Evaluatie Agenda voor Twente 2018-2022
Tekst van het document
Evaluatie Evaluatie Agenda voor Twente 2018-2022 Op naar een nieuwe investeringsagenda voor Twente
Inhoudsopgave
Evaluatie
1
Samenvatting 6
2
Inleiding: Het gaat goed met Twente 10
3
Welke resultaten zijn behaald? 14
4
5
Evaluatie Agenda voor Twente 31 januari 2022
3.1
Financiële resultaten 14
3.2
Actielijn: Techniek als motor 17
3.3
Actielijn: Arbeidsmarkt & Talent 22
3.4
Actielijn: Bereikbaarheid & vestigingsklimaat 27
3.5
Actielijn: Circulaire economie & duurzaamheid 31
Waar staat Twente? 34 4.1
De belangrijkste cijfers voor Twente 35
4.2
Ontwikkeling van de monitoring 38
4.3
Externe onderzoeken 39
Wat zijn de lessen voor de toekomst? 42 5.1
Proces van besluitvorming en aansturing agenda 42
5.2
Ontwikkeling van de triple-helix samenwerking 44
5.3
De uitvoering: projecten 46
5.4
De uitvoering: basisinfrastructuur 52
5.5
Twente in (inter-)nationale context 54
Op naar een nieuwe investeringsagenda voor Twente
Bijlage 1 Overzicht geïnterviewde personen 58
Voorwoord Werken aan Bruto Twents Geluk!
De Agenda voor Twente is de basis onder de activiteiten
zijn we voorbereid op de toekomst, om samen een nieuwe
commitment al uitgesproken op de triple-helix
van Twente Board. Het is een belangrijke sleutel tot
agenda voor de sociaal economische opgaven van Twente
samenwerking, met het formaliseren van de Twente
Twente Board is sinds 1 juli 2021 geformaliseerd
het succes van Twente. In 2018 stemden de 14 Twentse
te ontwikkelen. De discussie over de “governance” van
Board. Uiteindelijk besluiten de 14 Twentse gemeenten,
in de nieuwe samenwerking tussen ondernemers,
gemeenten in met dit investeringsprogramma. Daarmee
Twente is op 1 juli 2021 afgerond. Nu kunnen we samen vol
ondernemers en onderwijs in het vierde kwartaal van
onderwijs- en kennisinstellingen en overheden in
werd voor 5 jaar een bedrag van in totaal €20 miljoen
voor de inhoud gaan. Inhoud die uitgaat van de kracht van
2022 over hun bijdrage aan een nieuwe investerings-
Twente. In de Twente Board werken we samen aan de
beschikbaar gesteld. Publiek geld om te investeren in
Twente. Inhoud die aansluit bij investeringsagenda’s van het
agenda voor Twente.
sociaaleconomische opgaven van Twente, ten behoeve
Twente. De agenda bracht focus aan in onze inspanningen.
bedrijfsleven in Twente, de provincie Overijssel, het nieuwe
van de brede welvaart. We noemen dat: werken aan het
De agenda werd ons verhaal richting de provincie
regeerakkoord en de Europese agenda.
Bruto Twents Geluk. De resultaten die Twente boekt
Overijssel, de Rijksoverheid en Europa. Met als gevolg dat
mogen er zijn. Onze regio ontwikkelt zich positief. Dat
in 2019 een nieuw investeringsprogramma startte, de Regio
Op 10 februari 2022 wordt deze evaluatie vastgesteld
verder moeten bouwen aan de toekomst van Twente. Dat
blijkt uit de evaluatie van de Agenda Voor Twente die
Deal Twente. De Regio Deal Twente is een convenant van
in de Twente Board. In maart 2022 vinden de
doen we voor onze bedrijven en onze inwoners, voor onze
hier voor u ligt. Daar mogen we samen trots op zijn.
ruim €150 miljoen aan investeringen in Twente tussen het
gemeenteraadsverkiezingen plaats. Dit betekent dat
kinderen. Om te leven, wonen en werken in onze groene,
Rijk, provincie Overijssel en regio. Zonder de Agenda voor
de voorstellen voor de opvolger van de Agenda voor
technologische topregio. Gelukkig is er Twente!
Twente, was de Regio Deal Twente er niet gekomen.
Twente worden gemaakt met nieuwe gemeenteraden
4
Wij geloven in de unieke triple-helix samenwerking in Twente. Twente Board is ervan overtuigd dat we samen
en nieuwe colleges, samen met ondernemers en met
Wim Boomkamp
De Agenda voor Twente loopt eind 2022 af. Daarom
onderwijs- en kennisinstellingen. In het tweede kwartaal
Voorzitter Twente Board
evalueren we. Om de behaalde resultaten te laten zien.
van 2022 wordt hiervoor een voorstel aangeboden.
Om lessen te trekken voor de toekomst. Op deze manier
De 14 Twentse gemeenten hebben langjarig hun
5
1
Samenvatting In 2018 hebben de 14 Twentse gemeenten ingestemd met de Agenda voor Twente, voor de periode 2018 – 2022. Daarmee werd €7,50 per inwoner per jaar geïnvesteerd in Twente. Doel was om samen met ondernemers en onderwijsen kennisinstellingen te werken aan de ambitie van een groene, technologische topregio. Deze evaluatie kijkt terug wat er bereikt is en wat daaruit geleerd wordt voor de toekomst. Hoofdconclusie is dat het goed gaat met Twente. De Twente Index 2022 laat zien dat de economie groeide met 10% en de werkloosheid met 3% lager was dan ooit. Twente doet het in veel opzichten beter dan het landelijk gemiddelde. Dat is een trendbreuk ten opzichte van voorgaande jaren. Twente wordt daarmee landelijk gezien als een regio met potentie. De Agenda voor Twente heeft samen met de Regio Deal de basis gelegd voor deze goede cijfers. Maar ook het formaliseren van de samenwerking tussen ondernemers, onderwijs- en kennisinstellingen en overheid binnen Twente Board verstevigt de governance op de regionale, sociaaleconomische samenwerking in Twente.
Het gaat goed met Twente
investeringsprogramma van in totaal €150 miljoen.
Opereer meer van buiten naar binnen
Twente heeft gedurende de looptijd van de Agenda voor
Van dit bedrag is eind 2021 €85 miljoen in realisatie.
De Agenda voor Twente bracht focus aan in investeringen
Twente een positieve ontwikkeling doorgemaakt. Het
Algemeen is de conclusie dat de Regio Deal Twente er
en liet ruimte voor de actualiteit. De COVID-19 pandemie
Bruto Regionaal Product (BRP) gaat richting het landelijk
niet was gekomen zonder de Agenda voor Twente. Met
heeft een enorme impact gehad op onze economie
gemiddelde. In 2017 lag dit nog 3,7% onder het landelijk
een investering van €6 miljoen vanuit de Agenda voor
en de effecten voor de lange termijn zijn nog onzeker.
gemiddelde, in 2020 nog maar 0.8%. Het Bruto Regionaal
Twente in de basisinfrastructuur zijn in de periode 2018 –
Er zijn ook nieuwe kansen ontstaan, voor medische
Product per inwoner is het landelijk gemiddelde ontstegen.
2020 €13 miljoen additionele investeringen gerealiseerd.
technologie, digitalisering en duurzaamheid. De Agenda
In 2017 lag dit 1,1% onder het landelijk gemiddeld, in
Gezien de Agenda voor Twente loopt tot eind 2022 en de
voor Twente en de Regio Deal Twente speelden daar goed
2020 3,5% daarboven. De werkeloosheid in Twente is
Regio Deal Twente tot eind 2025, wordt de eindbalans
op in. Uit onderzoek blijkt Twente een redelijk gesloten
voor het eerst in de historie gedaald onder het landelijk
later opgemaakt. Hierover wordt gerapporteerd in de
ecosysteem te zijn. Echte impact maakt Twente vanuit meer
gemiddelde. Twente kent een krappe arbeidsmarkt,
halfjaarlijkse projectvoortgangsrapportage
samenwerking extern, iets wat veel bedrijven in de regio
met name in de sectoren zorg, onderwijs en techniek.
“Investeren in Twente”.
al doen. Er wordt noodzaak gevoeld meer relaties aan te
De vraag naar technisch talent blijft kenmerkend voor
gaan met andere regio’s. Advies is daarbij te werken vanuit
onze regio. De werkgelegenheid in de sectoren Hightech
De basis ligt er, bouw daarop voort
de kracht van Twente. Techniek staat bijvoorbeeld breed
Systemen & Materialen (HTSM) is in 2020 gestegen met
Twente kent een lange historie in de triple-helix
in de belangstelling in Nederland. Vaar daarom mee op de
4,8% ten opzichte van 2017. De economie is geen exacte
samenwerking. De opgaven waar Twente voor staat zijn
kracht van regio’s zoals Brainport, maar wees zelfbewust.
wetenschap, maar deze kengetallen laten zien dat het
niet eenvoudig en vragen langjarige aandacht. De Agenda
Claim posities waar Twente (aantoonbaar) succes waar kan
goed gaat met Twente.
voor Twente was een logische stap als vervolg op de
maken en investeer daar langjarig in. Heb daarbij oog voor
Agenda van Twente 2007 - 2017. Er was bij besluitvorming
de lange termijn, de kennisposities van morgen en de korte
Agenda voor Twente: hefboom voor
dan ook veel consensus over de inhoud van de Agenda
termijn, daar waar de bredere mkb-industrie behoefte
publieke en private investeringen
voor Twente. De discussie ging in 2018 met name over de
aan heeft. Kijk niet alleen naar de economie, maar naar
Voor de periode 2018 – 2022 worden er in totaal €20
structuur. Met het formaliseren van de Twente Board per
de brede welvaart, het Bruto Twents Geluk.
miljoen regionale, publieke middelen beschikbaar gesteld
1 juli 2021 is deze structuurdiscussie afgerond. Het maakt
via de Agenda voor Twente. De uitvoering van de agenda
de weg vrij om in een nieuwe investeringsagenda na 2022
Werk aan verdere integratie en meer focus
werd belegd bij de triple-helix. Inmiddels hebben €15
vol voor de inhoud te gaan. Er is veel geleerd vanuit de
Binnen de basisinfrastructuur was het doel van de Agenda
miljoen publieke middelen geleid tot in totaal €169
uitvoering van de Agenda voor Twente. Lessen die, waar
voor Twente om de samenwerking en samenhang in triple-
miljoen aan investeringen in Twente. Het belangrijkste
mogelijk, al zijn meegenomen in de opzet van de nieuwe
helix verband te versterken. Dat kwam onvoldoende uit
deel komt daarvan vanuit de Regio Deal Twente, een
Twente Board. Belangrijkste les is: bouw voort op het
de verf, zo bleek uit de evaluatie uitgevoerd in 2019.
fundament dat er nu ligt.
6
7
Met het formaliseren van de Twente Board en daaronder
bedrijfsleven nodig. In Twente Board moeten deze
het oprichten van de uitvoeringsorganisatie Twente Board
uitgangspunten leidend zijn bij besluitvorming en leidend
Development is dit sterk verbeterd. Er is meer samenhang
blijven in de beoordeling van de uitvoering. Dat vraagt een
en meer focus, die in 2022 nog verder vorm gaat krijgen.
meer zakelijke benadering, met begrip voor individuele
De term basisinfrastructuur komt daarmee op de
uitdagingen en belangen van de partners verenigd binnen
achtergrond. Er wordt gesproken over het onderhouden
de Twente Board.
en ontwikkelen van het ecosysteem. Daarbij gaat het over het aansturen van het ecosysteem onder de strategische
Werk samen aan een nieuwe investerings-
sturing van Twente Board en (nog meer) inhoudelijk focus
agenda 2023 – 2027
aanbrengen. Advies is om bij het vinden van focus meer te
Een nieuwe investeringsagenda is nodig om de weg te
redeneren vanuit cijfers en trends, minder vanuit meningen
vervolgen die met het formaliseren van de Twente Board
en belangen. Belangrijk daarbij is om de te investeren daar
is ingeslagen. Een nieuwe agenda is een belangrijke stip
waar de strategische agenda’s van ondernemers, onderwijs-
aan de horizon, om regionale partners en partners buiten
en kennisinstellingen en overheden samenkomen.
de regio te overtuigen van de ambities van Twente. Twente heeft een sterk verhaal en een krachtig ecosysteem.
Hanteer een meer zakelijk benaderen
Bouw daarop verder en maak samen weer een nieuwe
en stel impact voorop
investeringsagenda voor minimaal de periode 2023 – 2027.
Binnen projecten wordt geëxperimenteerd om nieuwe
Dit is de beste basis om kansen te pakken zoals de nieuwe
vormen van samenwerking en nieuwe oplossingen
Regio Deal waar het nieuwe Kabinet weer €900 miljoen
te vinden. Het kan dus fout gaan, niet alle innovaties
voor heeft gereserveerd.
slagen. Wees transparant over de besluitvorming, behaalde successen en verbeterpunten. Voorkom dat transparantie leidt tot een afrekencultuur. Er moet meer gestuurd worden op resultaatverplichting, minder op inspanningsverplichting. Projectvoorstellen moeten laten zien dat ze duurzaam, haalbaar en resultaatgericht zijn, met heldere KPI’s. De impact voor de regio moet voorop staan. Daarvoor is vooraf commitment van het
8
9
2
Inleiding
Twente kent een lange historie in de triple-helix
Innovatieplatform Twente
Innovatiesprong Twente
2005
2012
Samenvoegen bestaande structuren Tot Twente Board
Regio Deal Twente 2019-2025
samenwerking. Doel van deze samenwerking was altijd de sociaaleconomische structuur van Twente versterken,
2007
2014
2016
2018
2019
2021
als regio beter presteren dan het landelijke gemiddelde en Twente te onderscheiden als technologische en
Agenda van Twente 2007 - 2017
Actieplan Twente werkt
Agenda voor Twente 2018 - 2022
Oprichting Stichting Twente Board
innovatieve regio.
Investeren in de toekomst van Twente heeft een evolutie
Figuur 1 Ontwikkeling triple-helix samenwerking in Twente
doorgemaakt. Deze evolutie heeft geleid tot het punt
Het gaat goed met Twente
waar de regio nu staat. Twente ontwikkelt zich goed de afgelopen 10 jaar. De economische groei van Twente
Voor u ligt de evaluatie van het investerings-
ontstijgt inmiddels het landelijk gemiddeld, met 10%
daarom gekozen voor een kwalitatieve evaluatie,
• Techniek als motor: versterken van de technische
programma Agenda voor Twente 2018 – 2022. Deze
economische groei in 2020, en een werkeloosheid onder
die kwantitatief is gemaakt waar dat kan.
kracht van Twente, de motor achter de economische
evaluatie is uitgevoerd onder de verantwoordelijkheid
de 3%. Maar de economie is geen exacte wetenschap.
van Twente Board. De agenda is in 2017 op initiatief
De Twente economie heeft een jaarlijkse omvang van €21
De Agenda voor Twente investeerde in de opgaven waar
• Arbeidsmarkt & talent: voldoende talent op alle niveaus
van de veertien Twentse gemeenten ontwikkeld in
miljard. Veel factoren beïnvloeden de economie. Met de
Twente voor staat. De mismatch tussen vraag naar en
aantrekken, opleiden en behouden voor de regio om deze
nauwe samenwerking met de toenmalige Twente
Agenda voor Twente is hier een bescheiden stimulans van
aanbod van arbeid en betere aansluiting tussen onderwijs
motor in Twente draaiende te houden;
Board en de provincie Overijssel. De basis vormde
€20 miljoen over 5 jaar aan gegeven. Twente Board heeft
en arbeidsmarkt. Innovatie en ondernemerschap binnen
• Bereikbaarheid & vestigingsklimaat: een goed woon-,
dat wat onderscheidend is aan Twente: de combinatie
het bedrijfsleven aanjagen. De verdere digitalisering van de
werk- en leefklimaat creëren om het talent en bedrijven
van de technologische kracht en de ruimte met een
(maak)industrie om de arbeidsproductiviteit te vergroten.
aan te trekken naar en te behouden voor de regio;
prachtige woon-, werk- en leefomgeving, die grenst
Het vergroten van de gezondheid van onze inwoners.
• Circulaire economie & duurzaamheid: oplossingen bieden
aan Duitsland. Ambitie was om vanuit deze basis,
Het verduurzamen naar een meer circulaire economie.
voor de toenemende vraag naar duurzame producten
Het vergroten van de bereikbaarheid van Twente. Het
en een toekomstbestendige landbouw.
economisch duurzaam uit te groeien tot een groene,
“We willen altijd sneller, maar
technologische topregio, behorende tot de top van
als je bij drie wil komen, moet
Europa. Om dat doel te bereiken zouden overheid, onderwijs en ondernemers samen investeren in de
je eerst bij twee zijn geweest.”
toekomst van Twente (de triple-helix).
Michel ten Hag (CEO, Ten Hag Groep)
10
groei van Twente;
verbinden het landelijk en het stedelijk gebied, een regio waar mensen prettig kunnen wonen, werken en leven.
Binnen deze vier actielijnen werd gewerkt aan het versterken van de zogenoemde basisinfrastructuur (triple-
Bij besluitvorming in 2018 werd vanuit deze opgaven
helix samenwerking) en aan het ontwikkelen en uitvoeren
gekozen focus te leggen op vier actielijnen:
van concrete projecten. De vier actielijnen vormden ook
11
de basis voor het convenant Regio Deal Twente dat in 2019 tussen Rijk, provincie Overijssel en regionale partners werd afgesloten.
De voorliggende evaluatie geeft antwoord op een aantal vragen. Wat leren we van de besluitvorming, de opzet en de uitvoering van de investeringsagenda? Hoe heeft de triple-helix samenwerking zich ontwikkeld? Wat is nodig om Twente nog sterker te positioneren in Nederland en Europa? Kortom evalueren om te leren voor de toekomst. Basis voor deze evaluatie zijn interviews afgenomen met regionale stakeholders (zie bijlage 1), externe onderzoeken en de bestaande rapportages zoals de “Twente Index” en “Investeren in Twente”. De provincie Overijssel is een belangrijke partner in zowel de Agenda voor Twente als de Regio Deal Twente en is daarom actief betrokken bij deze evaluatie.
Eerst gaat deze evaluatie in op de behaalde resultaten met de Agenda voor Twente tot nu toe in hoofdstuk 2. Daarbij wordt ook de Regio Deal Twente betrokken. Hoofdstuk 3 geeft inzicht in de staat van Twente. Waar komen we vandaan en waar staan we nu? In hoofdstuk 4 trekken we lessen voor de toekomst. Daarbij gaat het om een reflectie op de besluitvorming, de triple-helix samenwerking, de uitvoering en op welke wijze Twente (inter)nationaal verbonden is en de lobby organiseert.
12
13
3
Welke resultaten zijn behaald?
3.1 Financiële resultaten
Naar verwachting realiseert de Regio Deal Twente, naast €10 miljoen regionale cofinanciering een bedrag van €140
Met een regionale, publieke investering van €15 miljoen
miljoen aan additionele investeringen. Van deze verwachte
aan regionale middelen, is in totaal voor een bedrag van
investering is eind 2021 €42 miljoen gerealiseerd. In 2021
€169 miljoen geïnvesteerd in Twente. Van deze regionale,
is €43 miljoen aan vastgoedinvesteringen rond de projecten
publieke middelen was €9,1 miljoen bedoeld om te
in 2021 vergund en/of gestart met realisatie, waarmee in
investeren in projecten over de periode 2018 – 2021.
totaal €85 miljoen in realisatie is.
en vouchers, waarvan het grootste deel onderdeel was
Het Rijk investeert via de Regio Deal Twente €30 miljoen in
Dit hoofdstuk geeft inzicht welke resultaten
van de Regio Deal Twente. Om tot een regionale
de regio, onder de voorwaarde dat publieke partners hetzelfde
zijn behaald met de Agenda voor Twente. Welke
cofinanciering van is €10 miljoen te komen voor de Regio
bedrag investeren. Daarvan komt €20 miljoen van de provincie
doelstellingen en ambities stonden beschreven in
Deal Twente, staat nog is €1,5 miljoen gereserveerd.
Overijssel en €10 miljoen van de 14 Twentse gemeenten. Naast
2018 en wat is daarop gebeurd? Dit inzicht wordt In 2022 komt nog €4 per inwoner beschikbaar. De nog
bijdragen van individuele gemeenten in projecten. Onderstaand
opstellen van de Agenda voor Twente is per actielijn
beschikbare middelen worden ingezet in lijn met het
het beeld van de financiële voortgang van het publieke deel.
een hoofddoel geformuleerd. Daarnaast werden
jaarplan van Twente Board Development dat recent
per actielijn een aantal opgaven en (bestaande)
is gepubliceerd.
initiatieven beschreven. Dit vormde de basis om de
. Naast een reflectie per actielijn op het hoofddoel dat was geformuleerd1, wordt ingegaan op de indicatoren vastgesteld in 2018, de prestaties binnen
de bestaande projecten in de Regio Deal Twente. Doel is om Projectgelden Agenda voor Twente (2018 - 2021)
met deze middelen bestaande projecten te versterken en/of €9,1
€6,6
het Nationaal Groeifonds, REACT-EU of Interreg.
10 3 4
Provincie
20 10 13 30
0
10
20
Gerealiseerd stand mei 2021
SMART doelstellingen zijn Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdsgebonden. Zie link voor meer achtergrondinformatie
14
60
70
80
90 100
Gerealiseerd stand okt 2021
Begroot in projecten
Figuur 3 Realisatie financiering in de Regio Deal Twente, beeld september 2021
m € 35,0
30,0 28,7
30,0 25,0 20,0 15,0
5,0 €1,0
-
1,0
2,0
0,4
0,9
Reservering
Beschikbaar
0,0 Beschikbaar
1
50
€1,5
Beschikbaar
m€
40
30
10,0
Reservering cofinanciering RDT
de basisinfrastructuur en de resultaten bereikt met projecten tot nu toe.
6
deze middelen als cofinanciering in te zetten om additionele geldstromen te koppelen aan projecten, vanuit bijvoorbeeld
Verplicht projecten A voor T
2
Rijksmiddelen Regio Deal Twente
De nog gereserveerde publieke middelen zijn gekoppeld aan
Inkomsten
€43 miljoen aan vastgoed projecten vergund / in realisatie
14
Regio publiek
de bijdrage uit de Agenda voor Twente, komt dit bedrag uit
gegeven op het niveau van de vier actielijnen. Bij het
doelen waren weinig tot niet SMART geformuleerd
90 2 3
Onderwijs
m€
59
16
Rijk
Van dit bedrag is €6,6 miljoen toebedeeld aan projecten
Agenda voor Twente tot uitvoering te brengen. Deze
7
Privaat
3,0
4,0
5,0
6,0
7,0
8,0
Goedgekeurd
9,0 10,0
Figuur 2 Beschikbare publieke middelen Agenda voor Twente en Besteding daarvan (periode 2018 – 2021), beeld december 2021
Figuur 4a Realisatie publieke middelen in de Regio Deal Twente, beeld september 2021
15
Regionale Publieke cofinanciering Regio Deal Twente
3.2 Actielijn: Techniek als motor
Financiering basisinfrastructuur (2018-2020)
m € 25,0
“De agenda moet kritische massa
20,0 20,0
hebben om echt een vuist maken
m€0,4
16,9
m€1,5 15,0
m€4,3
10,0 10,0
m€5,6
A voor T Provincie Overijssel Bedrijfsleven
8,4
Onderwijs Overheid regio
5,0
2,3
0,7
0,8 1,0
m€1,9
m€5,0
Beschikbaar Provincie
Goedgekeurd
Reservering
“Het versterken van het ecosysteem waarin stuwende techniek in alle sectoren tot bloei komt. Dit betekent
en de positie van Twente verder
het versterken van de economische troef van deze regio:
op te bouwen binnen Nederland
Twente heeft het best functionerende ecosysteem
en internationaal”
Rijk
Dennis Schipper (CEO, Demcon)
0,0
Doelstelling geformuleerd in 2018
van Nederland voor het stimuleren van innovatie en ondernemerschap op het gebied van techniek. Gebouwd op een Twentse economie die circulair en volhoudbaar is.”
Beschikbaar
Regio
Figuur 4b Realisatie publieke middelen in de Regio Deal Twente, beeld september 2021
Figuur 5 Financiering basisinfrastructuur (periode 2018-2020)
Indicatoren vastgesteld in 2018
Stand 2017
Stand 2020
Ontwikkeling
Over de periode 2018-2020 is vanuit de Agenda voor
Twente is tot slot bovengemiddeld goed in staat om
HTSM werkgelegenheid (aantal fte)
31.170
32.660
4,8%
Twente €5,6 miljoen in de basisinfrastructuur geïnvesteerd.
Europese fondsen aan te spreken. Dit blijkt uit de
Aandeel personen met technisch beroep
72.910
77.040
4,4%
Met deze publieke middelen zijn eind 2020 €13,1 miljoen
Inventarisatie Europese subsidies provincie Overijssel van
Aantal startups & scale-ups (spin-offs UT)
1.219
1.286
5,5%
aan additionele investeringen gerealiseerd.
ERAC, peildatum 1 juli 2021. In totaal ontvingen bedrijven
Snelgroeiende bedrijven Twentse noteringen MKB top 100
1
5
Twentse notering FD Gazellen (vanaf 2019)
--
7
Twentse notering Deloitte Fast 50
4
1
Projecten
Agenda voor Twente
en instellingen in de provincie Overijssel in de periode De partners in de basisinfrastructuur rapporteren
2014 - 2020 €458 miljoen. Met een aandeel van €351
jaarlijks over hun resultaten. Het jaar 2021 kon in deze
miljoen, benut Twente meer dan 75% van deze Europese
evaluatie nog niet worden meegenomen, gezien jaar-
middelen. Daarvan heeft de Universiteit Twente meer dan
Advanced Manufacturing Program
X
rapportages van deze partners in de basisinfrastructuur
€144 miljoen Europese middelen toegekend gekregen. Ook
PDEng
X
nog niet beschikbaar waren. Per actielijn zijn in de
is Twente een grensregio waardoor het natuurlijker is om
TopFit: Citizenslab Oost
X
hoofdstukken 3.2 t/m 3.5 de financiële data en de meest
deel te nemen in de verschillende grensoverschrijdende
Digitale werkplaats
X
opvallende resultaten behaald benoemd.
Europese programma’s. deel te nemen in de verschillende
Partners basisinfrastructuur
grensoverschrijdende Europese programma’s.
16
Regio Deal Twente
X
Novel-T
17
Het Twents ecosysteem is een goed functionerend
de Universiteit Twente gestart. De brede spin-off naar
In 2019 heeft het Fraunhofer Project Center (FPC)
De projecten en initiatieven binnen de actielijn Techniek
ecosysteem, zo blijkt uit diverse externe onderzoeken
het bedrijfsleven moet nog plaatsvinden, maar het is een
zich gevestigd in Twente. Het FPC richt zich op het
als motor boeken resultaten breed in Twente, zowel in
(zie hoofdstuk 4.3). Via de Agenda voor Twente is gewerkt
veelbelovende technologie met economische kansen op
toepassen van nieuwe technologie en kennisdeling
de hightech als de bredere mkb-industrie.
aan het stimuleren van technologische ontwikkelingen,
de lange termijn. Space053 heeft zich doorontwikkeld tot
op het gebied van advanced manufacturing en
het stimuleren van ondernemerschap en innoveren
expertisecentrum voor drones. Dit werd in 2018 als één
digitalisering. Via de Regio Deal wordt in het project
In de basisinfrastructuur is samengewerkt op schaal van
van de (maak)industrie met als doel het verbeteren
van de opgaven gezien. Dit netwerk, dat zich concentreert
Advanced Manufacturing Program geïnvesteerd.
Twente, met Novel-T, en op schaal van Oost- Nederland,
van de concurrentiepositie van bedrijven. Er zijn veel
rond Technology Base, heeft landelijke en internationale
In 2022 leidt deze ontwikkeling tot de bouw van
met onder andere de provincie Overijssel en Oost
voorbeelden waaruit blijkt dat hieraan is gewerkt. Via
uitstraling. Tot slot is er breed geïnvesteerd in fieldlabs
het Advanced Manufacturing Center op Kennispark
NL. Novel-T wordt vanaf 2018 gefinancierd vanuit de
de netwerken T-Valley en BOOST is de smart industry
en innovatiecentra, plekken waar clusters samenwerken
Twente. De activiteiten van het FPC richten zich breed
basisinfrastructuur. De organisatie richt zich op twee
agenda vormgegeven. In 2021 is de Ai-hub Oost-Nederland
en mkb vaak de praktisch weg naar (ondersteuning in)
op het (mkb) bedrijfsleven in Twente en hebben een
hoofdprogramma’s, namelijk het ondersteunen en
opgestart. Via deze hub worden projecten ontwikkeld,
innovaties kan vinden.
bovenregionale uitstraling. Er wordt bijvoorbeeld
onder andere richting het Ai-Ned programma waaraan
samengewerkt met het Fraunhofer en met Duitse
middelen uit het Nationaal Groeifonds zijn toegekend.
producenten van eindproducten (OEM-ers). Binnen
In 2020 is het Medtech Cluster Twente vormgegeven,
Nederland vinden organisaties en bedrijven uit
1 1
aangejaagd vanuit de provincie Overijssel en Novel-T, 1
en aangeboden aan het ministerie van EZK. Dit gaat
bijvoorbeeld de regio Zwolle, het innovatiecluster
2
1 1
1
1
1
1
1 1
gehonoreerd vanuit REACT-EU. Via dit cluster heeft 1
Twente inmiddels een landelijke positie verworven in
10
Kennisinstellingen
Proeftuinen/fieldlabs
de regio Brainport, binnen PhotonDelta. In fotonica wordt
Innovatieloketten (inc. innovatiehubs Saxion)
Open innovatiecentra & clusters
vanaf 2019 in geïnvesteerd vanuit de regio. In 2021 is als Figuur 6 Het innovatie- en kennisecosysteem in Twente (bron: jaarboek Oost NL, voortgangsrapportage Investeren in Twente)
en digitalisering is nu nodig, anders missen we de boot de komende 10 jaar” Mark Voortman (CEO, Voortman Steel Groep)
4
2
15
2
Fysieke activiteiten TopFit citizens lab Contactpersonen vanuit Novel-T Smart en mkb-team (jul 2019 - jul 2020
25
3
6
20
96
50
23
“Investeren in technologie
resultaten geboekt met fotonica, in samenwerking met
18
6 9
1
voorbereid richting het Nationaal Groeifonds. Er worden
Center (PITC) als shared facility binnen het nano-lab van
13
8
22
12
MedTechNL, een landelijk consortium dat een voorstel
concreet resultaat het Photonic Integration Technology
4
1
4
6
33
24
Hiervoor is, met een investering van €2 miljoen uit de
8
9
Drachten en Brainport hun weg naar het FPC.
onder andere leiden tot de bouw van de Medtech Factory.
Regio Deal Twente, een bedrag van €3 miljoen
6 11
156
3
Ondersteuning mkb-bedrijven vanuit Digitale werkplaats Twente
Figuur 7 Regionale spreiding initiatieven actielijn Techniek als Motor. Bron: voortgangsrapportage Investeren in Twente, jaarrapportage Novel-T 2020
19
drones (Space53), smart industry (TValley) en Innovate
Financiering Novel-T (2018-2020)
Go. Novel-T is in 2021 gestart om grotere bedrijven
De universiteit als kraamkamer van het bedrijfsleven
* Enkel spin-offs op basis van gepatenteerde kennis van de universiteit
en organisaties structureel aan haar activiteiten te €825.000
verbinden. Dit moet op termijn zichtbaar worden in
€1.335.000 A voor T Provincie Bedrijfsleven
€3.270.000
€4.336.000
Onderwijs Gemeente Enschede
Universitaire spin-offs
de basisfinanciering. De dienstverlening van Novel-T is omvangrijk. Er is in 3 jaar tijd bij 17.615 personen
51
211 Rijksuniversiteit Groningen/UMCG
200
1000 Twente
Laatste 5 jaar NB
Niet bekend
– zowel studenten als onderzoekers en ondernemers – ondernemend gedrag gestimuleerd. Hiervan waren 2.277
€221.400
mkb-ondernemer. Startups die door Novel-T werden begeleid, hebben meer dan €50 miljoen aan risicokapitaal opgehaald, met investeerders zowel binnen als buiten
Figuur 8 Basisfinanciering vanuit Agenda voor Twente Novel-T (periode 2018 – 2020), exclusief projectfinanciering
VU-VUmc/UvA/AMC* 122 Leiden/LUM 29 TU Delft 500
40
124 11
15
Twente, zowel nationaal als internationaal. Novel-T SMART heeft talent van de kennisinstellingen aan ruim
45 Utrecht/UMC Utrecht* 33 Wageningen*
9 Rotterdam/Erasmus MC 50
10
NB
29 Radboud/RadboudUMC* NB Tilburg Universiteit
400 bedrijven en organisaties in de regio verbonden voor begeleiden van startups vanuit de Universiteit Twente en
het oplossen van een kennisvraagstuk. Novel-T heeft een
Saxion Hogeschool en business accelaratie met innovatie
belangrijke rol gespeeld in het vormgeven van het Medtech
binnen het bestaande mkb. De financiering van Novel-T
Cluster Twente. Daarbinnen zijn een aantal startups
wordt gedaan vanuit de zogenoemde “founders”, te
ontstaan, zoals Moovd (Nijverdal), Well Based (Enschede)
weten de provincie Overijssel, Universiteit Twente, Saxion
en Iam Fluidics (Enschede). Twente doet het landelijk zeer
Hogeschool, gemeente Enschede en Regio Twente.
goed als kraamkamer voor het bedrijfsleven.
De positie van Regio Twente is sinds eind 2021 formeel
186
Figuur 9 Kraamkamers van startups in Nederland Bron: Volkskrant 2 februari 2019)
27
430 TU Eindhoven
60 Maastricht/MUMC*
Novel-T rapporteert jaarlijks over hun plannen en resultaten over het afgelopen jaar. Geconstateerd is dat deze rapportages in de afgelopen jaren niet goed genoeg doorkwamen naar alle regionale stakeholders. Om dit te verbeteren is vanaf 2020 accountmanagement opgezet richting de economische afdelingen van de 14 Twentse gemeenten. Ook geven rapportages vanaf 2020, waar het kan, een beeld van de dienstverlening van Novel-T uitgesplitst naar gemeenten.
overgenomen door Twente Board.
Grootste financiële bijdragen komen vanuit de provincie Overijssel en de onderwijspartners. De bijdragen van bedrijven komen met name vanuit projecten en zijn niet meegenomen in de basisfinanciering. Dan gaat het bijvoorbeeld over programma’s rond cybersecurity,
20
Een breder aanbod voor het MKB
ontwikkeling en/of het vermarkten van een
een toename van het aantal gesprekken met mkb-
In de afgelopen jaren is de propositie van Novel-T
innovatie ondersteund. De resultaten zijn positief en
ondernemers breed in de regio (zie figuur 7). Daarnaast
voor mkb-ondernemers in Twente aangescherpt en
deelnemende bedrijven waarderen het programma met
is bijvoorbeeld met de gemeente Rijssen-Holten en een
het aanbod concreter gemaakt. Voorbeeld hiervan
een 8.4. Deelnemende bedrijven zijn o.a. Jotem
aantal bouwbedrijven uit de regio het “Building the
is de lancering van het programma Innovate GO. In
Waterbehandeling (Rijssen), EnergieControl (Wierden),
Future” programma opgezet. Doel is om innovatie binnen
dit programma wordt in korte tijd (18 weken) de
Roelofsgroep (Den Ham) en Exite (Enschede). Ook is er
de bedrijven aan te jagen en talent te binden.
21
3.3 Actielijn: Arbeidsmarkt & Talent
Projecten
Agenda voor Twente
Regio Deal Twente
X
X
Connect-U
X
Doelstelling geformuleerd in 2018
Talent IT
“Het verminderen van de spanning op de arbeidsmarkt, tussen vraag en aanbod en tussen onderwijs en arbeidsmarkt. De
WIMM
X
bijdrage vanuit de Agenda voor Twente aan deze doelstelling focust op het opleiden, aantrekken en behouden van (top)
Leonardo
X
talent en het nog meer tot bloei laten komen van ondernemerschap. We willen dat het carrièreperspectief van technisch
Grenswerk
X
talent in Twente beter is dan in de rest van Nederland.”
Ondernemerschap als bindmiddel
X
Partners basisinfrastructuur Indicatoren vastgesteld in 2018
Stand 2017
Stand 2020
Ontwikkeling
Arbeidsmarktparticipatie
65,8%
67,1%
1,3%
Hoog
31%
33%
2,0%
Middelbaar
44%
44%
0,0%
Werkplein Twente, Techniekpact, Centrum voor Innovatief Vakmanschap
Opleidingsniveau beroepsbevolking 94
Laag
23%
22%
-1,0%
De spanning op de arbeidsmarkt is aanwezig in Twente
Onbekend
2%
2%
0,0%
en dat zal de komende jaren zo blijven. Dit beeld wordt
Opleiding/studie volgend (aantal personen)
26.300
27.700
5,3%
Jong talent (aandeel saldo/jonge veelverdieners)
Indicator wordt doorontwikkeld (Talent Pact)
Aantal studenten
bevestigd in de arbeidsmarktmonitor Twente die elk
8
7
3
103
Deal Twente zijn veel projecten opgestart om een oplossing
3
18.858
19.729
4,6%
Saxion
25.750
28.075
9,0%
te bieden voor de opgaven op de arbeidsmarkt en om
Universiteit Twente
9.884
12.075
22,2%
talent op alle niveaus aan te trekken naar en te behouden
Projecten
Agenda voor Twente
Regio Deal Twente
Twents Fonds voor Vakmanschap
X
X
uitvoering onvoldoende onderling in samenhang. Binnen
Huis van de Logistiek
X
X
Twente Board wordt inmiddels gewerkt aan het vergroten
Projecten met regionale uitstraling
Kampus
X
X
van deze samenhang en het beter aan laten sluiten
Aantal vouchers Twents Fonds voor Vakmanschap
Alumni netwerk
X
X
van projecten bij behoeften van bedrijven. Via Twente.
Proces your future
X
Fastswitch
X
Talent- en bedrijvenportaal
X
22
2
Huis van de logistiek
ROC van Twente
Connect Forward
7
5
6
kwartaal uitkomt. Vanuit de Agenda voor Twente en Regio Kampus
76
2
250
73
98
75
75
64
2
273
Process your Future
12
56
75
52
450 50 Talent IT
3
voor de regio. Deze projecten waren bij de opstart en in de WIMM/JopOpp ondersteuning young professionals
com is hard gewerkt aan het neerzetten van Twente als aantrekkelijke regio voor talent om zich te vestigen en werk X
te vinden (zie hoofdstuk 2.4 – Twente Branding). Hier wordt het carrièreperspectief
Figuur 10 Regionale spreiding initiatieven actielijn Arbeidsmarkt & Talent. Bron: voortgangsrapportage Investeren in Twente, nieuwsbrief Twents Fonds voor Vakmanschap januari 2022
23
bij werkgevers in Twente gezamenlijk zichtbaar gemaakt en
projecten voor het opleiden van voldoende vakkrachten.
mensen met een arbeidsbeperking en afstand tot de
geleid tot een stijging van het aantal plaatsingen
via het talent- en bedrijvenportaal wordt hier een volgende
Daarnaast ontstaan er kansrijke initiatieven met regionale
arbeidsmarkt, ondersteuning van werk naar werk en
van mensen bij werkgevers. In 2020 is de financiering
professionaliseringslag in gemaakt.
uitstraling zonder een bijdrage vanuit de Agenda voor
een Leven Lang Ontwikkelen. Drie uitvoeringsorganisaties
stopgezet, naar aanleiding van de evaluatie van de
Twente, zoals de Triple-T Academy in Almelo. En de
worden aangestuurd vanuit deze arbeidsmarktregio,
basisinfrastructuur in 2019. Vanaf 2020 zijn door de
Er is in de regio een brede behoefte aan voldoende
grensoverschrijdende arbeidsmarkt krijgt aandacht via
namelijk het Leerwerkloket, het Regionaal Mobiliteitsteam
arbeidsmarktregio andere publieke middelen gevonden
aanbod van technisch personeel om de groei van bedrijven
het project Grenswerk.
en het Werkplein Twente. De arbeidsmarktregio is
voor het voortzetten van de opgebouwde initiatieven.
daarnaast opdrachtgever voor de arbeidsmarktmonitor
Voor Leven Lang Ontwikkelen is in 2021 een visie opgesteld
(Kennispunt Twente) en Regio in Beeld (UWV).
vanuit de arbeidsmarktregio, een onderwerp dat ook
in Twente mogelijk te maken. Er is daarom een brede investering gedaan in talent. Het binden van IT Talent aan
Vanuit de basisinfrastructuur zijn een aantal partners
bedrijven via het project Talent IT. Het aantrekken van WO-
gefinancierd: het Werkplein, Techniekpact en het Centrum
talent uit de regio Noord-Holland via het project Leonardo.
voor innovatief ondernemerschap. Het Werkplein
Het Werkplein Twente heeft in de periode 2018 en
worden samengewerkt, wordt in 2022
Internationaal talent van Saxion wordt via Fast Forward aan
Twente is de gezamenlijke inzet van de 14 Twentse
2019 financiering ontvangen vanuit de Agenda voor
verder vormgegeven.
bedrijven gekoppeld. Maar het gaat steeds nadrukkelijker
gemeenten, het onderwijs, uitvoeringsorganisaties en
Twente. Door deze gelden is het activiteitenprogramma
ook om mbo-vakkrachten. Bijvoorbeeld in de zorg lopen
werkgeversorganisaties. Het streven is een arbeidsmarkt
toegenomen. Het Werkplein Twente organiseert
Techniekpact is een initiatief uit 2013, dat vanaf 2018
de tekorten aan personeel op. Er is onvoldoende technisch
in balans realiseren. De Twentse arbeidsmarktregio kent
bijvoorbeeld circa 80 events per jaar. Ook is de
werd gefinancierd uit de Agenda voor Twente. Het
talent beschikbaar om de ambities in de energietransitie
grofweg drie ambities. Maatwerkondersteuning aan
samenwerking geprofessionaliseerd hetgeen heeft
initiatief draagt bij aan de instroom en ontwikkeling
de strategie van de Twente Board raakt. Hoe hierop zal
waar te maken. Het Twents Fonds voor Vakmanschap is
van technisch talent. Aan het begin van de Agenda voor Financiering Werkplein (2018-2019)
landelijk een voorbeeld voor een vernieuwende aanpak om
Twente is een nieuw uitvoeringsprogramma Techniek &
mensen om- en bij te scholen op mbo-niveau. Via het fonds
Talent 2020 opgesteld, in nauwe samenwerking met de
zijn inmiddels al 1.814 scholingsvouchers toegekend en
regionale triple-helix partners. Het Techniekpact heeft
zijn bijna 4.200 loopbaangesprekken gevoerd2. Het project
A voor T
€402.500
Fast Switch richt zich via een vergelijkbare aanpak op hbo
€420.000
Onderwijs
talent. Kampus in Rijssen/Holten richt zich op opleiden
Rijk
van mbo-talent in onder andere de bouw, techniek en
“Zoek verbinding met elkaar
zorg, maar ook op het om- en bijscholen van de bestaande
om de jeugd van Twente meer
beroepsbevolking. In de zorg en procesindustrie lopen
2
Stand vanuit nieuwsbrief Twents Fonds voor Vakmanschap januari 2022
24
Overheid regionaal
perspectief te geven” Peter Breur (Symbio), Frank Konings (OPOA), Marcel Poppink (Consent)
een regiefunctie om partijen aan elkaar te koppelen om de regio breed en in samenhang te laten te zien wat de regio op technisch gebied biedt. Daarbij was Techniekpact een verbinder en initiator en met name sparringpartner voor het bedrijfsleven, die behoefte heeft aan een meer
€25.000 €192.500
integraal aanbod van programma’s en projecten op het gebied van talent.
Figuur 11 Basisfinanciering vanuit Agenda voor Twente Werkplein Twente (periode 2018 – 2019)
25
Financiering Techniekpact (2018-2020)
A voor T
€450.000
€585.000
Provincie Ondernemers/onderwijs
te organiseren. TechWise is de aanjager van versnelde
Indicatoren vastgesteld in 2018
mbo BOL en BBL onderwijsmodules. Dat gaat op
Economische structuur
Ontwikkeling
Aantal vestigingen
52.130
56.360
8,1%
technologische ontwikkelingen die zij voorzien. Samen
Aantal werkzame personen
307.000
317.000
3,3%
Oprichtingen
3.975
4.775
20,1%
Opheffingen
2.515
3.705
47,3%
met opleidingspartners resulteert dit in nieuwe onderwijs-
competenties van de toekomst. TechWise Twente werd
Figuur 12 Basisfinanciering vanuit Agenda voor Twente Techniekpact (periode 2018 – 2020)
Stand 2020
basis van de vraag van het bedrijfsleven en de
modules op maat, die aansluiten bij de gevraagde
€450.000
Stand 2017
mogelijk gemaakt door het Regionaal Investeringsfonds
Bedrijvendemografie (starters/opheffingen)
Migratie van/naar Twente Immigratie
26.841
26.962
0,5%
21.972
21.589
-1,7%
Vanuit buitenland
4.869
5.373
10,4%
Emigratie
26.101
25.120
-3,8%
mbo (RIF). In de periode van 2014-2018 heeft Techwise
gelden ontvangen vanuit dit fonds. Ook in de nieuwe periode is geld toegekend voor de verdere opschaling van Techwise en Direct2Job. De financiering van €200.000
Naast de financiering vanuit de Agenda voor Twente
vanuit de Agenda voor Twente diende als eenmalig
heeft de provincie Overijssel de afgelopen jaren het
overbruggingsgeld tussen de twee RIF periodes in.
Techniekpact ondersteund. In de uitvoering van de projecten en activiteiten heeft zowel het onderwijs als
3.4 Actielijn: Bereikbaarheid &
het bedrijfsleven, met name in kind, bijgedragen voor
vestigingsklimaat
Vanuit andere gemeenten
Naar andere gemeenten
22.277
21.327
-4,3%
Naar buitenland
3.824
3.793
-0,8%
0,65
0,68
4,6%
Woonaantrekkelijkheid Reisduur naar stedelijke concentraties In Nederland
Verbreding A1/A35, sneltrein Zwolle
In Duitsland
Versnelling Amsterdam – Berlijn
Digitale bereikbaarheid/Aandeel breedband
Geen inzicht nodig, aandeel zit al > 99%
minimaal een vergelijkbaar bedrag. De belangrijkste les
Bekendheid Twente
Geen geschikte indicator gevonden
die is geleerd, is dat het opbouwen van relaties veel tijd en
Doelstelling geformuleerd in 2018
Projecten
Agenda voor Twente
energie kost maar deze relaties snel verwateren zonder
“Het ontwikkelen van startups met internationale
aandacht. Techniekpact is daarom onderdeel geworden
potentie en (inter)nationale topbedrijven behouden
van Twente Board Development om de continuïteit van
en aantrekken. De kern is om internationale bedrijven
hetgeen is opgebouwd te waarborgen en in te zetten
bekend maken met de mogelijkheden die Twente biedt
voor Twente.
en vervolgens de geïnteresseerde bedrijven ontzorgen
Regio Deal Twente
Kennispark Twente
X
XL-Business Park
X
Creatieve broedplaatsen
X
Partners basisinfrastructuur Twente Branding, Business in Twente
en helpen hun vestiging hier te laten floreren (onderTechWise Twente, het Centrum voor innovatief Vakman-
nemerschap). Ook zet deze actielijn in op het verhogen
zschap, is een coöperatie waarin onderwijsinstellingen
van de bereikbaarheid van én binnen de regio Twente
en bedrijven nauw samenwerken om mbo+ opleidingen
en het vergroten van de bekendheid van Twente.”
26
27
1
Het hebben van voldoende talent op alle niveaus is voor bedrijven belangrijk om te kunnen groeien. Dat geldt ook voor de beschikbaarheid van kwalitatief voldoende
1
1
1
7
2
2 2 1
3
bedrijfslocaties. De Agenda voor Twente benadrukte daarnaast het belang van internationaal ondernemerschap.
5 1
1
1
8
Hier hebben het WTC Twente en Go4Export programma
1
15
2
16
vanuit Oost NL een belangrijke rol in gespeeld. De
Vanuit de basisinfrastructuur zijn twee partners
van Twente is onder specifieke doelgroepen zoals
gefinancierd, de Stichting Twente Branding en het
studenten, internationale investeerders, kenniswerkers
programma Business in Twente. Twente Branding
en toeristen.
positioneert en profileert Twente (inter)nationaal als hightech en ondernemende regio. De website Twente.com
Twente Branding realiseerde €680.000 aan private
is hiervan het meest tastbare product. In de looptijd van
cofinanciering over de periode 2018 -2020. Vanuit
de Agenda voor Twente heeft Twente Branding de website
deze ervaring kan Twente.com binnen Twente Board
Financiering Twente Branding (2018 - 2020)
Topwerklocaties spelen een grote rol in de profilering
verder weten te ontwikkelen tot een platform voor vraag
Development verder groeien tot een landingspagina voor
van Twente als mogelijke vestigingslocatie richting
en aanbod. Er zijn 800+ artikelen gepubliceerd, waarvan
héél Twente, door wisselwerking met andere platforms
10% talentverhalen. Er zijn 1.500+ day-to-day vacatures en
en projecten die zich inzetten voor Twente. Volgens het
profielpagina’s voor 1.500+ bedrijven te vinden. Hierbij zijn
AirBnB principe: Twente.com is géén eigenaar, maar
er ruim 250 bedrijfspagina’s ingericht, die meer zijn dan een
partijen willen meedoen en meewerken onder dezelfde
buitenlandse investeerders, onder andere via het Invest in Holland netwerk. Kennispark, High Tech Systems Park,
Topwerklocaties: werknemer uit De hele regio (zie Twente Index)
Techology Base en XL Businesspark trekken hierin steeds
Creatieve broedplaatsen
meer samen op. Dit heeft uiteindelijk, mede dankzij financiering uit de Regio Deal Twente, geresulteerd in Campus Twente. Hier wordt zowel de profilering van
Projecten Business in Twente
Figuur 13 Regionale spreiding initiatieven actielijn Bereikbaarheid & Vestigingsklimaat. Bron: voortgangsrapportage Investeren in Twente nov 2021, jaarrapportages Business in Twente 2018 - 2020
informatiepagina. Twentse bedrijven komen tot leven op Twente.com. Vacatures uit Twente zijn te vinden en er zijn
Financiering Twente Branding (2018-2020)
vele interessante (persoonlijke) succesverhalen in- en uit
de topwerklocaties naar buiten als de inhoudelijke
Twente te vinden. Hierbij is alle content gekoppeld aan de
programmering op deze locaties samen vormgegeven.
Global Goals, een steeds belangrijker selectiecriterium voor
€680.000
(jong) talent om hun keuze te maken waar ze willen werken. De bereikbaarheid van en binnen de regio heeft zich
“De economie is de motor
specifiek gericht op talent. Hiervoor zijn succesverhalen uit
de A1/A35 corridor, verbetering van de N18, de N35 en
van ons bestaan, nieuwe
en over Twente geschreven en gekoppeld aan het Twentse bedrijfsleven. Hiermee is een toename van 50% conversie
Doel is de reistijden van en naar stedelijke gebieden zoals
impulsen zijn nodig. De beste
Zwolle en de Randstad en Münster/Berlijn te verkorten.
economische regio’s in de
“Hunkertukkers” weten de weg naar (online) Twente steeds
De investeringen in deze projecten zijn omvangrijk en
wereld zijn er niet vanzelf
beter te vinden. De campagne leverde een stijging van
mede dankzij inspanningen vanuit de regio en de provincie Overijssel gerealiseerd. Deze zijn niet meegerekend in de
gekomen.”
multiplier die de Agenda voor Twente heeft gerealiseerd.
John Joosten (Burgemeester, gemeente Dinkelland)
28
A voor T Provincie Ondernemers/onderwijs
Daarnaast is in 2020 de Twente Leeft campagne uitgerold,
toegespitst op het verbeteren van de hoofdverbindingen:
opwaarderen van de spoorlijn Zwolle-Twente –Münster.
€1.075.000
op Twente.com gerealiseerd. Twents-talent, maar ook de
€50.000
Figuur 14 Basisfinanciering vanuit de Agenda voor Twente Stichting Twente Branding (periode 2018 – 2020)
vlag om hierdoor (nog) meer deuren openen.
20.000 naar 30.000+ bezoekers per maand op de website op. Het is wel moeilijk aan te geven wat de bekendheid
Het programma Business in Twente is in 2016 opgezet vanuit Regio Twente in samenwerking met de provincie
29
Overijssel. Business in Twente richt zich op de acquisitie
De financiering is gestart vanuit Regio Twente en
aan courant onroerend goed in de regio is schaars.
3.5 Actielijn: Circulaire economie
van bedrijven naar Twente en het onderhouden van
de provincie Overijssel. Vanaf 2020 is het programma
De acquisitie wordt daarom steeds ‘strategischer’ ingezet,
& duurzaamheid
contact met buitenlandse investeerders in Twente. De
opgenomen in de basisinfrastructuur, in het eerste jaar
op sectoren die Twente verder wil ontwikkelen, zoals
uitvoering van het project is belegd bij Oost NL, in nauwe
gecombineerd met middelen vanuit de gemeenten
HTSM en Medtech. In de afgelopen jaren is de beschikbare
samenwerking met de accountmanagers van de 14
Almelo en Rijssen/Holten. De publieke middelen hebben
capaciteit voor acquisitie teruggeschroefd van 3 FTE in
Twentse gemeenten. Daarmee heeft het Business in
aanzienlijke private investeringen tot stand gebracht. Deze
2017 naar 0,9 FTE in 2020. Deze capaciteit is ingebed in
Twente programma de openheid tussen regionale
investeringen worden gedaan door buitenlandse bedrijven
de totale structuur voor acquisitie binnen Oost NL, gericht
stakeholders onderling op het gebied van acquisitie
die zich vestigen en/of uitbreiden in Twente en is een
op heel Oost-Nederland.
aanzienlijk verbeterd.
inschatting die de bedrijven zelf afgeven. Deze inschatting
inanciering BIT (2018 - 2020)
“Een Twentse economie die circulair en volhoudbaar is en die een transitie maakt van fossiele naar hernieuwbare energie. In een circulaire economie bestaat afval niet meer en blijven producenten verantwoordelijk voor hun product gedurende de levensloop ervan. Het circulaire gedachtegoed is niet meer weg te denken uit het
wordt periodiek getoetst om te kijken of de investeringen
Financiering BIT (2018-2020)
Doelstelling geformuleerd in 2018
economische, ecologische en maatschappelijke debat.”
daadwerkelijk worden gerealiseerd. Naast de investeringen die worden gedaan door bedrijven worden arbeidsplaatsen
€50.000
gecreëerd in de regio en wordt relatiebeheer gedaan met A voor T Provincie
€625.000
€675.000
buitenlandse investeerders in de regio
Overheid regio
Uit de gespreken met bedrijven in de regio blijkt dat beschikbaarheid van gekwalificeerd personeel een
Figuur 15 Basisfinanciering vanuit de Agenda voor Twente Business in Twente (periode 2018 – 2020)
Indicatoren vastgesteld in 2018
Stand 2017
Aandeel hernieuwbare energie
Wordt gerapporteerd via de RES Twente
Stand 2020
Ontwikkeling
Reductie CO2 uitstoot
Wordt gerapporteerd via de RES Twente
Hergebruik van afval
Wordt gerapporteerd via Afvalloos Twente 2030
Projecten
Agenda voor Twente
Regio Deal Twente
belangrijke vestigingsfactor is voor buitenlandse
Mineral Valley Twente
X
X
investeerders. De stikstof-discussie heeft effect op
Circulair Textiel
X
X
nieuwbouwlocaties voor bedrijven en het aanbod
Creatieve broedplaatsen
X
Partners basisinfrastructuur Pioneering Resultaten programma
2018
2019
2020
Aantal bedrijfsbezoeken
159
183
76
Aantal Investor Relation gesprekken
29
41
53
Aantal arbeidsplaatsen gecreëerd
363
298
236
€ 20,4
€ 68,4
€ 45,6
Aantal private investeringen (x miljoen €)
30
De actielijn Circulaire Economie & Duurzaamheid kende de
als duurzame regio die vooroploopt. Deze actielijn richtte
minste richting bij besluitvorming in 2018. De beschreven
zich na een periode van zoeken op de Regionale Transitie
opgaven gingen over het belang van de transformatie
Agenda’s van de provincie Overijssel. De projecten en
naar een circulaire economie, de kringlooplandbouw
basisinfrastructuur richtten zich met name op de bouw,
(incl. aanpassen wetgeving) en herkenning van Twente
circulair textiel en kringlooplandbouw.
31
1
1
de Twentse woningcorporaties organiseert. Dit krijgt
Financiering Pioneering (2018-2020)
1
navolging in de hele provincie Overijssel. Het ministerie
5
2
€17.500 A voor T
4
€515.000
€526.415
Provincie Bedrijfsleven
7
Rijk
2
Proeftuinen Twente-breed
Activiteiten circulair textiel Proeftuinen Mineral Valley Water
Projecten ondersteunt vanuit Pioneering
Figuur 16 Regionale spreiding initiatieven actielijn Circulaire economie & Duurzaamheid
€385.000
“Vind de balans in de agenda,
van BZK heeft Pioneering samen met vijf andere
tussen hightech en de bredere
innovatiehubs erkend als schakel in de uitvoering van
industrie, tussen hoger opgeleid
landelijk beleid naar de praktijk van de regio. Na kleinere individuele subsidies in 2020 en 2021 vanuit het Rijk,
talent en vakkrachten, tussen
krijgt Pioneering in 2022 €150.000 ter ondersteuning
projecten met impact en
van deze activiteiten. De integratie van de diensten van
kleinere initiatieven.” John van der Vegt (Bestuursvoorzitter ROC van Twente)
Pioneering met andere partners in de basisinfrastructuur is onvoldoende vormgegeven. Met de evaluatie van de basisinfrastructuur in 2019 en het vormgeven van de transitie van Regio Twente naar Twente Board is mede
Figuur 17 Basisfinanciering vanuit de Agenda voor Twente Stichting Pioneering (periode 2018 – 2020)
daarom besloten de basisfinanciering van Pioneering af te bouwen. Het belang van de bouwsector voor Twente blijft onverminderd hoog en de aandacht voor de bouw
Met Circulair textiel zijn mooie stappen gemaakt in Twente
van LNV. De regio is actief in gesprek met de Rijksoverheid
De stichting Pioneering speelt al bijna 14 jaar een rol in
van nieuwe woningen eveneens, gezien het huidige
met de triple-helix samenwerking binnen Texplus. Twente is
over wat nodig is om de landbouw te verduurzamen,
de verduurzaming van en vernieuwing in de bouwsector.
regeerakkoord.
één van de vier erkende textiel hubs binnen Dutch Circular
duurzame verdienmodellen voor boeren te ontwikkelen
Daarbij verbindt de stichting triple-helix partners en
Textile Valley (DCTV). De DCTV is gesprekspartner voor
en welke regelgeving daarbij het beste past. Er ligt focus
biedt een platform waar samengewerkt kan worden aan
Er lagen voor deze actielijn duidelijke doelstellingen in
de Rijksoverheid om het beleid op het gebied van circulair
op bodemkwaliteit en waterbeheer, onder andere in
innovaties die nodig zijn om de bouw en infrastructuur
2018, als het gaat om opwek van duurzame energie (20%
textiel waar te maken. Texplus neemt binnen dit landelijk
samenwerking met Waterschap Vechtstromen.
vitaal te houden. Pioneering is vanaf 2018 gefinancierd
duurzaam in 2023), CO2-reductie (25% minder in 2020
als partner in de basisinfrastructuur.
t.o.v. 1990) en afvalhergebruik (90% van ons afval in 2030).
netwerk een voortrekkersrol in en is actief betrokken bij de Europese textielstrategie.
Deze onderwerpen zijn gedurende de uitvoering van de Pioneering organiseert diverse bijeenkomsten op het
Agenda voor Twente bestuurlijk separaat georganiseerd,
Mineral Valley Twente heeft gewerkt aan proeftuinen
gebied van vernieuwing en verduurzaming van de bouw.
binnen de Regionale Energie Strategie (RES Twente) en
in de kringlooplandbouw, waarvan twee mede worden
Daarnaast ontwikkelt de stichting projecten, binnen
Afvalloos Twente. Voor beide onderwerpen is gekozen niet
gefinancierd uit de Regio Deal Twente. Twente is
en buiten de regio. Bijvoorbeeld het MDO-lab (Meest
in dit document te rapporteren, maar dit bij de bestuurlijke
aangewezen als experimenteerregio door het ministerie
Duurzame Oplossingen) dat Pioneering samen met
gremia te laten waar de onderwerpen zijn belegd.
32
33
Waar staat Twente?
4.1 De belangrijkste cijfers voor Twente
zijn de Twente Index en de Arbeidsmarktmonitor. Maar
Op 17 januari 2022 is de vernieuwde Twente Index gelanceerd. Deze index geeft het meest actuele inzicht in waar Twente staat.
ook de rapportages om inzicht te geven in de effecten van
Onderstaand een selectie van een aantal indicatoren meest relevante in relatie tot de doelstellingen beschreven in de Agenda
de coronacrisis in Twente op de arbeidsmarkt. Een directe
voor Twente.
koppeling tussen de resultaten van projecten (output) en de effecten en trends in de regio (outcome) is niet eenvoudig te leggen. Met de monitoring van de agenda is daarom de focus gelegd op het (tussentijds) signaleren.
Het Twents Bruto Regionaal Product (BRP) stijgt richting het landelijk gemiddelde
Het Bruto Regionaal Product per inwoner van Twente is het landelijk gemiddelde ontstegen
Ontwikkeling Bruto Regionaal Product, 2011 - 2020
Ontwikkeling Bruto Regionaal Product per inwoner, 2011 - 2020
Hoe ontwikkelt de regio zich? Doen we nog steeds de juiste dingen? Waar zien we positieve maatschappelijke
125
120
120
115
Monitoring van de Agenda voor Twente en de Regio
effecten en waar lopen we achter? Het geeft een beeld
Deal Twente is essentieel. Kennispunt Twente heeft
waar Twente staat ten opzichte van Nederland. De
115
deze monitoring uitgevoerd. In hoofdstuk 3.2 t/m 3.5
projectvoortgangsrapportages “Investeren in Twente”
110
is de voortgang weergegeven van de set indicatoren
maken geen onderdeel van de monitoring. De omvang van
die in 2018 bij besluitvorming over de Agenda voor
zowel de Agenda voor Twente (€20 miljoen) als de Regio
Twente is vastgesteld om te monitoren.
Deal Twente (€150 miljoen) is te klein in relatie tot de
Een resultaat op projectniveau leidt niet direct tot een radicale verandering in het totale systeem. Wel lukt het om met projecten inzet te leveren, waarmee wordt bijgedragen
100 0,0 2011 2012 2013 2014 Twente
2015 2016 2017 2018 2019 2020
Nederland
100
0,0 2011 2012 2013 2014 Twente
2015 2016 2017 2018 2019 2020
Nederland
Figuur 18 Ontwikkeling Bruto Regionaal Product per inwoner 2011 – 2020 Bron: Twente Index
Figuur 19 Ontwikkeling Bruto Regionaal Product per inwoner 2011 – 2020 Bron: Twente Index
Twente. Monitoring geeft dus inzicht waar olie nodig in het
In de afgelopen tien jaar is het niveau van het Twents BRP
De ontwikkeling van het BRP per inwoner in Twente heeft zich
totale systeem. Dat maakt de Twente Index niet alleen tot
steeds dichter bij het Nederlandse BRP gekomen. Vanaf 2017 tot
in verhouding tot Nederland over de afgelopen tien jaar positief
een signalerend maar ook een agenderend instrument.
en met 2020 nam het Twentse BRP verhoudingsgewijs toe met
ontwikkeld, tot boven het landelijk gemiddelde. In 2017 zat Twente
12,4%, waar het landelijke BRP respectievelijk met 9,5% toenam.
1,1% onder het landelijk gemiddelde, terwijl Twente in 2020 3,5%
In 2017 keek Twente nog aan tegen een verschil van 3,7% ten
boven dit gemiddelde stonden. Tussen 2017 en 2020 was er in
opzichte van het Nederlands niveau, terwijl het verschil in 2020
Twente een toename van 11,7%, het landelijk gemiddelde kende
slechts 0,8% bedroeg.
respectievelijk een toename van 7,1%.
aan datgene wat aandacht vraagt in de versterking van
34
105 105 Indexcijfer
totale omvang van de Twentse economie (€21 miljard).
110
Indexcijfer
4
De bekendste producten in het kader van de monitoring
35
Het aantal vestigingen in de industriële technische sector is toegenomen
De werkloosheid in Twente daalt onder het landelijk gemiddelde
De werkloosheid in Twente daalt onder het landelijk gemiddelde
Ontwikkeling aantal vestigingen naar sector, 2011 - 2020
Werkloosheidspercentage, 2011 - 2020
Ontwikkeling aantal werkzame personen
110 108
8,0%
106
6,0%
104
en neem de ondernemers hierin mee. Dat zijn niet alleen de grotere bedrijven, maar ook
106 104
4,0%
102
102
de kleinere mkb-ers”
100
Hans Lesscher, Odin Groep
2,0%
100
“Blijf de economie stimuleren
98
98
0,0%
2011 2012 2013 2014
2015 2016 2017 2018 2019 2020
Industrie Twente
2011 2012 2013 2014 Twente
2015 2016 2017 2018 2019 2020
Nederland
Figuur 20 Ontwikkeling aantal vestigingen naar sector 2011 – 2020 Bron: Twente Index
Figuur 21a Ontwikkeling werkgelegenheid 2011 – 2020 Bron: Twente Index
In verhouding tot de laatste tien jaar, zit de ontwikkeling van het
De werkloosheid in Twente is voor het eerst sinds dit kengetal
aantal vestigingen in de industriële technische sector fors in de
wordt bijgehouden onder het landelijk gemiddelde gedaald.
2011 2012 2013 2014 Twente
2015 2016 2017 2018 2019 2020
Nederland
Figuur 21b Ontwikkeling werkgelegenheid 2011 – 2020 Bron: Twente Index
lift. In 2011 kende Twente 2.710 vestigingen in deze sector, terwijl dit er slechts 2.690 in 2016 waren. Een lichte afname. Vanaf 2017
Hoewel Twente voor de periode tussen 2017 en 2018 rond
is er weer een toename te zien, waarbij Twente per 2020 2.970
het landelijk gemiddelde qua werkgelegenheid lag, blijkt
vestigingen in de industriële technische sector kende. Een relatief
Nederland verhoudingsgewijs in de periode daarna iets
flinke toename in vergelijk met de periode ervoor.
meer werkgelegenheid te kennen dan in Twente.
36
37
Ondanks dat de werkgelegenheid iets achterblijft
is dat de Twente Index nog niet leeft bij alle regionale
het verder ontwikkelen van de Twente Index. De Twente
technologieclusters in Oost-Nederland van belang. Dit
bij het landelijk gemiddelde heeft Twente, net als de
stakeholders. Het is wel een belangrijke informatiebron
Index is opgedeeld in ‘Regio & Economie’ en in ‘Mens &
vergroot het concurrentievermogen van de regio. Voor
rest van Nederland, over het algemeen te kampen
hoe Twente ervoor staat. De Twente Index in zijn geheel
Maatschappij’ en geeft dus inzicht in de brede welvaart.
drie clusters geldt dit in het bijzonder: material tech,
met een krappe arbeidsmarkt. Dat valt vooral op in de
geeft een volledige beeld waar Twente staat. Er kan
En de Twente Index blijft in ontwikkeling. Voor 2022 wordt
agri tech en health tech3. Dit vraagt niet alleen focus
technische sector, in de pedagogische sector (onderwijs),
daarnaast voor ongeveer de helft van de indicatoren op
vanuit Twente Board, in samenwerking met onder andere
op (ontwikkeling van) technologieën, maar ook op het
in de zorgsector en in de logistieksector. Deze worden
het niveau van de gemeente worden ingezoomd. Er kan
de Young Twente Board en Kennispunt Twente, gewerkt
stimuleren van ondernemen en bedrijfsactiviteiten.
getypeerd als (zeer) krappe markten. Zie hiervoor ook
dus een analyse gemaakt worden van de effecten binnen
aan het in beeld brengen van het Bruto Twents Geluk.
Verdere specialisatie in drie crossovers biedt kansen:
de arbeidsmarktmonitor en de spanningsindicator in de
individuele gemeenten. In aanloop naar het maken van een
De Twente Index vormt daarmee een steeds steviger
manufacturing & material tech, prevention & medtech
Twente Index. Het talentvraagstuk is essentieel om deze
voorstel voor een nieuwe investeringsagenda, kan Twente
fundament om inzicht te geven van de effecten van een
en sustainability & food tech.
spanning de komende jaren te verlichten. Dan gaat het over
Board, in samenwerking met de economische afdeling
(toekomstige) investeringsagenda voor Twente.
talent aantrekken, opleiden en behouden. Maar dan gaat
van gemeenten, daar verder op inzoomen.
Uit hoofdstuk 3.2 blijkt dat met de Agenda voor
4.3 Externe onderzoeken
het ook over het vergroten van de arbeidsproductiviteit,
Twente veel is geïnvesteerd in de ontwikkeling van technologieclusters die aansluiten bij deze gebieden.
slimmer werken. Denk daarbij aan het automatiseren en
In 2018 was de basis van de monitoring het in beeld
standaardiseren van processen en de inzet van nieuwe
brengen van de sociaaleconomische structuurversterking