DEF Begroting 2022

Verder werkt de VRT de komende periode toe naar een actueel veiligheidsbeeld van Twente op basis van relevante data en blijft informatieveiligheid een belangrijk thema. De nieuwbouw van de kazerne Hellendoorn staat voor 2022 gepland. De totale investering wordt geraamd op ruim € 1,5 miljoen.

■

Binnen de Stadsbank Oost Nederland zijn veel nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de schuldhulpverlening, waaronder collectief schuldregelen, intensivering van de inzet van saneringskredieten, Schuldenknooppunt, nieuwe digitale ontwikkelingen als een Buddy-app en automatische incasso en de introductie van een nieuw kwaliteitskader van de branchevereniging NVVK. De Stadsbank kijkt steeds hoe deze ontwikkelingen binnen het dienstverleningsmodel van de Stadsbank verder vorm en inhoud kunnen krijgen, gericht op een sterke dienstverleningslijn met meer begeleiding, ondersteund door (digitale) innovaties. Hierbij staat de klant voorop en wordt resultaatgericht gewerkt. Daarbij wil de Stadsbank het partnerschap met gemeenten en het accountmanagement verder ontwikkelen.

■

Binnen de Omgevingsdienst Twente (OD Twente) spelen de komende jaren twee belangrijke ontwikkelingen. Dat is in de eerste plaats de voorgenomen invoering van de Omgevingswet die een grote impact heeft op de werkzaamheden. OD Twente bereidt zich samen met haar deelnemers nadrukkelijk voor op de invoering. Hiernaast worden ook andere ontwikkelingen voorzien op het gebied van maatschappelijke en beleidsontwikkelingen die zowel op landelijk, regionaal als lokaal niveau ontstaan. Een in het oog springende maatschappelijke ontwikkeling is de steeds belangrijkere positie die het klimaat in de afgelopen jaren heeft ingenomen. Deze ontwikkeling vertaalt zich nadrukkelijk door in de werkzaamheden van OD Twente. In 2022 worden voorts verdere stappen gezet op het gebied van outputfinanciering. In de loop van 2021 en 2022 zal een verdere uitwerking en invulling van de hiervoor benodigde bouwstenen afgestemd worden met de deelnemers

116

Wijziging Wet gemeenschappelijke regeling Op 1 juli 2020 is bij de Tweede Kamer een voorstel tot wijziging van de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr) ingediend. Het wetsvoorstel strekt ertoe de democratische legitimatie van gemeenschappelijke regelingen en de kaderstellende en controlerende rol van (onder andere) gemeenteraden bij taken die in gemeenschappelijke regelingen worden uitgevoerd te versterken. Dat gebeurt door meer ruimte te geven voor (eigen) keuzes omtrent de werking van een gemeenschappelijke regeling, bijvoorbeeld door te kiezen voor een gemeenschappelijke adviescommissie of het gebruik van zienswijzen door gemeenteraden. Ook regelt het wetsvoorstel de actieve informatieplicht. Daarmee wordt de (informatie)positie van gemeenteraden versterkt en worden mogelijkheden gecreëerd voor raden om, voordat een besluit genomen wordt, inbreng te kunnen leveren. De formele besluitbevoegdheid verandert overigens niet. De zienswijzetermijn voor de ontwerpbegroting wordt verruimd van acht naar twaalf weken. Andere wijzigingen zijn bijvoorbeeld een recht van enquête, verduidelijking van de mogelijkheden voor rekenkameronderzoek, afspraken over evaluatie en uitbreiding van de regels over het uittreden uit een gemeenschappelijke regeling. Wanneer de wijziging van de Wgr precies in werking treedt is op dit moment nog niet bekend.

In overleg bekijken we hoe een en ander concreet kan worden voorbereid en opgepakt. Privaatrechtelijke rechtspersonen Privaatrechtelijke organisaties zijn in het Burgerlijk Wetboek nader geregeld, en kunnen stichtingen, verenigingen, coöperaties en vennootschappen zijn. In het laatste geval wordt de term deelneming geïntroduceerd. De gemeente Hellendoorn participeert in de volgende privaatrechtelijke rechtspersonen: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

NV Bank voor Nederlandse Gemeenten (BNG) Twence BV Enexis Holding NV Wadinko NV Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) Stichting Rekenkamer West Twente Ondernemingen uit verkoop Essent

117

Deelnemingen

Doelstelling / taken

N.V. Bank Nederlandse gemeenten Postbus 30305 2500 GH Den Haag

Het voorzien in zo goedkoop mogelijke financiële dienstverlening, zoals kredietverlening, betalingsverkeer, advisering en elektronisch bankieren. De BNG is daarmee de bank van en voor overheden en instellingen voor het maatschappelijk belang.

Twence Holding B.V. Postbus 870 7550 AW Hengelo

Twence is in de eerste plaats een afvalverwerkingsbedrijf. Twence staat voor hoogwaardige inzet van afval als bron van herbruikbare grondstoffen. Door het verwerken van afval produceert Twence tegelijkertijd duurzame energie.

Wadinko N.V. Postbus 445 8000 AK Zwolle

Wadinko is een regionaal opererende participatiemaatschappij met als doelstelling het stimuleren van bedrijvigheid en werkgelegenheid met risicodragend kapitaal, kennis en managementondersteuning. Momenteel participeert Wadinko in 23 (regionale) bedrijven, waaronder één in onze gemeente.

Enexis Holding N.V. Burg. Burgerslaan 40 5245 NH Rosmalen

Enexis beheert het energienetwerk in Noord-, Oost- en Zuid-Nederland voor de aansluiting van ongeveer 2,5 miljoen huishoudens, bedrijven en overheden. Enexis draagt daarmee bij aan het realiseren van een betrouwbaar, duurzaam en betaalbaar regionaal energienetwerk.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) Postbus 30435 2500 GK Den Haag

Belangenbehartiging van alle gemeenten bij andere overheden, waaronder de provinciale overheden, de Tweede Kamer en het kabinet. Daarnaast advisering aan alle leden over actuele ontwikkelingen.

Stichting Rekenkamer West Twente Postbus 244 7460 AE Rijssen

Het faciliteren van de samenwerkende rekenkamerfuncties met het oog op het onderzoek van de doelmatigheid, doeltreffendheid en de rechtmatigheid van het door een gemeentebestuur gevoerde bestuur.

Ondernemingen uit verkoop Essent Brabantlaan 1 5216 TV Den Bosch

In het kader van de verkoop van Essent aan RWE hebben de verkopende aandeelhouders een aantal garanties en vrijwaringen gegeven aan RWE. Deze waren oorspronkelijk ondergebracht in een vijftal vennootschappen met een vooral administratieve functie. In 2020 zijn er daarvan drie opgeheven. De resterende vennootschappen Publiek Belang, Elektriciteitsproductie BV en CSV Amsterdam BV zullen later worden ontbonden.

118

bedragen x € 1.000 Vreemd Verwacht vermogen resultaat 31-12-2022 2022

Eigen vermogen 31-12-2021

Eigen vermogen 31-12-2022

Vreemd vermogen 31-12-2021

2.025 In ontwikkeling In ontwikkeling 1.294 2.064 919 12.435

675

58.809

67.804

-

1.088 2.078 631 13.879

14.572 31.584 1.417 93.619

14.829 29.036 1.362 95.305

15 -

Deelnemingen* Bank Nederlandse Gemeenten* Twence holding BV Enexis holding NV* Publiek Belang Elektriciteitsproductie BV CSV Amsterdam BV Wadinko NV* Totaal deelnemingen

4.887.000 140.308 4.112.000 1.499 293 68.870 9.209.970

5.097.000 142.825 4.116.000 65.496 9.421.321

144.802.000 146.166 4.146.000 5 25 1.605 149.095.801

155.262.000 132.367 4.635.000 5.454 160.034.821

221.000 8.785 108.000 - 100 - 3.375 334.310

Totaal verbonden partijen

9.222.405

9.435.200

149.189.420

160.130.126

334.310

Financiële gegevens verbonden partijen Gemeenschappelijke regelingen Veiligheidsregio Twente GR Gezondheid Recreatieschap Twente Stadsbank Oost-Nederland Euregio* Omgevingsdienst Twente Totaal gemeenschappelijke regelingen

* Er is geen begrotingsinformatie beschikbaar, de stand uit het jaarverslag 2020 is opgenomen.

119

Paragraaf 7: Grondbeleid

Inleiding Het grondbeleid van de gemeente Hellendoorn is er op gericht om bestuurlijk en maatschappelijk gewenste (ruimtelijke) ontwikkelingen te faciliteren. Voorbeelden zijn: De exploitatie van bedrijventerreinen en woonwijken om aan de behoefte vanuit de samenleving te kunnen voldoen. De aanleg en reconstructie van de infrastructuur. Het kunnen realiseren van maatschappelijke voorzieningen. Publiekrechtelijk komt dit onder andere tot uiting in bestemmingsplannen en daarbij behorende exploitatieplannen. En privaatrechtelijk komt dit onder andere tot uiting door het aan- en verkopen van grond en overeenkomsten met private partijen.

Beleid De woningmarkt is de afgelopen periode drastisch veranderd. Vooral voor starters is het bijzonder lastig om adequate huisvesting te realiseren. De vraag is wat de rol van de gemeente daarin kan zijn en of dit ertoe moet leiden dat we bij het grondbeleid van de gemeente een andere actievere rol moeten vervullen. In 2022 zal de nota Grondbeleid vanuit dat perspectief opnieuw tegen het licht worden gehouden.

Bestaande en nieuwe locaties In de 1e fase van Hellendoorn Noord zijn alle kavels inmiddels verkocht en zijn de laatste woningen in aanbouw. De planning is om de laatste 22 bouwkavels in Hellendoorn Noord in 2022 uit te gaan geven. Gezien de demografische prognoses (vergrijzing, krimp) zal de behoefte aan woningbouw op de lange termijn anders zijn. Werd er tot voor kort vooral kwantitatief gestuurd, vanwege deze prognoses gaan we meer kwalitatief sturen. Thema’s als levensloopbestendig en duurzaam bouwen spelen daarbij een belangrijke rol. Op de locatie van de voormalige Ireneschool op de hoek Schoolstraat/ Salomonsonstraat in Nijverdal is het dan ook de bedoeling om 6 kavels uit te geven voor de bouw van levensloopbestendige woningen. De school is gesloopt en de bestemmingsplanprocedure loopt. De verwachting is om eind 2021 met de uitgifte van de bouwkavels te kunnen starten. Op de locatie van de voormalige Blenkeschool is de gemeente in gesprek met Reggewoon over het realiseren van sociale woningbouw. Er wordt nagedacht over de mogelijkheden van woningbouw op de locatie aan de Willem de Clerqstraat, zodra Reggesteyn de nieuwe school aan de Noetselerbergweg kan betrekken. Naar verwachting zal dat in 2023 aan de orde zijn. In de loop van 2022 zal ook hierover een voorstel ter besluitvorming worden aangeboden.

Met de Veiligheidsregio Twente is een intentieovereenkomst gesloten over de verkoop van grond voor de realisatie van een nieuwe brandweerkazerne. Hiervoor worden plannen uitgewerkt op de locatie tussen de Koemaste en de Haersingel in Hellendoorn, waar ook ‘Cool Nature’ is gevestigd. Deze locatie is het meest geschikt bevonden i.v.m. de benodigde aanrijtijden in geval van calamiteiten. Bij de ontwikkeling van de plannen wordt rekening gehouden met de bestaande situatie en blijft ‘Cool Nature’ bestaan.

Aan de noordkant van Haarle, werktitel plan De Grave, vindt op dit moment onderzoek plaats naar de mogelijkheden om overgaat tot uitbreiding met 30 woningen als eerste fase voor de periode tot 2030 voor starters, maar ook senioren. Dit betekent het toevoegen van grondgebonden woningen, rijenwoningen (koop en huur), 2^1-kappers en enkele vrijstaande woningen. De gemeente neemt hiervoor het initiatief. Wij zijn voornemens de grond van de huidige eigenaar over te nemen en kavels uit te geven aan belangstellenden. Hiertoe is een voorkeursrecht gevestigd op de gronden in het kader van de Wet voorkeursrecht gemeenten. In de tweede helft van 2021 wordt gewerkt aan het verkavelingsplan en de haalbaarheid van het plan. De uitkomsten van het haalbaarheidsonderzoek zullen ter besluitvorming worden voorgelegd. Indien dat positief is zal de procedure tot aanpassing van de bestemming worden gestart in 2022. Afhankelijk van eventuele bezwaar- en beroepsprocedures kan daarna de uitgifte van de kavels plaatsvinden en opdracht worden gegeven voor het bouwrijp maken van de grond. In Daarle west zijn nog slechts enkele kavels beschikbaar. Er wordt inmiddels gekeken naar een andere locatie voor woningbouw. Op bedrijventerrein ‘t Lochter III in Nijverdal hebben wederom mooie transacties plaatsgevonden. De laatste kavels bevinden zich op dit moment onder betaalde opties.

Onderzocht wordt of en zo waar een vervolg kan worden gegeven voor een bedrijventerrein op een andere locatie. De belangstelling voor de laatste kavels op de woon-/werklocatie ‘Bloemeweide’ in Haarle blijft beperkt en was de afgelopen periode vrijwel nihil. Afspraken regionale bedrijventerreinen programmering Twente 2017-2020 Gezien de recente ontwikkelingen is er op dit moment geen aanleiding meer voor het herprogrammeren van bedrijventerreinen in Twente.

Financiële prognoses Wegens personele capaciteitsproblemen heeft er in 2021 vooralsnog geen herziening van de grondexploitaties plaats kunnen vinden. De onderstaande prognose is daarom nog gebaseerd op de stand van zaken bij de jaarrekening 2020 (voorjaar 2021). In onderstaande tabel zijn de verwachte financiële ontwikkelingen voor de gemeentelijke grondexploitaties weergegeven op 1-1-2022.

BoekGerealiNog te Nog uit te Looptijd Verwacht resultaat per plangebied waarde seerd realiseren geven t/m 1-1-2022 1-1-2022 opbrengst* eenheden IN EXPLOITATIE GENOMEN GRONDEN (IEGG) Bedrijventerreinen 't Lochter III Haarle Totaal Bedrijventerreinen

Verwacht resultaat (EW)**

bedragen x € 1.000 Verwacht Voorziening Aandeel resultaat per gemeente (CW)** 1-1-2022

2.691 591 3.282

2025 2025

83% 79%

5.905 680 6.585

5,5 ha. 0,6 ha.

437 -97 340

404 -90 314

90 90

100% 100%

1.433 -188 -18 1.227

2021 2025 2024 2021 2021 2022

100% 84% 88% 100% 100% 100%

2.185 267 513 2.964

22 won. 2 won. -

-974 232 -95 -837

-899 216 -94 -777

899 94 993

100% 100% 100% 100% 100% 100%

Totaal verwacht gemeentelijk resultaat 4.509 9.550 -497 -463 *) opbrengst is geïndexeerd **) EW = eindwaarde (aan het eind van de looptijd); CW = contante waarde (het resultaat uitgedrukt in euro's per 1-1-2022)

1.083

Woningbouwgebieden Kruidenwijk Zuid fase 1 Hellendoorn Noord fase 1 Daarle West Aan de Tuinen Hart van Noetsele De Branderij Totaal Woningbouwgebieden

In bovenstaand overzicht zijn de grondexploitaties Aan de Tuinen, Hart van Noetsele en Kruidenwijk Zuid (Heemtuin)

120

121

afgerond en zijn de te verwachten winsten in 2021 genomen. Hiermee resteren er 2 winstgevende grondexploitaties: ’t Lochter III en Daarle West. De grondexploitatie ’t Lochter III wordt gedeeld met 5 marktpartijen. In 2020 en 2021 zijn de eerste tussentijdse winstuitkeringenen aan de marktpartijen uitbetaald, op basis van de afspraken die gemaakt zijn in overeenkomsten. Ook voor de komende jaren wordt rekening gehouden met een jaarlijkse winstuitkering. Sinds de herzieningen 2020 wordt in de exploitatieberekening op voorhand rekening gehouden met de winstuitkering aan de marktparijen als zijnde kosten voor de gemeente. Dit is een andere berekeningswijze als we voorheen hanteerden: toen kwam van de berekende winst 60% ten gunste van de marktparijen en 40% ten gunste van de gemeente. Door de winstuitkeringen als kostenpost op te nemen, komt de nu resterende winst voor 100% ten gunste van de gemeente. Voor exploitaties die niet winstgevend zijn, wordt een totaalverlies verwacht van € 1,2 miljoen op eindwaarde (verlies aan het eind van het jaar waarin de afronding van het betreffende project wordt verwacht). De verliesverwachting op contante waarde per 1-1-2022 is € 933.000,-- en is volledig afgedekt via de Voorziening Toekomstige Verliezen Grondbedrijf. Jaarlijks wordt de voorziening verhoogd met het discontopercentage van 2%, zodat deze voorziening op einddatum toereikend is.

We zijn volgens de BBV-voorschriften verplicht al vóór de afronding van het project winsten te nemen op de grondexploitaties. Bij deze tussentijdse winstneming wordt de POC-methode toegepast (percentage of completion). De verwachte winstnemingen voor 2021 zijn verwerkt in de stand per 1-1-2022. Hierbij is er van uitgegaan dat de grondexploitaties Aan de Tuinen, Hart van Noetsele en De Heemtuin in 2021 volledig zijn afgerond en dat de winsten volledig zijn genomen. Ook voorziening voor De Heemtuin is dan ingezet om het verlies af te dekken. Indien afronding vertraging oploopt, verschuiven de afrondende winstnemingen en verliesnemingen naar latere jaren. Verwachte winstnemingen over 2022 worden bij de najaarsrapportage 2021 aan u voorgelegd. De te nemen (tussentijdse) winsten op de grondexploitaties worden voorzichtigheidshalve toegevoegd aan de bufferreserve. Het risico bestaat dat exploitaties die in eerste instantie winstgevend leken, door gewijzigde omstandigheden later toch nog verliesgevend worden.

van kostprijsstijging, afzetvertraging, verlaging van de verkoopprijzen en rentestijging. Daarnaast zijn ook bedragen opgenomen ter beperking van het gemeentelijk risico als gevolg van mogelijke besluiten en acties van derden en de gevolgen van de stikstof- en PFAS-wetgeving. De benodigde hoogte van de bufferreserve voor het onderdeel ’grondexploitaties’ is berekend op € 2,7 miljoen. Het egalisatiedeel voor het onderdeel vastgoed moet tussen de € 250.000,-- en € 1 miljoen bedragen. Op basis van de huidige inzichten en besluiten wordt verwacht dat de bufferreserve per 1 januari 2022 rond de € 5,6 miljoen ligt. Aan de minimaal benodigde omvang van de bufferreserve wordt momenteel voldaan. Vennootschapsbelasting Sinds 2016 zijn gemeenten belastingplichtig voor de Vennootschapsbelasting (Vpb). De gemeentelijke grondexploitaties vallen hier in principe ook onder, indien ze winstgevend zijn. De Vpb is immers een winstbelasting. In het verleden hebben we – op basis van beschikbare richtlijnen en informatie – belastingaangifte gedaan over de jaren 2016 t/m 2019, waarbij we voor de grondexploitaties (verrekenbare) verliezen hebben berekend. In september 2020 ontvingen we een belastingaanslag over 2016. In hun berekeningen voor deze aanslag heeft de belastingdienst niet de voledige kosten meegenomen. Daarom hebben we tegen deze aanslag een bezwaar ingediend.

Inmiddels is in goed overleg met de belastingdienst de aanslag voor het onderdeel grondexploitaties geschrapt. Dit omdat de gemeente Hellendoorn in dit jaar nog niet winstgevend was. Er worden opnieuw aangiftes gedaan voor de jaren 2017 t/m 2019 en voor 2020. Berekeningen laten zien dat we ook voor deze jaren nog geen winstgevende grondexploitaties draaien en hier dus geen Vpb over verschuldigd zijn. Vanaf 2022 zijn de meeste verliesgevende grondexploitaties afgerond. We verwachten over de gegeneerde winsten in 2022 en volgende jaren Vpb te moeten afdragen. Momenteel kan/wil de belastingdienst nog niet aangeven welke uitgangspunten er gelden voor een openingsbalans in 2022 voor deze grondexploitaties. Het is op dit moment dus nog niet mogelijk een indicatie te geven van te betalen Vpb. Naar verwachting is dit beperkt. Omdat de winsten van de grondexploitaties consequent in de bufferreserve worden gestort, stellen wij u voor om de winstbelasting (Vpb) over het onderdeel grondexploitaties ten laste van de bufferreserve te brengen.

Onderstaande tabel schetst de verwachte totale winst- en verliesneming per project. Voor een volledig beeld zijn hierin ook de exploitaties opgenomen die naar alle waarschijnlijkheid in 2021 zullen worden afgerond. De cumulatieve winst/verliesprognose bestaat uit het resultaat dat nog resteert (op eindwaarde zie de tabel hierboven) vermeerderd met de eerder genomen winsten. Boekwaarde Cumulatieve 1-1-2022 winst- en Winstnemingen bouwgronden in exploitatie o.b.v. verlies herziening prognose 2021/ jaarr 2020 't Lochter III 2.691 533 Haarle- bedrijventerrein 591 231 Kruidenwijk Zuid fase 1 (De Heemtuin) - 755 Hellendoorn Noord fase 1 1.433 - 974 Daarle West - 188 725 Aan de Tuinen (Steen van Ommeren) - 1.606 Hart van Noetsele 485 De Branderij - 18 - 95 4.509 - 1.456 Bij grex 'Aan de Tuinen' is een tussentijds verlies genomen van ruim 1,7 miljoen in 2016

Mate van voltooiing

83% 79% 100% 84% 88% 100% 100% 100%

bedragen x € 1.000 Reeds Verwachte genomen winstneming winsten en 2021 verliezen afrondende t/m 2020 grex 96 328 336 493 - 1.613 6 478 7 117 13

Bufferreserve Eén van de belangrijkste instrumenten om de financiële risico’s binnen het grondbeleid te beperken, is het op niveau houden van de bufferreserve. De reserve bestaat uit twee onderdelen: een onderdeel voor risico’s die we lopen op de grondexploitaties en een egalisatiedeel voor het opvangen van winsten en verliezen op vastgoed en niet-exploitatie-gebonden gronden. Het onderdeel voor de risico’s van grondexploitaties dient voor het opvangen van tegenvallers die het gevolg zijn

122

123

Paragraaf 8: Informatieveiligheid en privacy

Inleiding De beschikbaarheid van gegevens is één van de belangrijkste bedrijfsmiddelen van de gemeente Hellendoorn. Immers, gemeenten zijn in de kern een informatiehuishouding, beheren veel persoons- en privacygevoelige gegevens en behoren uit dien hoofde veilig en zorgvuldig om te gaan met informatie en het uitwisselen van informatie. Burgers, bedrijven en (keten)partners kunnen ernstige schade ondervinden wanneer er sprake is van het verlies van gegevens, uitval van ICT of het door onbevoegden kennisnemen of manipuleren van informatie. Dit kan leiden tot ernstige gevolgen voor (de continuïteit van) de bedrijfsvoering en tot grote financiële- en imagoschade. Onlangs hebben we bij Hof van Twente gezien wat de gevolgen zijn wanneer onbevoegden zich toegang kunnen verschaffen tot de gemeentelijke informatievoorziening.

Verplichte beveiligingsmaatregelen in het kader van de Baseline Informatiebeveiliging Overheid Gelet op het belang en alle risico’s rondom informatieveiligheid en privacy hebben gemeenten in VNG-verband ingestemd met de resolutie ‘Informatieveiligheid; een randvoorwaarde voor de professionele gemeente’. Deze resolutie beschrijft de uitgangspunten waar gemeenten aan moeten voldoen op het gebied van de informatieveiligheid. De resolutie is uitgewerkt in de zogeheten Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). De BIO is een uitgebreid pakket van meer dan 200 maatregelen die gemeenten kunnen of moeten treffen om de informatieveiligheid adequaat te borgen. Een deel van deze maatregelen is verplicht, omdat zij voortvloeien uit wet- en regelgeving of omdat zij het fundament vormen van een betrouwbare c.q. professionele informatievoorziening.

Ontwikkelingen Cyberincidenten kunnen onze maatschappij in het hart raken en gedurende korte of langere tijd verlammen. Nederland is sterk afhankelijk van digitale diensten, processen en systemen. Die raken steeds nauwer verweven met fysieke processen, activiteiten en apparaten én ze maken deel uit van een groter geheel, de mondiale digitale ruimte. Naast de vele kansen die de digitale ruimte biedt, maakt die ons ook kwetsbaar voor menselijk en technisch falen én voor kwaadwillenden. Wereldwijd misbruiken allerlei actoren de digitale ruimte ook steeds vaker voor cyberaanvallen. Vooral de criminele cyberaanvallen op de gemeente Hof van Twente, eerder de gemeente Lochem en de Universiteit Maastricht laten zien hoe groot de gevolgen kunnen zijn voor organisaties, hun medewerkers en burgers. De uitval van systemen heeft maatschappelijke gevolgen. Zo leidde een storing bij KPN in 2020 tot onbereikbaarheid van 112, waardoor onder andere politie en ambulances in sommige delen van het land enige tijd verminderd bereikbaar waren. Hellendoorn is het afgelopen jaar mede door de Corona crisis en de hack bij de gemeente Hof van Twente versneld overgegaan op een nieuwe ICT infrastructuur. Deze nieuwe infrastructuur biedt ons veel meer mogelijkheden om ‘op afstand’ te werken, integraal samen te werken en passende beveiligingsmaatregelen te treffen die in de oude situatie niet mogelijk waren.

Het tijd- en plaats onafhankelijk werken brengt ook nieuwe uitdagingen met zich mee op het gebied van informatieveiligheid. Er zijn de afgelopen periode al veel technische en organisatorische maatregelen getroffen. Om de risico’s verder te beperken, bedreigingen nog vroegtijdiger te signaleren, adequaat te reageren op incidenten en om te voldoen aan wet- en regelgeving blijven aanvullende maatregelen noodzakelijk. Aandachtspunten 2022 In het licht van het vorenstaande gelden voor 2022 de volgende actiepunten: ■

Kaderstellende nota’s ■ ■ ■

Privacy beleid en privacy statement (2018 / 18INT01175) Beleidskader informatieveiligheid (2021 / 2021-001988) Aanvullende beveiligingsmaatregelen (2021 / 2021-004676)

■

Beleid Het huidige beleidskader informatieveiligheid is op 9 maart 2021 vastgesteld. In het beleidskader wordt het informatieveiligheidsbeleid van de gemeente weergegeven. Het informatieveiligheidsbeleid is het kader voor passende technische en organisatorische maatregelen om gemeentelijke informatie te beschermen en te waarborgen dat de gemeente voldoet aan relevante wet- en regelgeving. Een betrouwbare informatievoorziening is noodzakelijk voor het goed functioneren van de gemeente en de basis voor het beschermen van de rechten van burgers en bedrijven. Dat vereist een integrale aanpak, goed opdrachtgeverschap en risicobewustzijn bij iedereen die met (gevoelige) informatie werkt.

■

Het gemeentelijke privacybeleid en het bijbehorende privacystatement is van 15 mei 2018 en worden op dit moment herzien. Het opstellen van een privacybeleid vloeit rechtstreeks voort uit de Europese privacyverordening (AVG). In het privacybeleid zijn uitgangspunten en regels vastgesteld over de wijze waarop persoonsgegevens worden verwerkt. Persoonsgegevens zijn alle gegevens die herleidbaar zijn tot een natuurlijk persoon. Centraal in het beleid staat, dat verwerking van persoonsgegevens alleen plaats vindt op basis van een legitieme grondslag en voor het doel waarvoor de gegevens beschikbaar zijn gesteld. We vragen de burgers bovendien niet meer gegevens dan strikt noodzakelijk en bewaren ze niet langer dan nodig, waarbij gegevens alleen zijn in te zien als dat voor de uitoefening van het werk noodzakelijk is.

■

■

■

■

124

In 2021 is software voor de uitvoering van een zogenaamde vulnerabilityscan (scan op kwetsbaarheden) ingericht en is gestart met het 24/7 monitoren van ons netwerk op kwetsbaarheden, zoals zwakke wachtwoorden en openstaande “poorten”. Door het continu monitoren kan direct worden gereageerd op nieuwe bedreigingen. Ook in 2022 zal permanent worden gemonitord op kwetsbaarheden en zullen passende maatregelen worden getroffen. De BIO en de AVG brengen met zich mee dat alle bestaande beleidskaders, interne procedures, protocollen e.d. op het gebied van informatieveiligheid en privacy voortdurend tegen het licht gehouden moeten worden en waar nodig moeten worden aangepast. De in 2021 vernieuwde en geactualiseerde beleidskaders informatieveiligheid en privacy zijn daarbij het uitgangspunt. Om privacy en informatieveiligheid nog nadrukkelijker binnen de organisatie te borgen worden eind 2021 per team privacy-ambassadeurs aangewezen. Dat zijn medewerkers met net iets meer kennis van zaken en affiniteit rondom de thema’s privacy en informatieveiligheid. Voor medewerkers binnen het team is de privacy-ambassadeur een eerste aanspreekpunt bij eventuele vragen. Ook in 2022 blijven we investeren in kennis en bewustzijn van medewerkers.

Nieuwe medewerkers wordt – overeenkomstig de BIO en de AVG – een introductieprogramma aangeboden, waarbij kennis wordt gemaakt met de huisregels op het gebied van informatieveiligheid en privacy. Ook voor zittende medewerkers worden herhalingstrainingen aangeboden. Voor sommige onderdelen – met name daar waar gevoelige informatie in het geding is – zijn deze trainingen verplicht. Afgesproken maatregelen en procedures worden jaarlijks getoetst op volledigheid, actualiteit en naleving. Dat loopt niet alleen via de ENSIA- zelfevaluatie, maar ook tussentijds worden aanvullende controles uitgevoerd zoals periodieke audits, phishing tests, penetratie- en vulnerabilityscans en de inzet van een mystery-guest. Daar wordt een integraal controleplan voor opgesteld. Per team wordt inzichtelijk gemaakt welke controles plaatsvinden. Een regelmatig terugkerend begrip in de BIO maar vooral ook de AVG is ‘accountability’, ofwel de verantwoordingsplicht. Organisaties moeten zelf kunnen aantonen dat ze voldoen aan de spelregels op het gebied van informatieveiligheid en privacy en dat de noodzakelijke technische en organisatorische maatregelen worden getroffen. Via kwartaalrapportages geven we inzicht in de genomen maatregelen. Ondanks alle interne maatregelen en controles zal jaarlijks door een onafhankelijke auditor getoetst moeten worden of de maatregelen afdoende zijn.

Dit gebeurt door het uitvoeren van PEN testen, hierbij gaat de auditor bewust proberen om in te breken op het netwerk om te testen of de getroffen beveiligingsmaatregelen afdoen-

125

■

de zijn. Daarnaast wordt een aanvullende vulnerability test uitgevoerd om eventueel door ons niet opgemerkte kwetsbaarheden op te sporen en te verhelpen. Ten slotte zetten we in op verdere uitbreiding van de SIEM/SOC netwerk monitoring dat door KPN wordt aangeboden. SIEM/SOC staat voor Security Information & Event Management (SIEM) en Security Operations Center (SOC). SIEM betreft het continu 24/7 monitoren van gebeurtenissen op systemen en alle op het netwerk aangesloten apparaten. Het is heel belangrijk om zo snel aan te sluiten op het SIEM/SOC van KPN zodat verdachte gebeurtenissen op ons netwerk en alle daarop aangesloten apparaten zo snel mogelijk worden gedetecteerd, zodat passende maatregelen kunnen worden getroffen.

Paragraaf 9: Duurzaamheid

Inleiding Duurzaamheid is niet meer weg te denken uit de samenleving. Duurzaamheid gaat over ons doen en laten en de gevolgen daarvan voor elders en voor de toekomst. Duurzaamheid is een centraal programma in ons beleid. Binnen het programma duurzaamheid wordt ingezet op de speerpunten Energie & Warmte, Klimaatadaptatie, Biodiversiteit, Mobiliteit, Circulariteit en een integrale benadering & verankering binnen de eigen organisatie.

Ontwikkelingen Klimaatwet & Klimaatakkoord In 2015 volgde uit de internationale klimaattop in Parijs het ‘Akkoord van Parijs’. Ook Nederland ondertekende dat akkoord en stemde daarmee in om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder de 2 graden Celsius, met een duidelijk zicht op 1,5 graden Celsius. Dit om grotere veranderingen in het klimaat, en de gevolgen daarvan, tegen te gaan (o.a. intensere en frequentere hittegolven, meer en vaker zware regen, vaker droogte) en de aarde leefbaar te houden. In de Klimaatwet verplicht Nederland zichzelf de landelijke CO2-uitstoot in 2050 met minimaal 95% te verminderen (t.o.v. 1990). Naast deze doelstelling voor het jaar 2050, bevat de nieuwe Klimaatwet een reductiedoel van 49 procent voor 2030. Hiermee wordt invulling gegeven aan het ‘Akkoord van Parijs’. In het Klimaatakkoord zijn de inhoudelijke maatregelen om CO2-reductie te realiseren opgenomen. Het is een samenhangend pakket aan voorstellen waarmee het CO2 -reductiedoel van 49% in 2030 gerealiseerd kan worden. Uit het recente IPCC rapport (2021) blijkt dat de klimaatverandering ongekend groot is én veroorzaakt is door menselijk handelen. Dit onderstreept de urgentie van het klimaatbeleid en het zo snel mogelijk realiseren van de hierin opgenomen doelen.

Als we de klimaatverandering willen beperken, om daardoor de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder de 2 graden Celsius, met een duidelijk zicht op 1,5 graden Celsius, is het op z’n minst nodig om netto nul CO2 uit te stoten. Regionale Energie Strategie (RES) In het Klimaatakkoord wordt ingezet op een regionale aanpak. De RES Twente 1.0 is vastgesteld door 12 Twentse gemeenteraden, het Algemeen Bestuur van de waterschappen Vechtstromen, Rijn & IJssel en Drents Overijsselse Delta én door Provinciale Staten. Daarmee steunen de volksvertegenwoordigers de regionale koers voor een lange termijn samenwerking in Twente om elektriciteit duurzaam op te wekken (1,5 TWh) en de warmtetransitie te realiseren. Zo dragen we bij aan de doelen uit het Nationaal Klimaatakkoord en het verminderen van de CO2-uitstoot. Als één van de 16 partners heeft ook gemeente Hellendoorn de RES Twente 1.0 vastgesteld. De RES Twente 1.0 is een regionale strategische koers voor 2030 die zich richt op een haalbare en betaalbare energietransitie, mét oog voor de verschillende belangen en andere maatschappelijke opgaven. Dat is een pittige uitdaging, die we alleen samen kunnen realiseren. Daarom versterkt de RES Twente de komende jaren de samenwerking met de omgeving.

Door subregionale afstemming krijgen we beter zicht op wat er nodig is om elektriciteit duurzaam op te wekken en beschikbare warmtebronnen optimaal te benutten. Beleid De beleidskaders voor het programma Duurzaamheid zijn vastgelegd in de beleidsnota’s ‘Samenwerken aan een duurzaam Hellendoorn’, de ‘Duurzame energievisie Hellendoorn’, het ‘Beleidskader zon- & windenergie’, het ‘Stappenplan RES Hellendoorn’, het ‘Uitvoeringsprogramma Duurzame Energievisie Hellendoorn’ en het ‘Hellendoorns Energiewerkboek’.

126

127

Samenwerken aan een duurzaam Hellendoorn De nota ‘Samenwerken aan een duurzaam Hellendoorn’ is vastgesteld in 2013. Het hoofddoel is de samenleving bewust te maken van haar verduurzamingsmogelijkheden en die in de praktijk te brengen. Duurzame energievisie Hellendoorn In de nota ‘Duurzame energievisie Hellendoorn’ (vastgesteld in 2017) wordt beschreven hoe invulling wordt gegeven aan de doelstelling om 20% CO2 te reduceren ten opzichte van 2008. Beleidskader zon- & windenergie Om de doelen uit de ‘Duurzame Energievisie Hellendoorn’ te behalen is een reductie van het energieverbruik én de opwekking van hernieuwbare energie (via zonnevelden en windturbines) noodzakelijk. Het ‘Beleidskader zon- & windenergie’ geeft aan hoe we invulling willen geven aan de opwekking van hernieuwbare energie. Uitgangspunt is een zorgvuldige en gebiedsgerichte benadering. Dit houdt o.a. in dat de samenleving mee kan praten, denken en doen. Stappenplan RES Hellendoorn In het ‘Stappenplan RES Hellendoorn’ is de opgave voor het realiseren van hernieuwbare energie binnen Hellendoorn vastgesteld (met als ondergrens 71 GWh in 2030 opgewekt binnen onze gemeentegrens). Hiermee wordt de opgave en ambitie zichtbaar, waardoor vanuit dat perspectief invulling kan worden gegeven aan de opgave en hierover het gesprek met elkaar kan worden gevoerd.

Daarnaast geeft dit plan de invulling van de gemeente Hellendoorn binnen de RES-Twente weer. Het stappenplan zet nadrukkelijk in op gebiedsprocessen om de opgave met de samenleving in te vullen. Uitvoeringsprogramma Duurzame Energievisie Hellendoorn In het ‘Uitvoeringsprogramma Duurzame Energievisie Hellendoorn’ worden de projecten beschreven die een bijdrage leveren aan de doelstelling om 20% CO2 in het jaar 2025 te reduceren ten opzichte van 2008 (vastgelegd in de ‘Duurzame energievisie Hellendoorn’). De projecten zijn een combinatie van energiebesparende maatregelen en het vervangen van fossiele brandstoffen door duurzame energie. Het uitvoeringsprogramma is een belangrijke tussenstap voor de doelstelling van 2030 (49% CO2 -reductie) en de doelstelling van 2050 (95% CO2-reductie). Tevens sluit het aan op de Regionale Energie Strategie Twente (RES-Twente), die tijdens de looptijd de fase ingaat van vergunningverlening en realisatie. Hellendoorns Energiewerkboek Het ‘Hellendoorns Energiewerkboek’ beschrijft de verschillende rollen en verantwoordelijkheden van de spelers binnen onze gemeentelijke grootschalige energieopgave en is geschreven als kader voor toekomstige initiatieven en energieprojecten binnen onze gemeente.

Het geeft betrokkenen handvatten bij het realiseren van energieprojecten, namelijk voor het invullen én de borging van onze ambitie van minimaal 50% Lokaal Eigendom en waar mogelijk voor het versterken van onze ruimtelijke kwaliteit en het benutten van koppelkansen. Speerpunten Binnen het programma Duurzaamheid zijn de volgende speerpunten opgenomen: ■ Energie & warmte ■ Klimaatadaptatie ■ Biodiversiteit ■ Circulariteit ■ Mobiliteit

Naast het oppakken van het ‘Uitvoeringsprogramma Duurzame Energievisie Hellendoorn’, waarbij we ons vooral richten op het stimuleren en ondersteunen van projecten en initiatieven uit de samenleving, wordt ook ingezet op een reductie van 15% van het eigen gemeentelijke (fossiel) energieverbruik in de collegeperiode 2018-2022. Inmiddels zijn er diverse investeringen gedaan om het gemeentelijk energieverbruik terug te brengen. LED-lampen in de openbare verlichting, zonnepanelen op gemeentelijk vastgoed en zonneboilers in sportaccommodaties hebben reeds gezorgd voor een besparing van 7,5 % van het fossiele energie gebruik ten opzichte van 2018. De inzet op de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed wordt de komende jaren gecontinueerd. Voor het opwekken van duurzame energie gelden het ‘Beleidskader zon- & windenergie’, het ‘Stappenplan RES Hellendoorn’ en het ‘Hellendoorns Energiewerkboek’ als uitgangspunten. Hiermee hebben we de opgave vastgelegd en willen we initiatieven begeleiden/faciliteren zodat zij binnen de gemeentelijke organisatie hun weg vinden, maar ook richting de samenleving in hun zoektocht naar draagvlak en participatie. Hierbij worden de Plaatselijke Belangen nadrukkelijk betrokken. Samenwerking en participatie zijn belangrijke voorwaarden voor het behalen van onze doelstellingen.

We faciliteren, stimuleren en enthousiasmeren lokale initiatieven/coöperaties die bijdragen aan het verduurzamen van de samenleving. Dit doen we, waar mogelijk, samen met de ambassadeurs van de duurzaamheid, de Stichting Platform Duurzaam Hellendoorn, de fair-trade werkgroep etc. Een voorbeeld is het recent ingestelde Hellendoorns Energiefonds dat verduurzaming bij maatschappelijke organisaties bevordert. De energieregisseur begeleidt en ondersteunt projecten voor de opwekking van duurzame energie (zowel technisch als financieel), herkent en jaagt kansen op energiegebied aan. Anderzijds is de regisseur in staat anderen in de samenleving te enthousiasmeren en te stimuleren (zoals maatschappelijke organisaties, bedrijven en woningeigenaren). Het energieloket is een belangrijke schakel in energiebesparing, in het bijzonder als het gaat om advisering en bewustwording bij de particuliere woningeigenaren. Het energieloket speelt een grote rol bij de wijkgerichte aanpak van de warmte/energietransitie, daarom was een verdere professionalisering van de organisatie gewenst. Sinds 1-1-2021 is het ‘Duurzaam Bouwloket’ onze partner met een online platform (www.duurzaambouwloket.nl) waar iedereen terecht kan met vragen over verduurzamen van woningen.

Daarnaast staan de wooncoaches van Duurzaam Thuis Twente (DTT) klaar om ook in onze gemeente de woningeigenaren te voorzien van verduurzamingsadviezen. In de periode 2020/2021 is in samenwerking met DTT uitvoering gewerkt aan een effectieve besteding van de middelen uit de Regeling Reductie Energiegebruik (RRE). Met de middelen uit deze regeling is een pilot project gestart waarbij 200 woningeigenaren een warmtescan hebben ontvangen van hun woning. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat alle gemeenten in 2021 een Warmtetransitievisie vastgesteld hebben. Daarin staat welke hernieuwbare vormen van warmteopwekking en -distributie per wijk voorhanden zijn als vervanging van aardgas. Hierbij hoort tevens een prioritering (afgestemd op vervangingsplannen, renovatie etc.). De ‘Transitievisie warmte gemeente Hellendoorn 1.0’ is in maart 2021 vastgesteld. Allereerst wordt het proces rondom communicatie & participatie opgestart om bewustwording rond energie besparen, isoleren en duurzaam verwarmen te bevorderen. Daarbij wordt informatie verstrekt.b.v. de ‘woninguitvoeringsaanpak’ en ingezoomd op de mogelijkheden voor woningeigenaren om hun eigen woning te verduurzamen. Het streven is om in 2022 met het opstellen van twee Wijk Uitvoering Plannen (WUP’s) te starten o.b.v. de criteria zoals beschreven in het document ‘Transitievisie warmte gemeente Hellendoorn 1.0’.

Energie & warmte Via het ‘Stappenplan RES Hellendoorn’, deelname aan de RES-Twente 1.0 en het ‘Uitvoeringsprogramma Duurzame Energievisie Hellendoorn’ wordt concrete invulling gegeven aan de door ons vastgestelde en aan de landelijke doelstellingen ten aanzien van duurzame energieopwekking en energiebesparing.

Klimaatadaptatie De gemeente streeft naar een klimaatrobuuste inrichting van de openbare (en niet openbare) ruimte in 2050. Thema’s hierin zijn vooral: extreme neerslag, hitte en droogte. Maar ook hieraan gekoppelde thema’s als vergroening en biodiversiteit. Voor het thema extreme neerslag staan het zoveel mogelijk voorkomen van negatieve economische gevolgen zoals schade aan gebouwen en vitale infrastructuur en de toegankelijkheid van hulpdiensten centraal. Voor het thema hit-

128

129

te staat verkleining van de gezondheidsimpact op kwetsbare groepen en het hittebestendiger maken van de openbare ruimte centraal. Voor het thema droogte streeft de gemeente naar maximale sponswerking van de openbare ruimte via groen en bodembuffers en het voorkomen van onomkeerbare schade aan kwetsbare gebouwen, infrastructuur en natuurwaarden. De leefomgeving is de laatste decennia steeds verder versteend. Samen met inwoners, waterschappen, provincies en het Rijk werken we de komende jaren aan het klimaatadaptief inrichten van onze leefomgeving. Inwoners, ondernemers en overige belanghebbenden worden gestimuleerd om hemelwater zoveel mogelijk op het eigen terrein vast te houden. Vergroenen in plaats van verharden is het motto. We streven naar een zo duurzaam mogelijke en doelmatige inzameling en afvoer van hemelwater, waarbij hemelwater op een zo natuurlijk mogelijke manier wordt verwerkt, daar waar het valt. Waar mogelijk wordt wat droogte er lokaal opgevangen en benut bij droogte. In 2019 zijn ‘klimaatstresstesten’ uitgevoerd. Aan de hand hiervan gaan we waar mogelijk wijkgericht aan de slag om wateroverlast, hittestress of te voorkomen of beperken. Biodiversiteit Biodiversiteit is binnen de gemeente een veelbesproken thema.

In onderwerpen als bermbeheer, eikenprocessierupsen en aanpassen van het groen speelt biodiversiteit een belangrijke rol waarbij het elke keer een andere dienst of diensten biedt. Biodiversiteit wordt vaak gezien als een luxe en een te dure kostenpost. Maar biodiversiteit is een waardevolle dienst waar we elke dag mee te maken hebben. Een omgeving met meer natuur en veel verschillende plant- en diersoorten levert betere diensten zoals bestuiving, beheersing van plagen en ziekten, schoon water, frisse lucht, duurzaamheid en een hoger welzijn van leven. Daarom is het belangrijk structureel in te zetten op de biodiversiteit van onze omgeving en natuur te beschermen en versterken. In de beleidsvisie om biodiversiteit in de gemeente te verhogen wordt aangeven dat naast het structureel integreren van biodiversiteit met groen het van belang is ook naar andere koppelingen te kijken om de biodiversiteit te vergroten zoals klimaatadaptatie, water, woningbouw door natuur-inclusief bouwen, bij rood-voor-rood projecten in het buitengebied, bermen landschapsbeheer en of herinrichting van onze openbare ruimte. Ook wordt gekeken naar kansen om de bewoners te betrekken en te vragen om initiatieven, om te komen tot een hogere biodiversiteit in de bebouwde kom maar ook in het buitengebied. Circulariteit Wereldwijd is er een sterk stijgende vraag naar grondstoffen.

De wereldbevolking groeit en wordt alsmaar welvarender. We staan voor de opgave om een circulaire economie te bereiken. In een circulaire economie bestaat geen afval en worden grondstoffen steeds opnieuw gebruikt. Nederland wil circulair zijn in 2050, waarvan een efficiënter gebruik van grondstoffen een belangrijk onderdeel is. Om dit doel te bereiken streven we samen met andere Twentse gemeenten naar een afvalloze samenleving in 2030. In Hellendoorn worden grondstoffen maximaal gescheiden ingezameld. Dit vraagt ook om een goede kwaliteit van de gescheiden grondstoffen (geen vervuiling). Via het grondstoffenbeleidsplan wordt concrete invulling gegeven aan projecten die bijdragen aan het bereiken van een afvalloos Hellendoorn in 2030. Deze acties worden beschreven bij het product Huishoudelijk Afval. Uiteindelijk moeten we steeds slimmer gaan inzamelen, zodat grondstoffen behouden blijven voor recycling.

Mobiliteit De gemeente gaat door met het stimuleren van het gebruik van de fiets en het openbaar vervoer als duurzame manier van vervoer. Ook wordt het rijden met schone voertuigen gestimuleerd. Zeker op de lange termijn zijn hier voordelen mee te behalen. Voor de gemeente ligt hier een voorwaardescheppende taak. We plaatsen meer laadpunten op straat. In de parkeergarage is het aantal laadpunten in 2020 uitgebreid. En we geven het goede voorbeeld door meer met elektrische auto’s te gaan rijden. Om te besparen op fossiele brandstoffen, doen we onderzoek naar duurzame mobiliteit voor onze medewerkers (dienstreizen). Op de korte en middellange termijn investeren we waar mogelijk en noodzakelijk in de toepassing van geluidreducerend asfalt. Ondanks het feit dat dit hogere onderhoudskosten met zich meebrengt, worden wegen met een 50 km/h regime in principe altijd in geluidreducerend asfalt uitgevoerd, tenzij er zwaarwegende argumenten zijn om het niet te doen. We hanteren het principe ‘stil asfalt, tenzij ..’. Hierdoor verwachten we een stijging van de verblijfskwaliteit. Verkeer en vervoer zorgt voor een groot deel van de CO2 uitstoot binnen de gemeente, maar ook van de gemeente. Daarnaast veroorzaakt dit verkeer en vervoer een groot deel van de uitstoot van fijnstof. Net als CO2 besparingsopties voor gebouwen, gelden ook besparingsopties voor verkeer en vervoer.

Dit gaat over het verminderen van vervoersbewegingen en het overstappen naar schonere vervoersvormen (bijvoorbeeld fietsen, elektrisch of waterstof). We staan nu aan het begin van de inzet van schonere vervoersmiddelen, de ontwikkelingen volgen echter in hoog tempo. De verwachting is dat over 5 tot 10 jaar volwaardige schone alternatieven beschikbaar zijn voor de huidige fossiel aangedreven voertuigen. De verwachting is eveneens dat de aanschafkosten hoger zullen zijn (maar de total cost of ownership lager). Dit moeten we voor de toekomst voorbereiden. Stichting Platform Duurzaam Hellendoorn De Stichting Platform Duurzaam Hellendoorn (SPDH) geeft gevraagd en ongevraagd advies aan het college op het gebied van duurzaamheid en heeft een verbindende en stimulerende rol bij het ondersteunen initiatieven uit de samenleving om duurzaamheid te bevorderen. SPDH runt sinds juni 2020 is het duurzaamheidscentrum in Nijverdal en werkt actief mee om tijdens de ‘week van de duurzaamheid’ verschillende activiteiten te organiseren. Global Goals De energietransitie, integratie, ongelijkheid, lokale economie… het zijn allemaal onderwerpen met een lokale en internationale dimensie, die samenkomen in de Global Goals. Deze mondiale agenda voor duurzame ontwikkeling is in 2015 door alle lidstaten van de VN aangenomen en vormt voor de periode tot 2030 een belangrijke gezamenlijke agenda.

Wij zien veel van deze Global Goals terug in ons Hellendoorns beleid en willen dit beter duiden en koppelen. Daarom hebben we ons aangemeld als een Global Goal Gemeente. In 2022 dienen keuzes gemaakt te worden over de invulling van de organisatorische borging van de Global Goals binnen de gemeentelijke organisatie.

Mede door de actieve werkgroep van de Stichting Fairtrade Gemeente Hellendoorn zijn wij sinds 2017 een Fairtrade Gemeente. We ondersteunen de activiteiten van deze stichting die eerlijke handel stimuleert en uitbuiting en kinderarbeid wil voorkomen. Ook voor onze interne organisatie geldt dat we willen blijven voldoen aan het uitgangspunt van Fairtrade. Hierop wordt gericht ingezet door eisen te stellen aan ons eigen inkoopbeleid. Duurzaam inkoopbeleid wordt verder ontwikkeld op het gebied van monitoring en weging van duurzaamheidsaspecten, bijvoorbeeld via het tenderboard. Daarnaast wordt invulling gegeven aan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI). Een voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld de Fairtrade koffie & thee, de houten roerstaafjes en de Close Future bekers.

130

131

Paragraaf 10: Trends en ontwikkelingen

Inleiding

Inclusiviteit Met inclusiviteit bedoelen we dat iedereen mee kan doen en iedereen dezelfde kansen heeft. Dit geldt bijvoorbeeld voor de arbeidsmarkt, maatschappelijke activiteiten, het verbonden voelen met de samenleving, kansengelijkheid in het onderwijs, maar ook digitaal vaardig zijn om mee te kunnen doen. De coronacrisis pakt voor verschillende delen van de bevolking verschillend uit. Met name jongeren, jongvolwassenen, flexwerkers, zzp’ers en kwetsbare groepen vangen een disproportioneel groot deel van de klap van de crisis op.

In deze paragraaf geven we aan de hand van een aantal thema’s een beeld van de belangrijkste trends en ontwikkelingen op de langere termijn die relevant zijn voor ons als gemeente, als samenleving en als organisatie.

De kansenongelijkheid in het onderwijs is de afgelopen periode gegroeid. Vooral het opleidingsniveau van ouders lijkt bepalend te zijn bij het beperken van het oplopen van onderwijsachterstand door corona bij leerlingen van het basis- en middelbaar onderwijs, maar ook in de hoogte van het schooladvies.

Corona We staan op het punt dat we met Covid-19 overgaan van een pandemische, naar een endemische situatie. Dit houdt in dat Covid-19 blijft en wij als samenleving hiermee moeten leven. De meerderheid van de bevolking verwacht dat we de komende jaren ons nog zullen moeten aanpassen. Dit doet een beroep op de flexibiliteit en wendbaarheid, op de veerkracht van zowel het individu als de samenleving. Het is de vraag of de coronacrisis heeft geleid tot nieuwe vraagstukken of dat bestaande vraagstukken en problemen zijn versterkt of versneld zichtbaar zijn geworden. In ieder geval vragen de afzonderlijke vraagstukken om aandacht. In een aantal van de volgende onderwerpen komt dat terug.

In Nederland hangen sociaaleconomische status en gezondheid sterk met elkaar samen. Er bestaan grote verschillen in de gezondheid van mensen met een hoge of juist lage sociaaleconomische status. Die verschillen zijn de afgelopen decennia niet of nauwelijks verkleind: wie rijker en beter opgeleid is, leeft gemiddeld langer en wordt gezonder oud.

Demografie In Nederland zitten we in een situatie van dubbele vergrijzing; er komen meer ouderen (babyboomgeneratie) en mensen worden steeds ouder, zodat het relatief grote aantal ouderen in de samenleving toeneemt. Het aandeel ouderen (65-plussers) in onze gemeente groeit van 22,6% in 2021 tot 25,1% in 2030 en 27,5% in 2040. Dit heeft effect op ons woningbouwprogramma, waarbij het de uitdaging is om het bestaande en nieuwe bestand te laten aansluiten bij de behoefte. Ook op het terrein van de zorg, met name op de Wmo, heeft het effect. En het heeft consequenties voor de arbeidsmarkt. De komende jaren moeten we het beleid meer hierop gaan richten.

Duurzaam Er ligt een grote opgave om te komen tot een duurzame wereld, een duurzaam Nederland en dus ook een duurzaam Hellendoorn. Het tegengaan van klimaatverandering, aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering en een transitie naar circulaire economie zijn randvoorwaardelijk voor behoud van een gezonde, veilige leefomgeving en onze welvaart.

De bevolking in Nederland groeit vooral als gevolg van migratie. Dit zien we ook in onze gemeente terug. Op basis van de CBS-cijfers zien we dat onze bevolking licht groeit, met 0,4 per 1000 inwoners. Deze trend zet zich naar verwachting door tot 2040, om dan langzaam weer af te nemen. Sociaal In Nederland is de tevredenheid over het eigen leven en de eigen gezondheid over het algemeen hoog. Hoe gelukkig we ons voelen is stabiel door de tijd heen, de coronacrisis lijkt hierop geen effect te hebben. Het aandeel mensen dat aangeeft gelukkig te zijn is wel flink lager bij mensen in het laagste inkomenskwartiel. Er is, in de coronacrisis, een duidelijke daling in het welbevinden te zien van jongvolwassenen. Het welbevinden is ook lager bij mensen zonder werk, mensen die er financieel op achteruit zijn gegaan en mensen die zich over beide dingen zorgen maken. Er zijn ook mensen die zich juist beter voelen, doordat er meer rust is. Het goed en betaalbaar organiseren van ondersteuning en zorg blijft een actueel thema. Zowel de ziekenhuiszorg, zoals het aantal IC-bedden; de zorg vanuit de zorgverzekeringswet, zoals de GGZ voor volwassenen, als de ondersteuning vanuit de Jeugdwet en de Wmo staan onder druk. Rode draad is dat de financiën die nodig zijn om de taken goed uit te voeren niet toereikend zijn. Dit speelt zowel op het niveau van het Rijk als bij de gemeenten.

Een kentering is zichtbaar, met de extra budgetten voor de jeugdzorg in 2022. De nieuwe regering zal een besluit moeten nemen over het structureel beschikbaar stellen van extra middelen voor de jeugdzorg. Tegelijkertijd zien we dat de kosten stijgen en de inkomsten (ook van de nieuwe budgetten) dalen.

Hoewel onderwijsbeleid en gezondheidszorgbeleid primair in Den Haag worden gemaakt, kunnen decentrale overheden toch bijdragen aan het verminderen van de ongelijkheid. Zo hebben wij een belangrijke rol in het aanpakken van onderliggende kwetsbaarheden.

Uit het recente IPPC rapport blijkt dat de klimaatverandering ongekend groot is én veroorzaakt is door menselijk handelen. Dit onderstreept de urgentie van het klimaatbeleid en het zo snel mogelijk realiseren van de hierin opgenomen doelen. Als we de klimaatverandering willen beperken, om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder de 2 graden Celsius, met een duidelijk zicht op 1,5 graden Celsius, is het op z’n minst nodig om netto nul CO2 uit te stoten. Met het vaststellen van de Regionale Energiestrategie is er een regionale strategische koers voor 2030, die zich richt op een haalbaar en betaalbare energietransitie mét oog voor de verschillende belangen en andere maatschappelijke opgaven. In Hellendoorn richten we ons op het realiseren van de plannen om elektriciteit duurzaam op te wekken, beschikbare warmtebronnen optimaal te benutten en het besparen van energie. De coronacrisis is veroorzaakt door besmetting van mensen met een virus dat eerder alleen bij in het wild levende dieren voorkwam. De achterliggende oorzaak van de crisis is daarmee gelegen in de steeds grotere invloed van de mens op natuurlijke systemen, die de basis zijn van leven, natuur én mens. De mens veroorzaakt ook meer sluipende crises als klimaatverandering en de aantasting van de biodiversiteit.

De coronacrisis herinnert daarom aan het belang van het verduurzamen van de economie en de samenleving.

5

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles, mei 2021, lemma

6

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles mei 2021, lemma I

1

Sociaal en cultureel Planbureau, burgerperspectieven 2021-2

7

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles mei 2021, lemma I

2

https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/regionaal/groei-en-krimp

8

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles mei 2021, lemma I

3

Sociaal en cultureel Planbureau, burgerperspectieven 2021-2, p.18

9

https://vng.nl/artikelen/opgave-1-samen-aan-de-slag-voor-het-klimaat

4

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles, mei 2021, lemma J

10

https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/

11

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles, mei 2021, lemma V

132

133

Ruimtelijk De woningmarkt is krap. Er is behoefte aan meer, betaalbare, woningen. Dit merken we onder andere aan de steeds verder stijgende huizenprijzen. De komende 10 jaar is er in de gemeente Hellendoorn behoefte aan 1000 nieuwe woningen. Of de coronacrisis ook echt tot gevolg heeft dat er een trek plaatsvindt van de randstad naar het oosten, moeten we de komende jaren bezien. Economie De verwachtingen zijn positief en de meest recente economische cijfers laten een groei zien. Onzekerheid is er ook, over hoe de coronacrisis zich ontwikkelt en of de groei ook daadwerkelijk plaatsvindt. De economie herstelt zich in onzekerheid. Duidelijk is dat de verschillen tussen de verschillende sectoren groot zijn. Met name de cultuursector, recreatie en horeca zijn hard getroffen door corona. Tot dusver worden zij ondersteund door allerlei maatregelen. Hoe dit op de lange termijn uitpakt, is nog onzeker. Ook relevant is het effect dat de coronacrisis op de winkelgebieden heeft. De veranderingen rond de winkelgebieden zijn door de crisis in een stroomversnelling geraakt. De combinatie van online winkelen, boodschappen dichtbij huis kopen en de behoefte aan lokaal geproduceerde producten, zet door en heeft effect op de winkelgebieden. Dit betekent dat wij hier de komende periode actief mee aan de slag gaan.

Agrarische sector De agrarische sector zal de komende jaren naar verwachting een ingrijpende transformatie ondergaan. Deze zal ook de agrarische bedrijven in onze gemeente raken. We zullen de sector hierbij zoveel mogelijk faciliteren en ondersteunen.

In de coronacrisis heeft de lokale politiek geëxperimenteerd met digitale vormen van participatie. Als het (technisch) goed werkt leidt dit tot meer inclusiviteit. Burgers die eerder offline participeerden zijn dat online blijven doen; bovendien trekken de online participatiemogelijkheden ook een nieuwe groep burgers. Goed om mee te nemen! Participatie is een complex onderwerp. Burgers hebben in de afgelopen jaren directere invloed verkregen op het bestuur, via directe inbreng in participatietrajecten en maatschappelijke initiatieven. Dit is goed en sluit aan bij de behoefte hieraan. Tegelijkertijd hebben we in Nederland een representatieve democratie, waarbij burgers hun vertegenwoordigers in gemeenteraden, Provinciale Staten, waterschappen en de Tweede Kamer kiezen. Soms staat de directe inbreng op gespannen voet met de representatieve democratie en is het algemeen belang anders dan het belang van één of enkele burgers. In de coronacrisis kwam hier nog een extra uitdaging bij om regels, die vanuit het Veiligheidsberaad kwamen, door te voeren en hierop te handhaven. De druk op de decentrale overheden en de decentrale democratie neemt toe en dat zal na de crisis zo blijven. Bij het versterken van de decentrale democratie vragen drie punten in het bijzonder om aandacht. Het gaat om: 1. De positie van burgers, volksvertegenwoordigers en politieke bestuurders in de democratie. 2.

De positie van decentrale overheden ten opzichte van regionale samenwerkingsverbanden en andere overheidslagen. 3. Positieve en negatieve ervaringen met het benutten van digitale middelen in de democratie.

Arbeidsmarkt Er is sprake van een gespannen arbeidsmarkt. In augustus 2021 zijn er meer vacatures dan werklozen. In het tweede kwartaal van 2021 stonden er tegenover elke 100 werklozen 106 openstaande vacatures. Sinds het CBS de spanning op de arbeidsmarkt meet, is het niet eerder voorgekomen dat het aantal vacatures het aantal werklozen overtrof. Het hebben van moeite om vacatures te vervullen wordt door een deel van onze ondernemers gevoeld. Ook als organisatie merken we dat sommige vacatures moeilijker te vervullen zijn. Door de inzet van strategisch personeelsbeleid en strategische personeelsplanning, proberen we hier goed op te anticiperen. Politiek en bestuur Het vertrouwen in de landelijke overheid neemt, na een aanvankelijke stijging vlak na het uitbreken van de coronacrisis, af als gevolg van de vastgelopen formatie en de toeslagenaffaire. Mensen willen eerlijkheid en openheid en een stabiele regering die problemen aanpakt en naar hen luistert.

12

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles, mei 2021, lemma N

13

https://www.cpb.nl/augustusraming-2021-2022

14

https://www.cpb.nl/opinie-fd-nog-even-geduld-de-economische-omslag-is-in-zicht

15

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles, mei 2021, lemma C

16

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles, mei 2021, lemma F

19

17

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/33/meer-vacatures-dan-werklozen-in-tweede-kwartaal

20

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles, mei 2021, lemma P

18

https://www.scp.nl/actueel/nieuws/2021/06/30/scp-hoge-verwachtingen-van-overheid-in-overgangsfase-

21

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles, mei 2021, lemma P

Trendbureau Overijssel, Rapport corona chronicles, mei 2021, lemma P

coronacrisis-daling-politiek-vertrouwen

134

135

Deel 5: Bijlagen

Bijlage 1: Kerngegevens Realisatie

Realisatie

Realisatie

Realisatie

Raming

1-1-2018

1-1-2019

1-1-2020

1-1-2021

1-1-2022

Aantal inwoners (in aantallen) • 0 - 17 jaar • 18 - 64 jaar • 65 jaar en ouder Totaal aantal inwoners

7.416 20.776 7.604 35.772

7.352 20.680 7.776 35.796

7.234 20.677 8.005 35.808

7.106 20.703 8.123 35.916

7.018 20.635 8.304 35.941