210518 RES Twente 1.0
Tekst van het document
Regionale Energiestrategie Twente 1.0
Samen de stap maken
INHOUDSPOPGAVE
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7. De RES Twente 1.0 is gerealiseerd in opdracht van de Twentse gemeenten, waterschappen Vechtstromen, provincie Overijssel en de stuurgroep RES Twente. Datum: 18 mei 2021
8.
WOORD VOORAF
1
SITUATIESCHETS
3
1.1.
Onze opdracht
3
1.2.
Beoogd resultaat is een strategische koers
4
1.3.
Onze uitgangspunten
4
ONZE DOELEN
6
2.1.
De Twentse opgave
6
2.2.
Samen met de omgeving
6
2.3.
Haalbaar betaalbaar en schaalbaar RES Twente
6
2.4.
Regionale uitgangspunten ruimtelijke kwaliteit
6
2.5.
Regionaal hoofddoel: 1,5 TWh elektriciteit
6
2.6.
Regionaal hoofddoel: structuur om Twente te ontwikkelen als warmteregio
6
2.7.
De Twentse Energie Agenda
7
2.8.
Meten is weten
7
2.9.
Wat is al gerealiseerd?
7
ONZE REGIONALE KOERS
8
3.1.
De Twentse Opgave: regionale uitgangspunten met ruimte voor invulling lokaal beleid
8
3.2.
Samen met de omgeving
8
3.3.
Haalbaar, betaalbaar en schaalbaar
10
3.4.
Regionale uitgangspunten voor ruimtelijke kwaliteit
11
DUURZAME OPWEK ELEKTRICITEIT
13
4.1.
1,5 TWh is de ondergrens
13
4.2.
Verschuiving verhouding mix wind/zon
13
4.3.
Zoekgebieden
14
4.4.
Aandachtspunten vanuit de omgeving
14
4.5.
Voorkeursvolgorde
14
TWENTE ALS WARMTEREGIO
16
5.1.
Optimaal benutten en efficiënte verdeling warmtebronnen
16
5.2.
Regionaal Warmtenet Twente
16
5.3.
Biogas/groengas
16
5.4.
Toekomstige warmtebronnen
17
TWENTSE ENERGIE AGENDA: DE VOORUITBLIK
19
6.1.
Programmeertafel RES Twente
19
6.2.
Onderzoekstafel RES Twente
20
6.3.
Wat is nodig?
21
INFORMEREN EN BETREKKEN INWONERS EN LOKAAL EIGENDOM
22
7.1.
Informeren van onze samenleving
23
7.2.
Betrekken omgeving bij de uitwerking en realisatie van de energietransitie
23
7.3.
Lokaal eigendom
24
SLOTWOORD
26
WOORD VOORAF
“
“We vragen volksvertegenwoordigers om de strategische koers vast te stellen en zo bij te dragen aan het Nationaal Klimaatakkoord.”
Na het opleveren van de concept-RES in april 2020 is hard gewerkt om van de uitgewerkte bouwstenen te komen tot een concreter voorstel. Parallel aan dit proces hebben diverse momenten plaatsgevonden, waarbij de bestuurders van de betrokken partners met elkaar hebben gesproken over hun bijdrage aan de klimaatdoelstellingen. Tevens hebben op lokaal en regionaal niveau diverse bijeenkomsten plaatsgevonden voor inwoners en belanghebbenden vanuit verschillende perspectieven. In de periode van maart tot en met april 2021 is het voorlopig ontwerp RES Twente 1.0 beschikbaar gesteld, toegelicht en voorgelegd aan de gemeenten, waterschap en provincie. De volksvertegenwoordigers zijn in de gelegenheid gesteld om moties of reacties te versturen. De reacties zijn verzameld en zijn in bijlage 1 weergegeven en beantwoord. De reacties hebben geleid tot de volgende wijzigingen ten opzichte
• Een efficiënt energiesysteem, omdat voor de uitbreiding
van het voorlopig ontwerp RES Twente 1.0:
van de netcapaciteit afstemming moet plaatsvinden over de
• De RES Twente 1.0 is opgeleverd in de vorm van een strategisch koersdocument en een bijlagenboek. • Het koersdocument wordt voorgelegd ter besluitvorming. • In het koersdocument wordt naar de bijlagen met
hoog mogelijk rendement wordt bereikt, tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten. - Afstemming over regionale uitgangspunten voor ruimtelijke
achtergrondinformatie verwezen waar nodig.
kwaliteit is opgenomen als procesafspraak.
Het bijlagenboek wordt niet vastgesteld.
-De Twentse Energie Agenda is toegevoegd met een
• De procesafspraken zijn opgenomen in hoofdstuk 2. De volgorde van deze afspraken is gewijzigd en er zijn afspraken herschreven of toegevoegd. Dit is bedoeld ter verduidelijking voor de
programmeer- en een onderzoekstafel voor RES Twente 2.0 en verder. • De regionale koers is opgenomen om de uitgangspunten voor de
besluitvorming en geeft beslissers en belanghebbenden meer
overkoepelende strategie toe te lichten. Vervolgens worden de
inzicht en sturing op het vervolgproces.
aanpak voor opwek elektriciteit, de Regionale Structuur Warmte
• De wijzigingen in de procesafspraken zijn doorgevoerd naar aanleiding van de reacties die zijn ontvangen. De procesafspraken uit het voorlopig ontwerp zijn in essentie behouden. De RES
en de Twentse Energie Agenda in afzonderlijke hoofdstukken toegelicht. • Binnen de aanpak voor duurzame opwek elektriciteit is
Twente komt hiermee tegemoet aan de kansen en zorgen van
de voorkeursvolgorde uitgewerkt. Hierin zijn verschillende
volksvertegenwoordigers, partners en belanghebbenden:
suggesties van diverse volksvertegenwoordigers en
- De afsprakenrubriek ‘Samen met de omgeving’ is naar voren
verschillende belanghebbenden overgenomen.
gehaald, omdat betrokkenheid van de samenleving zeer
Leeswijzer
zoekgebieden én de benodigde investeringen, zodat een zo
belangrijk wordt gevonden en volgens velen onderbelicht is
Besluitvorming
gebleven.
De RES Twente vraagt volksvertegenwoordigers (14 Twentse
- De afsprakenrubriek ‘Haalbaar, betaalbaar en schaalbaar’ is
gemeenteraden, Algemeen Bestuur waterschap Vechtstromen en
toegevoegd, omdat de komende periode expliciet aandacht wordt
Provinciale Staten) om het strategische koersdocument vast te
gevraagd voor:
stellen en zo bij te dragen aan de doelen uit het Nationaal
In hoofdstuk 1 is een situatieschets opgenomen met
• Energiebesparing, omdat energie die we niet gebruiken, ook niet
Klimaatakkoord. De RES Twente vraagt de gemeenten,
beschrijving van de opdracht, het beoogd resultaat en onze
hoeven op te wekken en dat leidt dus per definitie tot een betere
waterschappen en provincie Overijssel akkoord te gaan met een
uitgangspunten. In hoofdstuk 2 zijn de procesafspraken
betaalbaarheid.
inspanningsverplichting om de doelstellingen voor zowel duurzame
opgenomen om de gezamenlijke koers voor de komende
opwek elektriciteit als voor de warmteopgave te realiseren. De bijlagen
periode te kunnen realiseren. In hoofdstuk 3 is de regionale
bestaan uit achtergrondinformatie en worden niet vastgesteld.
koers opgenomen, waarbij de kaders voor de aanpak zijn
De RES werkt aan regionale beleidsvorming waarbij de partners
toegelicht. In hoofdstuk 4 is een toelichting opgenomen
gelijkwaardige verantwoordelijkheden hebben in de samenwerking.
voor de duurzame opwek elektriciteit en in hoofdstuk 5 is de toelichting voor de regionale warmteopgave opgenomen. In hoofdstuk 6 is een vooruitblik opgenomen. In hoofdstuk 7 wordt toegelicht hoe we in het vervolgproces de omgeving informeren en betrekken. De RES Twente 1.0 wordt afgesloten met een slotwoord. Bijlage 1 betreft een samenvatting van de moties en reacties van volksvertegenwoordigers op het voorlopig ontwerp en de verwerking daarvan. In de andere bijlagen is een uitgebreidere toelichting opgenomen op het koersdocument.
“We vragen gemeenten, waterschappen en provincie om akkoord te gaan met inspanningsverplichting voor 1,5 TWh duurzame opwek elektriciteit en de realisatie van de warmteopgave.” Regionale Energiestrategie Twente 1.0
1
Op 28 juni 2019 heeft het kabinet de Nederlandse uitwerking van de internationale klimaatafspraken van Parijs (2015) bekend gemaakt in de vorm van het Nationaal Klimaatakkoord. Dit akkoord is bekrachtigd door het Rijk, de koepelorganisaties van gemeenten, provincies, waterschappen, landbouworganisaties, natuurbeherende organisaties, milieuorganisaties, etc. In dertig energieregio’s in Nederland vindt een uitwerking plaats waar en hoe elektriciteit op land (wind en zon) duurzaam opgewekt kan worden. Maar ook welke warmtebronnen te gebruiken zijn in samenhang met de warmtevraag en welke warmte-infrastructuur daarvoor nodig is, zodat woningen en (bedrijfs)gebouwen van het aardgas af kunnen. Voor Twente is de Regionale Energiestrategie Twente (RES Twente) uitgewerkt door de veertien gemeenten samen met provincie Overijssel, waterschappen, netbeheerders, Twence, kennisinstellingen, woningcorporaties en belanghebbenden.
1.1. Onze opdracht
Afwegingskader
Elke energieregio geeft invulling aan de afspraken uit het
In de periode op weg naar de RES Twente 1.0 is rekening gehouden
Nationaal Klimaatakkoord die zijn gemaakt aan de sectortafels
met de ruimtelijke kwaliteit, systeemefficiëntie en maatschappelijke
voor Elektriciteit en Gebouwde omgeving. Industrie, mobiliteit en
acceptatie. Deze hoekpunten komen terug in de regionale koers
landbouw en landgebruik zijn elders belegd. Concreet vertaalt de
voor de RES Twente 1.0. De toelichting op het afwegingskader is
RES de afspraken uit het Nationaal Klimaatakkoord in:
bijgevoegd in bijlage 2.
• een regionale aanpak om elektriciteit duurzaam op te wekken met wind- en zonne-energie; • de Regionale Structuur Warmte.
IT
E
M
AFW LEKT EG RI WA IN R
KA GS
R DE
TE
AF W EG IN R DE
die we niet verbruiken, hoeven we ook niet op te wekken.
TE CI
EL I JK E
IT ITE
zetten de partners in Twente hier maximaal op in. Want, de energie
BO DR ES
T
TE
AL KW
Hoewel energiebesparing geen opdracht is voor de RES Twente,
Bewezen technieken: haalbaar, betaalbaar en schaalbaar De tijdshorizon van de RES richt zich op 2030 met een doorkijk naar
AC
R DE
KOS T
EIT
KA GS
TIE PTA CE
IT TIV C E
E JK
EN E
FF
betaalbaar en schaalbaar is.
AF W EG IN
in Twente, op basis van technologie die op dit moment haalbaar,
R DE
kunnen zijn, waar de RES invloed op heeft én naar de mogelijkheden
LI
Twente richt zich op oplossingen die uiterlijk in 2030 gerealiseerd
PP E
en nieuwe warmtenetten, restwarmte en biogas/groengas. De RES
KA GS
In beginsel is dat wind- en zonne-energie voor duurzame opwek
M A A T SCH A
met (wetenschappelijk) bewezen systemen die uitvoerbaar zijn.
AF W EG IN
2050. Daarom moet voor de periode tot aan 2030 gewerkt worden
elektriciteit. Voor de Regionale Structuur Warmte zijn dat bestaande
“
W
EN
RUIM T
KA GS
1
1. SITUATIESCHETS
Dynamisch proces
Aangezien technologische ontwikkelingen snel gaan, is ook een
De RES Twente wordt tussen 2021 en 2030 iedere twee jaar
Twentse Energie Agenda opgenomen in de RES Twente 1.0.
bijgesteld en opnieuw vastgesteld door de volksvertegen-
Deze technologische ontwikkelingen kunnen leiden tot nieuwe
woordigers. Het is een dynamisch proces tussen gestelde
oplossingen en wijzigingen in de RES Twente 2.0 en verder.
doelen en maatschappelijke acceptatie.
"Samen met andere energieregio’s draagt RES Twente bij om de CO2-uitstoot te verminderen."
Met een oppervlakte van 1.500 km2 en 631.000 inwoners heeft Twente ten opzichte van andere RES-regio’s een hogere bevolkingsdichtheid met relatief veel landelijk gebied. In tegenstelling tot veel andere regio’s, heeft Twente nu nog geen enkele windturbine.
2
Regionale Energiestrategie Twente 1.0
3
1.2. Beoogd resultaat is een strategische koers
1.3. Onze uitgangspunten
De RES Twente 1.0 is een strategische koers om de gezamenlijke
De RES is een manier om langjarige samenwerking tussen alle
energiedoelen in 2030 voor Twente te realiseren en zo bij te dragen
regionale partijen te organiseren, onder andere bij de voorbereiding
aan het Nationaal Klimaatakkoord. Om de doelen in 2030 te halen,
en de realisatie van projecten. Startpunt in dit proces is de
moeten de omgevingsvergunningen voor de windturbines en
Startnota Energiestrategie Twente (2019). Deze is vastgesteld
grootschalige zonneprojecten op land uiterlijk 1 januari 2025 zijn
door gemeenteraden, leden van het Algemeen Bestuur van
verleend. In de periode hiervoor moet dan ook duidelijk zijn over hoe
waterschap Vechtstromen en Provinciale Staten. De basis voor
en waar de duurzame opwek van elektriciteit en de infrastructuur
de RES Twente 1.0 is opgenomen in de concept-RES Twente
voor warmte gerealiseerd kan zijn in Twente. Om dit te kunnen
(16/04/20). Deze is vastgesteld in de Colleges van Burgemeester
realiseren, is een inspanning nodig van gemeenten, waterschappen
en Wethouders in Twente, het College van Gedeputeerde Staten en
en provincie.
het Dagelijks Bestuur van waterschap Vechtstromen. De betrokken volksvertegenwoordigers hebben vanwege de coronamaatregelen
De RES Twente onderzoekt dus waar en hoe het best duurzame
schriftelijk wensen en bedenkingen op de concept-RES Twente
elektriciteit op land (wind en zon) opgewekt kan worden op weg
ingediend. Deze zijn meegewogen in de RES Twente 1.0. In maart
naar RES Twente 2.0. Maar ook welke warmtebronnen te benutten
2021 heeft de stuurgroep het voorlopig ontwerp RES Twente 1.0
zijn, zodat wijken en gebouwen van het aardgas af kunnen. Waar
op advies van de initiatiefgroep RES Twente voorgelegd aan de
is ruimte en hoeveel? Zijn de plekken maatschappelijk gezien
gemeenten, waterschappen en provincie Overijssel. De moties
acceptabel en financieel en technisch haalbaar?
en reacties van de volksvertegenwoordigers zijn beantwoord en opgenomen in bijlage 1.
De Twentse gemeenten, waterschappen en provincie werken het ruimtelijk beleid uit en zorgen de komende jaren voor de realisatie
Bouwsteen voor omgevingsbeleid
van de benodigde energieprojecten.
De RES Twente is een bouwsteen voor het omgevingsbeleid van gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk. De juridische besluitvorming over bijvoorbeeld de concrete (zoek) locaties, bestuurlijke keuzes en dergelijke vindt plaats door deze vast te leggen in omgevingsvisies, -plannen en -verordeningen van de gemeenten, waterschappen, provincie en het Rijk. In dat omgevingsbeleid vindt integrale besluitvorming over de fysieke leefomgeving plaats, op grond waarvan vergunningen kunnen worden verleend. Daarmee krijgen bedrijven en burgers meer zekerheid voor investeringen. In alle stappen om te komen tot het
2
omgevingsbeleid vindt inspraak plaats.
“
“De regionale koers vraagt om een inspanning van alle partners. Samen maken we de stap."
Samen de stap maken Het is een pittige opgave, die we alleen samen kunnen realiseren. Binnen de programmaorganisatie van de RES Twente werken veertien gemeenten, de provincie Overijssel, het waterschap Vechtstromen, netbeheerders, Twence en de Twentse kennisinstellingen en woningcorporaties samen. De RES Twente doet dat in afstemming met de omgeving. Deze afstemming is
“RES Twente 1.0 is een strategische koers om de gezamenlijke energiedoelen in 2030 voor Twente te realiseren.”
cruciaal. Het netwerk van de RES-Twente wordt de komende jaren verder versterkt en uitgebreid met bedrijfsleven, maatschappelijke (belangen)organisaties en lokale initiatiefnemers. Deze afstemming is een voorwaarde voor de totstandkoming van een goede en breed gedragen energietransitie. ‘Samen maken we de stap’ om bij te dragen aan het Nationaal Klimaatakkoord.
In Twenterand is het zonnepark Oosterweilanden gerealiseerd. De opbrengsten uit het park gaan naar een duurzaamheidsfonds. Hiermee worden nieuwe duurzame initiatieven in de gemeente mogelijk gemaakt. Met 14 hectare en 40.000 zonnepanelen is dit het grootste zonnepark dat 100% in eigendom is van een gemeente. Het totale vermogen is 11 - 14 MWp."
4
In het kort | Op weg naar RES Twente 1.0
5
2. ONZE DOELEN
• Coalities van gemeenten en partners verkennen de
De RES Twente 1.0 wordt voor 10 juli 2021 opgeleverd aan het Nationaal Programma RES (NP RES). De regionale koers is juridisch niet bindend, maar vraagt wel om een inspanning van alle partners met betrekking tot de realisatie van de gezamenlijke opgave in Twente.
2.1. De Twentse opgave • De RES Twente 1.0 is een ‘regionale koers’ voor een lange
2.3. Haalbaar betaalbaar en schaalbaar RES Twente • De partners van de RES Twente en regionale
2.9. Wat is al gerealiseerd?
mogelijkheden voor het ontwikkelen van een Regionaal
In totaal wordt 90 GWh duurzaam opgewekt in Twente. Daarnaast
Warmtenet Twente en de voorwaarden die nodig zijn voor het
bevinden zich energieprojecten in de pijplijn in diverse projectfasen.
benutten van potentieel aan biogas/groengas.
Gezamenlijk leveren de projecten in de pijplijn 765 GWh op.
2.7. De Twentse Energie Agenda • Op weg naar de RES Twente 2.0 is meer duidelijkheid
Weergave actuele stand van zaken: • Huidige duurzame opwek in Twente 90 GWh
over de inzet van nieuwe en andere technieken en
• Zon op dak in pijplijn: 130 GWh
ontwikkelingen om elektriciteit duurzaam op te wekken en/
• Zon in veld in pijplijn: 496 GWh
termijn samenwerking in Twente om elektriciteit duurzaam op
belangenorganisaties zetten zich gezamenlijk in om met
of als bron voor de regionale warmtestructuur. Dat is mede
• Windenergie in pijplijn: 139 GWh
te wekken en de warmtetransitie te realiseren. Binnen de koers
voorlichtingscampagnes de bewustwording te vergroten onder
op basis van een gezamenlijke inventarisatie van regionale
RES Twente 1.0. volgen de gemeenten ieder een eigen proces en
Twentenaren om energie te besparen en zo zelf bij te dragen
belanghebbenden, lokale initiatiefnemers, ondernemers en
Op diverse gemeentepagina’s in de monitor is de laatste stand
aan de energieopgave.
Twentse kennisinstellingen. Er is een open houding om nieuwe
van zaken opgenomen. De Lokale Energie Initiatieven Twente
technieken te onderzoeken die bijdragen aan de doelen van
(LEIT) zorgt samen met de RES-sen van provincie Overijssel en het
2030 en verder richting 2050.
programma Nieuwe Energie Overijssel (NEO) voor een interactief
geven de partners van de RES Twente elkaar de ruimte. Op weg naar RES Twente 2.0 vindt een regionale
• Op weg naar de RES Twente 2.0 realiseren netbeheerders
optimalisatieslag plaats door subregionale afstemming.
investeringsplannen om het energienet aan te passen en
• Stip op de horizon is een klimaatneutraal Twente in 2050.
inefficiënte keuzes na 2030 te voorkomen die duurder zijn.
Daar waar mogelijk streven we naar energieneutraliteit.
Zoekgebieden op grotere afstand van een netwerkstation
RES Twente samen met betrokkenen van andere programma’s
moeten robuust genoeg zijn om financieel haalbaar te zijn.
en regionale belanghebbenden de koppelkansen in kaart die de
hoofddoelstellingen in 2030:
De partners van de RES Twente zorgen gezamenlijk voor de
energietransitie biedt voor andere maatschappelijke opgaven,
- gezamenlijk minimaal 1,5 TWh aan duurzaam opgewekte
gewenste prioriteitstelling bij de duurzame opwek elektriciteit.
sociaaleconomische ontwikkeling en de arbeidsmarkt.
• De partners van de RES Twente hebben twee
elektriciteit in Twente realiseren. - de koers uit de Regionale Structuur Warmte te realiseren.
2.2. Samen met de omgeving • De partners van de RES Twente zorgen samen met regionale
2.4. Regionale uitgangspunten ruimtelijke kwaliteit • De provinciale omgevingsvisie is leidend als regionaal
• Op weg naar de RES Twente 2.0. brengen de partners van de
Zo nodig wordt hiervoor lobby ingezet.
2.8. Meten is weten
kader voor de ruimtelijke kwaliteit van energieprojecten.
Monitoring is van cruciaal belang om zicht te krijgen op het verloop
Op (sub)regionaal niveau stemmen partners, regionale
van de energietransitie in Twente en in hoeverre de doelstellingen
belanghebbenden voor erkenning van de kwaliteiten van het
belanghebbenden en een vertegenwoordiging van de Twentse
worden gehaald. De Twentse monitor heeft de stand van zaken in
landschap, meervoudig gebruik van gronden en een eerlijke
samenleving met elkaar af. Gezamenlijke afspraken uit de
kaart gebracht op het gebied van energieverbruik van woningen
verdeling van lusten en lasten in de regio. Op weg naar RES
RES Twente zijn een bouwsteen voor de gemeentelijke en
en bedrijven, de duurzame energieopwekking, het gasverbruik
Twente 2.0 wordt het gezamenlijk belang vanuit verschillende
provinciale omgevingsvisie.
van woningen en bedrijven, de productie van warmte en biogas/
perspectieven meegewogen. • De partners van de RES Twente zorgen op lokaal en (sub)regionaal niveau voor een gebiedsgericht en
2.5. Regionaal hoofddoel: 1,5 TWh elektriciteit
groengas en de aanleg van een stedelijk warmtenet en een biogasnetwerk. De monitor van de RES Twente is online beschikbaar
• Op weg naar de RES Twente 2.0. zetten de partners van de
via www.energiestrategietwente.nl/monitor. Het is een monitor die
grensoverschrijdend participatieproces bij de realisatie van
RES Twente en de regionale belanghebbenden zich in voor
tot stand is gekomen in samenwerking met Kennispunt Twente, op
grootschalige energieprojecten.
een verschuiving van de huidige verhouding wind/zon richting
basis van cijfers vanuit het CBS, RVO, Klimaatmonitor, netbeheerders
60/40% op regionale schaal.
etc. In juni 2021 wordt de monitor geactualiseerd.
• Gemeenten beschouwen Lokale Energie Initiatieven (LEI) als vertegenwoordiging van inwoners en partner
• Op weg naar de RES Twente 2.0 brengen de partners van
met als uitgangspunt minimaal 50% lokaal eigendom bij
de RES Twente alle zoekgebieden voor wind/zon in kaart.
De monitor RES Twente is nog volop in ontwikkeling. Zo worden de
grootschalige opwek elektriciteit en de warmtetransitie. Op
Deze zijn subregionaal afgestemd met de partners, regionale
monitoring van de warmteopgave en het lokaal eigendom in een
belanghebbenden en lokale samenleving.
later stadium opgenomen in de monitor RES Twente.
weg naar de RES Twente 2.0 borgen de gemeenten dit in hun duurzaamheidsbeleid.
overzicht van gerealiseerde projecten.
• De netbeheerders stemmen hun investeringsprogramma´s proactief af met de RES Twente in tijd en omvang.
Lees meer in bijlage 3 over de Monitor RES Twente.
2.6. Regionaal hoofddoel: structuur om Twente te ontwikkelen als warmteregio • De partners van de RES Twente verkennen de ambities om beschikbare duurzame (boven)lokale warmtebronnen optimaal in te zetten om gebouwen te verwarmen via de warmte-
“Op weg naar RES Twente 2.0 vindt een regionale optimalisatieslag plaats door subregionale afstemming.” 6
RES Twente kiest voor een efficiënt energiesysteem met
infrastructuur. Deze Regionale Structuur Warmte kent een
zo hoog mogelijk rendement, tegen zo laag mogelijke
wisselwerking met de Transitievisie Warmte van gemeenten.
kosten. Samen met regionale belanghebbenden houden
Op weg naar de RES Twente 2.0 worden bestuurlijke afspraken
we rekening met de kwaliteiten van het landschap,
vastgelegd over het verdeelvraagstuk, met de maatschappelijke
meervoudig gebruik van gronden en een eerlijke
kosten als belangrijkste criterium.
verdeling van lusten en lasten in de regio.
Regionale Energiestrategie Twente 1.0
7
3 “
“Iedereen draagt bij aan de energietransitie. Energie die we niet gebruiken, hoeven we ook niet op te wekken.”
3. ONZE REGIONALE KOERS De partners van de RES Twente realiseren de gezamenlijke doelen voor de duurzame opwek elektriciteit én de warmteopgave binnen de kaders van de regionale koers. 3.1. De Twentse Opgave
Subregionale samenwerking
Vanwege de verschillen tussen de gemeenten, heeft iedere
Subregionale samenwerking tussen buurgemeenten is nodig
gemeente de ruimte om de regionale uitgangspunten uit de
om zoekgebieden te kunnen vaststellen en invulling te geven
RES Twente door te vertalen in eigen beleid voor de opwek van
aan de Regionale Structuur Warmte. De RES Twente betrekt
elektriciteit en het verwarmen van gebouwen. Maatwerk dus,
de provincie en netbeheerders hierbij. Daarnaast vindt binnen
maar wel binnen de regionale context en in afstemming met
de subregionale samenwerking afstemming plaats met een
regiopartners en buurgemeenten. Op weg naar RES Twente 2.0
vertegenwoordiging van de LEI, regionale belanghebbenden en de
wordt gewerkt aan een uitvoerbare koers, waardoor bijvoorbeeld
Twentse samenleving. De focus ligt met name op de integrale en
netbeheerders, energiecoöperaties en initiatiefnemers ook in
gemeentegrensoverschrijdende aanpak, het benutten en koppelen
dynamische tijden voldoende vertrouwen hebben om te kunnen
met andere maatschappelijke opgaven, meervoudig grondgebruik,
investeren in energieprojecten.
het in beeld brengen van de gezamenlijke belangen en ‘grenzeloze’ landschappelijke inpassing. Bovendien worden clustergebieden
In de Startnota en concept-RES Twente was opgenomen dat Twente
mogelijk, met relatief lage maatschappelijke kosten. Op (sub)
in 2050 energieneutraal wil zijn. Uit de systeemstudie in Overijssel
regionaal niveau vindt daardoor een optimalisatieslag plaats.
(d.d. 01/12/20) is echter gebleken dat een energieneutraal Twente Bovendien wordt in Twente dan op jaarbasis net zoveel duurzame
Gebiedsgericht en grensoverschrijdend participatieproces
energie opgewekt als dat er wordt gebruikt. Het huidige energiebod
De RES Twente streeft naar een gebiedsgerichte en
is daarvoor onvoldoende.
grensoverschrijdende aanpak. Omwonenden in een zoekgebied
in 2050 vraagt om grote investeringen in het elektriciteitsnet.
of in een brede omtrek rondom een projectlocatie worden Het Rijk zet in op een klimaatneutraal Nederland in 2050. Als
uitgenodigd om mee te praten vanaf de planvorming van een
Twente in 2050 klimaatneutraal is, wil dat zeggen dat in Twente
grootschalig energieproject. Dit gebeurt over gemeentelijke,
op jaarbasis geen broeikasgassen worden uitgestoten en dat de
RES- of provinciegrenzen heen. Voorafgaand aan de start van
aanpak voorziet in het voorkomen van uitstoot van broeikasgassen
participatietrajecten maken gemeenten afspraken over het
en/of neutraliseren daarvan (bv opslag CO2 in bodem of gewassen).
betrekken van inwoners bij energieprojecten met aangrenzende
Het doel is om naast CO ook andere broeikasgassen, zoals
gemeenten. Dit streven wordt geborgd in het gemeentelijke
methaan en lachgas, terug te dringen.
duurzaamheidsbeleid.
De RES Twente brengt lokale opwek en lokaal verbruik zoveel
Minimaal 50% lokaal eigendom
mogelijk samen, waarbij opslag van energie in de toekomst een
Lokale Energie Initiatieven (LEI) vervullen een belangrijke rol
belangrijke ontwikkeling kan vormen.
bij het vormgeven van duurzame opwek elektriciteit, de lokale
2
3.2. Samen met de omgeving
zelfstandige warmtenetwerken in een woonwijk en de realisatie van kleinschalige warmte- en biogas-/groengasinstallaties. De RES
De energietransitie heeft invloed op inwoners en bedrijven van
Twente heeft als uitgangspunt minimaal 50% lokaal eigendom. Het
Twentse gemeenten. De communicatie en betrokkenheid hierover is
realiseren van lokaal eigendom vindt op lokaal niveau plaats, maar
vanzelfsprekend van groot belang. Inwoners, belangenorganisaties
belanghebbenden en volksvertegenwoordigers hebben kenbaar
en volksvertegenwoordigers maken zich zorgen of het informeren
gemaakt dat het wenselijk is om regionaal te werken met dezelfde
en betrekken van de inwoners en ondernemers in Twente in
uitgangspunten. Samen met een vertegenwoordiging van de
voldoende mate is gebeurd. Als regionaal uitgangspunt stelt de
Twentse LEI-organisaties, realiseert de RES Twente een plan van
RES Twente dat vervolgstappen in afstemming met de omgeving
aanpak als handreiking voor gemeenten. Als er geen LEI is en/of
moeten worden gerealiseerd door subregionale samenwerking,
het lukt niet om energieprojecten met een LEI te realiseren, kan een
gebiedsgerichte en grensoverschrijdende participatie en met
andere vorm van lokaal eigendom worden ingezet. De collectieve
minimaal 50% lokaal eigendom.
aanpak en de opbrengsten terug laten vloeien in het gebied staan hierbij centraal.
8
Regionale Energiestrategie Twente 1.0
9
3.3. Haalbaar, betaalbaar en schaalbaar
• optimale benutting van beschikbare (boven)lokale duurzame
Voor de uitbreiding van de netcapaciteit is het van belang
worden gerealiseerd. Volgens de provinciale omgevingsverordening
De partners van de RES Twente vinden het cruciaal dat de
warmtebronnen om de toekomstige elektriciteitsvraag te
om afstemming te hebben met de netbeheerders over de
is meervoudig ruimtegebruik een vereiste. Als gemeenten dit niet
energietransitie haalbaar, betaalbaar en schaalbaar is. Dat kan door
beperken.
zoekgebieden én de benodigde investeringen. Als er meer
hebben vastgelegd in lokaal beleid, zal dit toch aan de orde zijn,
duidelijkheid is over de zoekgebieden, kunnen de kosten
omdat dit een provinciaal sturend uitgangspunt is.
energiebesparing, bewustwording over de wisselwerking tussen elektriciteit en warmte, een efficiënt energiesysteem, uitbreiding
Uitbreiding netcapaciteit
voor investering in kaart worden gebracht, maar ook welke
van netcapaciteit en meer bewustwording over investering en
Uit de impactanalyse voor netcapaciteit (januari 2021) blijkt
investeringen het meeste opleveren op korte en lange termijn en
Gemeenten kunnen bij de uitwerking van het aspect ruimtelijke
maatschappelijke kosten.
dat het energienet op veel plekken moet worden uitgebreid.
het verschuiven van opweklocaties, zodat bespaard kan worden
kwaliteit in hun plannen bovendien gebruik maken van:
De ambities lijken na de benodigde investeringen haalbaar te
op de benodigde investeringskosten. Daarbij wordt gekeken naar
Energiebesparing en bewustwording verduurzaming
• het adviesrapport ’Energie-opwekking in de landschappen
zijn. Een aantal investeringen is reeds gestart of opgenomen in
prioriteitstelling van uitbreiding netcapaciteit in tijd en omvang.
van Overijssel’ van HNS Landschapsarchitecten (d.d.
De energietransitie bestaat niet alleen uit grootschalige initiatieven.
de huidige investeringsplannen van de netbeheerders. Overige
Op weg naar RES Twente 2.0 kunnen de partners van de RES
10/04/2019);
Iedereen kan bijdragen. Energie die we niet gebruiken, hoeven
investeringen die nodig zijn om het RES bod te faciliteren moeten in
Twente bestuurlijke keuzes maken en komen tot de gewenste
• de ‘Wegwijzer energie in het Overijsselse landschap’ van
we ook niet op te wekken. Vanuit deze gedachte hebben veel
de komende jaren worden toegevoegd aan investeringsplannen.
prioriteitstelling. De netbeheerders kunnen op basis van de RES
Landschap Overijssel, Staatsbosbeheer, het Overijssels
Twente investeringsplannen realiseren voor uitbreiding van
Particulier Grondbezit (OPG) en Natuur en Milieu Overijssel
hoogspanning- en middenspanning stations.
(NMO).
volksvertegenwoordigers gevraagd of vanuit de RES Twente meer nadruk kan worden gelegd op energiebesparing en verduurzaming
Op dit moment is er in een groot deel van Twente sprake van
door inwoners zelf.
netschaarste als het gaat om de transportmogelijkheden van
Wisselwerking elektriciteit en warmte
elektriciteit. Dat betekent in de praktijk dat de opgewekte
Bewustwording investering en maatschappelijke kosten
stroom nu nog niet altijd teruggeleverd kan worden aan het net.
De RES Twente heeft samen met Universiteit Twente een
Om gebouwen in Twente in 2030 aardgasvrij te kunnen
De komende jaren moeten de netbeheerders slim investeren
app ontwikkeld om bestuurders, volksvertegenwoordigers,
verwarmen, is het van belang om alle duurzame beschikbare
om maatschappelijke kosten in de toekomst betaalbaar te
belanghebbenden en andere geïnteresseerden meer inzicht t
warmtebronnen en beschikbare infrastructuur optimaal te
houden. Naast de bovengenoemde kernpunten onder efficiënt
e geven in de kosten voor de duurzame opwek van elektriciteit.
benutten. Hierdoor is de impact op het totale energiesysteem
energiesysteem, geldt onder meer:
De app RES Twente draagt bij aan het creëren van bewustwording
het kleinst en kunnen maatschappelijke middelen zo efficiënt
• Bij het vinden van de juiste zoeklocaties: houd rekening met de
en effectief mogelijk worden ingezet. Als voor de warmtevraag
capaciteit en de geplande uitbreidingen van hoogspanning en
elektriciteit wordt ingezet, dan moet nóg meer elektriciteit
middenspanningstations.
duurzaam worden opgewekt.
• Zorg voor een flexibel energiesysteem om pieken van
over de maatschappelijke kosten en de benodigde investeringen.
“Met koppelkansen en een integrale aanpak ontstaan nieuwe win-win situaties.”
Lees meer in bijlage 5 over Systeemefficiëntie.
energielevering op te vangen. Houd hierbij rekening met
3.4. Regionale uitgangspunten voor ruimtelijke kwaliteit
Win-win situaties door integrale aanpak
Lokale keuzes voor warmteoplossingen hebben effect op het
toekomstige mogelijkheden van de bestaande gasinfrastructuur
Aangezien energieprojecten effect hebben op de omgeving en
De natuur- en landschapsorganisaties hebben aangegeven dat
elektriciteitsnet. In een vroeg stadium moet op wijkniveau
en gasvormige energiedragers.
meestal gemeentegrensoverschrijdend zijn, kiest de RES Twente
zij het landschap leidend willen laten zijn voor energieprojecten
duidelijk zijn wat het alternatief wordt voor aardgas, welke
regionaal voor een aantal uitgangspunten voor ruimtelijke kwaliteit,
en dat zij op regionaal niveau kaders willen voor de ruimtelijke
warmte-infrastructuur nodig is en waar elektriciteitsnetten
doorlooptijden dan de ontwikkeling van duurzame opwek. Het is
die in lokaal beleid worden vertaald. De regionale ruimtelijke
kwaliteit. Binnen de RES Twente moet echter rekening worden
moeten worden verzwaard.
belangrijk om in gezamenlijkheid af te stemmen waar het beste
uitgangspunten die in elk geval worden aangehouden bij de
gehouden met meerdere belangen en behoeften. Via de
gestart kan worden met de uitbreidingen.
uitwerking van de plannen voor zonne- en windenergie ten behoeve
subregionale gebiedsgerichte samenwerking betrekt de RES
van de ruimtelijke kwaliteit van onze leefomgeving zijn:
Twente een vertegenwoordiging van de LEI, verschillende regionale
Lees meer in bijlage 4 over Energiebesparing en de wisselwerking elektriciteit en warmte.
Efficiënt energiesysteem Het is van belang dat de keuzes van de RES Twente bijdragen
• Uitbreiding van de energieinfrastructuur kent langere
• Breng aanvragen van marktpartijen in lijn met de plannen voor duurzame energieproductie van RES Twente. Maak duidelijk
• Gebruikswaarde: meervoudig ruimtegebruik door de energie-
welke uitbreidingen wanneer nodig zijn en welke plannen beter
opgave te koppelen aan andere relevante maatschappelijke
grensoverschrijdend aan de slag te gaan met visualisaties, wordt
inpasbaar zijn.
opgaven zoals klimaatadaptatie, natuur, landbouw, en/of
vanuit verschillende perspectieven duidelijk wat de energieprojecten
projecten, zoals infrastructuur;
betekenen voor de omgeving en hoe ze zich tot elkaar verhouden.
• Het is in de meeste gevallen verstandig om de ruimte direct
aan een efficiënt energiesysteem. Dit betekent onder andere dat
aangrenzend aan stations vrij te houden voor netuitbreidingen.
vraag en aanbod van energie zoveel mogelijk op elkaar moeten
Bij uitbreidingen van stations is deze ruimte mogelijkerwijs
creëren van een nieuwe landschappelijke structuur, we gaan
geborgd in de gemeentelijke en provinciale omgevingsvisie,
zijn afgestemd. De RES Twente streeft naar efficiënte oplossingen
nodig, om bijvoorbeeld extra kabeltracés te kunnen realiseren.
verrommeling tegen en hanteren regionale ruimtelijke kaders
waar de RES Twente als bouwsteen aan bijdraagt.
met een zo hoog mogelijk rendement, tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten.
• Neem uitbreiding en aanleg van energieinfrastructuur, ten behoeve van de energietransitie, mee in omgevingsvisies en plannen van gemeenten.
Onomkeerbare keuzes en effecten worden voorkomen door: • een evenwichtige energiemix van wind- en zonne-energie; • clustering en bundeling van zon- en windinstallaties voor opwekken elektriciteit; • vraag en aanbod dicht bij elkaar (kostenbesparing op transport van energie); • benutting van bestaande aansluit- en transportcapaciteit;
10
• Belevingswaarde: aansluiting bij gebiedskenmerken of het
belanghebbenden en de Twentse samenleving. Door samen
voor een samenhangend beleefbaar landschap; • Toekomstwaarde: omkeerbaarheid, toekomstvastheid en blijvende kwaliteitsverbetering.
• Zet in op lokale netwerken en smartgrids om vraag en aanbod bij elkaar te brengen om het elektriciteitsnet te ontlasten.
Een gezamenlijk regionaal kader voor ruimtelijke kwaliteit wordt
Verder stimuleert de RES Twente dat de opbrengsten van energieprojecten worden ingezet voor landschapsbeheer en -versterking. De RES Twente houdt rekening met de (on)
De provincie Overijssel heeft voor de inpassing van zonnevelden
mogelijkheden van het landschap en legt verbinding met andere
in het landschap een handreiking zonnevelden van de provincie
verduurzamingsopgaven en opgaven die invloed hebben op de
dat woningen verwarmd worden met elektriciteit waardoor het
Overijssel (d.d. 21/04/20) opgesteld. Deze handreiking is gebaseerd
ruimtelijke kwaliteit (integrale aanpak). Met koppelkansen en een
elektriciteitsnet extra verzwaard moet worden.
op de regels voor ruimtelijke ontwikkeling in de provinciale
integrale aanpak ontstaan nieuwe win-win situaties.
• Benut beschikbare warmtebronnen maximaal, om te voorkomen
omgevingsverordening. Naar aanleiding van een motie van Provinciale Staten, zal er ook een handreiking voor windbeleid
Lees meer in bijlage 6 over Ruimtelijke kwaliteit.
Regionale Energiestrategie Twente 1.0
11
In totaal is aan de regio’s in Nederland gevraagd om 35 TWh duurzaam op te wekken met wind en zonne-energie op land in 2030. Daarnaast wordt via andere initiatieven gewerkt aan zon op daken van woningen (7 TWh) en wind op zee (49 TWh). Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft berekend dat de optelsom van de concept RES-sen leidt tot een duurzame opwek van elektriciteit in 2030 met een bandbreedte van 31,2 tot 45,7 TWh. Of het doel van 35 TWh wordt gehaald, is nog geen gegeven gezien diverse onzekerheden.
“
“RES Twente houdt vast aan de inzet om 1,5 TWh duurzaam op te wekken in 2030.”
Zon grootschalig op daken (12 TWh) Zon grondgebonden (5 TWh)
Wind op land (18 TWh)
Zon op daken woningen (7 TWh) 135 Twh
4
4. DUURZAME OPWEK ELEKTRICITEIT
Wind op zee (49 TWh)
Om minimaal 1,5 TWh te kunnen realiseren, is overprogrammering van plannen nodig, zodat we rekening houden met mogelijke uitval van projecten in de planning. Ervaring leert dat circa 30% van geplande projecten komen te vervallen. Daarnaast is het zo dat de verwachting is dat de Europese klimaatdoelen worden aangescherpt. De kans bestaat dat het verminderen van de CO2-uitstoot wordt verhoogd van 49% naar 55%.
Rest/fossiel (46 TWh)
4.2. Verschuiving verhouding mix wind/zon Vanuit systeemefficiëntie is het wenselijk om de verhouding tussen wind- en zonne-energie om te buigen naar 60/40, omdat:
Indicatie landelijke verdeling bronnen voor duurzame opwek (bron: Nationaal Klimaatakkoord, d.d. 28/06/19)
4.1. 1,5 TWh is de ondergrens De RES Twente verwacht dat het haalbaar is om 1,5 TWh duurzaam
• de energie-infrastructuur efficiënter wordt benut en minder investering nodig is; • minder subsidie nodig is voor het dekken van de onrendabele top (de kostprijs van windenergie is lager, dan die van zonne-energie);
op te wekken in 2030. Dat is meer dan het gemiddelde per regio
• dit bijdraagt aan de stabiliteit van ons energiesysteem;
als wordt uitgegaan van de 35 TWh die landelijk is afgesproken.
• het opwekken van windenergie beter gecombineerd kan
Vanwege het landelijke karakter heeft Twente relatief veel ruimte
worden met agrarisch grondgebruik.
in vergelijking met de meer stedelijke regio’s. Daarom houdt RES Twente vast aan de gezamenlijke inzet om minimaal 1,5 TWh
De kosten voor opwek via meer zonne-energie dan windenergie zijn
duurzaam op te wekken in 2030.
aanzienlijk hoger. De gemeenten die geen windenergie gebruiken, zorgen ook voor een hogere energierekening in gemeenten waar juist
“
“Samen zetten we de schouders eronder om het tekort te dichten met een optimalisatieslag door subregionale afstemming en door technologische ontwikkelingen.”
Het huidige bod is de duurzame opwek elektriciteit
wel aandacht is voor een goede mix van wind- en zonne-energie. In
als volgt verdeeld:
de subregionale aanpak moet de optimalisatieslag plaatsvinden en
• 382 ha zon op dak (> 15 KWp)
streeft de RES Twente op regionaal niveau naar een verschuiving in de
• 688 ha zonnevelden
verhouding van de mix voor wind/zon richting 60/40%.
• 39 windturbines De mix kan na oplevering van de RES Twente 1.0 nog schuiven.
4.3. Zoekgebieden Gemeenten zijn aan de slag met de vormgeving van het lokale beleid en hebben zoekgebieden voor grootschalige opwek
Het aantal GWh dat daadwerkelijk wordt opgeleverd via duurzame
bekend gemaakt, uitsluitingsgebieden aangewezen of faciliteren
opwek elektriciteit, is van meer factoren afhankelijk en daarom niet
energieprojecten vanuit de samenleving. Gemeenten volgen hun
nader gespecificeerd. Wel is duidelijk dat we met het huidige bod
eigen werkwijze en tempo.
onze ambities volgens de huidige berekeningen nog niet halen. Samen zetten we de schouders eronder om het tekort te dichten.
De zoekgebieden worden subregionaal afgestemd met de partners,
De RES Twente verwacht dat een optimalisatieslag door
regionale belanghebbenden en de inwoners uit deze subregio.
subregionale afstemming mogelijk is en dat het rendement
Deze afstemming is van belang voor de ruimtelijke kwaliteit en
toeneemt door technologische ontwikkelingen. Het zal niet
systeemefficiëntie. Hierdoor kan nog een verschuiving plaatsvinden.
eenvoudig zijn, maar door gezamenlijk aan de slag te gaan met
De werkkaart met zoekgebieden is openbaar en wordt de komende
oplossingsrichtingen ontstaan nieuwe inzichten en kansen. Een
periode aangevuld en aangepast waar nodig. Deze kaart maakt geen
flexibele daadkrachtige open houding van de RES partners zorgt
deel uit van de RES Twente 1.0.
voor de benodigde wendbaarheid.
12
Regionale Energiestrategie Twente 1.0
13
4.4. Aandachtspunten vanuit de omgeving
Voor de investering in duurzame opwek geldt dat aandacht wordt
Uit de reacties van (een vertegenwoordiging van) inwoners,
gevraagd voor het hergebruik van materiaal en de kosten om
regionale belanghebbenden en volksvertegenwoordigers blijkt dat
windturbines en zonnevelden na 25 – 30 jaar weer te verwijderen.
er het meeste draagvlak is voor zon op dak. Dit wordt in het huidige bod maximaal benut. Momenteel kunnen niet alle aanvragen voor
4.5. Voorkeursvolgorde
teruglevering worden gerealiseerd vanwege beperkte netcapaciteit
Op weg naar RES Twente 2.0 vindt subregionale afstemming plaats
of omdat zon op dak verzekeringstechnisch niet mogelijk is. Vanuit
over de zoekgebieden en de mix van wind- en zonne-energie.
de omgeving heerst mede daardoor het gevoel dat de kansen voor
We gaan uit van deze voorkeursvolgorde, maar projecten kunnen
zon op dak nog onvoldoende worden benut.
uiteraard parallel aan elkaar worden gerealiseerd (het is dus geen tijdsvolgorde):
Na zon op dak wordt voorkeur gegeven aan projecten langs
1) Zon op dak zoveel mogelijk benutten;
infrastructuur (snelwegen, provinciale wegen, Twentekanaal en
2) C lustergebieden met windturbines en zonnepanelen in
bedrijventerreinen). Dat kunnen zonnevelden of windturbines zijn.
veldopstelling in combinatie met andere maatschappelijke opgaven;
Hoewel de inzet van windturbines goed gecombineerd kan worden met bijvoorbeeld de landbouwfunctie, stuit de inzet van windturbines ook op weerstand. Zeker nabij woonwijken, daar waar het landschap hoog gewaardeerd wordt en nabij natuurgebieden met veel bijzondere vogels en insecten. Dat heeft te maken
3) M onofunctioneel wind op land in combinatie met andere maatschappelijke opgaven (meer stabiliteit en rendement dan zon op land); 4) M onofunctioneel zon op land en op water in combinatie met andere maatschappelijke opgaven.
met de landschappelijke inpassing en zorgen om de mogelijke gezondheidseffecten van windturbines. Kleinere windturbines
De RES Twente houdt rekening met de volksgezondheid,
worden veelvuldig genoemd als alternatief, maar tegenargumenten
landschappelijke waarden, natuurgebieden en de leefomgeving
zijn ook gehoord aangezien er daar meer van nodig zijn voor
van dieren (vogels en insecten). Voor het opwekken van elektriciteit
dezelfde opwek en de kosten hoger zijn. De RES Twente wil bij
nabij bedrijventerreinen, langs Rijkswegen en langs (water)
windprojecten rekening houden met de bebouwde kom en veilige
wegen is draagvlak. Vanuit een pilot met het Ministerie van EZK
afstanden tot woningen, zodat de gezondheidseffecten minimaal
en Rijkswaterstaat worden de mogelijkheden verkend om langs
zijn. Hierbij zijn de landelijke normen het uitgangspunt, maar lokaal
de Rijkswegen een energielandschap te ontwikkelen en percelen
kunnen andere keuzes worden gemaakt. Het Rijksinstituut voor
die direct grenzen aan de A35, A1 (tot Frans op de Bult) of de
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) monitort gezondheidsklachten
N35 daarvoor te benutten. De Natura 2000-gebieden en andere
van belangrijke geluids- en trillingsbronnen. Bovendien voert het
waardevolle (cultuurhistorische) gronden zijn opgenomen op de
RIVM een vragenlijstonderzoek uit naar de manier waarop mensen
werkkaart. Sommige gemeenten hebben het Natuur Netwerk
risico’s waarnemen van hun leefomgeving, hun leefstijl en van
Nederland (NNN) en andere bijzondere landschapstypen als
infectieziekten. Op dit moment onderzoekt het RIVM in opdracht
uitsluitingsgebied aangewezen of opgenomen in het toetsingskader.
van het Rijk de gezondheidseffecten van windturbines. Op weg
Dit is lokaal maatwerk.
5
“
naar RES Twente 2.0 wordt hier expliciet aandacht aan besteed. Er wordt dus rekening gehouden met natuur en landschap en voorkeur voor zoekgebieden nabij infrastructuur. Maar
“RES Twente verkent de mogelijkheden om (boven)lokale warmtebronnen in Twente optimaal te benutten als onderdeel van een Regionale Structuur Warmte.”
ruimte is schaars en de grond is heel hard nodig voor diverse opgaven. Daarom is het van belang om integraal en gemeentegrensoverschrijdend met elkaar in gesprek te gaan,
“Zon op dak willen we zoveel mogelijk benutten.”
koppelingen te maken met andere maatschappelijke opgaven en samen de meest geschikte locaties te bepalen. Een gebiedsgerichte aanpak en participatie met de omgeving is dan ook cruciaal. Daarbij worden ook de mogelijkheden verkend voor een bijdrage aan herstel en behoud van het landschap en nieuwe verdienmodellen.
Grootschalige zonnevelden stuiten op weerstand als dit ten
Via de subregionale samenwerking brengt de RES Twente de (on)
koste gaat van landbouwgronden en gronden met een hoge
mogelijkheden in kaart. Een regionale MER-procedure zorgt dat alle
landschappelijke waarde. Bovendien levert zonne-energie een
locaties grondig worden afgewogen en de effecten op ruimtelijke
instabiele energievoorziening en minder rendement dan bij
kwaliteit in kaart worden gebracht.
windenergie, terwijl de kosten voor de aanleg van het net in verhouding hoger zijn.
Lees meer in bijlage 7 over Duurzame opwek elektriciteit. "In de stedelijke gebieden van Twente is veel industriële (rest)warmte beschikbaar. Om al deze warmte optimaal te kunnen benutten is een (regionale) warmte-infrastructuur nodig."
14
Regionale Energiestrategie Twente 1.0
15
5. TWENTE ALS WARMTEREGIO De RES Twente werkt aan een Regionale Structuur Warmte die inzicht geeft in de warmtevraag en het warmteaanbod en de (boven)lokale warmte-infrastructuur die nodig is om de beschikbare warmtebronnen te benutten. De partners van de RES Twente willen steeds meer wijken duurzaam verwarmen, zonder gebruik van fossiele brandstoffen. Belangrijkste uitgangspunt hierbij is dat het haalbaar en betaalbaar is.
woningen waar isoleren moeilijk is en warmtenetten geen oplossing
Geothermie
zijn. Hiervoor is het noodzakelijk om de biogas/groengasproductie
Geothermie is een relatief nieuwe techniek waarin nog volop
te verhogen met zowel kleinschalige mestvergisters, als
innovatie plaatsvindt. Als gevolg van ontwikkelingen in de techniek,
grootschalige bio-vergisters.
ervaring in de uitvoering en kennis over de Twentse ondergrond kan geothermie in de toekomst wel kansrijk worden.
In Twente wordt vooral ingezet op mono-mestvergisting door
Waterstof
toegevoegd. Hierdoor is de kans zeer nihil dat vervuilende
Waterstof is een energiedrager (en dus geen energiebron) die
Voor de warmteopgave worden de mogelijkheden verkend om
bijproducten worden toegevoegd. Verder werkt de bio-energiesector
ingezet kan worden voor de industrie, mobiliteit en als alternatief
een Regionaal Warmtenet Twente te realiseren door bestaande
in Twente met een gedragscode waarbij alleen biomassa wordt
voor aardgas in het bestaande gasnet kan worden ingevoed en
warmtenetten te verbinden en uit te breiden met nieuwe
ingezet dat van duurzame oorsprong is en waarvan de bron te
met beperkte aanpassingen benut kan worden voor de bestaande
warmtenetten voor het stedelijk gebied. Daarnaast wordt de
traceren is.
apparatuur. Het opwekken en de transport van waterstof is nu nog
potentie van biogas/groengas onderzocht voor het verwarmen van woningen en bedrijven in plattelandsgemeenten, het buitengebied
Duurzame energie Twence
en andere gebouwen die niet op een andere betaalbare wijze
De gemeenten Borne, Dinkelland, Enschede, Haaksbergen,
verwarmd kunnen worden.
Hellendoorn, Hengelo, Hof van Twente, Losser, Tubbergen en
Huidige warmtenetten Toekomstbestendigheid regionaal warmtenet Bruikbaar Nieuw Industrie RWZI Huidige warmtenetten Toekomstbestendigheid regionaal warmtenet Bruikbaar Nieuw
vergisting van mest, zonder dat hier co-producten aan worden
inefficiënt en daarom is voor het gebruik van groene waterstof op grote schaal zeer veel duurzame elektriciteit nodig. Waterstof wordt naar verwachting in de periode na 2030 kansrijk.
Wierden kunnen in 2021 duurzame opgewekte energie afnemen
Aquathermie
van Twence voor de bedrijfsvoering van de gemeente zelf. Daarbij
In sommige steden en dorpskernen ontbreken substantiële
is afgesproken dat Twence de helft van het aardgasverbruik in de
industriële restwarmtebronnen, terwijl er bronnen van
toekomst duurzaam op gaat wekken via groengas. Met het sluiten
oppervlaktewater, zandwinplassen en RWZI’s aanwezig zijn. In deze
van dit contract willen ze de productie van opgewekte duurzame
gevallen kan aquathermie een duurzame oplossing bieden in de
energie in de Twentse regio aanjagen.
warmtevraag. Water is een betrouwbare en stabiele bron, die in de
Samenwerking biogas/groengas
meeste gevallen voor lange periode beschikbaar is. Aquathermie kan worden ingezet als duurzame bron voor warmtevoorziening
5.1. Optimaal benutten en efficiënte Industrie verdeling RWZI warmtebronnen
laag- en midden-temperatuur restwarmtebronnen die de stedelijke
Om het potentieel voor biogas/groengas te benutten, werken zeven
en koeling waar het regionale warmtenet geen kansen biedt. De
warmtenetten kunnen voeden. Om al deze warmte optimaal te
gemeenten samen met het Bio-Energiecluster Oost Nederland
bron kan middels een lokaal warmtenet of rechtstreeks in projecten
Gemeenten nemen in de Transitievisie Warmte op welke wijken voor
kunnen benutten is (regionale) warmte-infrastructuur nodig. In de
(BEON), Twence en Cogas. Hiervoor wordt op weg naar de RES
worden toegepast ten behoeve van bestaande bouw, nieuwbouw,
2030 aardgasvrij of ‘aardgasvrij-ready’ worden, welke duurzame
toekomst kunnen de regionale warmtebronnen mogelijk worden
Twente 2.0 een coalitie opgericht. Bovendien zijn in de regio
woningen, kantoren, scholen en ziekenhuizen.
warmtebronnen worden ingezet en welke warmte-infrastructuur
aangevuld met warmte van geothermie en waterstof.
diverse samenwerkingsverbanden aan de slag met gebalanceerde
hiervoor wordt gebruikt. Om gebouwen aardgasvrij én betaalbaar
oplossingen voor duurzame opwek van energie en stikstofreducties
te kunnen verwarmen, is afstemming nodig over de inzet van
Een coalitie van de gemeenten Almelo, Borne, Enschede, Hengelo,
vanuit de kringlooplandbouw. Samen met netbeheerders, LEI en
(boven)lokale warmtebronnen op basis van de warmtevraag en
Oldenzaal en mogelijk ook Haaksbergen verkent onder begeleiding
andere belanghebbenden worden kansen verkend en vergoot
de warmte-infrastructuur die daarvoor nodig is. In de opgave
van de provincie onder welke voorwaarden de ontwikkeling van
middels de verbinding met de kringlooplandbouw.
van het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving, is het
een regionaal warmtenet wenselijk en mogelijk is. Een consortium
van belang om de potentiële beschikbare bronnen en technieken
van drie regionale marktpartijen (Twence, Cogas en Ennatuurlijk)
5.4. Toekomstige warmtebronnen
en het energiesysteem als geheel op elkaar af te stemmen. De
onderzoekt de technische en economische haalbaarheid van een
In de toekomst kunnen de regionale warmtebronnen mogelijk
wisselwerking tussen de Transitievisie Warmte die lokaal wordt
regionaal stedelijk warmtenet.
worden aangevuld met warmte van geothermie, waterstof,
vastgesteld en de Regionale Structuur Warmte is hierbij cruciaal en helpt de gemeenten om aan de warmteopgave te voldoen. De RES
5.3. Biogas/groengas
Twente 2.0 en de RES-sen die daarop volgen, geven een steeds
Duurzaam gas, gecombineerd met de al aanwezige
completer beeld.
gasinfrastructuur, biedt kansen voor verwarming van woningen en
5.2. Regionaal Warmtenet Twente
aquathermie en biomassa.
bedrijven in plattelandsgemeenten, het buitengebied en andere gebouwen die niet op een andere betaalbare wijze verwarmd
Voor het stedelijk gebied wordt een Regionaal Warmtenet Twente
kunnen worden, zoals de ‘oudere’ woningen (bouwjaar van
gerealiseerd door bestaande warmtenetten te verbinden en
voor 1992). Momenteel wordt nog geen 5% van de mest ingezet
de mogelijkheden voor uitbreiding met nieuwe warmtenetten
voor biovergisting, waardoor er in potentie nog veel voor de
te onderzoeken. In de stedelijke gebieden van Twente is veel
warmtetransitie te winnen valt. Met de juiste randvoorwaarden
industriële (rest)warmte beschikbaar. Met de restwarmte van
kan de potentie voor het opwekken van biogas/groengas worden
Twence en de restwarmte van andere bedrijven in het stedelijk
vergroot en organisatorisch en economisch haalbaar gemaakt. Wel
gebied van Twente kunnen meer dan 100.000 woningequivalenten
is het van belang om duurzame gassen voor de warmtetransitie
in Twente worden verwarmd. Daarnaast zijn er andere voornamelijk
alleen toe te passen waar alternatieven niet haalbaar zijn, zoals
16
Lees meer in bijlage 8 over Gebouwde omgeving (warmte).
“Partners van RES Twente willen wijken verwarmen, zonder gebruik van fossiele brandstoffen. Belangrijkste uitgangspunt is dat het haalbaar en betaalbaar is.” Regionale Energiestrategie Twente 1.0
17
6
6. TWENTSE ENERGIE AGENDA: DE VOORUITBLIK De (technologische) ontwikkelingen op het gebied van het produceren en opslaan van duurzame techniek gaan razendsnel. Als in de periode van nu tot 2030 nieuwe technieken toepasbaar zijn, dan is het mogelijk om dit in te wisselen als bron voor de opwek van elektriciteit of als warmtebron. Bovendien willen we ook klaar zijn om onze ambities in uitvoering te brengen en daarvoor is onder meer kennis, capaciteit en mankracht nodig. In de Twentse Energie Agenda besteden we aandacht aan de ontwikkelingen die nu in gang zijn of worden gezet, maar een langere doorlooptijd hebben. De RES Twente gaat aan de slag met een programmeertafel en een onderzoekstafel. Beide vormen in de volgende fase richting RES 2.0 een dynamische netwerkorganisatie met (lokale) partners en belanghebbenden met wie we de samenwerking de komende jaren willen versterken. Daarmee verschuift de focus van beleid naar uitvoering. De werkgroepen en een verdere uitwerking volgen in de Startnotitie RES Twente 2.0.
6.1. Programmeertafel RES Twente
Uitbreiding netcapaciteit
De RES Twente geeft de koppelkansen een plek in de
In het verlengde van de optimalisatieslag en concretisering van
programmeertafel. De subregionale afstemming wordt op weg
de zoekgebieden, wordt gewerkt aan investeringsplannen om het
naar RES Twente 2.0 voortgezet en het netwerk wordt uitgebreid
net uit te breiden. De netbeheerders gebruiken de RES hierbij als
met vertegenwoordigers van de LEI-organisaties, regionale
bouwsteen. Afstemming met de gemeenten, maar ook andere
belanghebbenden en de Twentse samenleving. Bovendien
partners van de RES, kennisinstellingen en een vertegenwoordiging
kunnen de partners elkaar versterken om samen tot slimmere
van de LEI is zeer wenselijk voor een bredere afweging. Zie verder
oplossingen te komen, combinaties te maken en verbindingen te
hoofdstuk 3 en 4.
leggen met andere maatschappelijke opgaven. Zo ontstaan mooie
“
win-win-situaties en nieuwe oplossingen voor de ruimtelijke,
Zon op dak zoveel mogelijk benutten
duurzame, sociale en economische vraagstukken van vandaag
De RES Twente wil zon op dak zoveel mogelijk benutten.
en morgen. Denk hierbij aan kansen en mogelijke risico’s
Hierbij is extra aandacht voor de kansen en randvoorwaarden
voor natuurontwikkeling, biodiversiteit, duurzame landbouw,
voor grootschalig zon op dak op maatschappelijk vastgoed,
klimaatadaptatie, bossenstrategie, herstel en versterken landschap,
sportaccommodaties, bedrijventerreinen, parkeerterreinen en
circulaire economie, volksgezondheid, mobiliteit, arbeidsmarkt,
agrarische bebouwing. Om zon op dak nog beter te kunnen benutten
onderwijs, etc. Daarnaast zijn de verwachtingen hoog als het gaat
én te zorgen dat het betaalbaar is, moeten oplossingsrichtingen
“Als tussen nu en 2030 nieuwe technieken toepasbaar zijn, dan is inwisselen als bron voor opwek van elektriciteit of als warmtebron mogelijk.”
om de subregionale afstemming en er ontstaan nieuwe kansen en
worden gezocht voor uitbreiding van het net, bundeling van
verdienmodellen die kunnen zorgen voor een sociaaleconomische
projecten en teruglevering.
impuls en bij kunnen dragen aan andere maatschappelijke opgaven.
MER-procedure
Het creëren van koppelkansen is geen doel op zich. Een integrale
Twente start met een MER-proces om vroegtijdig de informatie in
en gebiedsgerichte aanpak staat centraal. Hierdoor ontstaan per
beeld te brengen over de gevolgen van de keuzes die in de RES
subregio nieuwe kansen en verdienmodellen. Hieronder zijn enkele
1.0 worden gemaakt. Het uiteindelijke milieueffectrapport (MER)
thema´s opgenomen, die nog worden aangevuld en uitgewerkt.
dient als input voor besluiten die in RES Twente 2.0 vastgelegd
Optimalisatieslag duurzame opwek elektriciteit
worden en voor de onderbouwing van ruimtelijke plannen en vergunningen. Ook kan het onderzoek uit de MER worden gebruikt
Om onze gezamenlijke ambitie van 1,5 TWh te kunnen realiseren,
als onderbouwing om besluiten te nemen in de RES Twente 2.0.
moeten plannen worden gerealiseerd voor meer wind- en zonne-
Het proces om tot een MER te komen, kan dus helpen om structuur
energie. Daarnaast wil de RES Twente de maatschappelijke
aan te brengen, te trechteren in zoekgebieden en alternatieven en
kosten verlagen door de verhouding van wind- en zonne-energie
daarnaast om invulling te geven aan transparantie en participatie.
te verschuiven richting 60/40%. Het gaat om het slim benutten van capaciteit, clusteren, bundelen van vraag en aanbod, etc. Op
Opwek elektriciteit en omgeving
ambtelijk en bestuurlijk niveau is gestart met afstemming op
Binnen dit thema wordt een verdiepingsslag gemaakt hoe en waar
(sub)regionaal niveau om een optimalisatieslag te bereiken. Deze
energieprojecten landschappelijk kunnen worden ingepast. Hierbij is
subregionale afstemming levert naar verwachting een nieuwe
haalbaar, betaalbaar en schaalbaar een belangrijke randvoorwaarde.
dynamiek op met mogelijk vernieuwde inzichten en kansen, inclusief
Diverse pilots passen onder dit thema. Denk hierbij aan een pilot
In Hengelo staat een waterzuivering die niet alleen afvalwater zuivert, maar bij dat proces ook nog energie weet te produceren. Niet alleen voor de
concentratiemogelijkheden. Zo kunnen ook koppelkansen beter in
voor middelgrote windturbines, of een pilot met een combinatie
waterzuivering zelf, maar ook voor 3.500 huishoudens. De Energiefabriek verwerkt nu het slib van 20 van de 23 rioolwaterzuiveringen uit Twente en het
kaart worden gebracht.
van wind en de bossenstrategie of andere combinaties waarbij
Vechtdal en maakt er gas en uiteindelijk elektriciteit van, maar is ook een potentiële warmtebron. Ook hoeft er veel minder slib, het restproduct van het zuiveringsproces, afgevoerd te worden. 18
Regionale Energiestrategie Twente 1.0
19
gewassen CO2 kan worden vastgehouden. Ook zijn er kansen in
6.2. Onderzoekstafel RES Twente
Ontwikkelingen schone elektriciteit
Verder werkt de RES Twente intensief samen met het provinciaal
combinatie met natuurontwikkeling, duurzaam beheer van landschap
In de afgelopen periode zijn veel vragen gesteld over de mogelijkhe-
Kernenergie en thorium zijn oplossingsrichtingen die zijn genoemd,
programma Nieuwe Energie Overijssel. Via gezamenlijke
en andere klimaatopgaven, zoals voorbereiding op effecten van
den van kernenergie, thorium, waterstof, geothermie en aquathermie.
maar hierover moet landelijke besluitvorming plaatsvinden en
energiewerkplaatsen wordt het netwerk sterker en wordt kennis en
klimaatverandering (extreem natte en droge perioden). In relatie met
De nieuwe (technologische) ontwikkelingen en innovaties bewaken
zijn ook fossiele grondstoffen nodig. Toch zijn er in deze regio
ervaring binnen en buiten de netwerkorganisatie gedeeld.
wonen wordt vooral gewerkt aan regionale uitgangspunten voor
we via de onderzoekstafel. Inwoners en ondernemers die zich in
enkele initiatieven die de mogelijkheden onderzoeken. Verder is
afstand naar de bebouwde kom en de inrichting van uitloopgebieden