Evaluatie Agenda voor Twente 2018-2022
Tekst van het document
Naast de Twente Index geven externe onderzoeken
De ontwikkeling van campussen draagt bij aan doorgroei
technieken zoals VR/AR.
van de regio. Deze insteek vertaalde zich voornamelijk in
een beeld van Twente. Onderstaand een selectie van
van startups en het vormen van technologieclusters4. Er is
monitoring rondom de actielijn Arbeidsmarkt & Talent.
recent gepubliceerde onderzoeken. Deze onderzoeken
geïnvesteerd in de topwerklocaties (zie hoofdstuk 3.4) en
Indicatoren werden tijdens de uitvoering verbijzonderd.
dragen bij aan het verkrijgen van een meer objectief beeld
in financieringsinstrumenten voor startups en scale-ups.
Bijvoorbeeld extra inzicht te geven in de in- en uitstroom
over Twente en bieden inspiratie voor een toekomstige
Voorbeelden daarvan zijn het Innovatiefonds Twente, het
Gedurende de uitvoering van de Agenda voor Twente heeft
van opleidingen gericht op zorg, techniek en onderwijs,
investeringsagenda.
High Tech Fund en de mkb-vouchers. De komende jaren
de Twente Index zich verder ontwikkeld. Doel was niet
het in beeld brengen van internationalisering (vacatures
alleen de economische effecten in Twente te meten, maar
en aantal kenniswerkers) en het toevoegen van specifiekere
Kracht van Oost 2.0
onderzoek steeds belangrijker worden. Daarbij wordt de
ook te spiegelen met landelijke ontwikkelingen. Vanuit
informatie met betrekking tot het vestigingsklimaat. In
Dit onderzoek uit 2020 geeft inzicht wat de kracht is van
snelle ontwikkeling in de energietransitie als voorbeeld
de monitoring moest de dialoog plaatsvinden tussen de
2020 kwam er, naast monitoring van het economische deel,
de ruimtelijk-economische structuur van Oost-Nederland
aangehaald, een technologiegebied waar Oost-Nederland
triple-helix partners en met degene voor wie we het doen:
meer aandacht voor niet-economische aspecten. Deze
en de houdbaarheid daarvan. Kracht van Oost 2.0 is een
inwoners, publieke partners en bedrijven. Geconstateerd
ontwikkeling sloot aan bij de aandacht voor brede welvaart,
aanvulling op Kracht van Oost uit 2016, waarin de regio’s
met name in de opzet van de Regio Deals. Via het PBL
en hun economische verhoudingen centraal stonden.
en CBS werd de monitor Brede Welvaart ontwikkeld. Dit
Volgens het onderzoek is versterking en integratie van
4.2 Ontwikkeling van de monitoring
zal de combinatie duurzaamheid en hightech volgens het
Slimme specialisatiestrategie (RIS3) Oost-Nederland 20212027 (op-oost.eu) 4 Rapport Buck Consultants 2018 “Campussen zijn een motor voor nieuwe bedrijvigheid” 3
heeft onder andere Kennispunt Twente geïnspireerd tot
38
39
sterk in is en Twente een goede kennispositie heeft5.
de Universiteit Twente met de VU Amsterdam en de
EE Index per provincie, 2020
Het onderzoek stelt daarnaast dat Oost-Nederland
Universiteit van Münster.
12,5
kenniswerkers kan verhogen is het profileren van Twente als hightech regio. Wat in het onderzoek daarnaast opvalt is dat de grotere steden in Twente ondervertegenwoordigd zijn in de (inter)nationale netwerken. Op nationale schaal integreren de Randstad en Brabantse stedenrij steeds meet tot één economisch kerngebied. Naast het versterken van Twente loont het zich dus vanuit bovenregionale initiatieven om aansluiting te vinden bij deze regio’s. Van belang zijn daarom de inspanningen voor goede fysieke verbindingen met de Randstad (zie hoofdstuk 3.4). Maar ook de inhoudelijke toenadering met deze regio’s die
5,0
te creëren waar iedereen zich
heeft alle ingrediënten in huis om de welzijn en welvaart te
kan ontwikkelen.”
verbeteren. De grote opgave daarbij is om initiatieven op
Vinod Subramaniam, (Bestuursvoorzitter Universiteit Twente)
te schalen. Dan gaat het om agglomeratiekracht (verbinden van regio’s), groeien van sterke clusters en daarbinnen meer ondernemerschapsdynamiek creëren. Maar het gaat ook om het opschalen in governance, de triple-helix samenwerking. Volgens het onderzoek zijn hightechmaterialen, nano-elektronica, robotica, fotonica, medische technologie en industrialisering van de bouw belangrijke aandachtsgebieden. Twente heeft alle potentie om meer startende en doorgroeiende bedrijven voort te brengen, maar maakt dit nog te weinig waar. Tegelijkertijd moet
Entrepreneurial Ecosystem Index 2020
voor ondernemerschap in Nederland vergeleken.
voedt en dat personen, netwerken en instituties hierin centraal staan en dat de rol van de overheid belangrijk is hierbinnen door de beleidsinterventies die ze pleegt. Overijssel scoort iets onder het landelijke gemiddelde.
de regio blijvend investeren in het vestigingsklimaat voor bedrijven en talent.
Twente scoort iets boven landelijk gemiddelde op de
Board en Brainport Eindhoven en de samenwerking van
plaatsen ten opzichte van 2018. Dit jaar komt een update van het onderzoek uit, waaruit moet blijken of dit ligt aan
40
EE Index per stadsregio, 2020
Het onderzoek stelt dat een sterk ecosysteem zichzelf
index en neemt de 10e positie in. De regio zakt twee
Kansen van de energietransitie voor Oost-Nederland, Positioneringsonderzoek, november 2020, Oost NL
Figuur 22 Score Twente Entrepeneurial Ecosystem Index 2020
In dit onderzoek uit 2020 worden 40 regionale ecosystemen
hebben plaatsgevonden, zoals de contacten tussen Twente
5
2,5
d
het opschalen van initiatieven en scherper kiezen. Twente
gen
beter te benutten? Het antwoord ligt in de combinatie van
8,4
ord -Br aba nt Ne der lan d Ov eri jsse l Ge lde rla nd Lim bur g Fle vol and Fri esl and Zee lan d Dre nth e
de komende jaren de aantrekkingskracht van Twente voor
Nederland en Europa en een plek
9,2 8,9
No
goed woonmilieu en goede bereikbaarheid te bieden. Wat
waar Twente voor staat om haar economische potentie
9,6
7,4 7,4 7,3
llan
deze doelgroep is het steeds meer van belang om een
7,5
10
nin
in trek bij 40-plus kenniswerkers vanuit het Westen. Voor
veel krachtiger neer te zetten in
d-H o
is hierin veel geïnvesteerd (zie hoofdstuk 3.3). Twente is
10,7 10,5 10,2
Gro
behoefte aan technici en ICT-ers. In de Agenda voor Twente
Centraal staat de vraag: wat zijn de belangrijkste opgaven
llan d Utr ech t
stagnerende bevolkings-omvang. Er is onder andere
Dit onderzoek uit 2021 is uitgevoerd door de Rabobank.
onszelf de kans om onze regio
ord -Ho
kennisopwaardering van de werkgelegenheid en een
11,3 11,0
10,0
No
het aantrekken van talent. In Twente is er sprake van
Twente naar de top
“Een nieuwe agenda geeft
Zui
kansen kan benutten door nog meer in te zetten op
EE index > 12
de sterkere ontwikkeling van andere regio’s of dat
10 < EE index < 12
Twente zich op aspecten nog beter moet ontwikkelen.
EE index < 8
8 < EE index < 10
41
5
Wat zijn de lessen voor de toekomst?
5.1 Proces van besluitvorming en
de regio. Vooruitlopend op de aanvraag boden de provincie
aansturing agenda
Overijssel en de regio’s Twente, Zwolle en Cleantech in juni
In 2018 hebben de 14 Twentse gemeenten positief besloten over de Agenda voor Twente. Zij stelden met dit
“Wil je dat de regio niet wordt
2018 het investeringsaanbod ‘Kansen in Overijssel’ aan het
overgeslagen, dan heb je een
Rijk aan. Twente kreeg vanaf 8 juni 2018 de mogelijkheid
positieve besluit een budget van €7,50 per inwoner per
eigen investeringsagenda
jaar beschikbaar. De uitvoering en aansturing werd belegd
nodig.”
bij de triple-helix partners. Algemeen beeld is dat deze
Eddy van Hijum (Gedeputeerde, provincie Overijssel)
een formele aanvraag te doen met 1 september 2018 als deadline voor het indienen van de aanvraag. Deze tijdsdruk maakte de besluitvorming wat minder transparant, maar het bracht wel focus aan. Onder verantwoordelijkheid van
besluitvorming democratisch en transparant is verlopen.
Twente Board is in korte tijd een projectboek ontwikkeld,
Dit kostte wel tijd. Onderwijs en ondernemers wilden graag
rekening houdend met de uitgangspunten van het Rijk.
Vanuit het proces van besluitvorming, de ontwikkeling
dat besluitvorming vanuit de overheid sneller ging. Voor
De aansturing van de Agenda voor Twente werd belegd
Dit was niet gelukt zonder de Agenda voor Twente. De
van de triple-helix samenwerking, de uitvoering
de overheid was anderzijds niet altijd transparant hoe de
bij de sturingscommissie Agenda voor Twente. Daarin
agenda gaf Twente een strategische voorsprong en een
van projecten en de basisinfrastructuur en waar
besluitvorming binnen het onderwijs en ondernemers
waren de triple-helix partners vertegenwoordigd. Het
goed, samenhangend verhaal waarmee het Rijk werd
Twente staat in de (inter)nationale context, trekt
tot stand kwam. De organisatiegraad van ondernemers
was een voorbode van de huidige Twente Board. De 14
overtuigd van de opgaven waar Twente voor stond. De
dit hoofdstuk lessen voor de toekomst. Belangrijke
was relatief laag, waardoor de brede betrokkenheid
Twentse gemeenten belegde de eigen aansturing in de
organisatiegraad van de ondernemers was in deze fase in
input is opgehaald vanuit de interviews met
van ondernemers bij de Agenda voor Twente vooraf
Bestuurscommissie Agenda van Twente, als onderdeel
ontwikkeling. Daarmee was de agenda van het onderwijs
regionale stakeholders (zie bijlage 1).
onvoldoende aanwezig was. Binnen de overheid was over
van de gemeenschappelijke regeling Regio Twente.
beter zichtbaar in de aanvraag. De aanvraag van Twente
het doel van de agenda en de noodzaak hier samen aan te
Verschillende bestuurlijke overleggen beïnvloedde de
werd in november 2018 door het Rijk gehonoreerd met een
werken weinig discussie. Het gesprek over de inhoud werd
uitvoering van de Agenda voor Twente. Dit vroeg zowel
bedrag van €30 miljoen. Met het sluiten van de Regio Deal
echter vermengd met een discussie over de structuur van
bestuurlijk als in de uitvoering veel tijd en aandacht. Om
voor Twente gingen de twee gemeenten, met afwijkende
de regio. Dit leidde onder andere tot de term “Coaliton of
de kwaliteit van projectaanvragen te toetsen, werd een
afspraken voor hun deelname in de Agenda voor Twente,
the Willing” in het besluitvormingsproces. De gemeenten
externe beoordelingscommissie ingesteld. Regio Twente
eveneens volwaardig meedoen. Het convenant Regio Deal
Almelo en Rijssen/Holten hebben uiteindelijk, beiden met
was verantwoordelijk voor het beheer van de middelen.
werd formeel gesloten met het Rijk in juni 2019 en geldt als
hun eigen overwegingen, afwijkende afspraken gemaakt om mee te doen met de Agenda voor Twente.
een belangrijk vliegwiel voor de Agenda voor Twente. De Agenda voor Twente legde de basis voor de Regio Deal. De Regio Deal is een instrument van de Rijksoverheid bedoeld om tussen Rijk en regio een gezamenlijke agenda te bouwen, gericht op de centrale opgaven van
42
43
Lessen voor de toekomst
“Twente kan één van de sterkste regio’s van Nederland worden,
Vermeng inhoud niet met discussies over structuur
breed in Twente (denken te gaan) profiteren van deze nieuwe agenda.
We doen het voor inwoners en bedrijven
over de structuur van de regio. De discussie over
Beschouw een (toekomstig) regionale
de structuur is afgerond met het formaliseren
investeringsprogramma en een (toekomstige)
van Twente Board. Ga vol voor de inhoud, bouw
Regio Deal als één programma. Dat is meer
voort op het fundament wat er nu ligt en breng
transparant voor de buitenwereld. Ondernemers,
nog meer focus aan. Geef Twente Board de kans
organisaties en inwoners, voor wie we de
haar waarde daarbij te bewijzen. Een nieuwe
investeringen uiteindelijk doen, zien het verschil
De aansturing van de Regio Deal Twente werd belegd
investeringsagenda is een belangrijke basis om
niet. Zij haken in op de inhoud, niet op uit welk
bij de Twente Board. De 14 Twentse gemeenten
dat mogelijk te maken.
potje het geld komt.
denken lukt dat niet.” Anka Mulder (Bestuursvoorzitter, Saxion Hogeschool
de langjarige, triple-helix samenwerking in Twente. Deze ’governance’ in triple-helix verband was nodig, om publieke
De nieuwe agenda moet over inhoud gaan, niet
maar met gefragmenteerd
Regio Twente voor een heldere visie op het organiseren van
doelen samen te bereiken, via een gezamenlijke agenda en gedeeld eigenaarschap.
Een triple-helix functioneert goed als er ruimte is voor ondernemerschap, delen van kennis en het zoeken naar consensus. Het spanningsveld tussen de effectiviteit van de samenwerking en (politieke) verantwoording en legitimatie kan daarbij een obstakel vormen. Dit werd opgelost door de triple-helix samenwerking in Twente Board formeel te maken. Twente Board heeft haar eigen
volgden de besluitvorming en uitvoering vanuit het
statuten en in het bestuur hebben de drie geledingen
Portefeuilleoverleg Economische Zaken, als onderdeel
Investeer samen
van de gemeenschappelijke regeling Regio Twente.
Wees solidair in besluitvorming over een nieuwe
Om de kwaliteit van projectaanvragen te toetsen, werd
agenda, bijvoorbeeld als gemeenten wel mee
5.2 Ontwikkeling van de triple-helix
vertegenwoordigers met mandaat aan tafel zitten. Voor
een externe adviescommissie ingesteld, die dezelfde
willen doen, maar dat niet kunnen. Uitsluiten
samenwerking
de 14 Twentse gemeenten is hiervoor een bestuurlijke
samenstelling had als de beoordelingscommissie voor
brengt op de lange termijn meer schade toe, dan
Agenda voor Twente. Het beheer van de Rijksmiddelen
begrip tonen en iemand de tijd te gunnen. Wel
Vanaf de start van de Agenda voor Twente was er een
werd belegd bij de provincie Overijssel en het
meedoen, maar niet betalen is niet goed voor
roep om vereenvoudiging van de governance op de
programmamanagement werd uitgevoerd door Regio
de eenheid. Besef dat besluitvorming binnen de
sociaaleconomische agenda van Twente. Er moest een
Twente en provincie Overijssel samen. De uitvoering van
gemeenten niet meer per meerderheidsbesluit
duidelijker mandaat komen voor besluiten in triple-helix
Agenda voor Twente en Regio Deal Twente zijn vanaf
gaat binnen de gemeenschappelijke regeling Regio
verband. Dit leidde in 2019 tot de veranderopdracht voor
begin 2020 samengevoegd onder de titel “Investeren in
Twente. Iedere gemeenteraad maakt haar eigen
de Regio Twente. Dit proces liep parallel aan de uitvoering
Twente”. De Regio Deal Twente loopt tot eind 2025. Over
afweging. Investeer daarin. Maak ook zichtbaar
van de Agenda voor Twente en Regio Deal Twente. Deze
de verdere voortgang wordt halfjaarlijks gerapporteerd
hoe onderwijs en ondernemers investeren in een
veranderopdracht werd formeel afgerond op 1 juli 2021.
richting de stakeholders.
nieuwe investeringsagenda en hoe ondernemers
Hiermee besloot het Algemeen Bestuur van de toenmalige
44
elk vertegenwoordigers. Iedere geleding zorgt dat deze
samenwerkingsovereenkomst getekend en een bestuurlijk overleg georganiseerd (BOSS Twente). De ondernemers hebben zich georganiseerd in de Stichting Ondernemend Twente. Het onderwijs is op dit moment vertegenwoordigd vanuit de drie kennisinstellingen, die het brede onderwijs gaan vertegenwoordigen, inclusief het primair- en voortgezet onderwijs. Er is in Twente veel vertrouwen in deze nieuwe vorm van samenwerken.
45
Lessen voor de toekomst
“Jonge talentvolle mensen
Wees zuinig op de nieuwe governance
hier houden moet écht een
Waak dat er niet te veel nieuwe overlegstructuren
speerpunt zijn in een nieuwe
ontstaan. Wees zuinig op de governance die
agenda. Als regio tegen de
er nu staat. Probeer elkaars problemen beter te begrijpen in de Twente Board, durf elkaar
krimp opboksen om in de
te confronteren en ga de dialoog aan. Er hoeft
toekomst sterk te blijven!”
geen consensus te zijn over ieder onderwerp.
Arjen Gerritsen (Burgemeester, gemeente Almelo)
Leiderschap vanuit Twente Board is nodig. Wie is het boegbeeld van Twente? Combineer de uitvoeringskracht vanuit de triple-helix en zorg met Twente Board Development dat de Twente Board strategisch blijft opereren. Sluit de
De uitvoeringsorganisatie onder Twente Board – Twente Board Development – is eveneens 1 juli 2021 opgericht. De triple-helix partners leveren hun bijdrage in deze uitvoeringsorganisatie. Om dit doel- en actiegericht
investeringsagenda’s in de regio op elkaar aan. Daarbij is de overheid niet alleen de 14 gemeenten, maar ook de provincie Overijssel, het Waterschap Vechtstromen, de Euregio en semi-overheden.
te maken, werkt Twente Board Development met een jaarplan. Dit plan is voor 2022 met input van regionale stakeholders opgezet. Aan de hand van een nieuwe investeringsagenda moet een besluit over de beschikbare middelen na 2022 worden genomen. De urgentie om dit te doen wordt nadrukkelijk gevoeld. Met een nieuwe investeringsagenda wordt de Twente Board voor een langere periode gelegitimeerd om besluiten te nemen die nodig zijn voor de toekomst van de sociaaleconomische structuur van Twente.
46
Stel de behoeften van ondernemers meer in de lead Neem verantwoord risico’s. Dat sluit aan bij de belevingswereld van ondernemers en onderwijs.
zorg als ondernemers dat Twente Board in positie
meer duidelijk en hoe deze context zich ontwikkeld
komt. Zorg dat grotere partijen in de regio ook
gedurende de uitvoering. Baseer toekomstige keuzes in
aanhaken. Gebruik de 3O-structuren die er al
Twente Board meer op dit soort informatiebronnen. Blijf
zijn in de gemeenten om ondernemers breed te
de gemeenteraden goed informeren en betrek ze erbij.
betrekken. Wees transparant, zonder afrekencultuur Tijdig informatie aanleveren vanuit de Twente Board is cruciaal voor het behoud van draagvlak en transparantie. Wees transparant over
Bij de start van de Agenda voor Twente lag de focus op het
besluitvorming, maar transparantie moet
ophalen van projecten van onderop en het zo opbouwen
niet leiden tot een afrekencultuur. Voorkom
van een agenda. Dit heeft veel tijd en aandacht gekost. Er
dubbele petten in de Twente Board, scheidt
zijn goede projecten gestart, maar dit leidde niet tot een
de belangen bij besluitvorming. Besluiten
samenhangend programma. De actielijnen waren te breed
moeten transparant genomen worden. Dat kost
geformuleerd en gaven nog onvoldoende richting voor het
soms tijd. Een objectieve blik op beoordeling
selecteren van de meest kansrijke projecten. De Regio Deal
van projectvoorstellen kan daarbij belangrijk.
Twente bracht meer samenhang en focus.
Het BOSS Twente overleg moet dichter tegen Twente Board aan gaan opereren. Het moet een
Om tot projecten te komen, werd gekozen om te werken
integraal ontmoetmoment worden voor de 14
met één overlegtafel per actielijn. Aan deze tafels werd
gemeenten. De Twente Board kan een rol spelen in
gezocht naar kansrijke projecten, financieringsinstrumenten
kennisverrijking van colleges en gemeenteraden
en benodigde experimenteerruimte. In de praktijk kenden
en andersom.
de overlegtafels een goede mix van alle de triple-helix
Er ontstaat via Ondernemend Twente steeds meer één ondernemersgeluid. Organiseer dat ondernemers breed mee kunnen praten, met Twente Board als centrale plek. Bevraag niet vanuit onderwijs en overheid via verschillende
5.3 De uitvoering: projecten
partners, maar de tafels verschilden sterk qua startpunt, Maak de Twente Index meer levend
focus en samenstelling. De programmatische slag die nodig
Maak de Twente Index meer levend bij regionale
was aan de overlegtafels kon met de aanwezige capaciteit
stakeholders en op gemeentelijk niveau. Hiermee
in de uitvoeringsorganisatie moeilijk worden ontwikkeld.
wordt de context van het investeringsprogramma
Veel aandacht ging uit naar het inregelen, beheer en goed
kanalen ondernemers over dezelfde zaken en
47
Kracht Criteria Agenda voor Twente
De voortgang in de resultaten van projecten schetst
kwantitatief en qua timing. Corona heeft dit mede
Kansrijk
Biedt kansen aan de projectpartners en de regio
op hoofdlijn het volgende beeld:
beïnvloed, maar is geen verklaring voor alles. Dit
Regionaal
Heeft betrekking op (een groot deel van) de regio
• Op beheer van projecten wordt scherper ingezet.
onderwerp heeft in de voortgangsgesprekken van
Aanvullend
Voegt iets toe aan het bestaande in de regio
De meeste projecten liggen goed op schema en maken
september 2021 bijzondere aandacht gekregen. Het
Concreet
Is concreet, met duidelijke doelstellingen/resultaten
vorderingen. In de voortgangsgesprekken van september
beeld van de voortgangsrapportage van november
Helder
Is helder geformuleerd, duidelijk wie wat doet
2021 heeft Twente Board meer nadruk gelegd op
2021 liet een verbetering zien.
Toekomst
Is gericht op de toekomst, duurzaam initiatief
sturing op resultaten, KPI’s en (co)financiering. Bij enkele projecten is er een noodzaak voor wijzigingen in de scope,
In 2021 is op verzoek van het Kennispunt Twente en
verantwoorden van de agenda. Daarnaast was er een mix
Projectvoorstellen werden beoordeeld door een
looptijd en/of samenwerking, die een besluit vragen van
de Twente Board een masteronderzoek verricht over
van belangen aanwezig aan de tafels, voor het ontwikkelen
beoordelingscommissie. De commissie was onafhankelijk
de Twente Board. Dit kan ook leiden tot aanpassen van
beleidsleren op projectniveau binnen de Agenda voor
en het beoordelen van projecten. Met de komst van de
en de inhoud van de adviezen was goed. De samenstelling
publieke middelen of in het ergste geval stoppen van
Twente en Regio Deal Twente6. Lessen uit dat
Regio Deal Twente raakte het belang van de overlegtafels
van de commissie kwam voornamelijk uit het bedrijfsleven,
projecten. Dat is niet fout, maar benadrukt het feit dat
onderzoek zijn meegenomen.
wat naar de achtergrond.
wat minder in lijn was met de triple-helix benadering. Met
met projecten geëxperimenteerd wordt en wat vooraf
de (op)komst van Twente Board werd duidelijk dat de
bedacht is niet altijd werkt.
Om aan te sluiten op de uitgangspunten van de
koppeling tussen de Agenda voor Twente en de strategie
• Opschaling van projecten loopt tegen grenzen aan. Een
Agenda voor Twente werden projecten getoetst aan
2020 – 2025 van Twente Board ontbrak, en ook de KRACHT
aantal projecten zoeken naar verdere opschaling, maar
de zogenoemde KRACHT- criteria. Deze KRACHT-criteria
criteria als instrument in dit kader tekort schoot. Er werd
lopen tegen financiële en grenzen van capaciteit aan om
functioneerden aan het begin goed en hielpen richting
ieder kwartaal gerapporteerd over de voortgang van
‘door te pakken’. Dat komt omdat de beschikking en de
te vinden. Met het toepassen van deze criteria vielen
de Agenda voor Twente. Deze frequentie werd als hoog
huidige begrotingen daarvoor niet de ruimte bieden.
projecten af. Naast inhoudelijke toetsing, speelden
ervaren. Met de komst van de Regio Deal Twente werd
Maar ook omdat de capaciteit binnen de bestaande
er politieke en bestuurlijke overwegingen. Dat leidde
halfjaarlijks gerapporteerd via “Investeren in Twente”.
organisaties niet toereikend is om deze schaalsprong te
ertoe dat soms veel inspanningen werden geleverd om
Deze voortgangsrapportages zijn verbeterd sinds de komst
maken, bijvoorbeeld om voorstellen te schrijven voor
projecten op tafel te krijgen en te zorgen dat ze er niet
van de Regio Deal Twente. Hoewel de kwaliteit is verbeterd,
aanvullende financieringen.
vanaf vielen. Het nadeel van de KRACHT-criteria was dat
blijven er verbeterpunten in de huidige (digitale) versie,
• Cofinanciering vanuit bedrijfsleven blijft aandachtspunt.
een beoordeling op projectniveau plaatsvond. Individueel
zoals het verkrijgen van een totaaloverzicht en voorkomen
In de voorjaarsrapportage van juni 2021 is geconstateerd
kon een project goed zijn, maar kijkend naar het grotere
van (te) veel doorklikken.
dat de cofinanciering vanuit het bedrijfsleven achterblijft.
geheel van de regio zou er meer impact gemaakt kunnen
Het aanhaken van het onderwijs met het bedrijfsleven
worden door samenhang of samengaan van initiatieven.
(en andersom) is een lastige opgave: kwalitatief,
48
6
Masteronderzoek van Maaike Spanjer: Aanpassen aan razendsnelle ontwikkelingen - Beleidsleren binnen de Twentse investeringsagenda’s.
Lessen voor de toekomst Maak eerst een programma, ontwikkel dan projecten De vier actielijnen zijn nog steeds actueel. Maak eerst een programma binnen de actielijnen, dat verbonden is met investeringsagenda’s van bedrijven en andere partners. Ga daarna projecten ontwikkelen die daarin passen. Ga niet subsidiegedreven te werk. Dat slaat het ondernemerschap uit een project. Lever inspanningen daar waar verbinding nodig is in de opstart van projecten en waar commitment ligt om initiatieven duurzaam
49
te maken. De organisatiekracht vanuit bedrijfsleven is
van alle triple-helix partners aan de voorkant. Bekijk de
Groeifonds zijn complex en kosten veel tijd. Koppel
Zorg dat de KPI’s van de projecten SMART geformuleerd
daarvoor belangrijk en loopt in deze fase tegen haar
resultaten van projecten breder dan alleen beloofde
daarvoor kennisinstellingen en bedrijven. Het hebben
zijn. Op deze manier kan beleidsleren worden gestimuleerd
grenzen aan.
resultaat, maar in samenhang met andere projecten.
van capaciteit om aanvragen te schrijven vergroot nog
en is er meer zicht op de output. Hierdoor kan sneller
Dan kan er regionaal meer uitgehaald worden. Dat
meer de kans op succes. Die investering doen kan maar op
gereflecteerd worden of wel ‘het goede’ gedaan wordt en
Ga voor de korte en lang termijn
vraagt programmaontwikkeling als basis. Samenwerking
een beperkt aantal thema’s, dus maak een duidelijke keuze
kan bij worden gestuurd waar nodig. Beoordeel periodiek
Ga voor een agenda met een lange termijn en korte termijn
tussen bedrijven onderling (kennis met elkaar delen) en
vanuit impact voor de regio. Regionale middelen moeten
of resultaten van projecten bijdragen aan de doelen
en richt de beschikbare instrumenten daarop in. De korte
tussen ondernemers en onderwijs zijn van groot belang.
als doel hebben dat er bedrijven ontstaan of dat bedrijven
en of de doelstellingen van projecten bijdragen aan de
termijn vraagt snel kunnen schakelen, flexibel kunnen
Dat vergroot uiteindelijk het kennisniveau van het hele
kunnen doorgroeien. Ga voor de eredivisie en creëer
doelstellingen van de actielijn. Dat is een betere basis
zijn, misschien meer verantwoording achteraf dan vooraf.
ecosysteem als resultaat van het project.
impact, gericht op duurzame werkgelegenheid. Ga voor
om in te spelen op de snelle veranderingen. Breng in de
een select aantal projecten. Haak aan op de Strategische
uitvoering scheiding aan in het beheer en de ontwikkeling
Dat gaat vaak over minder grote bedragen. Voor de lange termijn moet de focus liggen op impact. Dit gaat vaak
Experimenteer! Fouten maken mag
Innovatie- en Investeringsagenda (SIIA)
van programma’s en projecten. Investeer middelen voor het
over grotere bedragen. Investeringsfondsen kunnen een
Maak bespreekbaar wanneer een project niet goed loopt.
van Oost-Nederland.
frequenter contact leggen met de projectuitvoerders en
bijdrage leveren, maar moeten volume hebben en komen
Projecten mogen anders lopen dan vooraf bedacht. Dat
vanuit een visie vanuit de Twente Board. Richt de publieke
hoort bij experimenteren, met name voor opgaven waar al
Verbind met het Rijk en breng focus aan
middelen met name op het vestigingsklimaat, talent en de
jaren aan wordt gewerkt. Dat vraagt onderling vertrouwen
Met de Regio Deal Twente kwam het belang van de
Zonder talent geen techniek als motor
bestaande kennisposities van Twente met potentie waar
en moet niet leiden tot een afrekencultuur. Dat brengt de
Agenda voor Twente beter in beeld bij het Rijk. De
Elke investering in een technisch thema kent een
al jaren in geïnvesteerd is. Maak dat groter en verzilver de
regio niet verder. Bespreek wel hoe een project de kans
inhoudelijke verbinding werd verbeterd en het werd
discussie over de schaarste aan technisch talent. In de
kansen. Elke keer iets nieuws doen, creëert geen echte
krijgt het beter te gaan doen, als het niet goed loopt.
eenvoudiger om vraagstukken te adresseren die
talentprogramma’s en –projecten moet er aandacht zijn
impact, hoewel nieuwe kennisposities belangrijk zijn voor
Help elkaar daarbij als triple-helix partners, laat elkaar
succesvolle realisatie van projecten in de weg stonden. Het
voor deze koppeling. Benut de goede contacten die er
de lange termijn. Om dat te stimuleren zijn vaak middelen
niet zwemmen. Twente Board Development moet hierop
Rijk blijft in het nieuwe regeerakkoord focus houden op de
zijn tussen ROC van Twente, Saxion en Universiteit
van grotere omvang nodig dan regionaal beschikbaar.
meer regie pakken en bijsturen waar het moet. Partners
regio’s. Bijvoorbeeld een nieuwe investering in Regio Deals
Twente. Dat is uniek in Nederland. Als de behoefte
in Twente Board moeten daar misschien aan wennen.
voor een bedrag van €900 miljoen en het transitiefonds
van ondernemers en aanbod van onderwijs- en
landelijk gebied waar tot 2035 €25 miljard voor is
kennisinstellingen beter gaat matchen ontstaat een
Creëer vooraf commitment op projecten
stimuleer het leren van elkaar tussen projecten.
Start met het uitgangspunt dat bedrijven gaan over de
Ondersteun bij het ontwikkelen van projecten
gereserveerd. Een nieuwe regionale investeringsagenda
ecosysteem van formaat. Dat vraagt om in een vroeg
inhoud van projecten, onderwijs daarvoor de benodigde
Help partners in de regio met het ontwikkelen van
met regionale financiering na 2022 is daarom van
stadium kinderen te begeleiden, wat begint in het
kennis en talent leveren en de overheid met name gaat
projecten en doen van aanvragen richting externe
groot belang. Leg in een nieuwe agenda minder focus
funderend onderwijs. Leg focus op keuzemomenten
over faciliteren (zoals infrastructuur, leefklimaat en
financieringsbronnen. Aanvragen naar de grotere
op regionaal geld verdelen, meer op het vinden van
van kinderen en waar deze te beïnvloeden zijn.
wonen). Voer scherpere discussies over het commitment
fondsen in Europa en bijvoorbeeld het Nationaal
additionele geldstromen. Formuleer prestatie-indicatoren SMART
50
51
5.4 De uitvoering: basisinfrastructuur
middelen. Het was niet altijd duidelijk wat
Een deel van het beschikbare budget voor de
de basisinfrastructuur was, en wat het niet was.
basisinfrastructuur was voor de uitvoering en monitoring
De Agenda voor Twente startte niet vanuit het niets in
Lessen voor de toekomst
van de Agenda voor Twente. Deze werd belegd bij Regio
Verder integratie en meer zakelijkheid is nodig
2018. In de Agenda van Twente 2007 – 2017 was gebouwd
Belangrijkste advies uit de evaluatie uit 2019 was om
Twente. Deze uitvoeringskosten richtten zich op zowel
De basisinfrastructuur moet actiegericht zijn.
aan een fundament, de zogenoemde basisinfrastructuur
het bedrijfsleven in de breedte actiever te betrekken. Er
ontwikkeling als het beheer van het programma. Partners
Er moet een meer zakelijke aansturing komen.
met inbreng vanuit de triple-helix partners. Bij het
moest meer focus komen op de stuwende economie en
binnen Twente Board droegen vanuit hun eigen begroting
Dat betekent meer sturen op resultaatverplichting
vaststellen van de Agenda voor Twente werd besloten om
op die factoren die te beïnvloeden zijn. Daarnaast bleef
mee aan de uitvoering van de Agenda voor Twente (in-
en het voorkomen van het ontstaan van
een bedrag van €3,50 per inwoner per jaar te reserveren
voorop staan om taken en functies te financieren, niet de
kind investering). Deze bijdrage wordt niet separaat
“koninkrijkjes”. Projectfinanciering heeft de
voor de basisinfrastructuur. Dit bedrag werd toebedeeld
uitvoerende organisaties. Deze adviezen hebben geleid
geregistreerd en is daarmee moeilijk te kapitaliseren
voorkeur boven organisatiefinanciering, waar dat
aan bestaande partners (zie hoofdstuk 3.2 t/m 3.5). Het
tot het afbouwen en/of stoppen van financiering van een
in deze evaluatie.
kan. Neem de volgende stap in het vergroten van
WTC Twente, het Expat Center Twente en de Internationale
aantal initiatieven. De evaluatie van de basisinfrastructuur
samenhang in het ecosysteem van Twente, met
School Twente werden wel genoemd in het kader van de
liep parallel aan de veranderopdracht van Regio Twente
een regiefunctie voor Twente Board Development.
basisinfrastructuur, maar hiervoor werden geen middelen
die was gestart in 2019. Veel van de voorgestelde
Houd rekening met partijen die voor veel projecten
gereserveerd. Het onderwerp Vrije Tijdseconomie (VTE)
aanpassingen vanuit de evaluatie zijn meegenomen in
gevraagd worden en daar capaciteit voor leveren,
werd, door de focus van de nieuwe Agenda voor Twente,
het formaliseren van Twente Board en het inrichten van
maar daar geen financiering tegenover staat.
apart georganiseerd binnen de reguliere begroting van
de uitvoeringsorganisatie Twente Board Development.
Regio Twente.
Breng de informatievoorziening naar een hoger level
Nagenoeg alle taken en functies in de basisinfrastructuur
Sluit de informatievoorziening beter aan
Er werd bij besluitvorming gevraagd om betere
vallen nu onder de strategische aansturing van Twente
op de behoeften van raadsleden en leden
samenwerking en samenhang in de basisinfrastructuur te
Board. Dit vergroot aanzienlijk de samenwerking binnen
van Provinciale Staten. Verleid ze op hun
stimuleren. Begin 2019 werd daarom een evaluatie van de
en samenhang van de basisinfrastructuur. Voor 2022
betrokkenheid. Zij krijgen veel informatie, het
basisinfrastructuur uitgevoerd. Geconstateerd werd dat
is het doel dit nog verder uit te werken, met name als
is dus concurreren om de beschikbare tijd. Dit
veel activiteiten individueel bijdragen aan de doelstellingen
het gaat om de samenwerking tussen Twente Board,
geldt voor alle regionale stakeholders, juist voor
van Twente. De samenwerking tussen partijen in de
provincie Overijssel, Oost NL en Novel-T. Met de komst
ondernemers. Maak duidelijk om welke projecten
basisinfrastructuur was te beperkt. Organisaties legden
van Twente Board Development komt daarmee de term
het gaat, hoe ze kunnen aanhaken en leg dit
vooral focus op eigen activiteiten. Activiteiten waren
basisinfrastructuur meer naar de achtergrond en wordt
continu bij ondernemers op tafel. Daag ze uit.
vaak projectmatig, en concurreerden zo om de aandacht,
meer gesproken van het onderhouden en ontwikkelen
Besteed aandacht aan resultaten die partners
deelname van bedrijven en/of beschikbare financiële
van het ecosysteem.
in de basisinfrastructuur behalen. Dit zorgt voor
52
53
draagvlak en legitimiteit van wat zij doen en de
5.5 Twente in (inter-)nationale context
publieke middelen die daarin worden geïnvesteerd.
Board en OostNL hebben in mei 2021 een “Memo of Understanding” getekend met IHK Nordwestfalen, die
Het werd als cruciaal gezien om de relatie tussen
focus legt op het verbinden van bedrijven en economische
“De afstand van Twente
Blijf investeren in de branding van Twente
Twente en aangrenzende regio’s te versterken, samen
activiteiten. Een agenda met Duitsland wordt als belangrijk
De marketing van Twente is op orde, de branding
met de provincie Overijssel. Een eendrachtige lobby
gezien en heeft zich ontwikkeld de afgelopen jaren. De
tot de rest van de wereld
niet. Wat is het verhaal van Twente? Hoe ziet men
werd daarnaast als belangrijk gezien. Sinds 2018 is veel
relatie met Duitsland maakt het verhaal van Twente uniek
is kleiner geworden. We
Twente buiten Twente? Wat wil het talent van de
geïnvesteerd in netwerken gericht op het verbinden van
in relaties met de Rijksoverheid en Europa. Maar voor
consumeren en werken
toekomst en wat heeft Twente hen te bieden?
Twente met andere regio’s, zoals met Brainport, regio
Twente zijn daarnaast de relaties met de omliggende
Het techniekprofiel is en blijft van belang, maar
Zwolle en Arnhem/Nijmegen. Daarnaast zijn er een aantal
regio’s van belang, zoals Deventer/Apeldoorn, Salland,
globaal, dan kan niemand zich
kies focus. Claim onderwerpen die de regio ook
bovenregionale structuren waar Twente in deelneemt,
Zwolle en de Achterhoek, waar al vaak veel economische
terugtrekken binnen de eigen
echt waar kan maken, zet daar langjarig op in en
zoals Nederland Slim Benutten, het Go4Export
activiteiten lopen. Daar is in de Agenda voor Twente
gemeentegrenzen.”
houd koers. Verschuilen achter de bescheidenheid
programma en Th!nk East Netherlands.
minder aandacht aan gegeven.
vaak het gevolg van zaken claimen als Twente die
Er is daarnaast veel geïnvesteerd in de relatie met
De wens om de lobby te richten op de speerpunten
buitenwereld niet ziet en de regio niet waar kan
Duitsland. Belangrijke basis daarvoor werd gelegd in 2018
benoemd in de Agenda voor Twente is vertaald naar een
maken. Ga voor herkenning op specifieke thema’s,
in de samenwerkingsovereenkomst Oost-Nederland en
gezamenlijke lobbyagenda van de Twentse gemeenten.
dan komt die erkenning vanzelf.
Münsterland. Ook de Euregio en haar strategie 2030 spelen
Daarover werd tot 2021 jaarlijks gerapporteerd in het
een belangrijke rol. Via het Interreg-project EuregioRail
lobbyjaarverslag. De lobbystructuur van Twente was
wordt bijvoorbeeld gewerkt aan het doortrekken van en
sterk verbonden met de provincie Overijssel. Meest
verduurzamen van de treinverbinding Zwolle-Twente-
aansprekende voorbeeld van het succes van de lobby is
Münster. Een belangrijk verbinding voor de versnelling
de Regio Deal. Maar er is ook een stevige lobby gevoerd op
van het treinverkeer tussen de Randstad en Twente en
de bereikbaarheid van Twente, als het gaat om de A1/A35
bestemmingen in Duitsland, zoals Berlijn, Dortmund
verbinding, de N18, de N35 en de spoorlijn Zwolle-Twente-
en Münster. Daarnaast zijn de banden tussen Enschede
Münster. Conclusie is dat we de kansen hebben gepakt
en Münster verstevigd, wat heeft geresulteerd in
die er lagen, maar dat het altijd beter kan. In de periode
partnerstadovereenkomst tussen beide steden en een
van de transitie van Regio Twente naar Twente Board,
samenwerkingsovereenkomst tussen de Universiteit
was Twente wat meer intern gericht. Het nu in triple-helix
Twente en Westfälische Universität Munster. Twente
verband oppakken van de lobby wordt als een goede stap
Sander Schelberg (Burgemeester, gemeente Hengelo)
van Twente mag geen excuus meer zijn. Dit is
voorwaarts gezien.
54
55
Lessen voor de toekomst
De lobby moet nog beter De bestuurlijke en ambtelijke lobby in Twente kan
Redeneer meer van buiten naar binnen
beter. Twente heeft een sterk verhaal. Zorg dat de regio
Breng de wereld buiten Twente naar binnen. Zoek
daarmee in beeld is bij beleidsmakers. Geef bestuurders
verbinding met andere (inter-)nationale netwerken
huiswerk mee, zet ze actief in. Bestuurders moeten
en regio’s. Bovenregionale samenwerking past in de
altijd de boodschap van Twente in de tas hebben. Benut
Rijksagenda. Maak regionale netwerken meer actiegericht,
daarvoor zeker ook de grotere industriële partijen en de
minder gericht op praten, meer op doen en aansluiting
kennisinstellingen in de regio. Maak een relatiekaart voor
op externe partners. Ontsluit de contacten die triple-
de regio. Meer uit Europa halen, moet de volgende stap in
helix partners individueel vanuit hun eigen activiteiten
de ambitie zijn. Ga niet uit wat er allemaal is in Europa, maar
hebben voor de regio. Waar liggen de investeringsagenda’s
ga uit van de eigen agenda met programma’s en concrete
van bedrijven internationaal? Met welke regio’s werken
projecten en pak de kansen die voorbijkomen. Daarbij helpt
kennisinstellingen intensief samen? Met welke landen
een gezamenlijke agenda met Duitse partners, het maakt
wordt veel export bedreven? Maar kijk ook naar de
Twente onderscheidend naar Den Haag en Brussel.
internationale contacten vanuit organisaties zoals het Oost NL, Novel-T, WTC Twente en de Euregio.
Praat met één mond naar buiten Twente praat nog onvoldoende met één mond naar buiten, terwijl er wel een duidelijke agenda ligt. Er is in elke regio verschil van inzichten, logisch gezien er veel verschillende partijen met verschillende belangen zijn. Maar naar buiten zet Twente deze verschillen nog te vaak zelf in de krant. Dan blijft niet de boodschap van Twente hangen, maar het feit dat de regio het onderling nog niet met elkaar eens is. Ga op pad met de Twentse kracht niet met de Twentse kift. Ken en respecteer de individuele belangen die partners in Twente Board behartigen.
56
57
Bijlage 1 Overzicht geïnterviewde personen Naam
Organisatie
Arjen Gerritsen
Gemeente Almelo
Petra Weideveld
Arbeidsmarktregio
Clemens Gloudi
Arbeidsmarktregio
Marcel Poppink
Consent
Dennis Schipper
Demcon
John Joosten
Gemeente Dinkelland
Theo Bovens
Gemeente Enschede
Dinand de Jong
Euregio
Jelle Beintema
Gemeente Hellendoorn
Margreet Overmeen
Gemeente Hellendoorn
Sander Schelberg
Gemeente Hengelo
Ellen Nauta
Gemeente Hof van Twente
Pieter van Zwanenburg
Alfred Peterson
Provincie Overijssel
Onno van Veldhuizen
Regio Twente (oud-voorzitter)
Aleid Diepeveen
Regio Twente (oud-programmaleider)
Arco Hofland
Gemeente Rijssen-Holten
Bert Tijhof
Gemeente Rijssen-Holten
John van der Vegt
ROC van Twente
Anka Mulder
Saxion Hogeschool
Peter Breur
Symbio
Michel ten Hag
Ten Hag Makelaars
Geert Braaksma
Twente Board (oud-voorzitter)
Martha van Abbema
Gemeente Twenterand
Hans Broekhuizen
Gemeente Twenterand
Vinod Subramaniam
Universiteit Twente
Geert Dewulf
Universiteit Twente
Gemeente Hof van Twente
Mark Voortman
Voortman Steel Group
Edwin Ouwejan
Ministerie EZK
Richard Andringa
Waterschap Vechtstromen
Rik Tuller
Ministerie EZK
Freerk Faber
WTC Twente
Renze Brouwer
Ministerie LNV
Jaap Beernink
Novel-T
Evelijne Ruijs
Novel-T
Hans Lesscher
Odin Groep
Fons de Zeeuw
Oost NL
Ron Nuwenhof
Oost NL
Frank Konings
OPOA
Eddy van Hijum
Provincie Overijssel
Cees Dijkhuizen
Provincie Overijssel
58
59