle gebieden buiten het stedelijke blok zijn toegewezen als productie landschap. Samen delen, samen wonen Samen delen, samen wonen. Dát is een belangrijke hoeksteen voor de ontwikkeling van BSD. Het thema komt terug in verschillende deelaspecten van het plan. BSD is een onderdeel van Brandevoort en dus van Helmond. Het is een van de uitleggebieden, gesitueerd aan de rand van de stad. De bedoeling is om iets aanvullends op Brandevoort te realiseren. Een living lab waar thema’s als innovatie, sociaal/ gemeenschap, proeftuin en duurzaamheid hoog in het vaandel staan. Zonering in dichtheden De wijk BSD is een goede locatie voor verstedelijking. Dit komt, zoals eerder vermeld, door de strategische ligging, de korte afstand van en naar het centrum, de aanwezigheid van een NS-station en de omvang van het gebied. Stedelijke verdichting vraagt om differentiatie in woningcategorieën. Hiervoor wordt een indeling gemaakt in dichtheden. De bouwvelden met een hoge dichtheid komen aan de oostzijde, beginnend bij het station. Verder in westelijke richting, wordt de dichtheid lager.
Deze indeling is ook aan de bouwrealisatiefase gekoppeld. Bouwvelden met een gemiddelde dichtheid vormen een tussenzone tussen de bouwvelden met een hoge en lage dichtheid. Hierdoor ontstaat er een mix van verschillende woningcategorieën. De bestaande (voormalige) boerderijen en agrarische bedrijfswoningen worden zorgvuldig ingepast in het plan. Dit betekent dat er een passende aansluiting van bestaande bebouwing met nieuwe bestemmingen wordt gezocht.
32 |
Een regel die geldt voor alle bouwvelden is dat van het bouwveld 10% terug gaat naar de gemeente en ingericht wordt als openbare ruimte. Deze ligt altijd aan de ring of de ribben. De overige ruimte is bebouwing en de collectieve ruimte, verdeelt in gemeenschappelijke ruimte en privéruimte. De locatie van de 10% volgt in de bouwenveloppen van de bouwvelden. De ontsluiting voor nooddiensten naar de bouwvelden vindt plaats via de ribben. De bedoeling is dat de ruimtelijke invulling binnen de bouwvelden zoveel mogelijk aan de toekomstige bewoners worden overgelaten. Deze invulling wordt opgesteld in afstemming met de gemeente en de stichting BSD. Op deze manier komt er een gevoel van eigenaarschap bij de bewoners en wordt de betrokkenheid bij het gebied gestimuleerd. Daarnaast creëert deze methodiek synergie en bevordert het een prettige leefomgeving, waardoor er een duurzame woonomgeving ontstaat. Bij de verdere planvorming van de bouwplannen per bouwveld, zal er eerst een bouwenvelop of kavelpaspoort worden opgesteld op basis van dit Masterplan & Beeldkwaliteitsplan BSD en het Bestemmingsplan.
Dichtheid tot 5 verdiepingen
Hubs kortere loopafstanden
Ribben met relatie to het landschap
Natuur + uitbreiding park
Blokken
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 33
ONTWERPPRINCIPES
De visie van BSD is de maatschappelijke opbrengsten van innovaties vergroten in de gebouwde omgeving, volgens de 8 programmalijnen van het Q-book. De programmalijnen vertalen zich in de vier principes. Het uiteindelijke doel is brede welvaart en geluk in de samenleving (sociaal). In BSD worden daarom oplossingen ontwikkeld voor de uitdagingen waar mens, maatschappij en milieu mee te maken krijgen (groen). Om dit doel te bereiken ontwikkelen we op basis van onze innovatiekracht een toekomstbestendig vermogen voor Nederland, met bedrijven en banen van waarde (slim). Deze strategie wordt daarnaast ingebed op een plek waar waardering is voor bestaande elementen en unieke kwaliteiten (lokaal). Kortom: BSD is slim, groen, sociaal en lokaal. Deze programmatisch doelstellingen vertalen zich op hun beurt weer in 4 ruimtelijke ontwerpprincipes: 1. Behoud en vernieuw lokale elementen 2. Stedelijkheid met natuur 3. Toekomstgerichte look en feel 4. Verbonden sociale ruimtes Deze principes beschrijven de ambities voor de verschillende dimensies van alle ruimtelijke ontwerpen in BSD en dienen als toetsingskader voor de beoordeling door de ruimtelijke commissie (en daarmee welstand).
34 |
Identiteitsdragers Het plan beoogt een maximum aan vrijheid, creativiteit en diversiteit met behoud van de ruimtelijke samenhang en de identiteit van BSD. Er wordt daarvoor ruimtelijk een onderscheid gemaakt tussen de belangrijkste stedelijke ruimtes (de identiteitsdragers van het gebied). Deze ruimtes verbinden de identiteitsdragers met elkaar en de tussenliggende bouwvelden waarin maximale vrijheid geboden kan worden aan de woondromen van de initiatiefnemers. Hieruit volgt een hiërarchie van ruimtelijke kwaliteit en identiteit versus vrijheid die zich vertaalt in drie ruimtelijke zones en ordes. Om deze optimale combinatie tot stand te brengen, wordt een trapsgewijs sturingsregime geïntroduceerd: • De eerste orde van ruimtelijke identiteitsdragers waarborgt de samenhang op wijkniveau. Dit zijn de Ring, de entrees en het park. Alle initiatieven met betrekking tot deze elementen moeten precies voldoen aan de regels. Dit is het niveau met de meeste sturing. • De tweede orde ondersteunt de ruimtelijke integratie van het gebied. Dit zijn de groene zoom, de stroken en de historische lijnen. Het ontwerp van deze elementen en de aangrenzende projecten hebben enige flexibiliteit binnen een bandbreedte. Dit is het middenniveau qua sturing. • De derde orde zijn de bouwvelden, het productielandschap en de stedelijke elementen die een maximum aan vrijheid toelaten.
Voor de randen van de bouwvelden gelden de uitgangspunten van de andere regimes. Dit niveau heeft de minste sturing.
VISIE
BSD is een proeftuin voor innovatie
STRATEGIE
Brainport Smart District DNA
TACTIEK
Ontwerp principes
Slim Groen Sociaal Lokaal
Behoud en vernieuw lokale elementen Stedelijkheid met natuur Toekomstgerichte look en feel Verbonden sociale ruimtes
IMPLEMANTATIE
Ruimtelijke inpassing identiteitsdragers 1ste orde – veel sturing 2de orde – gemiddelde sturing 3rde orde – minimale sturing, maximale creativiteit
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 35
STEDENBOUWKUNDIG MASTERPLAN
Stedenbouwkundig masterplan
36 |
LEGENDA Projectgrens Auto Fietspad Fietsstraat Fietsen op straat Fietsroute wenselijk Trein NS station Ring 10% Orientatie (ring + ribben) Ribben Park Productielandschap Hoge dichtheid; max 5 bouwlagen Lage dichtheid; max 3 boulagen Groene zoom met parkeer-hubs Wonen/werken/voorzieningen Bedrijven Bouwvelden Belangrijke entree
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 37
ONTWERPPRINCIPE 1 BEHOUD EN VERNIEUW LOKALE ELEMENTEN
Brainport Smart District ligt aan de rand van de stad en is een van de grootste uitleggebieden van Helmond. Het is een agrarisch gebied met een rijke historie die teruggaat tot aan de Romeinse tijd. Het lokale en unieke karakter van de locatie, dat tot uiting komt in de natuurlijke rijkdom zoals bomen en waterpartijen, hoogteverschillen, bestaande wegen en de nabijheid van Brandevoort, geeft de locatie zijn unieke identiteit. Het is het unieke karakter van de kavels en de nieuwe kenmerken van het stedenbouwkundig plan die samen de identiteit van BSD creëren. De cultuurhistorisch waardevolle elementen, zoals enkele bestaande boerderijen en bomenrijen, blijven behouden en vormen de ankers in de nieuwe wijk. We moedigen de integratie en het gebruik van bestaande elementen en omstandigheden dan ook aan. Niet als museumstukken, maar als ankerpunten, waardoor de interactie tussen oud en nieuw wordt gemaximaliseerd.
AANDACHTSPUNTEN Stedenbouw • De dichtheid, afmetingen en soorten gebouwen sluiten aan op de bestaande bebouwing • Er wordt ingespeeld op de bereikbaarheid en de voorzieningen binnen het gebied, door te verdichten in de richting van het treinstation en het aan de overzijde gelegen centrumgebied. In de locaties die verder weg liggen is meer ruimte voor landschap en groen • Kantoor- en bedrijfsgebouwen worden aan de rand, langs de regionale weg (N270), geplaatst. Wanneer het nodig is dienen er extra maatregelen genomen te worden om geluidshinder te beperken • Doorlopende bebouwing dient langs de regionale wegen te worden gecreëerd, met name ter plaatse van de entrees Beeldkwaliteit • Er wordt ruimte en zichtbaarheid gegeven aan bestaande waardevolle bebouwing, als erfgoed van het traditionele en historische gebruik van de locatie • Gemeenschappelijke ruimten bouwen voort op de identiteit van de gebiedseigen kenmerken • De inrichting van bouwvelden sluit aan op de bestaande zichtlijnen en kwaliteiten van de locatie Openbare ruimte • Bestaande waterelementen zijn onderdeel van het BSDwatersysteem en fungeren zowel als hemelwateropvang en als ondersteuning van de ruimtelijke indeling • Bescherm en integreer de bestaande natuurlijke habitat van de belangrijkste diersoorten in het gebied, zoals de das, ijsvogel, vlinder en vleermuizen • Historische lijnen en bomenrijen zijn onderdeel
van het recreatieve BSD-netwerk. • Bestaande landschapselementen zijn zo veel mogelijk geïntegreerd in de open ruimtes in BSD
38 |
De dichtheid, afmetingen en soorten gebouwen sluit aan bij de bestaande bebouwing
De inrichting van bouwvelden sluit aan bij de bestaande zichtlijnen en kwaliteiten van de lokatie
Gemeenschappelijke ruimten bouwen voort op de identiteit van de gebiedseigen kenmerken
Bestaande water elementen zijn onderdeel van het BSD water systeem
Bestaande landschaps-elementen zijn zo veel mogelijk geintegreerd in BSD
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 39
ONTWERPPRINCIPE 2 STEDELIJKHEID MET NATUUR
Stedelijkheid met natuur gaat over de ordening van gebouwen en openbare ruimten, waarbij op belangrijke plaatsen innovatie en intensiteit wordt gestimuleerd, terwijl op andere plaatsen het natuurlijke karakter van de locatie wordt geïntegreerd. Ring en entrees De Ring en de entrees van het terrein zijn de belangrijkste podia voor de innovaties in BSD. Door innovatieve oplossingen op deze locaties te concentreren, wordt een duidelijke bestemming gerealiseerd voor bezoekers en bewoners. Tegelijkertijd kan elk bouwveld een verscheidenheid aan ruimtelijke kenmerken ontwikkelen. Sommige zichtbaar innovatief, andere meer geïntegreerd en bekend. Bouwvelden Elk bouwveld heeft gebouwen van diverse typen en omvang, met verschillende soorten korrelgroottes, functies en composities van gebouwmassa’s. Het oostelijke deel heeft een hogere dichtheid. Dit wordt weerspiegeld in de typologieën en een fijnere korrelgrootte. Op deze manier ontstaat er een meer stedelijk karakter. Op de westelijke percelen zullen een lagere dichtheid en meerdere typologieën aansluiten op het meer natuurlijke karakter. BSD zal overwegend een wijk zijn van groene velden en tuinen. De natuurlijke elementen rond de bebouwingsring wordt via een netwerk van paden verbonden met de tuinen en gemeenschappelijke ruimten binnen de bouwvelden.
Het faciliteren van deze directe toegang tot de omliggende natuur helpt om de bestaande groene kwaliteiten te versterken. BSD is een duurzame en slimme wijk waarin zowel de private, collectieve als de publieke omgeving voorzien zijn van een scala aan geïntegreerde natuur-inclusieve maatregelen. Denk aan groene daken, groene gevels, doorlopende boomkruinen en tuinen van verschillende grootte.
40 |
AANDACHTSPUNTEN Stedenbouw • De gebouwen langs de Ring vormen een duidelijke markering en begrenzing van de openbare ruimte • Er is een lagere dichtheid en er zijn meer open ruimtes voor een sterke verbinding met de omringende natuur aan de buitenranden • Gedeelde en openbare functies worden gecentreerd in de plint langs de Ring. • Bouwvelden bevatten gebouwen van diverse typen en omvang, met verschillende soorten korrelgroottes, functies en composities van gebouwmassa’s Beeldkwaliteit • Showcase innovatie aan de Ring gebeurt door middel van materialengebruik, informatie, events, vormgeving, etc • Innovaties worden geïntegreerd in op natuurgerichte gebouwen om de natuurlijke uitstraling te ondersteunen • De grootte en korrel van de groene ruimten variëren in schaal van grote gebieden zoals het centrale park tot kleine, lokale, en intieme groene gebieden binnen de percelen Openbare ruimte • Open ruimtes nodigen uit tot ontspanning, spel, ontmoeting en andere toepassingen • Actieve mobiliteitsnetwerken zijn ingebed in de groene structuur om een aangename, gezonde en drempelloze reis door de wijk te garanderen • Langs de buitenranden van de bouwvelden ligt een mix van collectieve en particuliere open ruimten.
Deze zijn verbonden met de omliggende natuur • Zowel de stedelijke ervaring als de natuurbeleving moeten worden versterkt door continuïteit tussen natuurgebieden en de bebouwde omgeving • Natuurgerichte oplossingen voor waterbeheer worden toegepast om infiltratie en waterretentie te verbeteren, waardoor zoveel mogelijk regenwater vastgehouden wordt binnen de grenzen van BSD • Natuurlijke waterbeheeroplossingen met reinigend vermogen zijn geïntegreerd in de open ruimte om de waterkwaliteit van het open watersysteem en de grondwateraanvulling te verhogen • Bomen en beplanting zijn overwegend inheems, of een gevestigd soort met een niet-invasief karakter, aangepast aan de lokale conditie van bodem en grondwater. Deze moeten daarnaast geschikt zijn voor lokale bestuivers
De gebouwen langs de Ring vormen een duidelijke begrenzing van de openbare ruimte
Open ruimtes nodigen uit tot verschillende soorten gebruik, zoals ontspanning, spel en ontmoeting
Concentreer gedeelde en openbare functies in de plint langs de Ring
Lagere dichtheid en meer open ruimtes voor een sterke verbinding met de omringende natuur
Showcase innovatie aan de Ring middels materialen, gebruik, informatie, events, vormgeving, etc
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 41
ONTWERPPRINCIPE 3 STEDELIJKHEID MET NATUUR
Om een samenhang tussen de verschillende bouwvelden te realiseren en tegelijkertijd innovatie te stimuleren, biedt het Beeldkwaliteitsplan een breed scala aan mogelijkheden om te bouwen in BSD. Een toekomstgerichte en natuurlijke architectuur verbindt bewoners met de wijk en combineert een prettige en comfortabel woonklimaat met een inspirerende en opwindende omgeving. BSD is een plek voor innovaties die een nieuwe manier van leven en bouwen verkennen. De wijk heeft een robuuste, natuurlijke identiteit en een duurzame en flexibele houding. De combinatie van een natuurlijke en toekomstgerichte architectuur uit zich in het gebruik van nieuwe materialen en nieuwe bouwmethoden. Materiaal en kleur De materialen en kleuren dienen binnen het onderstaande palet te vallen, zodat ze een samenhangende compositie vormen binnen het bouwveld. Vorm en compositie Per bouwveld is er sprake van een heldere architectonische taal, die geïnspireerd is op de toekomst. De beelden hiernaast geven een indicatie van de mogelijke brandbreedte. De architectuur integreert natuurlijke en innovatieve elementen.
AANDACHTSPUNTEN Stedenbouw • Gebouwen zijn met de omgeving verbonden door middel van deuren, ramen en levendige functies op de begane grond/plint • Er dient een geleidelijke overgang van een natuurlijk en groene omgeving naar een meer verhard, stedelijke omgeving komen. Gekoppeld aan de stedelijke dichtheid en ligging in de wijk en de bouwvelden • Daken en gevels ondersteunen en versterken de lokale biodiversiteit Beeldkwaliteit • Gebruik materialen en kleuren waaruit originaliteit en innovatie spreekt • Gebruik een harmonische materiaal- en kleurcompositie binnen de beschikbare bandbreedte • Elk bouwveld fungeert als een architectonische eenheid • Gebouwen zijn bescheiden en hebben een toekomstgerichte uitstraling • De architectonische articulatie is gebaseerd op geometrische vormen en een heldere compositie • Gebruik ontwerpprincipes zoals ritme, contrast, herhaling, etc. • Natuur-inclusieve maatregelen op gebouwniveau, zoals nest- of broedkasten, vleermuismuren, zijn een integraal onderdeel van de architectuur en de detaillering Openbare ruimte • Publieke sociale ruimten zijn uitnodigend en toegankelijk voor iedereen, ook voor mensen met een lichamelijke of geestelijke beperking • Regenwaterbeheersystemen, zowel natuurlijk als kunstmatig, zijn een integraal onderdeel van de openbare ruimte.
Ontwerp met water en niet tegen water • Gebruik natuurlijke en innovatieve materialen voor buitenruimtes • Water is zichtbaar in zowel de gebouwde als de natuurlijke omgeving. Er is voldoende ruimte om het water te laten stromen en het water toegankelijk en beleefbaar te maken
42 |
Materiaal en kleur
Vorm en compositie
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 43
Gebouwen zijn bescheiden en hebben een toekomstgerichte uitstraling
Gebruik ontwerp principes zoals ritme, contrast en herhaling
44 |
Daken en gevels ondersteunen en versterken de locale biodiversiteit
de architectonische articulatie is gebaseerd op geometrische vorm en een heldere compositie
BRAINPORT SMART DISTRICT | MASTERPLAN & BEELDKWALITEITSPLAN | December 2021 | 45
ONTWERPPRINCIPE 4 VERBONDEN SOCIALE RUIMTES
BSD is een plaats voor innovaties in gemeenschapsvorming. Om een bloeiende, inclusieve gemeenschap in BSD te vormen, worden er ruimtes ontworpen voor ontmoeting en gemeenschappelijke activiteiten. Collectieve ruimtes Binnen- en buitenruimtes zijn onderdeel van elke ontwikkeling. Dit om voldoende ruimte te kunnen bieden voor gemeenschappelijke activiteiten. Om gemeenschappelijke activiteiten te versterken worden de ruimtes met elkaar verbonden. De collectieve ruimtes zijn toegankelijk, maar staan visueel en qua circulatie enigszins los van de belangrijkste doorlopende openbare ruimtes. Gemeenschapsvorming en expressie De inrichting van elk bouwveld geeft versterking en uitdrukking aan de eigenheid en identiteit van de bewoners. De openbare activiteiten die hier plaatsvinden sluiten aan op dit specifieke karakter. De openbare ruimtes zijn inclusief, interactief en toegankelijk. Overgang openbaar, collectief en privaat Om een gevoel van veiligheid en geborgenheid te creëren, moeten private, publieke en collectieve zones duidelijk gemarkeerd en afgebakend worden. Deze afbakening gebeurt zoveel mogelijk met natuurlijke materialen en landschapselementen. Daarnaast vormen de afbakeningen een integraal onderdeel van het architectonische ontwerp. Extra afscheidingen van bewoners zelf zouden niet nodig moeten zijn.
Het ontwerp van de collectieve ruimte moet voorzien in vanzelfsprekende manieren om de ruimte zo nodig af te sluiten en de afbakening van de private buitenruimte biedt zowel privacy als een laagdrempelige verbinding met buurtgenoten.
AANDACHTSPUNTEN Stedenbouw • Er wordt voorzien in voldoende ruimte voor collectieve activiteiten, zowel binnen als buiten • Er dienen heldere zichtlijnen in verbinding met de omgeving te zijn, zodat mensen gewaarworden van hun omgeving en zich op hun gemak voelen in de openbare ruimte • Gemeenschappelijke ruimtes hebben verschillende afmetingen en inrichtingen, zodat ze meerdere toepassingsgebieden hebben • Gemeenschappelijke binnen- en buitenruimtes zijn met elkaar verbonden Beeldkwaliteit • Ontwerp de overgang tussen openbaar, collectief en privé op een open en aantrekkelijke manier • Erfafscheidingen zijn natuurlijk en bij voorkeur zo laag mogelijk • Zorg voor plekken die positieve en spontane activiteiten en evenementen stimuleren Openbare ruimte • Natuurlijke afbakeningen van collectieve en privégebieden bieden habitat voor lokale diersoorten • Open ruimten moeten inclusief, interactief en toegankelijk zijn • Open watersystemen ondersteunen diverse (gezamenlijke) buitenactiviteiten • Gebruik de natuur om gezamenlijke activiteiten van verschillende doelgroepen (bijv. ouderen en schoolkinderen) te bevorderen, door het veilig en toegankelijk te maken