A4 Regionaal risicoprofiel 10-12 0 (1)

2025 SAMEN WERKEN AAN EEN VEILIG TWENTE

Samenvatting Veiligheidsregio’s krijgen inzicht in de aanwezige veiligheidsrisico’s in, en in de nabijheid van een gebied, door middel van een regionaal risicoprofiel. Dit is een inventarisatie en analyse van de risico’s van branden, rampen en crises. Hierop wordt het beleid van de veiligheidsregio mede gebaseerd. Het regionaal risicoprofiel werd met de inwerkingtreding van de Wet Veiligheidsregio (Wvr) in 2010 geïntroduceerd. Elke veiligheidsregio is op basis van artikel 15 Wvr verplicht over een regionaal risicoprofiel te beschikken, zo ook Veiligheidsregio Twente (VRT). Twente is een compacte regio met veertien gemeenten en ruim 640.000 inwoners. De regio kent drie grotere stedelijke kernen (Enschede, Hengelo, Almelo) en veel dorpen, met een mix van historische binnensteden, bedrijventerreinen en uitgestrekte natuur- en agrarische gebieden. Natuurgebieden komen over de hele regio voor, waarbij het Nationaal Park de Sallandse Heuvelrug het grootst is. Vanwege klimaatverandering neemt het risico op natuurbranden toe. De natuurlijke omgeving bestaat hoofdzakelijk uit hogere zandgronden met beken en kanalen. Het overstromingsrisico is beperkt, terwijl droogteproblematiek toeneemt. Zoutwinning en ondergrondse opslag brengen risico’s met zich mee, zoals bodemdaling en (tijdelijke) verontreiniging door lekkages.

De technologische en logistieke omgeving kent transport van gevaarlijke stoffen via spoor, weg en buisleidingen; de A1/A35-corridor en het spoor met internationale verbindingen zijn daarbij bepalend. Nucleaire risico’s zijn aanwezig door de nabijheid van Urenco (Almelo/Gronau) en de kerncentrale Emsland (Lingen) die ontmanteld wordt. De regio herbergt vitale voorzieningen (o.a. 380 kV-verbindingen, drinkwaterproductie, RWZI’s) en zorg- en onderwijsinstellingen (MST/ZGT, UT, Saxion, ROC). Sociaal-maatschappelijk valt vergrijzing op, met een toename van verminderd zelfredzamen, ook zelfstandig wonend. Ook een rijk evenementenprofiel en betaald voetbal (FC Twente, Heracles) heeft invloed op de veiligheidsdynamiek. De grensligging met Duitsland vraagt om structurele grensoverschrijdende afstemming.

2

Regionaal Risicoprofiel Twente

Geopolitiek is de veiligheidssituatie verslechterd, met hybride dreigingen zoals spionage, sabotage en cyberaanvallen tot gevolg. Dit kan langdurige ontwrichtende effecten tot gevolg hebben. Maatschappelijk nemen vergrijzing en het aantal eenpersoonshuishoudens toe, waardoor de kwetsbaarheid voor crises groter wordt. Het vertrouwen in de overheid staat onder druk, wat de communicatie bemoeilijkt en maatschappelijke onrust kan versterken. Klimaatverandering leidt tot warmere, drogere en nattere extremen. De impact op Twente is zichtbaar in langere natuurbrandseizoenen, wateroverlast door piekbuien, hittestress en risico’s voor vitale infrastructuur en kwetsbare groepen. Technologische ontwikkelingen, zoals AI, drones en de energietransitie, bieden kansen voor innovaties, maar vergroten ook afhankelijkheden en introduceren nieuwe risico’s zoals waterstofscenario’s en cyberkwetsbaarheden. Door moedwillig handelen en door cyberincidenten kan vrijwel ieder crisistype worden geïnitieerd. Twente heeft een verscheidenheid aan risicobronnen, maar kent er weinig die bovenmatig veel aanwezig zijn in vergelijking met andere veiligheidsregio’s. De complexiteit en verwevenheid van crises nemen wel toe. Ontwikkelingen op geopolitiek, klimaat, technologie en maatschappij versterken elkaar, met vaker sluimerende of langdurige situaties en meer gelijktijdigheid.

Dit vraagt om een stabiele én flexibele (crisis)organisatie en dit vraagt om versterking van weerbaarheid en zelfredzaamheid van de samenleving. Voor de komende jaren is het van belang dat Veiligheidsregio Twente extra aandacht heeft voor de volgende thema’s:

Anticiperen op de toekomst Verandering leidt tot nieuwe vraagstukken en meer gelijktijdigheid van crises. Toekomstdenken en structurele monitoring van geopolitieke, maatschappelijke, klimatologische en technologische trends zorgen voor een doorlopend actueel risicobeeld. Dit sluit aan bij risicogericht werken, waarbij ontwikkelingen continu worden gevolgd in plaats van uitsluitend periodiek herijkt.

Zorgketen De zorgketen staat onder andere door de vergrijzing en personeelstekort onder druk. Het is van belang dat we hierover in gesprek blijven met onze zorgpartners.

Weerbaarheid Hybride dreiging en onderlinge systeemafhankelijkheden vergroten de behoefte aan zelfredzaamheid en veerkracht in de samenleving. Randvoorwaardelijk daarbij zijn een stabiele én flexibele crisisorganisatie en samenwerkingsverbanden met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en vitale partners. Ook de (on)mogelijkheden van zelfredzaamheid bij kwetsbare groepen vragen structurele aandacht.

Klimaatverandering Vaker en heviger extreem weer (hitte, droogte, piekbuien) beïnvloedt natuurbrandrisico, bluswaterbeschikbaarheid, vitale functies en gezondheid. Een gebiedsgerichte benadering en het benutten van data en signalen (o.a. van KNMI en Waterschap Vechtstromen) ondersteunen het voorsorteren op korte- en langetermijneffecten. Operationele gevolgen, zoals gelijktijdige vraagpieken en bereikbaarheid, blijven nadrukkelijk in beeld.

Energietransitie en duurzaamheid Nieuwe energiedragers en -toepassingen (waterstof, accu’s, zonne- en windenergie) brengen andere branden incidentscenario’s met zich mee. Tegelijkertijd nemen netcongestie en onderlinge afhankelijkheden toe, met mogelijke effecten op leveringszekerheid en continuïteit. Kennisontwikkeling en aansluiting op regionale energieprocessen (energievisies, RES) is van belang.

Maatschappelijke onrust Polarisatie en risico’s rond desinformatie nemen toe en kunnen uitmonden in maatschappelijke onrust. Duiding en communicatie, inclusief handelingsperspectieven voor betrokkenen, zijn hierbij sleutelbegrippen. Gemeenten hebben een centrale rol; afstemming met partners blijft voor VRT van belang.

3

Inleiding Veiligheidsregio’s krijgen inzicht in de aanwezige veiligheidsrisico’s in, en in de nabijheid van een gebied, door middel van een regionaal risicoprofiel. Dit is een inventarisatie en analyse van de risico’s van branden, rampen en crises. Hierop wordt het beleid mede gebaseerd. Het regionaal risicoprofiel werd met de inwerkingtreding van de Wet Veiligheidsregio (Wvr) in 2010 geïntroduceerd. Elke veiligheidsregio is op basis van artikel 15 Wvr verplicht over een regionaal risicoprofiel te beschikken. Met het regionaal risicoprofiel wordt niet het risicoprofiel brandweerzorg bedoeld. Beide profielen kennen een verschillend abstractieniveau. Het regionaal risicoprofiel is een multidisciplinair document voor grootschalig optreden bij rampen en crises. Het risicoprofiel brandweerzorg is gericht op de basisbrandweerzorg en wordt daarom beheerd door Brandweer Twente. De Wvr geeft aan dat het beleidsplan mede gebaseerd is op een risicoprofiel dat bestaat uit een overzicht van de risicovolle situaties binnen de veiligheidsregio die tot een brand, ramp of crisis kunnen leiden. Alleen branden die een multidisciplinaire, gecoördineerde inzet vereisen zijn opgenomen in het regionaal risicoprofiel, zoals een brand in een binnenstad of in een zorginstelling met verminderd zelfredzame aanwezigen. Het risicoprofiel brandweerzorg is ook in 2025 geactualiseerd.

Daarnaast kent VRT ook nog een zorgrisicoprofiel. Ook het zorgrisicoprofiel is in 2025 afgerond. Uiteraard zijn het risicoprofiel brandweerzorg, het zorgrisicoprofiel en het regionaal risicoprofiel nauw op elkaar afgestemd.

Leeswijzer In hoofdstuk 1 wordt de aanpak en methodiek toegelicht die is gebruikt om dit risicoprofiel op te stellen. Hoofdstuk 2 schetst vervolgens de Twentse situatie, waarbij eerst een algemeen beeld van de regio wordt gegeven en daarna regiospecifieke risico’s worden benoemd. In hoofdstuk 3 komen de veertien Twentse gemeenten aan bod, met hun specifieke kenmerken en risico’s. Hoofdstuk 4 beschrijft de incidenthistorie in de regio van de afgelopen jaren. In hoofdstuk 5 worden relevante ontwikkelingen besproken op geopolitiek, maatschappelijk, klimatologisch en technologisch gebied. Hoofdstuk 6 gaat in op bijzondere oorzaken, zoals moedwillig handelen en cyberincidenten, die verschillende typen crises kunnen beïnvloeden. In hoofdstuk 7 volgt een uitgebreide uitwerking van de 21 risicotypen, waarbij de bepalende factoren van de impact en waarschijnlijkheid en de beïnvloedbaarheid worden benoemd. Tot slot bevat hoofdstuk 8 de conclusies en aanbevelingen.

4

Regionaal Risicoprofiel Twente

Inhoudsopgave 1

Aanpak

6

7.1 Mate van beïnvloeding

31

2

Dit is Twente

8

7.2 Natuurbrand

32

2.1 Algemeen beeld Twente

9

7.3 Extreem weer

33

2.2 Regiospecifieke risico’s

12

7.4 Brand in instelling met verminderd

35

3

14

7.5 Brand in wooncomplex met verminderd

7

Risicotypen

30

zelfredzame aanwezigen De Twentse gemeenten

36

3.1 Almelo

15

3.2 Borne

15

7.6 Brand in dichte binnenstad

37

3.3 Dinkelland

15

7.7 Dierziekte overdraagbaar op mens

38

3.4 Enschede

16

7.8 Dierziekte niet overdraagbaar op mens

39

3.5 Haaksbergen

17

7.9 Ziektegolf

40

3.6 Hellendoorn

17

7.10 Paniek in menigte

41

3.7 Hengelo

17

7.11 Gewelddadigheden rondom voetbal

42

3.8 Hof van Twente

18

7.12 Maatschappelijke onrust

43

3.9 Losser

18

7.13 Brandbare, explosieve of giftige stof

44

3.10 Oldenzaal

18

3.11 Rijssen-Holten

18

7.14 Brandbare, explosieve of giftige stof bij inrichting 45

3.12 Tubbergen

19

7.15 Incident nabij kerncentrale

46

3.13 Twenterand

19

7.16 Incident in de ondergrond

47

3.14 Wierden

19

7.17 Luchtvaartongeval tijdens start of landing

48

7.18 Verkeersongeval snelweg

49

4

Incidenthistorie

20

7.19 Incident in wegtunnel

50

7.20 Uitval elektriciteitsvoorziening

51

5

Ontwikkelingen

22

7.21 Verstoring drinkwatervoorziening

52

5.1 Geopolitiek

23

7.22 Verstoring Telecommunicatie en ICT

53

5.2 Maatschappij

23

5.3 Klimaat

24

8

54

5.4 Techniek

24

8.1 Conclusies

55

8.2 Aanbevelingen

56

6

Bijzondere oorzaken

26

6.1 Moedwillig handelen

27

6.2 Cyberincidenten

27

zelfredzame aanwezigen

bij spoorvervoer

Conclusies en aanbevelingen

Aanpak HET REGIONAAL RISICOPROFIEL TOONT DE RISICO’S OP RAMPEN EN CRISES IN DE VEERTIEN TWENTSE GEMEENTEN. TWENTE HEEFT EEN VERSCHEIDENHEID AAN RISICOBRONNEN, MAAR KENT ER IN VERGELIJKING MET ANDERE VEILIGHEIDSREGIO’S WEINIG DIE BOVENMATIG VEEL AANWEZIG ZIJN. DE VORIGE ACTUALISERING VAN HET REGIONAAL RISICOPROFIEL VOND PLAATS IN 2022, OP BASIS VAN DE DESTIJDS BESCHIKBARE LANDELIJKE METHODIEK. IN TWENTE, EN OOK IN ANDERE REGIO’S, IS ER BEHOEFTE AAN EEN ANDERE WERKWIJZE OM TE KOMEN TOT EEN REGIONAAL RISICOPROFIEL.

6

Regionaal Risicoprofiel Twente

Er is een trend te zien waarbij crisistypen van karakter wijzigen. Ook ervaren we dat veel typen crisis invloed hebben op elkaar, omdat veel (digitaal) met elkaar is verbonden. Tevens zien we meer sluimerende en langdurige situaties waarbij de veiligheidsregio een rol speelt. Tenslotte doet het risicodiagram in de voormalige methodiek, waarbij kans tegen impact wordt afgezet, lijken alsof het om objectieve waarheid gaat. Bij het inschatten van impact en waarschijnlijkheid speelt interpretatie en duiding echter een grote rol. Het risicodiagram maakt geen onderdeel meer uit van de nieuwe methodiek en is ook niet meegenomen in dit risicoprofiel. Daarentegen willen we wel iets kunnen zeggen over impact en waarschijnlijkheid van het risico, dus wordt dit wel meegenomen in de beschrijving van het risico. Ook voegen we in dit regionaal risicoprofiel de mate van invloed op het risico toe, aangezien dit bepalend is voor de potentiële inzet van de veiligheidsregio. Dit wordt in hoofdstuk 7 nader uitgelegd.

In elke regio zijn veel soorten incidenten mogelijk, zo ook in Twente. Een landelijke groslijst toont verschillende incidenttypen die relevant kunnen zijn voor de regio. Aan de hand van de volgende zaken is een aantal incidenttypen nader uitgewerkt: •

Het regionaal risicoprofiel van 2022

•

Twents risicoprofiel brandweerzorg

•

Profielbeschrijving van Twente

•

Ontwikkelingen op het gebied van geopolitiek, klimaat, maatschappij en techniek

•

Incidenthistorie

•

Kennis van experts

•

Rijksbrede risicoanalyse

Voor dit regionaal risicoprofiel is gebruik gemaakt van zowel de voormalige handreiking regionaal risicoprofiel, als ook de nieuwe methodiek, die op moment van schrijven in een landelijke testfase zit. De onderwerpen en risicotypen zijn met betrokken personen of partners besproken. Denk hierbij aan collega’s van de brandweer, politie en de GHOR, maar ook aan partners zoals het Waterschap en Vitens. In Twente zetten we stappen om structureler ontwikkelingen en trends op het gebied van veiligheid in kaart te brengen en te signaleren. Met ons veiligheidsbeeld, waarbij we een week vooruitkijken, bouwen we veel ervaring, data en kennis op waarmee we ons actueel regionaal risicoprofiel kunnen voeden. Andersom helpt het regionaal risicoprofiel bij het bepalen van (nieuwe) thema’s voor het veiligheidsbeeld. De nieuwe landelijke methodiek is er ook op gericht om niet meer eens per vier jaar alle risicotypen te herzien, maar structureel bezig te zijn met ontwikkelingen rondom de verschillende risicotypen. Dit sluit aan bij de Twentse ambitie om altijd te beschikken over een actueel regionaal risicoprofiel. Het actueel regionaal risicoprofiel van VRT is vanaf eind 2025 te raadplegen via een intern platform, bedoeld voor onze eigen organisatie en een extern platform, voor gemeenten, partners en iedere andere geïnteresseerden.

7

Dit is Twente IN DIT HOOFDSTUK WORDT DE REGIO TWENTE BESCHREVEN VANUIT HET PERSPECTIEF VAN RISICO’S EN VEILIGHEID. EERST WORDT ER EEN ALGEMEEN BEELD GESCHETST, WAARIN DE REGIO VANUIT VERSCHILLENDE INVALSHOEKEN WORDT BESCHREVEN. DE NATUURLIJKE OMGEVING OMVAT ASPECTEN ZOALS HET WATERSYSTEEM, NATUURGEBIEDEN EN DE ONDERGROND. DE TECHNOLOGISCHE OMGEVING HEEFT BETREKKING OP MENSELIJKE ACTIVITEITEN WAARIN TECHNIEK EN INDUSTRIE CENTRAAL STAAN, ZOALS CHEMISCHE INDUSTRIE EN TRANSPORT VAN GEVAARLIJKE STOFFEN. DE BEBOUWDE OMGEVING BESTAAT UIT DORPEN, STEDEN EN VOORZIENINGEN ZOALS ZORG EN ONDERWIJS, MAAR OOK UIT LANDBOUWGEBIEDEN EN INFRASTRUCTUUR. NAAST DE OMGEVINGEN IS GEKEKEN NAAR INVALSHOEKEN ZOALS VERKEER EN VERVOER, GEZONDHEID EN DE DIRECTE OMGEVING VAN TWENTE. NAAST DIT ALGEMENE BEELD IS OOK GEKEKEN NAAR EEN AANTAL REGIO SPECIFIEKE RISICO’S.

8

Regionaal Risicoprofiel Twente

2.1 Algemeen beeld Twente Twente is een veelzijdige en compacte regio, bestaande uit veertien gemeenten in de provincie Overijssel: Almelo, Borne, Dinkelland, Enschede, Haaksbergen, Hellendoorn, Hengelo, Hof van Twente, Losser, Oldenzaal, Rijssen-Holten, Tubbergen, Twenterand en Wierden. Met een bevolking van ruim 640.000 inwoners op 1.504 vierkante kilometer (CBS, 2024) kent Twente drie grote steden, 11 kleinere steden en veel dorpen. De regio grenst aan Veiligheidsregio IJsselland en Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland. Een groot deel van de grens wordt bovendien gedeeld met Duitsland (Kreis Borken en Grafschaft Bentheim). Er zijn risico’s met een effect tot over de grens. Voor de inzet in de rampenbestrijding en crisisbeheersing betekent dit onder meer een andere taal, cultuur en wetgeving. Deze verschillen maken de samenwerking speciaal.

Natuurlijke omgeving Hoewel Twente veel beken en kanalen kent, is het geen waterrijke omgeving. Het gebied ligt relatief hoog en heeft daardoor geen dijkringen of primaire keringen. Met de Regge en de (grensoverschrijdende) Dinkel kent Twente wel rivieren, maar deze lopen met name door landelijk gebied. Het overstromingsrisico is daardoor beperkt, hoewel de Regge en de Dinkel lokaal voor overlast kunnen zorgen. In perioden van langdurige of hevige regenval zijn er (lokaal beperkte, kortstondige) overstromingsrisico’s. Door de hoge zandgronden is Twente voor de watervoorziening grotendeels afhankelijk van regenwater. Dit kan bij langdurige droogte zorgen voor grote problemen. Om te voorkomen dat rivieren in lagergelegen gebieden te veel water moeten afvoeren, wordt in voorkomende gevallen in Twente water (tijdelijk) vastgehouden. In 2008 concludeerde de landelijke Taskforce Management Overstromingen (TMO) dat bij een (dreigende) overstroming van de Randstad, Twente opvangregio is voor evacuees. Deze taskforce is onlangs herzien. Momenteel is het uitgangspunt dat bij een overstroming ergens in Nederland, de zelfredzaamheid van onze inwoners wordt aangesproken en de meeste mensen bij familie of vrienden onderdak gaan zoeken, in gebieden waar het droog is.

De mensen die wel hulp nodig hebben, worden opgevangen daar waar het veilig is, op zo kort mogelijke afstand van het overstromingsgebied. Regio IJsselland brengt in 2025/2026 in kaart welke regio-overstijgende effecten bij een overstroming van de IJssel zouden kunnen plaatsvinden. Mogelijk dat er effecten zijn voor Twente. Natuurgebieden komen over de hele regio voor, waarbij het Nationaal Park De Sallandse Heuvelrug het grootst is. Qua hoeveelheid bos is Twente een gemiddelde regio, maar heide en veen komen bovengemiddeld veel voor. Volgens Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) is de kans op aardbevingen zeer klein. Wel zitten er zoutlagen in de grond. Rond Hengelo en Enschede werd en wordt zout gewonnen. Door de vroeger toegepaste oplosmijnbouw ontstonden lege holtes in de (diepe) ondergrond. Mogelijke risico’s hiervan zijn instabiliteit of instorting van één of meerdere holtes. Lokale grondverzakkingen bij verouderde boorputten zijn daardoor mogelijk, hoewel de kans op bodemverzakking gering wordt geacht. Zoutwinning is onlosmakelijk verbonden met bodemdaling. Bodemdaling is een gelijkmatig proces over een relatief groot gebied. De maximale bodemdaling voor zoutwinning in Twente is in 2021 berekend op 25 cm tot 34 cm over 50 jaar. Om tekenen van instabiliteit in een vroeg stadium te meten, is een micro seismisch meetnetwerk aangelegd.

Daarnaast maken periodieke sonarmetingen vormveranderingen (eventuele instortingen) in de cavernes zichtbaar. De ervaring in Twente leert dat als een caverne in dit gebied instabiel wordt, er voldoende tijd is (jaren) om maatregelen te nemen. Zo blijven effecten aan de oppervlakte uit ofwel de schadelijke gevolgen ervan beperkt. Bijvoorbeeld door de cavernes op te vullen. Ook zoutwinning in Duitsland leidt op dit moment tot bodemdaling in Nederland. Dit betreft zeer kleine dalingen (enkele mm per jaar). In enkele van de holtes worden diverse stoffen ondergronds opgeslagen. Een voorbeeld hiervan zijn drie cavernes nabij Enschede, waarin gasolie wordt opgeslagen op 90 tot 400 meter diepte. Tot 2022 werd afvalwater in de ondergrond geïnjecteerd. Dit is gestopt, omdat de hoeveelheid tolueen in het water de maximale norm overschreed. Het toezicht van Staatstoezicht op de mijnen gaat nog wel door. Ook wordt

9

in Twente onderzocht of het mogelijk is warmte uit de diepe ondergrond te halen (aardwarmte). Er wordt zo’n 3.000 meter geboord om te kijken of de ondergrond werkelijk geschikt is om daar warmte uit te halen. Bodemdaling is hierbij niet meetbaar (nihil).

Technologische omgeving In Twente is relatief veel industrie. Vooral op het gebied van bouwnijverheid en transport. Bedrijven met gevaarlijke stoffen zijn aanwezig, maar niet bovengemiddeld. Vanwege de grensoverschrijdende verbindingen is er transport van gevaarlijke stoffen door de regio. Met name over het spoor en over de weg. De vaarwegen worden in beperkte mate ingezet voor vervoer van gevaarlijke stoffen, vooral voor brandbare vloeistoffen. De realisatie van de kade aan de zijtak Almelo van het Twentekanaal biedt mogelijkheden om meer over het water te transporteren. Ook is er sprake van aardgastransport via buisleidingen. De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) heeft, voornamelijk in Noordoost-Twente een aantal aardgaswinning en transportfaciliteiten met behandelingslocaties. De productie en behandeling van zogenaamd zuur gas (aardgas met waterstofsulfide) is kenmerkend voor Twente ten opzichte van de reguliere aardgasproductie en -behandeling. In de regio is er geen locatie met substantiële bebouwing binnen een afstand van 250 meter van een NAM-locatie. Overigens worden de aardgasactiviteiten in Twente afgebouwd. Door de regio liggen verschillende belangrijke buisleidingen die deel uitmaken van de landelijke Structuurvisie Buisleidingen 2012-2035.

Deze hebben een grote diameter, onder meer voor transport tussen Ommen-Angerlo en Bornerbroek-Epe (Duitsland) langs de A35. Op het terrein van de Universiteit Twente is het MESA+ instituut gevestigd, waar hoogwaardig onderzoek wordt verricht naar de mogelijkheden en effecten van nanotechnologie. Het is één van ’s werelds grootste onderzoeksinstituten op dit gebied. Met nanotechnologie maken onderzoekers structuren en deeltjes, waarvan minstens één afmeting hooguit zo’n honderd nanometer is. Op nanoschaal krijgen materialen unieke eigenschappen. Deze toepassingen leiden tot innovaties in bestaande industrieën. Op langere termijn kan het leiden tot spin-offs en daarmee tot een nieuwe industrie. Over de risico’s van nanotechnologie is nog weinig bekend. Ze zijn zo klein dat ze via longen, huid of voedsel in het lichaam kunnen komen. Het RIVM doet onderzoek naar de mogelijke risico’s van deze technologie op het gebied van gezondheid en milieu.

Bebouwde omgeving De Twentse kernen variëren in bevolkingsaantal van enkele honderden inwoners tot ruim 161.000 in Enschede. Alle type bebouwingen komen in de regio voor. Er zijn twee ziekenhuisorganisaties. Het MST in Enschede met daarnaast poliklinieken in Haaksbergen en Oldenzaal. En het ZGT met locaties in Almelo en Hengelo. Ook zijn er onderwijsinstellingen voor elk opleidingsniveau: Universiteit Twente, Hogeschool Saxion en ROC van Twente. Binnensteden, met een historisch karakter en typerende kenmerken als een smal stratenpatroon, dichte bebouwing en functiemenging (wonen boven winkels), zijn van enige omvang aanwezig in Almelo, Hengelo, Enschede, Oldenzaal en Ootmarsum. Behalve de kernen beschikt de regio over een groot aantal hectare natuurgebied en landelijk gebied dat gebruikt wordt voor de landbouw. Het accent in de landbouw in Twente ligt op de veeteelt en grasland, met name koeien en varkens. Akkerbouw en tuinbouw komen minder tot nauwelijks voor. In het buitengebied zijn veel zorginstellingen actief.

Verkeer en vervoer Door de Duitse grens zijn er verschillende grensoverschrijdende verbindingen, voor zowel spoor als wegen. Twente kent daardoor veel kilometers snelweg en spoorweg. Het spoornetwerk wordt zowel voor personenals goederenvervoer gebruikt. De rijkswegen A1 en A35 vormen de belangrijkste vervoersverbindingen via de weg. Bovendien is de A1 verbreed vanaf Deventer tot aan knooppunt Azelo. Er zijn plannen de N35 tussen Wierden en Nijverdal te verdubbelen. Dit project is gepauzeerd vanwege de stikstofproblematiek. Tussen knooppunt Buren en knooppunt Azelo komen de snelwegen A1 en A35 samen. De strookwisselingen zorgen voor een onrustig verkeersbeeld en relatief veel ongevallen.

10

Regionaal Risicoprofiel Twente

De N35 in Nijverdal beschikt over de enige Twentse tunnel. Een bijzonder object voor het optreden van de hulpdiensten. De Nijverdalse tunnel is uniek vanwege de gecombineerde spoor- en wegtunnel, waarbij een inzet in de spoortunnel via de wegtunnel gaat. Het vaarwegennetwerk is beperkt tot het Twentekanaal, inclusief de zijtak Almelo en het kanaal Almelo-de Haandrik. Twente kent een aantal binnenhavens, waarbij met name de haven van Hengelo veel gebruikt wordt. Door de realisatie van de kade bij het XL-businesspark zien we een toename van gebruik van de mogelijkheden van het vervoer over water. Buisleidingen voor het transport van aardgas en brandbare vloeistoffen zijn aanwezig en lopen voornamelijk aan de westelijke rand van Hellendoorn en Rijssen-Holten en parallel aan de A35 vanaf Wierden tot in Duitsland. De voormalige vliegbasis Twenthe is sinds 2015 weer in gebruik als civiele luchthaven onder de naam Twente Airport. Met name door kleine vliegtuigen, vallende onder de categorie general aviation of zakenvliegtuigen. De luchthaven wordt daarnaast gebruikt voor duurzame ontmanteling van commerciële vliegtuigen aan het eind van hun economische levensduur. Deze komen zonder passagiers of vracht, maar met cockpitbemanning. Tevens wordt de luchthaven gebruikt voor oefeningen van defensie.

Vitale infrastructuur en voorzieningen Door Twente lopen 380 kV-hoogspanningslijnen voor het Nederlands transportnet. Ook kennen we hoogspanning tracés die onder de grond worden aangelegd. Er staan geen energiecentrales, wel is er een 380 kV-verdeelstation aanwezig. Het gebied heeft verder meerdere rioolwaterzuiveringsinstallaties. Twence heeft in de regio een vestiging voor de verwerking van afval.

Gezondheid Uit cijfers van het CBS blijkt dat er sprake is van vergrijzing, met name in het buitengebied. De regio kent daardoor ook veel gebouwen met verminderd zelfredzamen (eventueel met zorg op afroep). Dit zijn vaak instellingen, maar ook gebouwen waarin mensen zelfstandig wonen. Door de aanwezigheid van een grote agrarische sector, met name veeteelt, is het risico op uitbreken van dierziekten aanwezig. Al dan niet overdraagbaar op de mens. Ook neemt door de klimaatverandering het risico op water gerelateerde problemen zoals botulisme, blauwalg en de Ziekte van Weil toe en zijn kwetsbare mensen nog kwetsbaarder bij extreme hitte of droogte.

11

Sociaal-Maatschappelijk Twente kent van oudsher een diverse bevolkingssamenstelling. Hierdoor en door de toenemende rol van internet en de globalisering, kunnen gebeurtenissen leiden tot tegenstellingen onder bevolkingsgroepen en maatschappelijke onrust. Voorbeelden zijn de terugkeer van ex-gedetineerden in de gemeenschap of bijvoorbeeld plannen voor de komst van windmolens. Door de COVID-19 pandemie is nog meer zichtbaar geworden dat verschillende opvattingen tussen groepen en de mogelijkheden die internet en media bieden om deze opvattingen te delen, polarisatie in de hand kan werken. Ook de vluchtelingenproblematiek zorgt voor brede maatschappelijke discussie. Het vertrouwen in de overheid heeft door allerlei gebeurtenissen en ontwikkelingen een flinke deuk opgelopen. Maatschappelijk en bestuurlijk leeft het onderwerp ‘maatschappelijke onrust’ steeds meer. De regio kent twee verenigingen voor betaald voetbal; FC Twente en Heracles Almelo. Bovendien worden jaarlijks tientallen grote evenementen georganiseerd. Dit zijn er steeds meer en de evenementen zijn ook steeds groter, met meer bezoekers en met meer spektakel.

Duitsland Aan de oostzijde grenst de regio aan Duitsland. Direct over de grens ligt een dunbevolkt gebied met enkele grotere kernen (Nordhorn, Gronau en Epe). Door de nabijheid van de grens en het ontbreken van grote steden komen veel bezoekers vanuit Duitsland naar, met name, Enschede en Hengelo. In 2019 is geïnventariseerd welke risico’s in Duitsland een effect kunnen hebben op Twente. Door het landelijk karakter direct over de grens zijn er weinig risicobronnen in Duitsland met een effectgebied tot in Twente. Voornaamste risico is de kerncentrale Emsland in Lingen.

Aangrenzende veiligheidsregio’s Twente grenst aan de noord- en westzijde aan Veiligheidsregio IJsselland en aan de zuidwestzijde aan Noord- en Oost-Gelderland. De direct aangrenzende gebieden zijn dunbevolkt. Hierdoor zijn er geen grote risicobronnen met een mogelijk effect tot in Twente. Wel delen de regio’s verschillende doorgaande infrastructuur, zoals de spoorlijnen Deventer – Almelo en Zutphen – Hengelo of wegen zoals A1, N18, N35 en N36. Ook het Twentekanaal en de hogedruk aardgastransportleidingen lopen door vanuit deze regio’s. Ook de Sallandse Heuvelrug wordt gedeeld met IJsselland.

2.2 Regiospecifieke risico’s Activiteiten met radioactieve stoffen Twente heeft te maken met de nabije kerncentrale Emsland in Lingen (Duitsland) en twee nucleaireinstallaties, te weten de vestigingen van Urenco Nederland B.V. in Almelo en Urenco Deutschland GmbH in Gronau (Duitsland). De kerncentrale in Lingen is in 2023 uit bedrijf genomen. Door het aanwezige nucleaire materiaal zijn de risico’s de komende jaren echter nog niet verdwenen. Deze worden wel langzaam minder. Vanwege de Urenco vestigingen is er transport van radioactieve stoffen over de weg en over het spoor. Dit gaat via de spoorlijn Deventer - Almelo - Duitsland en over de snelweg A1. De wet- en regelgeving schrijft maatregelen voor om de werkzaamheden en transporten zo veilig mogelijk uit te voeren. Doorgaans is de wet- en regelgeving voor radioactieve stoffen strenger dan voor andere gevaarlijke stoffen. Ook het toezicht vanuit de overheid is strikter. Bovendien is het operationeel optreden van de hulpdiensten voorbereid in (onder andere) rampbestrijdingsplannen. In Ahaus (Duitsland) wordt kernafval opgeslagen. In aanvulling op de 339 speciale Castorcontainers met hoogradioactief afval wordt ook middel en zwak radioactief afval opgeslagen. De straling van middel en zwak radioactief afval, die bij een mogelijk incident vrijkomt, is veel kleiner dan bij hoogradioactief afval.

Voor de opslag geldt wet- en regelgeving. De vergunning voor de opslag in Ahaus loopt tot 2036. De opslag van radioactief afval is zo uitgevoerd dat het vrijkomen van radioactieve straling nagenoeg niet mogelijk is. Het is niet aannemelijk dat het effect van een mogelijk incident reikt tot aan de Nederlandse grens.

12

Regionaal Risicoprofiel Twente

De impact van een incident met radioactief materiaal is afhankelijk van de aard van de stof. Bij een kerncentrale is dit (grootschalige) besmetting met radioactief materiaal. Bij de nucleaire installaties van het type B en gerelateerde transporten zijn dit voornamelijk lokale giftige effecten.

Spoorvervoer van goederen en gevaarlijke stoffen Het Twentse spoor is belangrijk voor onder andere het goederenvervoer, vanwege de internationale verbinding met Duitsland. Bij deze vervoersstroom zit ook een aandeel gevaarlijke stoffen. Door de toename van het vervoer en door werkzaamheden aan het spoor wordt het steeds drukker op het spoor. Daarnaast zien we vanwege de woningopgave meer bebouwing rondom het spoor. De Rijksoverheid, ProRail, vervoerders en verladers zijn verantwoordelijk voor de veiligheid van infrastructuur en materieel. Decentrale overheden zijn verantwoordelijk voor de veiligheid bij ruimtelijke ontwikkelingen en worden daarbij geadviseerd door de veiligheidsregio. Het instrument aandachtsgebieden is een nieuw instrument onder de Omgevingswet. Het instrument aandachtsgebieden vervangt bij het Basisnet de verplichte groepsrisicoberekening. Een aandachtsgebied is een gebied waar mensen in een gebouw onvoldoende beschermd kunnen zijn tegen de gevolgen van een brand, explosie of gifwolk die van buitenaf komt. De brand, explosie of gifwolk is hierbij veroorzaakt door een ongewone gebeurtenis met vervoer van gevaarlijke stoffen. Er is een brandaandachtsgebied, een explosieaandachtsgebied en een gifwolkaandachtsgebied. Gemeenten moeten hier rekening mee houden bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen en bepalen of en zo ja welke beschermende maatregelen nodig zijn.

De afgelopen jaren staat de Noordtak ter discussie. De Noordtak is een aftakking van de Betuweroute en zou goederentreinen en treinen met gevaarlijke stoffen via Twente en de Achterhoek naar Duitsland leiden. Dit betekent een nieuwe spoorlijn dwars door Twente. Of deze Noordtak er gaat komen is nog niet besloten. De laatste jaren is er geen structureel transport van chloor meer. Op basis van het convenant van het Rijk met AkzoNobel, waren er incidenteel nog transporten. De afgelopen jaren gebeurde dit ook via andere routes. Het risico is bovendien nihil, omdat voor dit transport strengere regels gelden dan voor regulier transport van gevaarlijke stoffen.

Explosieven afkomstig uit de Tweede Wereldoorlog In Twente bevinden zich op diverse plekken explosieven uit de Tweede Wereldoorlog in de bodem. Deze kunnen afkomstig zijn van gevechtshandelingen, zoals bombardementen of beschietingen. Tevens kunnen ze in of bij (vliegtuig)wrakken worden aangetroffen. Mogelijke locaties in Twente zijn voornamelijk voormalige industriecomplexen en knooppunten van infrastructuur (emplacementen en vliegveld). Explosieven worden vaak aangetroffen bij (grond)werkzaamheden. Mogelijke locaties zijn aangegeven op een explosieven risicokaart. De overheid houdt deze kaart bij en de kaart moet geraadpleegd worden bij graafwerkzaamheden.

13

De Twentse gemeenten TWENTE IS EEN REGIO MET EEN GROTE DIVERSITEIT AAN LANDSCHAPPEN, BEVOLKINGSOPBOUW EN ECONOMISCHE ACTIVITEITEN. ELKE GEMEENTE KENT DAARBIJ HAAR EIGEN KENMERKEN EN SPECIFIEKE RISICO’S. DICHTBEBOUWDE BINNENSTEDEN, SPOORLIJNEN MET VERVOER VAN GEVAARLIJKE STOFFEN, EN BIJVOORBEELD NATUURBRANDGEVOELIGE GEBIEDEN ZORGEN VOOR EEN UITEENLOPEND RISICOBEELD. IN DIT HOOFDSTUK WORDEN DE VEERTIEN TWENTSE GEMEENTEN BESCHREVEN OP BASIS VAN RECENTE CIJFERS. PER GEMEENTE WORDT KORT INGEGAAN OP DEMOGRAFIE, RUIMTELIJKE STRUCTUUR, ECONOMISCHE FUNCTIES EN RELEVANTE RISICO’S.

14

Regionaal Risicoprofiel Twente

3.1 Almelo Almelo ligt in het westen van Twente en telt volgens cijfers van het CBS uit 2024 ruim 74.000 inwoners verspreid over 6.944 ha. De gemeente bestaat uit de stad Almelo en de dorpen Aadorp, Bornerbroek en een deel van Mariaparochie. Almelo kent een diverse bevolkingssamenstelling en in enkele wijken woont een relatief groot aandeel ouderen. De stad vervult een centrumfunctie in de regio, met voorzieningen op het gebied van zorg, onderwijs, cultuur en bedrijvigheid. Almelo is daarnaast goed bereikbaar via weg en spoor en heeft een belangrijke economische positie binnen Twente, mede dankzij de aanwezigheid van industrie, logistiek en dienstverlenende sectoren. Door het stedelijk gebied van Almelo loopt een spoorlijn waarover onder andere gevaarlijke stoffen worden vervoerd. Deze spoorlijn doorkruist dichtbebouwde gebieden, wat bij incidenten een verhoogd risico vormt voor de omgeving. Ook loopt de N36 langs de gemeente, een rijksweg waar regelmatig ernstige verkeersongevallen plaatsvinden. De compacte binnenstad van Almelo, met haar historische bebouwing en smalle straatjes, kent een verhoogd risico op branduitbreiding. De bereikbaarheid voor hulpdiensten kan in deze gebieden beperkt zijn. Binnen de gemeente bevinden zich twee Seveso-inrichtingen, te weten: Vivochem en SARPI.

Ook bevindt zich de nucleaire inrichting van Urenco in Almelo, waar uranium wordt verrijkt voor toepassingen in de energie- en medische sector. Voetbalclub Heracles Almelo trekt regelmatig grote aantallen supporters. Wedstrijden, met name die met verhoogde rivaliteit, kunnen leiden tot openbare ordeverstoringen en vereisen daarom extra aandacht van de hulpdiensten.

3.2 Borne Borne ligt centraal in Twente en telt volgens cijfers van het CBS uit 2024 ruim 24.000 inwoners verspreid over 2.625 ha. De gemeente bestaat uit Borne, Hertme en Zenderen. De bevolkingssamenstelling laat een relatief groot aandeel oudere inwoners zien. De gemeente kent een mix van stedelijke voorzieningen en een dorpse schaal. Borne ligt in de nabijheid van grotere steden als Hengelo en Almelo, wat zorgt voor goede verbindingen en uitwisseling op het gebied van werk, onderwijs en zorg. Door de gemeente loopt een spoorlijn waarover onder andere gevaarlijke stoffen worden vervoerd. Deze spoorlijn doorkruist delen van de bebouwde omgeving, wat bij een incident extra risico’s met zich meebrengt voor omwonenden. Ook de rijkswegen A1 en A35 lopen langs Borne. Het traject tussen de knooppunten Buren en Azelo staat bekend als een locatie met een relatief hoog aantal verkeersongevallen.

3.3 Dinkelland Dinkelland ligt in het noordoosten van Twente en telt volgens cijfers van het CBS uit 2024 bijna 28.000 inwoners verspreid over 17.663 ha. De gemeente bestaat uit de kernen Agelo, Denekamp, Deurningen, Tilligte, Rossum, Nutter, Ootmarsum, Oud Ootmarsum, Weerselo, Lattrop-Breklenkamp en Saasveld. De stedelijke structuur is kleinschalig, met een overwegend landelijk karakter. Het buitengebied van Dinkelland wordt gekenmerkt door een afwisselend coulisselandschap met houtwallen, beekdalen en agrarische gronden. De landelijke omgeving speelt een belangrijke rol in de identiteit van de gemeente en is van waarde voor zowel natuur, landbouw als recreatie.

15

De historische kern van Ootmarsum is compact en smal van opzet, wat bij brand de bereikbaarheid voor hulpdiensten kan beperken. In de gemeente ligt een kort traject spoorlijn waar onder andere gevaarlijke stoffen worden vervoerd. Dit deel van het spoor loopt buiten de bebouwde kom. Dinkelland ligt binnen het effectgebied van de Duitse kerncentrale Emsland nabij Lingen. De kerncentrale is in 2023 buiten bedrijf gesteld, maar de risico’s zijn nog niet volledig verdwenen. Bij een grootschalig incident met radioactieve stoffen is daardoor coördinatie en waakzaamheid aan de Nederlandse zijde van de grens nog steeds van belang.

3.4 Enschede Volgens cijfers van het CBS uit 2024 telt Enschede bijna 162.000 inwoners verspreid over 14.270 ha. Het is de grootste gemeente van Twente qua inwoneraantal. Naast de stad Enschede bestaat de gemeente uit de kernen Lonneker, Glanerbrug, Boekelo en Usselo. De stad kent een diverse bevolkingssamenstelling, met in sommige wijken een relatief hoog aandeel ouderen. Het buitengebied van Enschede bestaat uit een afwisseling van landbouwgronden, bossen en natuurgebieden zoals het Aamsveen en het Lonnekermeer. Dit landelijke gebied vervult een belangrijke functie op het gebied van recreatie, natuurbehoud en landbouw. De binnenstad van Enschede is dichtbebouwd en relatief groot, wat bij brand de bereikbaarheid voor hulpdiensten kan beperken. In het centrum wonen veel jonge gezinnen en studenten. Het MST in Enschede is het traumacentrum van de regio, wat betekent dat het ziekenhuis gespecialiseerd is in het behandelen van ernstig gewonde patiënten. Op het bedrijventerrein De Marssteden bevindt zich een ondergrondse opslag van gasolie, bedoeld als strategische noodvoorraad. Hoewel deze opslag ondergronds is, blijft het een aandachtspunt binnen het risicoprofiel. De gasolieopslag is één van de vier Seveso-inrichtingen die binnen de gemeente liggen. De andere Seveso-inrichtingen zijn: Avia Weghorst, Diversey en Nippon Gases.

In Twente wordt al vele jaren zout gewonnen, onder andere in Enschede. Hierdoor is er risico op bodemdaling aanwezig. Twente Airport, gelegen ten noorden van Enschede, wordt niet meer gebruikt voor commerciële passagiersvluchten. De luchthaven faciliteert momenteel zakelijk en recreatief vliegverkeer, evenals de ontmanteling van vliegtuigen. Daarnaast wordt het terrein gebruikt voor test- en experimenteeractiviteiten in de luchtvaartsector. Hoewel het vliegverkeer beperkt is, blijft het risico op luchtvaartincidenten aanwezig. Voetbalclub FC Twente trekt regelmatig grote aantallen supporters. Wedstrijden, met name die met verhoogde rivaliteit, kunnen leiden tot openbare ordeverstoringen en vereisen daarom extra aandacht van de hulpdiensten.

3.5 Haaksbergen Haaksbergen telt volgens cijfers van het CBS uit 2024 ruim 24.000 inwoners verspreid over 10.559 ha. De gemeente ligt in het zuidwesten van Twente en bestaat uit de kernen Haaksbergen, Sint Isidorushoeve en Buurse. Het gebied wordt gekenmerkt door een kleinschalig en afwisselend landschap met veel groen, bossen, weilanden en natuurgebieden zoals het Haaksbergerveen en het Buurserzand. Het buitengebied speelt een belangrijke rol in het agrarische karakter van de gemeente en draagt bij aan de landschappelijke en ecologische waarde van de regio.

16

Regionaal Risicoprofiel Twente

In Twente wordt al vele jaren zout gewonnen. In Haaksbergen wordt momenteel een nieuw zoutwingebied aangelegd.

3.6 Hellendoorn De gemeente Hellendoorn telt volgens cijfers van het CBS uit 2024 ruim 36.000 inwoners verspreid over 13.907 ha. De gemeente omvat onder meer de kernen Nijverdal, Hellendoorn, Haarle, Daarle en Daarlerveen. En heeft daarmee een gevarieerde opbouw met zowel stedelijke als dorpse kenmerken. Nijverdal fungeert als centrumplaats met een breed aanbod aan voorzieningen, waaronder winkels, scholen en zorginstellingen. Hellendoorn kent daarnaast een actief verenigingsleven en een sterke lokale betrokkenheid. De aanwezigheid van industrie, recreatie en toerisme draagt bij aan een diverse lokale economie. In het centrum van Nijverdal bevindt zich de Salland-Twentetunnel, een gecombineerde spoor- en autotunnel die deel uitmaakt van de N35. Deze tunnel, de eerste combitunnel van Nederland, is 493 meter lang en wordt 24/7 bewaakt vanuit de Verkeerscentrale Noord- en Oost-Nederland in Wolfheze. Dit is tevens de enige lange tunnel die we in Twente kennen. De gemeente grenst aan Nationaal Park De Sallandse Heuvelrug, een uitgestrekt natuurgebied met heidevelden en bossen. Door de combinatie van droge vegetatie en wind bestaat hier een verhoogd risico op natuurbranden. In april 2022 vond hier een zeer grote brand plaats, waarbij een gebied van ruim 25 voetbalvelden in brand stond.

3.7 Hengelo Hengelo telt ongeveer 83.000 inwoners verspreid over 6.176 ha (CBS, 2024) en ligt centraal in Twente. De stad Hengelo vormt de hoofdplaats van de gemeente; daarnaast behoren ook de kernen Beckum en Oele tot het grondgebied. Hengelo vervult een belangrijke regionale rol op het gebied van werkgelegenheid, zorg en onderwijs. De stad heeft een industriële achtergrond en kent een sterke technologische sector, met diverse bedrijven op het gebied van hightech en maakindustrie. In Twente wordt al vele jaren zout gewonnen, onder andere rondom Hengelo. Hierdoor is er risico op bodemdaling aanwezig. De spoorlijn die door Hengelo loopt wordt onder andere gebruikt voor het vervoer van gevaarlijke stoffen en doorkruist dichtbebouwd gebied. Vanwege de ligging van spoor en bebouwing is dit een relevant risicopunt in het stedelijk gebied. De binnenstad van Hengelo kent een compacte en dichtbebouwde structuur. Hierdoor is bij een brand sprake van verhoogd risico op snelle uitbreiding en complexere inzet van hulpdiensten. Binnen de gemeentegrenzen is één Seveso-inrichting gevestigd: Varo Energy Tankstore.

3.8 Hof van Twente Hof van Twente telt volgens cijfers van het CBS uit 2024 ruim 35.000 inwoners verspreid over 21.540 ha en bestaat uit de stad Goor en de dorpen Delden, Diepenheim, Markelo, Hengevelde en Bentelo. De gemeente ligt in het zuidwesten van Twente en kent een gevarieerd landschap van stedelijke kernen en landelijke gebieden. De gemeente combineert historische charme met moderne voorzieningen. Er is sprake van een sterke lokale identiteit binnen de verschillende kernen. Daarnaast speelt toerisme een rol van betekenis, mede dankzij het aanwezige erfgoed, kunstaanbod en natuurrijke omgeving. In Delden bevindt zich één Seveso-inrichting: KLK Kolb Specialties.

17

3.9 Losser De gemeente Losser telt volgens cijfers van het CBS uit 2024 ruim 23.000 inwoners verspreid over 9.977 ha. Het omvat de dorpen Losser, Overdinkel, De Lutte, Glane en Beuningen. De gemeente ligt in het oosten van Twente, tegen de Duitse grens aan. Losser heeft een uitgesproken dorps karakter met een sterke sociale samenhang binnen de kernen. De gemeente combineert landelijke rust met een goede bereikbaarheid van steden als Enschede en Oldenzaal. Losser ligt binnen het effectgebied van de Duitse kerncentrale Emsland nabij Lingen. De kerncentrale is in 2023 buiten bedrijf gesteld, maar de risico’s zijn nog niet volledig verdwenen. Bij een grootschalig incident met radioactieve stoffen is daardoor coördinatie en waakzaamheid aan de Nederlandse zijde van de grens nog steeds van belang.

3.10 Oldenzaal Oldenzaal telt volgens cijfers van het CBS uit 2024 bijna 32.000 inwoners verspreid over 2.193 ha. De gemeente ligt in het noordoosten van Twente en bestaat uit de stad Oldenzaal als enige kern. Oldenzaal heeft een compact stedelijk karakter met een historisch centrum en een gevarieerd aanbod aan voorzieningen op het gebied van onderwijs, cultuur en zorg. De ligging nabij Duitsland stimuleert grensoverschrijdende samenwerking en handel. Door de bebouwde omgeving van Oldenzaal loopt een spoorlijn waarover onder andere gevaarlijke stoffen worden vervoerd. Dit maakt het gebied gevoelig voor incidenten met impact op de omgeving. Daarnaast kent de historische binnenstad een compacte structuur, wat het risico op snelle uitbreiding van brand vergroot. Twente Airport ligt op korte afstand van de gemeentegrens. Er vinden geen lijnvluchten plaats, het terrein wordt gebruikt voor zakelijke en recreatieve vluchten en voor de ontmanteling van vliegtuigen. Hierdoor blijft een luchtvaartongeval tot de relevante scenario’s behoren.

3.11 Rijssen-Holten Rijssen-Holten telt ruim 38.000 inwoners verspreid over 9.435 ha volgens cijfers van het CBS uit 2024. De gemeente ligt aan de westzijde van Twente, op de overgang naar Salland. De gemeente heeft een gevarieerde structuur met zowel stedelijke als landelijke kenmerken en bestaat uit de stad Rijssen en het dorp Holten. Rijssen fungeert als centrumplaats met een breed scala aan voorzieningen, terwijl Holten bekendstaat om haar natuurrijke omgeving en toeristische aantrekkingskracht.

18

Regionaal Risicoprofiel Twente

Door zowel Rijssen als Holten loopt een spoorlijn waarover onder andere gevaarlijke stoffen worden vervoerd. Dit gebeurt deels door bebouwd gebied, wat bij een incident risico’s met zich meebrengt voor de directe omgeving. In het zuidelijke deel van de gemeente ligt een deel van Nationaal Park de Sallandse Heuvelrug. Deze uitgestrekte, droge natuurgebieden zijn gevoelig voor natuurbrand, met name bij langdurige droogte. In april 2022 vond hier een zeer grote brand plaats, waarbij een gebied van ruim 25 voetbalvelden in brand stond.

3.12 Tubbergen Volgens cijfers van het CBS uit 2024 telt Tubbergen ruim 21.000 inwoners verspreid over 14.744 ha. Het is daarmee de kleinste gemeente van Twente in inwonertal. De gemeente Tubbergen bestaat uit verschillende kernen, namelijk Albergen, Fleringen, Geesteren, Haarle, Harbrinkhoek, Hezingen, Langeveen, Mander, Manderveen, Mariaparochie, Reutum, Tubbergen en Vasse. Tubbergen wordt gekenmerkt door een sterk landelijk karakter met een traditioneel dorpsleven en een actieve gemeenschap. De gemeente hecht veel waarde aan behoud van cultuurhistorie en natuurrijke omgeving. Daarnaast is er een focus op duurzame ontwikkeling en het versterken van de lokale economie, onder meer door kleinschalige bedrijvigheid en agrarische activiteiten.

3.13 Twenterand Twenterand ligt aan de noordrand van Twente en telt zo’n 34.000 inwoners verspreid over 10.818 ha volgens cijfers van het CBS uit 2024. De gemeente bestaat uit de kernen Bruinehaar, Geerdijk, Vriezenveen, Den Ham, Vroomshoop en Westerhaar-Vriezenveensewijk en De Pollen. De gemeente heeft een kleinschalige en veelzijdige structuur met een mix van woongebieden, bedrijvigheid en agrarisch landschap. Twenterand kent een actieve gemeenschap en zet in op het behoud van leefbaarheid en het stimuleren van lokale economieën, waarbij ook aandacht is voor cultuur en recreatie. De N36 loopt door de gemeente en vormt een belangrijke regionale verbindingsweg. Op dit traject doen zich relatief veel (ernstige) verkeersongevallen voor.

3.14 Wierden Wierden telt volgens cijfers van het CBS uit 2024 zo’n 25.000 inwoners verspreid over 9.534 ha. De gemeente ligt in het noorden van Twente en bestaat uit de stad Wierden en de dorpen Enter, Hoge Hexel, Notter, Zuna, Ypelo, en Rectum. Wierden combineert stedelijke voorzieningen met een dorps karakter en heeft een divers aanbod op het gebied van onderwijs, sport en cultuur. De gemeente profiteert van de nabijheid van Almelo, wat zorgt voor goede bereikbaarheid en economische samenwerking. Door de gemeente loopt een spoorlijn waarover onder andere gevaarlijke stoffen worden vervoerd. Deze spoorlijn doorkruist bebouwd gebied, wat bij incidenten risico’s met zich meebrengt voor de omwonenden en de directe omgeving.

19

Incidenthistorie OM TE KUNNEN INVENTARISEREN EN ANALYSEREN WELKE RISICO’S IN TWENTE RELEVANT ZIJN, IS HET BELANGRIJK TERUG TE KIJKEN. IN DIT HOOFDSTUK WORDEN OP BASIS VAN INTERNE GEGEVENS DE HOEVEELHEID INCIDENTEN UIT DE AFGELOPEN JAREN (2013-2024) WEERGEGEVEN DIE EEN GECOÖRDINEERDE, MULTIDISCIPLINAIRE INZET VEREISTEN. WE SPREKEN DAN VAN EEN ZOGENAAMDE GRIP-CLASSIFICATIE.

20

Regionaal Risicoprofiel Twente

Twente had in de afgelopen twee decennia enkele grote incidenten die een grote invloed hadden op de organisatie van de hulpdiensten. Meest bekend is de vuurwerkramp in Enschede in 2000, maar ook de stroomstoring in Haaksbergen in 2005, het dakdrama in het stadion van FC Twente in 2011 en het monstertruckdrama in Haaksbergen in 2014 hadden veel invloed op de vorming van de crisisorganisatie en de voorbereiding op incidenten. Daarnaast heeft COVID-19 de afgelopen jaren veel gevraagd van de (crisis) organisatie, evenals de opvang van vluchtelingen door de oorlog in Oekraïne. We zien in onderstaande figuur dat het aantal GRIP incidenten de afgelopen vijf jaar stabiel blijft met gemiddeld zo’n 5 GRIP-incidenten per jaar.

Figuur 1 Aantal GRIP-incidenten per jaar (2013-2024)

Het GRIP3-incident in 2021 betrof een kruisboog incident op 17 september 2021. Het GRIP4 incident in 2020 en 2021 betreft de COVID-19 crisis in Nederland. Het GRIP3 incident in 2022 betrof een instorting van een woning door een gasexplosie in Oldenzaal. Kanttekening bij deze weergave is dat voor veel incidenten geen GRIP is afgekondigd, terwijl ze wel binnen de scenario’s van het regionaal risicoprofiel kunnen vallen. Dit geldt met name voor bijvoorbeeld extreem weer en natuurbranden.

21

Ontwikkelingen WE CONSTATEREN DAT VERANDERINGEN IN ONZE MAATSCHAPPIJ ZICH SNEL OPVOLGEN EN ZICHTBARE IMPACT HEBBEN. DAARBIJ KAN HET GAAN OM ‘KLASSIEKE’ RAMPEN, BRANDEN EN ONGEVALLEN MAAR OOK OM CYBERINCIDENTEN, UITVAL VAN VITALE INFRASTRUCTUUR, MENS- EN DIERZIEKTEN, PROTESTEN MET MAATSCHAPPELIJKE GEVOLGEN, GEOPOLITIEKE GEBEURTENISSEN MET GEVOLGEN VOOR TWENTE EN OOK DEMOGRAFISCHE GEVOLGEN ZOALS BIJVOORBEELD DE VERGRIJZING. DAAROM IS HET GOED OM DE ONTWIKKELINGEN EN DE WIJZE VAN ANTICIPEREN TE VERKENNEN. NAAST DE OPLOPENDE SPANNINGEN IN DE WERELD, IS ER EEN TREND TE ZIEN WAARBIJ CRISISTYPEN VAN KARAKTER WIJZIGEN. DE TYPISCHE FYSIEKE CRISIS IS NOG STEEDS HET BELANGRIJKSTE WERKTERREIN VAN DE HULPDIENSTEN, MAAR STEEDS MEER VORMEN VAN ONVEILIGHEID WORDEN OOK ALS CRISIS GEZIEN. AARD, OMVANG EN DUUR VAN VERSCHILLENDE TYPEN CRISIS WORDEN COMPLEXER EN OOK ZIEN WE MEERDERE TYPEN CRISIS OP VERSCHILLENDE BELEIDSTERREINEN. DEZE VERANDERINGEN ZIEN WE TERUG IN DE INZET VAN ONZE (CRISIS)ORGANISATIE. IN DE AFGELOPEN JAREN ZIJN WE ALS VRT ZEER GEREGELD IN BEDRIJF GEWEEST MET LANGDURIGE GROOTSCHALIGE SITUATIES, WAARONDER COVID-19 EN DE VLUCHTELINGENPROBLEMATIEK.

22

Regionaal Risicoprofiel Twente

5.1 Geopolitiek De wereld verandert en is continu in ontwikkeling. Oplopende spanningen in de wereld, een oorlog in Europa en een toenemend aantal ongekende (langdurige) crises vraagt om een maatschappij die voldoende alert, weerbaar en veerkrachtig is. De internationale veiligheidssituatie is de afgelopen jaren sterk verslechterd en dit raakt Nederland. We zijn doelwit van hybride aanvallen, zoals cyberoperaties, spionage en sabotage. Door de Russische oorlog in Oekraïne is het voor het eerst in lange tijd reëel dat Nederland via de collectieve verdedigingsclausule in het NAVO-verdrag (‘artikel 5’) direct betrokken raakt bij een grootschalig gewapend conflict. Vanwege onder meer de ligging en infrastructuur is Nederland van strategisch belang voor de verdediging van Europa. Verandering leidt tot nieuwe vraagstukken en opent nieuwe perspectieven voor veiligheid. Dit vraagt een verbreding van de manier waarop wij naar risico’s kijken, deze analyseren en er vervolgens op reageren. Tevens doet dit ons realiseren dat overheid en samenleving samen moeten werken aan veiligheid. De weerbaarheid van de samenleving is in de huidige instabiele wereld ontzettend belangrijk geworden.

Werken aan een weerbare samenleving met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en vitale partners, is een vereiste om met elkaar zo goed als mogelijk voorbereid te zijn op oorlog scenario’s die tien jaar geleden nog ondenkbaar waren voor velen. Het is van belang om de komende jaren veel aandacht te hebben voor het versterken van de weerbaarheid op veel vlakken. Daarnaast speelt ten tijde van schrijven van dit regionaal risicoprofiel het gesprek over wat precies de rol gaat zijn van veiligheidsregio’s als defensie haar handen vol heeft aan een oorlog in Europa.

5.2 Maatschappij Het aantal inwoners in Nederland heeft in 2025 de 18 miljoen bereikt en dit stijgt naar verwachting tot 18,5 miljoen in 2030. De grootste groei zie je in de ca. dertig grote steden. In Twente groeien naar verwachting Almelo, Hengelo en Enschede het hardst. Het aantal eenpersoonshuishoudens neemt toe. Onder hen zijn veel ouderen en hulpbehoevenden. De vergrijzing van onze maatschappij is onomkeerbaar. Eén vijfde van de mensen is momenteel ouder dan 65 jaar. Deze groei is minder sterk in de steden. Met name buiten de steden wonen meer oudere mensen. Zij wonen langer zelfstandig en hebben meer hulp nodig. Veiligheid en gezondheid wordt kwetsbaarder naarmate mensen ouder worden. Dit geldt ook voor de weerbaarheid tegen criminele activiteiten. De continuïteit van de zorgketen stond al onder druk. De verwachting is dat de zorgketen de komende jaren nog verder onder druk komt te staan, door een groeiend tekort aan zorgpersoneel en een groeiend aantal inwoners dat behoefte heeft aan zorg. Het aantal verschillende leefstijlen neemt toe. Mensen zijn minder makkelijk in groepen in te delen. Verschillen zijn er bijvoorbeeld in opleiding, geloof, normen en waarden, werk en inkomen, participatie in de maatschappij. Mensen leven steeds meer in een informatie bubbel en risico’s rondom desinformatie liggen op de loer.

We zien sinds de coronapandemie een verharding plaatsvinden, ook richting de overheid. Door een opeenstapeling van crises is er veel onvrede ontstaan in de samenleving. Onder andere de krapte op de huizenmarkt, de stikstofcrisis en de huisvesting van vluchtelingen en asielzoekers zijn een katalysator voor onvrede. Het vertrouwen in de overheid is afgenomen. Hierdoor wordt communiceren met inwoners lastiger, maar ook belangrijker. Effecten van polarisatie, zoals onrustige demonstraties, zijn we de afgelopen jaren vaak tegengekomen. We verwachten meer weerbaarheid en veerkracht van de samenleving. Daartegenover zien we een groei van zelfstandig wonende kwetsbare mensen. We kunnen ons hierop voorbereiden met de crisisorganisatie

23

en we kunnen deze kwetsbare groep bewust maken van de eigen vermogens, onvermogens en mogelijke handelingsperspectieven. Ook de kring rondom de verminderd zelfredzame kan geactiveerd of ingezet worden via verschillende partners. Het blijft belangrijk te anticiperen op de onrust die door verdere polarisatie kan ontstaan. De huidige complexe samenleving vraagt daarnaast om een crisisorganisatie die zowel flexibel als betrouwbaar is.

5.4 Klimaat Het klimaat verandert. Het weer wordt extremer. Het wordt warmer, natter, droger en de zeespiegel stijgt. Een veranderd klimaat heeft invloed op onze veiligheid en gezondheid. Door onder meer droogte, ontbossing en woestijnvorming als gevolg van de klimaatverandering wordt er niet meer genoeg voedsel geproduceerd. Ook toegenomen regenval op andere plekken als gevolg van de klimaatverandering heeft vaak desastreuze gevolgen voor de landbouw. Als mensen in niet meer vol te houden omstandigheden leven, dan is migreren een oplossing. De verwachting is dat onder andere vanwege klimaatverandering het aantal migranten richting Europa de komende jaren fors toeneemt, met alle maatschappelijke en politieke gevolgen van dien. De klimaatverandering heeft directe invloed op Twente. Het watergebruik neemt door de warmte en droogte zichtbaar toe. Tegelijkertijd is water minder beschikbaar. Daar staat tegenover dat we door extreme regenval vaker onze voeten niet drooghouden. Momenten waarbij in korte tijd een enorme hoeveelheid regen valt, komen vaker voor. Vitale functies, zoals energievoorziening en hoofdinfrastructuur, vallen waarschijnlijk vaker uit door extreme weersomstandigheden. Kwetsbare mensen zijn nog kwetsbaarder bij extreme hitte of droogte. Door meer kans op extreme hitte en droogte is het natuurbrandseizoen langer geworden.

Naast dat de periode langer is geworden, is ook het aantal branden in omvang en intensiteit groter dan een aantal jaren geleden. Ook neemt door de klimaatsverandering het risico op water gerelateerde problemen zoals botulisme, blauwalg en de ziekte van Weil toe. Landelijk zijn er meerdere netwerken gevormd rondom klimaat gerelateerde thema’s. Het is belangrijk dat VRT aangesloten blijft bij deze netwerken. Data vanuit het KNMI en Waterschap Vechtstromen worden steeds meer gedeeld met VRT. Dit biedt mogelijkheden om beter te anticiperen op extreem weer dat eraan komt en tevens om te kijken naar trends en verwachtingen voor de toekomst. Tenslotte is het van belang om ook aan de voorkant goed te kunnen inschatten wat de effecten van klimaatverandering en het weer zijn op veiligheid. Deze effecten kunnen vervolgens meegenomen worden in de advisering bij onder andere ruimtelijke ontwikkelingen en evenementen.

5.5 Techniek De complexiteit van onze samenleving met al haar connecties is zo groot dat een kleine verstoring grote gevolgen heeft. Door de kwetsbaarheid en onze afhankelijkheid van systemen worden met enige regelmaat onze dagelijkse bezigheden verstoord. Dan blijkt de continuïteit van veel systemen niet vanzelfsprekend. Het verkeer loopt vast, de energievoorziening valt uit, internetverkeer is uit de lucht, et cetera. Veel technische ontwikkelingen hebben invloed op de veiligheid. Wellicht dragen ze bij aan een veiliger Twente, echter, techniek kan ook een veiligheidsrisico zijn. Hierbij is het belangrijk dat we blijven monitoren wat er om ons heen gebeurt. Artificial Intelligence (AI) kan volgens onder andere de AIVD een grote bedreiging van ons bestaan zijn. Door de vele connecties neemt de complexiteit toe, met alle bijbehorende risico’s. Daarnaast biedt AI ook kansen en bekijken we als veiligheidsregio hoe we AI kunnen gebruiken om de veiligheid te behouden of te vergroten.

24

Regionaal Risicoprofiel Twente

Instanties ontdekken nuttige toepassingen om met drones inzichten te verkrijgen. Drones kunnen gevaren opsporen. Zo zetten we in Twente ook drones in bij incidenten. De keerzijde is echter dat er ook meer overtredingen voorkomen, zoals het vliegen boven bebouwde kom, nabij vitale functies en boven groepen mensen. De kans op incidenten neemt toe. Ook terroristen kunnen drones gebruiken voor een aanslag. We zien veel ontwikkelingen rondom nieuwe energie. Er komen bijvoorbeeld steeds meer zonnevelden in weilanden, zonnepanelen op daken en boven parkeerplaatsen. Deze ontwikkelingen zorgen voor nieuwe veiligheidsvragen. Bijvoorbeeld bij incidenten met waterstof of biogas, containers voor oplaadstations op verschillende plekken of de risico’s van een waterstof tankstation. Verduurzaming zorgt ook voor nieuwe risico’s, zoals andere brandscenario’s met andere effecten. Cyberincidenten hebben een grotere impact dan voorheen, omdat de maatschappij afhankelijker is van digitale systemen en informatie. Tijdens de COVID-19 pandemie heeft de digitale wereld in vogelvlucht een ontwikkeling doorgemaakt. De maatschappij is meer afhankelijk geworden van online mogelijkheden. Dat maakt de kwetsbaarheid groter. Ook hebben we tijdens de pandemie een verschuiving gezien van fysieke criminaliteit naar cybercriminaliteit. Een aantal zaken is typerend voor cyber-gerelateerde incidenten.

Problemen elders in de wereld kunnen gevolgen hebben in Twente. Veroorzakers van nieuwe crises kunnen op grote afstand zitten en de omvang en het verloop van de crisis (on)bewust beïnvloeden. Behalve het verlenen van noodhulp, komt er meer accent te liggen op het herstel van de continuïteit van de samenleving. Het herstel van voorzieningen kan langer duren dan vooraf ingeschat. De onzekerheid over de stabiliteit van ‘herstelde’ functies wordt groter. Bij cyber-gerelateerde incidenten zijn, behalve de bekende inzet van brandweer, politie en geneeskundige hulpverlening, ook andere partners betrokken. Specialistische kennis van ICT en AI is noodzakelijk voor oplossingen. De veiligheidsregio moet dan ook veerkrachtig zijn en kunnen samenwerken met ‘nieuwe’ partners. VRT blijft de ontwikkelingen monitoren. Zo nodig wordt er bijgeschoold. Een stabiele (crisis)organisatie is essentieel, waarbij er flexibel geschakeld kan worden. Wanneer kennis over bepaalde risico’s niet in huis is, dan wordt deze in huis gehaald. Een goed netwerk helpt daarbij. Gemeenten schrijven energievisies en ook regionaal kennen we de regionale energiestrategie. We haken hier nadrukkelijk bij aan.