Concept beleidsplan Publieke Gezondheid 22 aug 25

Samen bouwen aan Gezondheid; nu & later Beleid publieke gezondheid 2025 – 2030

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 1 van 32

Inhoudsopgave 1 Inleiding ............................................................................................................................................................ 3 1.1 Eerlijke gezondheidskansen in Hellendoorn ............................................................................................. 3 1.2 Totstandkoming van dit beleidsplan ......................................................................................................... 3 1.3 Raakvlakken met de Global Goals ............................................................................................................. 3 2 Huidige situatie ................................................................................................................................................ 4 2.1 Onderzoek naar volksgezondheid in Twente en Hellendoorn .................................................................. 4 2.2 Zorgen vanuit de samenleving .................................................................................................................. 6 3 Beleid en wetgeving ......................................................................................................................................... 8 3.1 Landelijk beleid en wetgeving ...................................................................................................................

8 3.2 Regionaal beleid ........................................................................................................................................ 8 3.3 Lokaal beleid ............................................................................................................................................. 9 4 Ambitie, strategie en speerpunten ................................................................................................................ 11 4.1 Onze ambitie ........................................................................................................................................... 11 4.2 Brede kijk op gezondheid ........................................................................................................................ 12 4.3 Vier speerpunten .................................................................................................................................... 12 5. De lokale aanpak toegelicht .......................................................................................................................... 13 5.1 Prioriteiten ..............................................................................................................................................

13 5.2 Samenwerking en integrale benadering ................................................................................................. 14 5.3 Lerende aanpak ....................................................................................................................................... 14 5.4 Invalshoeken ........................................................................................................................................... 14 6. De uitvoering: doelen en acties .................................................................................................................... 16 6.1 Speerpunt 1: Gezonde leefstijl ................................................................................................................ 16 6.2 Speerpunt 2: Mentaal welbevinden ........................................................................................................ 18 6.3 Speerpunt 3: Preventie en vitaal oud worden ........................................................................................ 21 6.4 Speerpunt 4: Gezonde leefomgeving ...................................................................................................... 23 7. Financiering ................................................................................................................................................... 25 8.

Tijdspad ......................................................................................................................................................... 25 9. Monitoring en verantwoording ..................................................................................................................... 25 10. Slotwoord .................................................................................................................................................... 26 Bijlage 1: Gezondheidsbeeld gemeente Hellendoorn ................................................................................... 27 Bijlage 2 ......................................................................................................................................................... 30

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 2 van 32

1 Inleiding 1.1 Eerlijke gezondheidskansen in Hellendoorn Met veel inwoners in de gemeente Hellendoorn gaat het goed. Echter zien we ook gezondheidsrisico’s zoals overgewicht, roken, overmatig alcoholgebruik, mentale problemen en te weinig beweging. Dit kan leiden tot chronische ziekten en een verminderde kwaliteit van leven. We willen in de gemeente Hellendoorn inzetten op een verandering die ook landelijk en regionaal speelt. Namelijk de focus verleggen van ziekte naar gezondheid, en de transitie van zorg naar preventie. Want voorkomen is immers beter dan genezen. Natuurlijk hebben inwoners een eigen verantwoordelijkheid als het om gezondheid gaat. Vanuit wetgeving en beleid heeft ook de gemeente een belangrijke taak in preventie en het stimuleren van een gezonde leefstijl. De gemeente monitort het gezondheidsbeeld van de inwoners en zet gerichte ondersteuning in waar dat het meest nodig is. De gemeente heeft ook een taak in het creëren van een gezonde leefomgeving, jeugdgezondheidszorg en het versterken van mentaal welbevinden. Binnen de gemeente bestaan aanzienlijke gezondheidsverschillen tussen inwoners. Het uitgangspunt is dat iedereen gelijke kansen moet krijgen op een gezond en gelukkig leven: van jong tot oud, zonder dat we mensen buitensluiten vanwege hun inkomen, beperking, geslacht, seksuele geaardheid, huidskleur of herkomst.

Dit vraagt om ongelijk te investeren voor gelijke kansen: oftewel we investeren meer in inwoners en buurten waar achterstanden en kwetsbaarheden groter zijn. Gezondheidsachterstanden die in de jeugd ontstaan, worden vaak later niet meer ingehaald. Daarom zetten we in op vroegtijdige preventie en ondersteuning. Zo willen we toekomstige generaties gezonder laten opgroeien en de algehele welvaart en welzijn verbeteren. In dit beleidsplan 2025 – 2030 staat beschreven hoe de gemeente Hellendoorn zich de komende vijf jaar inspant voor de specifieke, lokale gezondheidsuitdagingen. Het verbeteren van de gezondheid en daarmee samenhangende gezonde leefstijl vergt een lange adem en blijft ook na 2030 aandacht vragen.

1.2 Totstandkoming van dit beleidsplan Dit beleidsplan is gebaseerd op wetgeving en landelijk, regionaal en lokaal beleid. Bij het opstellen van dit beleid is ook gekeken naar ontwikkelingen die van invloed zijn op de volksgezondheid. Denk daarbij aan thema’s zoals klimaatverandering, vergrijzing, toename van mentale problematiek, social media gebruik en leefstijluitdagingen. We hebben in kaart gebracht hoe het met de gezondheid van de inwoners in Hellendoorn gaat. Hierbij hebben we gebruik gemaakt van de cijfers van de Gezondheidsmonitoren van de GGD Twente. Dit hebben we verrijkt met kennis en ervaringen van samenwerkingspartners en inwoners. Een goede analyse van data is erg belangrijk voor een adequate aanpak van de volksgezondheid. Het is belangrijk om data te duiden en af te zetten tegen ontwikkelingen op het vlak van gezondheid en het Twents en Nederlands beeld. Daarnaast is het nodig om problematiek goed te doorgronden, met aandacht voor achterliggende oorzaken en mechanismes. De uitkomsten van de analyses zijn meegenomen in dit plan.

1.3 Raakvlakken met de Global Goals Het beleid publieke gezondheid van de gemeente Hellendoorn draagt bij aan de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties, ook wel de ‘Global Goals’ genoemd. Wereldwijd hebben landen deze doelen afgesproken om samen te werken aan een eerlijke, gezonde en duurzame samenleving. Gezondheid gaat ook over hoe en waar mensen wonen, werken, leren en leven en raakt daarmee direct of indirect aan een reeks SDG’s. Namelijk: • • •

SDG 1: Geen armoede – door mensen met geldzorgen en gezondheidsachterstanden beter te ondersteunen. SDG 2: Geen honger – door gezonde voeding en voedselzekerheid te stimuleren en ondervoeding tegen te gaan. SDG 3: Goede gezondheid en welzijn – door gezond leven en bevorderen van welzijn voor mensen van alle leeftijden.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 3 van 32

• • • • • • •

SDG 4: Goed onderwijs – door kinderen op school te leren over gezondheid en weerbaarheid. SDG 5: Gelijke kansen voor iedereen – door rekening te houden met verschillen tussen mannen en vrouwen en te werken aan gelijke rechten en zeggenschap. SDG 6: Schoon water en hygiëne – door in te zetten op een gezonde en veilige leefomgeving. SDG 8: Eerlijk werk – door in te zetten op gezonde werkplekken en kansen op werk voor iedereen en waardig werk (o.a. veilig en gezond) te stimuleren. SDG 10: Minder ongelijkheid – door extra aandacht te geven aan mensen met een kwetsbare positie en uitsluiting te voorkomen. SDG 11: Duurzame gemeenschappen – door veilige, inclusieve, veerkrachtige duurzame dorpen/steden en woonomgevingen, waar gezond leven makkelijker wordt. SDG 13: Klimaatactie – door maatregelen die zowel het klimaat als de gezondheid verbeteren en bewustwording over klimaatverandering te vergroten.

2 Huidige situatie 2.1 Onderzoek naar volksgezondheid in Twente en Hellendoorn In opdracht van de 14 Twentse gemeenten verzamelt de GGD Twente data over de gezondheid, welzijn en leefgewoonten van de inwoners. Iedere vier jaar voert de GGD onderzoek uit onder verschillende doelgroepen, namelijk kinderen, jeugd, jongvolwassenen, volwassenen en ouderen. Inwoners zijn benaderd om vragenlijsten in te vullen. Deze resultaten zijn verwerkt in Gezondheidsmonitoren (dashboards) en te bekijken op www.twentsegezondheidsverkenning.nl. Als we kijken naar de gezondheid van inwoners in Twente, dan valt op dat het Twents gemiddelde op verschillende vlakken slechter scoort dan het Nederlands gemiddelde. Zo wordt er vaker overmatig alcohol gedronken en is overgewicht een groter wordend probleem. Hierdoor ligt de gemiddelde levensverwachting lager en is er een hogere sterfte aan hart- en vaatziekten, kanker, COPD, diabetes. Daarentegen scoort Twente wat gunstiger dan het Nederlands gemiddelde op de woonomgeving, hoeveelheid groen in de leefomgeving en verkoeling vinden bij hitte. Ook scoort Twente op aspecten als eenzaamheid, stress, angst- en depressiegevoelens onder jongvolwassenen beter dan het Nederlands gemiddelde. Hoe staat het met de gezondheid van de inwoners in de gemeente Hellendoorn? Gezondheid is een breed, veelomvattend thema. Daarom is daar geen kort antwoord op te geven.

In bijlage 1 zijn cijfers te vinden die opvielen in de verschillende Gezondheidsmonitoren van de gemeente Hellendoorn. Hieronder vindt u een samenvatting per doelgroep, met de vermelding dat dit geen volledig beeld is. Daarvoor kunt u kijken op de Twentse Gezondheidsverkenning. 2.1.1 Kinderen (0 – 12 jaar) in Hellendoorn De vragenlijsten van de Kindermonitor 2021 zijn door ouders / verzorgers van kinderen tussen de 0 en 12 jaar ingevuld. We zien dat het aantal kinderen dat dagelijks buiten speelt is toegenomen de afgelopen jaren. De gemeente Hellendoorn scoort vergeleken met het Twents gemiddelde positief op het voldoen aan de landelijke beweegnorm (minimaal elke dag minstens 1 uur bewegen).

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 4 van 32

Het merendeel van de kinderen zit lekker in zijn of haar vel. Wel zien we dat het dagelijks voldoende groente en fruit eten beter kan. Ongeveer een kwart van de ouders ervaart opvoedstress, vooral door vermoeidheid en het combineren van werk en gezin. Sommige kinderen zijn al op jonge leeftijd mantelzorger omdat ze opgroeien met een familielid dat chronisch ziek of gehandicapt is, een psychische aandoening heeft of verslaafd is. 2.1.2 Jeugd (13 t/m 16 jaar) in Hellendoorn In 2023 zijn jongeren uit klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs (vmbo, havo en vwo) uit de gemeente Hellendoorn bevraagd over hun leefstijl, gezondheid en welbevinden. Wat positief opvalt is het aantal jongeren dat de beweegrichtlijn van minimaal één uur matig intensieve inspanning per dag haalt. Ook zijn in verhouding minder ouders gescheiden dan gemiddeld in Twente. Wel zijn er zorgen over het mentaal welbevinden. Zo ervaart een kwart van de jongeren psychische klachten (in verhouding meer meisjes). Bijna één op de zes jongeren heeft één of meerdere keren serieus overwogen om een einde aan het leven te maken. Problematisch social media gebruik is in de loop van de jaren toegenomen. Steeds meer jongeren voelen zich vaak tot altijd gestrest, slaperig of moe overdag. Ze ervaren prestatiedruk en vinden school zinloos. Jongeren slaan vaker het ontbijt over. Het vapen neemt toe.

Wat sterk negatief aftekent in de gemeente Hellendoorn is het alcoholgebruik op jonge leeftijd en bingedrinken (comazuipen). Tot slot is gehoorbescherming een thema dat extra aandacht vraagt. 2.1.3 Jongvolwassenen (16 t/m 25 jaar) in Hellendoorn De Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2024 geeft inzicht in de gezondheid en leefstijl van jongvolwassenen. Wat zich positief aftekent in vergelijking tot het Nederlands en Twents gemiddelde is het percentage jongeren dat ooit drugs heeft gebruikt. Dit percentage is lager in de gemeente Hellendoorn. Het merendeel van de jongeren voelt zich vaak tot voortdurend gelukkig, al geeft ongeveer de helft aan zich enigszins tot sterk eenzaam te voelen. De stress-score is lager dan het Nederlands en Twents gemiddelde. Meer dan de helft ervaart nog altijd negatieve gevolgen van de coronaperiode, zoals problemen met mentaal welzijn, sociale contacten of studie. Opvallend is dat in de gemeente Hellendoorn meer jongvolwassenen ook alcohol drinken als ze alleen zijn. Eén derde geeft aan dat vrienden het normaal vinden om 10 glazen alcohol op één dag of avond te drinken. Dit ligt net onder het Twents gemiddelde, maar is hoger dan het landelijk gemiddelde. Roken van tabak is een aandachtspunt. Tot slot valt op dat bijna een kwart van de jongvolwassenen moeite heeft om alles te betalen wat moet.

Sommigen geven aan het gevoel van weinig controle over geldzaken te hebben, een klein deel heeft schulden. 2.1.4 Volwassenen en ouderen (18 jaar en ouder) in Hellendoorn De monitor Volwassenen en Ouderen 2024 geeft het volgende beeld. Het aantal mensen dat een rapportcijfer van een 8 of hoger geeft voor gelukkig voelen scoort bovengemiddeld. Er is een grote betrokkenheid bij buurtgenoten en een aanzienlijk deel van de inwoners is actief als vrijwilliger. De gemeente Hellendoorn scoort uitzonderlijk hoog op waardering voor de leefomgeving zoals rust, wandel- en fietsmogelijkheden en ontmoetingsplekken. Als het gaat om een gezonde leefstijl zien we uitdagingen. Het alcoholgebruik is fors te noemen. Eén op de vijf drinkt overmatig alcohol. In de gemeente Hellendoorn zijn er bovengemiddeld veel zware drinkers. Het aantal rokers stijgt licht. Overgewicht is een aandachtspunt, evenals het eten van groenten en fruit. Ruim de helft van de inwoners voldoet aan de beweegrichtlijn, een aanzienlijk deel beweegt dus nog steeds te weinig. Als het gaat om de mentale gezondheid valt op dat ongeveer de helft een matig tot hoog risico heeft op angststoornis of depressie. Het gevoel van regie over eigen leven is in de loop van de jaren steeds verder afgenomen.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 5 van 32

2.2 Zorgen vanuit de samenleving Naast informatie die we afleiden uit de Gezondheidsmonitoren, luisteren we naar verhalen van onze lokale partners en inwoners. Via het Lokaal Preventieakkoord zijn deze lijnen kort. De afgelopen jaren zijn ook zorgen aan het licht gekomen. Hieronder zijn de desbetreffende aandachtspunten toegelicht. 2.2.1 Aandachtspunt: zorgen over overmatig alcoholgebruik Vanuit de samenleving spelen zorgen over overmatig alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar. Ouders worstelen met ‘NIX18’ en zijn zich vaak niet bewust van hun eigen voorbeeldfunctie. Volgens jongeren stellen de meeste ouders geen duidelijke regels of vinden ouders het goed dat zij alcohol drinken. Een signaal vanuit de samenleving is dat door het toestaan van veel evenementen in de gemeente, er meer en vaker (overmatig) alcohol gedronken wordt en dat staat haaks op het preventiebeleid. Voor veel mensen zijn de evenementen een moment van ontspanning en gelegenheid om te ontmoeten. Een bijkomstigheid is dat inwoners tijdens die gelegenheden (vaak en/of overmatig) alcohol drinken. Alcoholgebruik is sterk verweven met de Twentse cultuur en lijkt daarmee ook wel een ‘heilig huisje’. Onder inwoners in de gemeente Hellendoorn is net als in heel Nederland nog veel onwetendheid over de schadelijke gevolgen van alcohol.

Alcoholgebruik op jonge leeftijd verstoort de ontwikkeling van de hersenen, wat blijvende schade kan veroorzaken aan bijvoorbeeld geheugen en concentratie. Daarnaast vergroot het de kans op verslaving en lichamelijke en psychische problemen, zowel op korte als lange termijn. Veel inwoners denken nog altijd dat een dagelijks slaapmutsje niet zo onschuldig is. De wetenschappelijke inzichten zijn echter veranderd. Eén glas alcohol per dag blijkt al gezondheidsrisico’s met zich mee te brengen. Het verhoogt het risico op kanker en een reeks (chronische) aandoeningen als hart- en vaatziekten, leverziekten, diabetes type 2 en neurologische aandoeningen. Hoe meer alcohol je drinkt, hoe hoger het risico op ziekte.

Afbeelding ‘Alcohol & kanker’, bron www.kwf.nl

Vanuit het Lokaal Preventieakkoord is de afgelopen jaren actief ingezet op de aanpak van overmatig alcoholgebruik en NIX 18. Zo is er een werkgroep actief en hebben we via campagnes aandacht gevraagd voor dit thema. Bij evenementen waar veel jongeren komen is Halt ingezet om overmatig alcoholgebruik (bingedrinken en coma-zuipen) tegen te gaan. Ook is de afgelopen jaren volop geïnvesteerd in preventie van alcoholgebruik onder jongeren door inzet van educatieve theatervoorstellingen op basisscholen en het voortgezet onderwijs. De komende jaren bouwen we voort op de basis die gelegd is. De gevolgen van alcoholgebruik voor de samenleving zijn groot. Uit onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) komt naar voren dat de jaarlijkse maatschappelijke kosten van alcoholgebruik in de miljarden lopen. Overmatig alcoholgebruik hangt vaak samen met (uitgaans-, huiselijk) geweld, verslavingen, lagere arbeidsproductiviteit, grotere inzet van politie en justitie, verkeersongevallen, schulden en andersoortige maatschappelijke problematiek. Ten aanzien van het thema alcohol is dus veel te winnen in de samenleving.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 6 van 32

2.2.2 Aandachtspunt: zorgen over drugsgebruik Uit de samenleving komen signalen dat inwoners zich zorgen maken over het in hun ogen toenemend drugsgebruik door jongeren en jongvolwassenen. Deze zorgen spelen onder zowel jongeren als (jong)volwassenen. Designerdrugs (3 MMC, 4MMC) worden daarbij concreet genoemd. Deze zorg is meerdere keren besproken met lokale partners, Tactus Verslavingszorg en de GGD Twente. Uit de cijfers blijkt dat het aantal jongvolwassenen uit Hellendoorn dat ooit drugs heeft gebruikt 36% is. Dit is lager dan gemiddeld in Nederland (52%) en Twente (44%). De komende jaren willen we drugsgebruik nauwgezet blijven monitoren. Het duurt soms even voordat problematiek duidelijk tot uiting komt in de gezondheidsmonitoren. Naast monitoring investeert de gemeente in preventie van drugsgebruik. Dit doen we samen met Tactus Verslavingszorg, CSG Reggesteyn, Halt, Stichting De Welle, politie en andere partners. De afgelopen jaren is extra geïnvesteerd in voorlichting aan jongeren en het versterken van hun weerbaarheid tegen middelengebruik. Hier blijven we de komende jaren ook op inzetten. Daarnaast wordt vanuit integrale veiligheid gewerkt aan het aanpakken van overlast en het versterken van de sociale positie en perspectief voor jongeren. Dit project heet de ‘Integrale Jeugd Aanpak’.

Bij zorgen van professionals over een jongere die met drugs in verband wordt gebracht, gaan een jeugdagent en medewerker van Tactus Verslavingszorg bij diegene op huisbezoek. Ze delen een waarschuwingsbrief uit en gaan in gesprek met ouder(s) en jongere om de zorgen te delen en vervolgafspraken te maken. 2.2.3 Aandachtspunt: zorgen over de leefomgeving De leefomgeving heeft grote invloed op hoe mensen zich voelen. Sommige inwoners maken zich zorgen over onderwerpen zoals geluidsoverlast, houtstook, straling en bestrijdingsmiddelen bij de bloementeelt. Hoewel niet alle zorgen direct op te lossen zijn via gemeentelijk gezondheidsbeleid, luisteren we en denken we mee. We zoeken naar een goede balans tussen leefkwaliteit, gezondheid en maatschappelijke belangen. Een aantal thema’s lichten we hieronder toe: •

Geluidsoverlast bij evenementen Harde muziek bij festivals en evenementen wordt door sommige inwoners als hinderlijk ervaren. Het kan een risico zijn voor gehoorschade, stress en slaapklachten geven. Vooral bij mensen die gevoelig zijn voor prikkels. Moet het geluid zo hard staan of kan het zachter? Moet er altijd (harde) muziek zijn bij bijvoorbeeld een avondvierdaagse voor kinderen? Het thema geluid raakt de volksgezondheid. Andere domeinen en partijen hebben hier vanuit de inhoud een rol of verantwoordelijkheid in.

•

Zorgen over elektromagnetische straling Sommige inwoners zeggen klachten te ervaren door blootstelling aan straling door bijvoorbeeld zendmasten, wifi en hoogspanningslijnen. Denk daarbij aan klachten als hoofdpijn, slapeloosheid, lichamelijk onverklaarde klachten of concentratieproblemen. De wetenschap vindt hier nog geen duidelijke oorzaak-gevolgrelatie, maar de zorgen in de samenleving zijn er wel. De gemeente volgt de richtlijnen van het Rijk en het RIVM. Ook houden we ontwikkelingen bij, mocht er nieuwe informatie beschikbaar komen over elektromagnetische straling in relatie tot gezondheid. We zorgen voor openheid en bieden ruimte voor vragen of meldingen van inwoners.

•

Vragen over bestrijdingsmiddelen bij bollen- en lelieteelt Actueel is het gebruik van bestrijdingsmiddelen bij bollen- en lelieteelt. Sommige inwoners maken zich zorgen over hun gezondheid. De gemeente blijft alle nieuws en ontwikkelingen rondom dit thema nauwgezet volgen. De gemeente heeft echter geen zeggenschap over het gebruik van deze middelen, omdat dit onder landelijke wetgeving valt. Wel verkent de gemeente in hoeverre en op welke wijze zij hierin een rol kan spelen.

•

Overlast door houtstook Sommige inwoners hebben aangegeven hinder te ondervinden van houtstook. Overlast door houtstook vindt niet alleen in de winter via kachels en open haarden plaats, maar ook op zomerse dagen bij vuurkorven, kampvuurtjes of barbecues. De rook bevat fijnstof, roet en andere stoffen die de luchtkwaliteit verslechteren. Dit kan leiden tot ergernissen, stank en gezondheidsklachten zoals hoesten, benauwdheid of verergering van astma en COPD. Vooral kinderen, ouderen en mensen met een kwetsbare

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 7 van 32

gezondheid zijn extra gevoelig. Het is daarom belangrijk ook de komende jaren aandacht te blijven hebben voor bewustwording, verantwoord stoken en barbecueën, én voor het bespreekbaar maken van rookoverlast tussen buren. 2.2.4 Aandachtspunten en rol gemeente We nemen signalen van inwoners altijd serieus en zoeken uit waar we als gemeente invloed op hebben. Gaat het om zorgen over de leefomgeving, dan heeft de gemeente een rol in het uitvoeren van wetgeving, vergunningen verstrekken, het onderhouden en creëren van een groot deel van de openbare ruimte. Intern werken we samen via initiatieventafels, waarbij we structureel aandacht besteden aan gezondheidsaspecten van projecten in de leefomgeving. Soms kan de gemeente zelf invloed uitoefenen, zoals bij geluidsnormen of zendmastlocaties. Maar vaak ligt de verantwoordelijkheid bij het Rijk of andere partijen. In die gevallen is de invloed van de gemeente Hellendoorn beperkt. Bij bovengenoemde zorgen is veelal lokale samenwerking en een domeinoverstijgende aanpak nodig. Wanneer relevant schakelt de gemeente specialistische kennis in, schalen we op of dragen we over aan partijen waar we mee samenwerken. Denk daarbij aan onder andere GGD Twente, de Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA), de politie, Tactus Verslavingszorg, Halt, Nederland, Omgevingsdienst Twente (ODT) en het Antennebureau.

Ook benutten we proactief kennis van de het Trimbos Instituut, Pharos, JOGG Nederland en Rijksoverheid (o.a. RIVM, Loket Gezond Leven).

3 Beleid en wetgeving Dit hoofdstuk gaat in op de landelijke, regionale en lokale beleidskaders die raken aan publieke gezondheid.

3.1 Landelijk beleid en wetgeving Landelijk beleid en wetgeving is deels afgeleid uit EU-beleid en -wetgeving. Voor publieke gezondheid is het volgende met name van belang: • Wet Publieke Gezondheid: Richt zich op infectieziektebestrijding, jeugdgezondheidszorg en gezondheidsbevordering. De gemeenten en GGD-en voeren deze wet lokaal uit. • Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA, 2023–2026): Gericht op preventie, het bevorderen van gezondheid en het versterken van de sociale basis, met als uitwerking een lokaal plan van aanpak. Het GALA vormt samen met onder meer het Sportakkoord II en het Integraal Zorgakkoord (IZA) een brede preventieve benadering. Na 2026 zal het AZWA-akkoord (Aanvullend Zorg en Welzijnsakkoord) mogelijk als vervolg- of aanvullingstraject dienen. Een nadere uitwerking hiervan volgt nog vanuit het Rijk. • Nationaal Preventieakkoord: Focus op het verminderen van roken, alcoholgebruik en overgewicht.

3.2 Regionaal beleid In Twente werken we actief en integraal samen aan publieke gezondheid. • SamenTwente: Regionale samenwerking van GGD Twente en 14 Twentse gemeenten gericht op publieke gezondheid, jeugdzorg, maatschappelijke ondersteuning en het versterken van regionale samenwerking. Afspraken omtrent de samenwerking zijn vastgelegd in de Gemeenschappelijke Regeling SamenTwente. In 2022 is het plan ‘SamenTwente: Strategische koers en identiteit’ opgesteld. In het begin van 2026 een ‘Strategisch Programma SamenTwente 2026–2030’ vastgesteld. Dit document geeft de strategische koers, maatschappelijke ontwikkelingen, opgaven en programma voor de komende jaren weer. •

Twentse Koers: De Twentse Koers heeft een regioplan 2024 – 2026 opgesteld met de missie zoveel mogelijk ziekte en zorg te voorkomen door in te zetten op gezondheid, preventie en het vermogen van mensen om eigen regie te voeren. Twentse Koers maakt samen met Twentse gemeenten, zorg- en welzijnsorganisaties, hulpverleners en (zorg)professionals afspraken over hoe we de zorguitdagingen en opgaven in Twente aanpakken. Bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezondheid voor alle inwoners van Twente staan hierin centraal.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 8 van 32

•

GGD Twente & 14 Twentse gemeenten: Hellendoorn werkt nauw samen met de andere 13 Twentse gemeenten en GGD Twente nauw samen aan publieke gezondheid. De GGD Twente is een uitvoeringsorganisatie waar de gemeente Hellendoorn ook een deel van de uitvoeringstaken belegd heeft, zoals de jeugdgezondheidszorg en forensische geneeskunde. De GGD Twente heeft samen met de 14 Twentse gemeenten de langjarige visie ‘Gezonde generaties in Twente (2024-2027)’ opgesteld. Dit document geeft richting hoe we een gezondere regio worden door preventie en vroegsignalering.

3.3 Lokaal beleid In de lokale beleidsplannen is vanuit verschillende perspectieven aandacht besteed aan gezondheid. Het beleidsplan publieke gezondheid heeft raakvlakken met onderstaande beleidsnota’s: Brede omgevingsvisie Hellendoorn 2040 In 2024 is gestart met de ontwikkeling van een brede omgevingsvisie ‘Hellendoorn 2040’. Daarin legt de gemeente haar ambities voor de lange termijn vast. We willen dat de gemeente Hellendoorn in 2040 nog steeds voor iedereen een fijne plek is om te wonen, te ondernemen en te ontspannen. De visie is nog niet vastgesteld, maar de eerste contouren zijn inmiddels zichtbaar. Het thema gezondheid is een belangrijk onderdeel van de omgevingsvisie. Gezondheid wordt vanuit meerdere invalshoeken belicht, zoals de relatie met een gezonde leefomgeving, kansengelijkheid en positieve gezondheid. Deze brede omgevingsvisie zal invloed hebben op het gehele beleid van de gemeente Hellendoorn. Het vormt de paraplu waaronder al het beleid samenkomt. Het is het kompas dat richting geeft en bepaalt wat belangrijk is voor de gemeente Hellendoorn. De gekozen richting is ook van invloed op dit beleidsplan. Zodra de brede omgevingsvisie is vastgesteld, vindt er een evaluatie plaats om te bepalen of dit nieuwe beleidsplan publieke gezondheid ongewijzigd kan blijven voor de periode tot 2030, of dat aanpassingen noodzakelijk zijn.

Visie sociaal en maatschappelijk domein In 2024 is een lokale strategische visie op het sociaal en maatschappelijk domein ontwikkeld. Deze visie is een paraplu voor onderliggende beleidsnota’s waaronder deze. Kenmerkend is dat we uitgaan van de kracht van inwoners en inzetten op preventie en vroegsignalering. De visie omvat vier thema’s: ‘kansrijk opgroeien’, ‘gezondheid, nu en later’, ‘meedoen’ en ‘leefbaarheid’. Per thema is een ‘doelen en inspanningen netwerk’ uitgewerkt. De meeste thema’s van dit beleid vallen onder ‘gezondheid nu en later’. Beleid sociale basis De sociale basis is het geheel van vrij toegankelijke formele en informele activiteiten en voorzieningen gericht op het elkaar ontmoeten en ondersteunen, ontplooien en ontspannen die zorgen dat mensen kunnen samenleven en meedoen. De sociale basis is belangrijk voor het beleid publieke gezondheid omdat het sociaal netwerk, het welzijnswerk, de inzet van vrijwilligers, mantelzorgers of de inzet van algemene en laagdrempelige voorzieningen eraan bijdragen dat inwoners zo goed mogelijk kunnen deelnemen aan de samenleving. Beleid jeugd Het jeugdbeleid heeft veel raakvlakken met dit plan. Inzet op preventie, vroegsignalering en het bevorderen van een gezonde leefstijl bij jongeren staan centraal. De Jeugdwet is bedoeld voor jeugdigen (kinderen en jongeren) tot de leeftijd van 18 jaar.

Het lokale jeugdbeleid heeft de ambitie dat alle jeugdigen in Hellendoorn veilig, gezond en kansrijk opgroeien. In de eerste 1000 dagen (vanaf zwangerschap geteld) wordt al geïnvesteerd in een kansrijke basis voor het (ongeboren) kind. Iedere ouder heeft begeleiding van een verloskundige en komt bij het consultatiebureau, waar voorlichting gegeven wordt om ouders in hun kracht te zetten. Lichte ondersteuning gaat soepel over in meer specialistische hulp wanneer dat nodig is. Speerpunten in het jeugdbeleid zijn onder andere mentale gezondheid, bewegen, social mediagebruik, opvoedondersteuning. Ook het verminderen van stressfactoren zoals armoede of problematische thuissituaties komen aan bod. Door integraal samen te werken wordt zwaardere jeugdhulp voorkomen. We willen een kindvriendelijke gemeente zijn. In dat kader hebben we ons aangesloten bij UNICEF’s initiatief ‘Child Friendly Cities’ en zijn we aangemeld als kandidaat-gemeente. De stem van jeugdigen telt mee in het

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 9 van 32

vormgeven van beleid en leefomgeving. Zo werkt Hellendoorn gericht aan een toekomst die nog kindvriendelijker is. Beleid maatschappelijke ondersteuning In het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) zijn gemeenten verantwoordelijk voor de ondersteuning van mensen die niet op eigen kracht zelfredzaam zijn. De Wmo is er voor inwoners vanaf 18 jaar. We investeren in een goede doorlopende lijn met de teams jeugd, zodat de overgang naar 18 jaar zo soepel mogelijk gaat. De insteek is om met hart voor de inwoners, niemand te laten vallen die hulp nodig heeft. Daarbij is oog voor de toekomst van de zorg. Dat het stelsel houdbaar en efficiënt blijft door te investeren in preventie en samenwerking. Dit haakt in op de ambities van dit beleidsplan. Beleid financiële bestaanszekerheid Eind 2024 heeft de raad de nota ‘Samen bouwen aan financiële bestaanszekerheid’ vastgesteld. In deze nota zijn kinderen, gezinnen en jongeren specifiek benoemd als kwetsbare groep. Het doel is om intergenerationele armoede te doorbreken om kinderen en jongeren kansrijk te laten opgroeien. Gemeente Hellendoorn gaat investeren in het signaleren en bespreekbaar maken van armoede en het vergroten van kennis van ondersteuning op scholen. Er is een sterke relatie tussen armoede en (on)gezondheid en daarmee een gezamenlijke ambitie om hierin samen op te trekken.

Sport- en beweegbeleid In Hellendoorn kennen we een stevig sport- en beweegbeleid en een goed verenigingsnetwerk. De koers hiervoor is vastgelegd in het ‘Lokaal Sportakkoord 2.0’. Dit beleid richt zich onder andere op het inzetten van sport als middel en de sportvereniging als partner bij maatschappelijke opgaven. Te denken valt aan eenzaamheid, inclusie, gezonde leefstijl, valpreventie en weerbaarheid. Dit geldt uiteraard ook voor de jeugd in onze gemeente. Sport draagt bij aan positieve gezondheid, ook voor jongeren. Integraal veiligheidsbeleid De gemeente Hellendoorn kent een integraal veiligheidsbeleid waarin het creëren van een veilige en leefbare omgeving centraal staat. Binnen dit beleid is nadrukkelijk aandacht voor jeugd, middelengebruik (zoals alcohol en drugs), ondermijning en digitale weerbaarheid. Door in te zetten op preventie en samenwerking met partners zoals scholen, politie en maatschappelijke organisaties, wordt de basis gelegd voor duurzame veiligheid. Deze aanpak sluit naadloos aan op de ambitie om via dit beleidsplan publieke gezondheid te versterken. Lokale Inclusie-agenda De gemeente Hellendoorn streeft naar een inclusieve samenleving waarin iedereen – ongeacht genderidentiteit, seksuele oriëntatie, beperking of migratieachtergrond – volwaardig kan meedoen.

In de Strategische Visie Sociaal Domein 2024–2030 staan gelijke kansen, meedoen en gezondheid centraal. Ook ontwikkelt Hellendoorn een Lokale Inclusie Agenda (LIA) in het kader van het VN-verdrag Handicap, met als uitgangspunt dat toegankelijkheid en sociale participatie voor iedereen vanzelfsprekend moeten zijn. Thema’s zoals gendergelijkheid, acceptatie van LHBTIQ+-inwoners en het tegengaan van uitsluiting horen daarbij. Beleid fysiek, openbare ruimte en ruimtelijk domein Bij de totstandkoming van de beleidsstukken van het fysiek, openbare ruimte en ruimtelijk domein is de gezondheidsvisie op de leefomgeving zoveel mogelijk meegenomen. Denk aan bijvoorbeeld het tegengaan van hittestress door vergroenen van versteende wijken (o.a. invoeren van de 3-30-300 richtlijn), creëren van toegankelijke, aantrekkelijke plekken waar bewoners kunnen ontmoeten, bewegen en tot rust komen. Daarnaast ook thema's als voldoende beweeg- en speelvoorzieningen, goede infrastructuur en verkeersveiligheid.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 10 van 32

De gemeente is bezig met de implementatie van de Omgevingswet. Deze wet verplicht gemeenten om gezondheid expliciet mee te nemen in hun omgevingsvisie en -plannen. Denk aan zaken als luchtkwaliteit, geluid, bewegen, groen in de wijk en sociale samenhang. Dat sluit naadloos aan op het beleid publieke gezondheid, dat inzet op preventie, mentale gezondheid, gezonde leefstijl en het verminderen van gezondheidsachterstanden. Door beide beleidsvelden te verbinden, kan een gemeente effectiever sturen op gezondheidsbevordering in de leefomgeving – van inrichting van buurten tot participatie en sociale veiligheid. Voor meer beleidsplannen zie ook https://www.hellendoorn.nl/bestuur-en-organisatie/beleid-visies-enplannen/ Samengevat In alle beleidsplannen bij elkaar is veel geschreven over hoe de aanpak van gezondheid er in de gemeente Hellendoorn uit moet zien. Er zijn veel overeenkomsten tussen de verschillende landelijke, regionale en lokale nota’s. Kernwoorden zijn: werken vanuit positieve gezondheid, met aandacht voor achterliggende problematiek en het verkleinen van de gezondheidskloof, zetten in op preventie, gezonde leefstijl en leefomgeving waarbij de kracht ligt in integrale samenwerking.

4 Ambitie, strategie en speerpunten 4.1 Onze ambitie De stip aan de horizon is dat inwoners in Hellendoorn gezond, gelukkig en veerkrachtig zijn. Inwoners van de gemeente Hellendoorn leven minimaal net zo lang in een goede gezondheid als inwoners elders in Nederland. In 2030 willen we dat de volksgezondheid in Hellendoorn een positieve trend laat zien, waarbij we het Nederlands gemiddelde behalen op gezondheidsaspecten waar dit nog niet het geval was. De gemeente Hellendoorn zet zich in voor preventie en stimuleert een gezonde leefstijl. Niet roken of vapen, minder alcohol drinken, gezond eten en voldoende bewegen. Mentale problematiek is beter bespreekbaar. Inwoners voelen zich weerbaar en veerkrachtig om met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven om te gaan. De gezondheidskloof is kleiner geworden doordat we ons inzetten voor het creëren van gelijke kansen voor alle inwoners. Bij de aanpak van gezondheidsproblemen is er aandacht voor achterliggende problematiek. We kiezen voor duurzame oplossingen en gaan voor gezonde generaties. De leefomgeving draagt bij aan gezondheid en nodigt uit tot bewegen, spelen en ontmoeten. Er is voldoende groen in de leefomgeving om hittestress tegen te gaan. Deze ambitie is onderdeel van onze bredere inzet op een gezonde, kansrijke en leefbare toekomst, zoals verwoord in de Strategische Visie Sociaal Domein 2024–2030.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 11 van 32

4.2 Brede kijk op gezondheid Kenmerkend voor de aanpak van dit beleid is dat we lokaal aansluiten bij de uitgangspunten van de meest recente landelijke nota Gezondheidsbeleid (dat is versie 2020 – 2024), namelijk: Achterliggende problematiek We hebben aandacht voor achterliggende problematiek en werken daarin nauw samen. Armoede, schulden, problemen rondom huisvesting, eenzaamheid, werkloosheid, een beperking, een lage opleiding of de kwaliteit en de inrichting van de leefomgeving hebben allemaal invloed op hoe gezond je bent en hoe gezond je je voelt. Positieve gezondheid We werken volgens de principes van positieve gezondheid. Gezondheid gaat niet alleen over je lichaam. Het gaat ook om welbevinden, veerkracht, of je kunt meedoen, zelf keuzes kunt maken en over wat het leven betekenis geeft. Samenwerking We werken samen aan volksgezondheid en pakken problemen domeinoverstijgend aan.

Bron: Landelijke nota Gezondheidsbeleid 2020 – 2024

4.3 Vier speerpunten Onze ambitie is verder uitgewerkt aan de hand van vier speerpunten, namelijk: 1. Gezonde leefstijl 2. Mentaal welbevinden 3. Preventie en vitaal oud worden 4. Gezonde leefomgeving Deze speerpunten zijn een afgeleide van de landelijke, regionale en lokale plannen. De lokale strategische visie op het sociaal en maatschappelijk domein is daarin meegenomen, evenals gezondheidsdata, kennis en ervaringen uit de samenleving. In de aanpak focussen we op de hele levensloop van de inwoners. De vier speerpunten raken alle levensfases. Iedere levensfase brengt kwetsbaarheden met zich mee. Denk daarbij aan hoe je lichaam, geest en sociale omgeving veranderen naarmate je ouder wordt. Zo kunnen kinderen gepest worden, zitten jongeren volop in identiteitsontwikkeling, ervaren volwassenen misschien werkstress en druk vanwege mantelzorg. Ouderen krijgen mogelijk te maken met chronische aandoeningen of kampen met eenzaamheidsgevoelens.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 12 van 32

Figuur: speerpunten beleid publieke gezondheid

5. De lokale aanpak toegelicht Door het uitvoeren van dit plan spannen we ons in om bij te dragen aan een zo veilig, gezond, gelukkig en kansrijk mogelijk leven van inwoners in Hellendoorn. Het is een uitdaging als het gaat om leefstijl. Is (on)gezondheid een keuze? De invloed van inwoners op gezonde keuzes vaak wordt overschat. De leefomgeving moedigt vaak ongezond gedrag aan. Zoals ongezonde of misleidende voeding in supermarkten, alcoholgebruik dat sterk verbonden is met sociale activiteiten en ontspanning, en sociale media of games die verslavend kunnen zijn. In onze aanpak dienen we hier rekening mee te houden. De aanpak die we voorstellen voor de komende jaren is niet (geheel) nieuw. De gemeente Hellendoorn heeft al lange tijd een rol in het versterken en beschermen van de volksgezondheid. Om de gezondheidssituatie stabiel te houden en ambities te verbeteren, is voor de lange termijn structurele inzet en aandacht nodig. Het gaat veelal om complexe thema’s die weerbarstig zijn en samenhang hebben over meerdere gemeentelijke domeinen. Een aantal interventies die we als gemeente inzetten, komen uit incidentele middelen of kortlopende programma's. Daarnaast zijn er ook structurele middelen om invulling te geven aan de wettelijke taken van de gemeente.

5.1 Prioriteiten In onze prioriteitstelling hebben we aandacht voor gezondheidswinst voor de brede bevolking, met extra aandacht voor kwetsbare groepen. Er zijn een aantal aanvullende uitgangspunten die ons helpen focus aan te brengen, namelijk: •

• • • • •

Thema’s zijn urgent: Uit diverse onderzoeken en landelijke rapporten blijkt dat mentale gezondheid, gezonde leefomgeving en gezonde leefstijl voorbeelden hiervan zijn. We investeren in thema’s die de meeste gezondheidswinst opleveren. Thema’s waar we in Hellendoorn minder goed op scoren dan het Twents en landelijk gemiddelde krijgen extra aandacht. Thema’s waarover regionaal bestuurlijke afspraken zijn gemaakt geven we prioriteit. Thema’s zijn lokaal actueel en urgent door signalen uit de samenleving. Thema’s dragen bij aan de aanpak van leefstijl gerelateerde aandoeningen zoals obesitas, diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. Thema’s dragen bij aan onze wettelijke taak om als Hellendoorn pandemisch paraat te zijn om infectieziekten adequaat te (blijven) bestrijden. Dit is uitvoerend belegd bij de GGD Twente.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 13 van 32

5.2 Samenwerking en integrale benadering Gezondheid is een integraal thema. Zoals al vaker in dit plan naar voren is gekomen, is domeinoverstijgende samenwerking een must is. Binnen de gemeente Hellendoorn werken we samen aan gezondheid vanuit o.a. jeugd, Wmo, sport, welzijn, cultuur, bestaanszekerheid, sociale basis, onderwijs, fysiek domein, openbare ruimte en ruimtelijke ordening. Een gezamenlijke focus is het verkleinen van gezondheidsverschillen, voorkomen van uitsluiting en verminderen van chronische stress. Dit vertaalt zich in ieder beleidsveld op een eigen manier en draagt uiteindelijk bij aan vitale inwoners in Hellendoorn. Lokaal Preventieakkoord Het Lokaal Preventieakkoord is een vertaling van het Nationaal Preventieakkoord naar de situatie van de gemeente Hellendoorn. Sinds 2021 werken we vanuit de gemeente Hellendoorn samen met partners aan ambities van het Lokaal Preventieakkoord Vitaal Hellendoorn. Zie ook www.vitaalhellendoorn.nl. Met elkaar hebben we ambities, speerpunten en acties vastgelegd. Het versterken van de mentale weerbaarheid van de jeugd, de aanpak van overgewicht, het stimuleren van bewegen en preventie van middelengebruik zijn hierbij belangrijke speerpunten. Multidisciplinaire actiegroepen van het preventieakkoord zetten zich in voor deze thema’s.

Er zijn meerdere keren per jaar inspiratiesessies om onderlinge samenwerking te versterken en kennis te delen. Na vaststelling van dit beleidplan publieke gezondheid wordt een vertaalslag gemaakt naar een kalender voor het lokaal preventieakkoord voor de komende jaren.

5.3 Lerende aanpak Gedurende de uitvoering van plannen blijven we kritisch op hoe we werken. We voeren pilots uit en evalueren regelmatig. We leren van ervaringsdeskundigen en sleutelfiguren. Zo zorgen we dat een aanpak echt effectief en passend is voor inwoners die in de meest kwetsbare omstandigheden leven of met de grootste belemmeringen kampen. We gaan uit van een lerende aanpak. Als inwoners uitvallen bij een interventie, hebben we oog voor de reden van de uitval. We doen moeite om deze te achterhalen, zodat we ervan leren. Hier willen we gericht op sturen de komende jaren.

5.4 Invalshoeken Bij het werken aan volksgezondheid zijn verschillende invalshoeken belangrijk. Kenmerkend voor onze lokale aanpak zijn onder andere de brede blik van positieve gezondheid, het belang van waardigheid, verkleinen van de gezondheidskloof en aandacht voor oorzaken van chronische stress. Dit lichten we hieronder verder toe. 5.4.1 Positieve gezondheid en waardigheid Bij de uitvoering van dit beleid werken we volgens de principes van positieve gezondheid. Dit betekent dat we gezondheid breder zien dan de afwezigheid van ziekte. Inwoners zijn niet hun ziekte of aandoening. Dat is wel vaak de focus in de zorg. Alle aandacht gaat uit naar de klachten en hoe deze opgelost kunnen worden. Positieve gezondheid heeft een bredere invalshoek. Het gaat uit van wat iemand wél kan en wat voor diegene belangrijk is in het leven. Het gaat om versterken van eigen veerkracht zodat inwoners om kunnen gaan met de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven. Positieve Gezondheid is uitgewerkt in zes dimensies die inwoners belangrijk vinden, namelijk: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. Het doel is inwoners te stimuleren om eigen regie te nemen. Samen met lokale partners ondersteunen we hierbij als dat nodig is. Naast positieve gezondheid gaan we uit van het belang van waardigheid.

Hellendoorn is een gemeente waarin iedereen de ruimte krijgt om betekenisvol en gezond te leven. Daarbij erkennen we dat waardigheid een essentiële voorwaarde is voor gezondheid: mensen moeten zich gezien en gerespecteerd voelen, met ruimte om eigen keuzes te maken en volwaardig mee te doen in de samenleving. 5.4.2 Achterliggende problematiek en gezondheidsverschillen In onze samenleving bestaan aanzienlijke gezondheidsverschillen. Dit hangt nauw samen met factoren als opleidingsniveau, leefomgeving en financiële situatie. Laagopgeleiden leven gemiddeld zes jaar korter en vijftien jaar langer in minder goede gezondheid dan hoogopgeleiden. Deze verschillen worden beïnvloed door factoren zoals beperkte gezondheidsvaardigheden en chronische stress. Een voorbeeld is dat 21% van de Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 14 van 32

mensen met een lage sociaaleconomische status (SES) aan chronische stress, angst of depressie lijdt, vergeleken met 9% van de mensen met een hoge SES (bron www.pharos.nl). Daarnaast komen leefstijlgerelateerde problemen zoals roken, overmatig alcoholgebruik en onvoldoende beweging vaker voor bij inwoners met een lage SES. Het risico op chronische aandoeningen is (hierdoor) groter en dit verkleint de kans op een lang en gezond leven. Lokale aanpak gezondheidsverschillen De gemeente Hellendoorn zet in op het verkleinen van gezondheidsverschillen via preventie en versterking van gezondheidsvaardigheden bij groepen in de meest kwetsbare sociaaleconomische omstandigheden. In het verleden werd Hellendoorn aangemerkt als GIDS-gemeente (Gezond In De Stad) en ontving de gemeente extra financiële middelen om de gezondheidskloof te verkleinen. Dit had te maken met een relatief lager inkomen en een hogere werkloosheid in de gemeente Hellendoorn in vergelijking met andere gemeenten. Deze GIDSmiddelen waren tijdelijk en zijn de afgelopen jaren ingezet via het Lokaal Preventieakkoord Vitaal Hellendoorn. Voor veel inwoners van Hellendoorn zijn inmiddels de levensomstandigheden verbeterd en is de economische situatie vooruitgegaan.

Toch zijn er nog altijd kwetsbare inwoners die extra aandacht kunnen gebruiken, omdat ze niet dezelfde kansen krijgen om een gezonde levensstijl te ontwikkelen en vast te houden. Voor sommige inwoners - zoals nieuwkomers, lhbti+ personen, mensen met een beperking of anderen die tot een minderheidsgroep behoren – zijn de drempels om mee te komen en doen hoger. Dit kan leiden tot een groter risico op psychische klachten en verslavingsproblematiek. Als gemeente willen we deze verschillen verkleinen door meer aandacht te besteden aan het versterken van veerkracht en basisvaardigheden, het vergroten van sociale samenhang en het bieden van passende ondersteuning. We zetten daarbij in op samenwerking met partners in zorg, welzijn, onderwijs en het sociaal en maatschappelijk domein. Samen zorgen we ervoor dat iedereen zich gezien, veilig en betrokken voelt, en gelijke kansen krijgt om gezond en volwaardig mee te doen in de samenleving. Subjectieve Sociale Status Naast factoren zoals inkomen en opleidingsniveau speelt ook de manier waarop mensen hun eigen positie in de samenleving ervaren een belangrijke rol. Dit noemen we ook wel de Subjectieve Sociale Status. Deze kan invloed hebben op het stressniveau, het zelfvertrouwen en de keuzes die inwoners maken om gezond te leven.

Mensen die zichzelf laag inschatten op de maatschappelijke lader ervaren vaker chronische stress en voelen minder grip op hun gezondheidssituatie. Dit gevoel van machteloosheid kan ertoe leiden dat mensen minder snel hulp zoeken en een ongezonde leefstijl ontwikkelen. Het herkennen van en rekening houden met deze ervaren status helpt professionals om beter aan te sluiten bij wat mensen nodig hebben. 5.4.3 Aandacht voor chronische stress Chronische stress is een belangrijke achterliggende factor bij het ontstaan en in stand houden van sociaaleconomische gezondheidsverschillen. Aanhoudende stress – bijvoorbeeld veroorzaakt door armoede, schulden, onveiligheid of werkloosheid – heeft directe gevolgen voor het lichaam én het denkvermogen. Mensen die langdurig onder stress staan, hebben meer kans op lichamelijke klachten zoals hart- en vaatziekten, diabetes en depressie. Tegelijkertijd wordt het vermogen om keuzes te maken, te plannen en te handelen negatief beïnvloed. Dit bemoeilijkt het aanleren van een gezonde leefstijl en beperkt het effect van preventieve interventies. Binnen Hellendoorn raakt dit thema aan meerdere beleidsterreinen. Door bij het opstellen van nieuw beleid rekening te houden met de impact van chronische stress, kunnen we samen effectiever bijdragen aan het verkleinen van de gezondheidskloof en het vergroten van kansengelijkheid.

Chronische stress is daarmee niet alleen een individueel gezondheidsprobleem, maar ook een maatschappelijke opgave.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 15 van 32

Figuur: Vicieuze cirkel bij stress (bron: Leven met ongezonde stress, Pharos)

Figuur: Wat geeft mensen chronische stress (bron: Leven met ongezonde stress, Pharos)

6. De uitvoering: doelen en acties De komende jaren gaan we praktisch aan de slag met doelen en acties per speerpunt. Hierbij houden we rekening met de ontwikkelingen, aandachtspunten en thema’s zoals hiervoor zijn beschreven. De uitvoering gebeurt in nauwe samenwerking met andere domeinen en lokale partners. Vanuit publieke gezondheid voeren wij de regie. Eén van de hulpmiddelen om overzicht en samenhang te creëren in het dagelijks werk, is dat we ervaring op doen door te werken met Doelen & Inspanningen Netwerken (DIN). Hierin maken betrokkenen afspraken over gezamenlijke doelen en stemmen zij hun activiteiten op elkaar af.

6.1 Speerpunt 1: Gezonde leefstijl Een gezonde leefstijl voorkomt problematiek zoals hart- en vaatziekten, diabetes en beschermt tegen mentale klachten. Daarom stimuleren we inwoners gezondere keuzes te maken omtrent voeding, beweging en middelengebruik. Een gezonde leefstijl helpt mensen om meer energie te hebben en actief mee te doen in de samenleving. We geven in verhouding meer aandacht aan inwoners die daarbij extra steun nodig hebben. Aandacht voor gezonde gewoonten begint al vóór de geboorte. Gezonde gewoonten worden vaak van generatie op generatie doorgegeven. De omgeving waarin iemand opgroeit speelt een grote rol in de ontwikkeling van een gezonde leefstijl. Daarom is het belangrijk om vroegtijdig in te zetten op preventie, vanaf de zwangerschap tot op latere leeftijd. Een rook- en vapevrije generatie, gezonde voeding, bevorderen van bewegen en aanpak van alcoholgebruik zijn de komende jaren centrale thema’s. Alcoholgebruik is een groot aandachtspunt in Hellendoorn. Dit kan Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 16 van 32

zowel op korte als lange termijn schadelijk zijn. Denk daarbij aan gevolgen zoals agressie, verminderde verkeersveiligheid, alcoholvergiftiging, verstoorde hersenontwikkeling en een verhoogd risico op gezondheidsproblemen zoals kanker, dementie en Korsakov. De ambitie van de gemeente Hellendoorn op het gebied van gezonde leefstijl is als volgt: We behalen gezondheidswinst door inwoners te stimuleren en in staat te stellen gezonder te leven. We zetten in op meer bewegen, gezond eten en het terugdringen van roken, vapen en het gebruik van alcohol en drugs. Doelstellingen Speerpunt 1: Gezonde leefstijl Middelengebruik: • Het percentage jongeren onder de 18 jaar dat alcohol drinkt neemt af (NIX18). Volwassenen / senioren geven daarin het goede voorbeeld aan jongeren. • Overmatig alcoholgebruik onder alle leeftijdsgroepen neemt af. • Hellendoorn is een rook- en vapevrije omgeving voor kinderen en jongeren. • Minder inwoners roken en vapen. • Het drugsgebruik onder jongeren en jongvolwassenen neemt af. • Problematiek m.b.t. andere (verslavende) middelen (o.a. medicijngebruik, gokken, gamen, internet- en social media verslaving of seksverslaving) zijn in kaart gebracht, evenals passende interventies. • Ouders geven het goede voorbeeld aan hun kinderen voor wat betreft gezonde leefstijl. Bewegen: • Inwoners bewegen voldoende en voelen zich vitaal.

• Ouders geven het goede voorbeeld aan hun kinderen omtrent bewegen. • Inwoners ervaren deelname aan beweeginterventies als laagdrempelig en passend. • Kwetsbare inwoners zijn betrokken bij de aanpak gericht op meer bewegen, waardoor we het ervaren gevoel van regie, inspraak en invloed onder inwoners vergroten. Gezonde voeding: • Gezonde keuzes maken wordt makkelijker. • Inwoners eten gezonder, waaronder meer groenten en fruit, vaker water drinken en minder suikerhoudende dranken, minder bewerkt eten. • Ouders dragen bij aan gezonde eetgewoonten van hun kinderen door het goede voorbeeld te geven. • We bestrijden ondervoeding bij de doelgroep ouderen. Acties Speerpunt 1: Gezonde leefstijl Middelengebruik: Alcohol • We geven voorlichting over ‘NIX18’ en geven actief uitvoering aan het alcohol preventie- en handhavingsbeleid. Tijdens evenementen monitoren en adviseren we actief. • We geven voorlichting aan ouders over de impact van alcohol voor jongeren en het belang van dat ze het goede voorbeeld geven. We sluiten aan bij relevante campagnes als ‘Zien drinken, doet drinken’. • Via mediacampagnes en voorlichting werken we aan het doorbreken van de bestaande ‘drinkcultuur’. • We stimuleren een aantrekkelijk alcoholvrij alternatief bij bijeenkomsten en evenementen. • We zijn kritisch op wanneer wel/geen alcohol wordt geschonken.

Dit komt tot uiting in wat er geschonken wordt bij bijeenkomsten georganiseerd door de gemeente en het al dan niet verstrekken van vergunningen voor het schenken van alcohol. De gemeente geeft het goede voorbeeld. • We haken aan op het project vanuit Verkeer (gemeente Hellendoorn) waarbij ze leerlingen op het voortgezet onderwijs laten zien wat de invloed is van alcohol op de rijvaardigheid. Roken en vapen • We zetten in op een Rookvrije omgeving, o.a. scholen, (sport)verenigingen. We creëren meer rookvrije plekken, met name daar waar de jeugd komt. • We zetten interventies in ter preventie van het starten met roken/vapen door jongeren.

Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025

Pagina 17 van 32

•

Drugs • •

We stimuleren inwoners te stoppen met roken/vapen en bieden informatie waar ze terecht kunnen voor ondersteuning bij het stoppen met roken. Naast een brede aanpak richten we ons ook expliciet op (aanstaande) ouders.

We monitoren het drugsgebruik in de gemeente via de gezondheidsmonitoren en stemmen af over de lokale situatie met team Veiligheid en samenwerkingspartners. We scholen professionals in het vroegtijdig herkennen van drugsproblematiek en -gebruik.

Overige middelen: • In beeld brengen welke andere (verslavende) middelen of gedragingen problematiek in de hand werken en of interventies nodig zijn (o.a. medicijngebruik, gokken, gamen, internet- en social media verslaving of seksverslaving). Bewegen: • We zetten in op het bieden van beweegvriendelijke interventies in kwetsbare wijken, om inwoners met een lagere ervaren gezondheid beter te bereiken. • We werken samen met inwoners om de aanpak gericht op meer bewegen passend en toegankelijk te maken. Hierbij hebben we oog voor belemmeringen die inwoners ervan weerhouden mee te doen en zorgen ervoor deze zoveel mogelijk weg te nemen. • We zetten sport en bewegen meer in als middel ter bevordering en bescherming van een goede gezondheid. We richten ons op kinderen, jongeren, senioren en kwetsbare doelgroepen. Dit doen we samen met team sport, leefstijlcoaches en sportbuurtcoaches, sport- en wijkverengingen. • We werken integraal samen voor een uitnodigende, beweegvriendelijke omgeving en infrastructuur welke aanzet tot buitenspelen, sporten, fietsen en lopen. Voeding: • We bieden voorlichting over gezonde voeding aan kwetsbare doelgroepen, kinderen, jongeren en (aanstaande) ouders. We zorgen voor passende informatievoorziening waarbij er oog is voor de vier factoren van toegang: begrijpelijk, beschikbaar, betaalbaar en passend.

• We richten ons extra op wijken en doelgroepen met gezondheidsachterstanden, door samen met partners (zoals welzijn) laagdrempelige initiatieven voor gezonde leefstijl aan te bieden. Om desbetreffende doelgroepen te bereiken, benutten we data uit de gezondheidsmonitor en signalen van professionals en inwoners. • We zetten via JOGG Hellendoorn in op het stimuleren van water drinken en gezonde voeding voor jongeren tot 27 jaar. • We geven uitvoering aan het JOGG-ambitiedocument gezonde gemeentehuizen en vervullen daarmee een voorbeeldrol als het gaat om gezonde, duurzame en verantwoorde voeding. • We bestrijden ondervoeding bij ouderen middels een multidisciplinaire aanpak, waarbij we inzetten op o.a. voorlichting en sociale initiatieven.

6.2 Speerpunt 2: Mentaal welbevinden Goed in je vel zitten is belangrijk voor een gelukkig en gezond leven. Als mensen zich mentaal goed voelen, heeft dat niet alleen een positief effect op henzelf, maar ook op de mensen om hen heen. In de gezondheidsmonitoren zien we dat vooral jongeren veel stress ervaren, worstelen met sociale media gebruik en gevoelens van eenzaamheid. Dit kan leiden tot mentale problemen die lang aanhouden. Uit onderzoek van het Nederlands Jeugdinstituut en CBS komt naar voren dat zelfdoding doodsoorzaak nummer 1 is onder mensen onder de 30 jaar. Ook bij volwassenen en ouderen nemen mentale klachten zoals depressie en stress toe, mede door financiële zorgen en maatschappelijke druk. Mentale gezondheid is net zo belangrijk als lichamelijke gezondheid, maar krijgt in beleid en praktijk vaak minder aandacht. Daarom zetten we in op het normaliseren van gesprekken over mentale gezondheid en het versterken van mentale veerkracht. We investeren in een goed mentaal welbevinden van inwoners. Dat helpt om eenzaamheid te verminderen en maakt dat mensen actiever meedoen in de samenleving. Zingeving is een bijzondere gezondmakende kracht, Concept beleidsplan publieke gezondheid 2025 – 2030, versie 19 augustus 2025