101440 Hellendoorn businesscase en implementatie diftar 2023-12-08v1
Tekst van het document
Gemeente Hellendoorn Businesscase en implementatieplan Diftar
8 december 2023
BEZOEKADRES: Waarderweg 33 Kantoor b10, 2031 bn Haarlem POSTADRES: Postbus 2016, 2002 ca Haarlem
t 023 531 91 41, e info@iprnormag.nl, i www.iprnormag.nl
In opdracht van: Opsteller(s):
Projectnummer IPR Normag: Aantal pagina’s:
Gemeente Hellendoorn Drs. ing. P.M.J. de Bruin (Paul) R.A. Zuyderduyn (Ronald) A.W.R. Pluckel MSc. (Alexander) B. Stolwijk MSc (Brenda) 101440 52
Status Concept / onderhanden werkdocument Concept rapport
Datum 17 november 2023
Eindrapport Eindrapport
27 november 2023 8 december 2023
23 november 2023
Toegestuurd naar Dhr. V. Vloedgraven, gemeente Hellendoorn. Besproken met projectteam op 20 november 2023 Dhr. V. Vloedgraven, gemeente Hellendoorn. Besproken met het projectteam op 27 november 2023 Dhr. V. Vloedgraven, gemeente Hellendoorn. Dhr. V. Vloedgraven, gemeente Hellendoorn.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopiëren, 101440 Businesscase enenig implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 2/52 opnamen, of andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van IPR Normag.
Inhoudsopgave 1 Inleiding
4
2 Voorbereiding businesscase diftar
5
2.1 Beoordelingscriteria
5
2.2 Huidige situatie als start- en referentiepunt
6
2.3 Technische toelichting op de businesscase
7
3 Businesscase Diftar
9
3.1 Keuze voor diftar op basis van volume frequentie
9
3.2 Praktische consequenties
9
3.3 Praktische uitvoerbaarheid en voorwaarden
12
3.4 Te verwachten milieueffecten
14
3.5 Te verwachten kosteneffecten en investeringen
16
3.6 Serviceniveau richting inwoners
19
3.7 Samenvattend overzicht
19
4 Implementatieplan
21
4.1 Projectorganisatie
21
4.2 Projectbeheersing
24
4.3 Planning en tijdspad implementatie diftar
26
4.4 Uitwerking
27
Bijlagen
38
bijlage 1
Technische toelichting huidige situatie
39
bijlage 2
Resultaten
45
bijlage 3
Technische bijlage rekenmodel
48
bijlage 4
Projectkosten
51
bijlage 5
Implementatieplanning
52
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 3/52
1 INLEIDING Gemeenten hebben een wettelijke zorgplicht voor het inzamelen van huishoudelijk afval en zetten zich gezamenlijk in om de transitie naar een circulaire economie te stimuleren. Ook gemeente Hellendoorn staat voor de uitdaging om de prestaties op het gebied van huishoudelijk afvalbeheer en recycling van gescheiden ingezamelde grondstoffen te verbeteren. Meer afvalpreventie en betere scheiding en hergebruik van grondstoffen door grondstofketens circulair te maken. De gemeente Hellendoorn voert alle afvaltaken in eigen beheer uit, van het maken van beleid tot het uitvoeren van de inzameling. Tijdens de raadsvergadering van 20 december 2022 is het Grondstoffenbeleidsplan 20222025 vastgesteld. Tegelijkertijd is een principebesluit genomen over de invoering van diftar op basis van een volume-frequentie-systeem per 1 januari 2025. Finale besluitvorming over de implementatie dient nog zijn beslag te krijgen. Op basis van de uitkomsten van dit onderzoek kan de gemeente het definitieve besluit nemen met betrekking op de implementatie. Dit is een bestuurlijk richtinggevend besluit. Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de businesscase en de wijze waarop de scenario’s zijn berekend toegelicht. Daarnaast wordt duidelijk gemaakt op basis van welke criteria de scenario’s onderling beoordeeld zijn en wordt een technische uitleg gegeven over de modelmatige uitwerking van de businesscase.
Hoofdstuk 3 presenteert de businesscase. De businesscase geeft inzicht in de voor diftar benodigde investeringen, de (jaarlijkse) exploitatiekosten en de te verwachten milieueffecten van het toepassen van diftar in de gemeente Hellendoorn. Deze resultaten worden vergeleken met de huidige situatie zonder diftar. Tevens omvat de businesscase een prognose van de implementatie- c.q. projectkosten. Hoofdstuk 4 omvat het implementatieplan. Een uitgewerkt projectplan op de diverse functiegebieden die individueel en in samenhang met elkaar tot een succesvolle implementatie gaan komen. Functiegebieden zijn onder andere: uitvoering (inzameldienstverlening), financiën en administratie, communicatie, juridisch (afvalstoffenverordening), tariefbepaling en afvalstoffenheffing, handhaving, et cetera. Het implementatie- c.q. projectplan omvat een projectbudget en realistische (uitvoerbare) planning. Op basis van deze planning wordt ook getoetst en geadviseerde over de uitvoerbaarheid van een operationele start per 1 januari 2025.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 4/52
2 VOORBEREIDING BUSINESSCASE DIFTAR 2.1
Beoordelingscriteria Voor finale besluitvorming over het gaan toepassen en implementeren van diftar in de gemeente Hellendoorn wordt een businesscase opgesteld waarmee inzicht wordt geboden in de te verwachten effecten bij invoering van diftar op het gebied van milieu, kosten en investeringen en service. Daartoe zijn twee scenario’s uitgewerkt. 0. Continueren van het huidig beleid. Dit scenario wordt ook wel ‘nul-scenario’ genoemd en is de referentie voor de vergelijking met diftar. 1. Diftar. Toepassen van gedifferentieerde tarieven voor het aanbieden van restafval. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in een vast basistarief en een tarief per keer dat huishoudelijk restafval wordt aangeboden. Beide scenario’s worden beoordeeld op: • Milieu. De bijdrage aan de milieuprestatie van de gemeente Hellendoorn met betrekking tot ‘minder restafval, meer recyclebare grondstoffen’ als gevolg van de te verwachten (gedrags)effecten. Hiervoor maken wij gebruik van ervaringen (en prestaties) in met Hellendoorn vergelijkbare referentiegemeenten als ook onze expert opinie. Er wordt ook ingegaan op de zuiverheid en kwaliteit van ingezameld materiaal. Het te verwachten milieueffect zal niet (of niet volledig) in het eerste jaar van invoering geëffectueerd worden. Er moet rekening worden gehouden met een ingroeiperiode van 2 tot 4 jaar.
In de modelberekening projecteren wij de situatie na deze ingroeiperiode. • Kosten. Financieel-economische aspecten. Hierbij wordt (met het rekenmodel) inzicht gegeven in de te verwachten investeringen (die geactiveerd worden in de jaarexploitatie) en de kosten (en eventuele baten) voor logistieke diensten, be- en verwerking en overige kosten (communicatie, handhaving, et cetera). • Praktische uitvoerbaarheid en voorwaarden. Bij diftar betreft dit bijvoorbeeld het registratiesysteem. • Serviceniveau richting inwoners. Dit betreft een duiding van het serviceniveau zoals dit door de inwoners wordt ervaren per scenario. Daarbij moet er rekening mee worden gehouden dat het serviceniveau (de beschikbaarheid van inzamelvoorzieningen, of de frequentie waarmee afval- en grondstoffen aan huis worden opgehaald) ook een sturingsinstrument is. Bij diftar wordt het serviceniveau van restafval door middel van een prijsprikkel verlaagd zodat het minder makkelijk is om restafval aan te bieden. Daarentegen kan het makkelijker worden gemaakt om grondstoffen gescheiden aan te bieden (accomoderend beleid). De uitwerking van de scenario’s in dit onderzoek is op hoofdlijnen, op basis waarvan de gemeente (college/raad) een finaal besluit over de implementatie kan maken.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 5/52
2.2
Huidige situatie als start- en referentiepunt Gemeente Hellendoorn telt 14.922 woonhuisaansluitingen waarvoor de dienstverlening voor afvalinzameling is ingericht. Daarvan is merendeel laagbouw en circa 2.200 hoogbouwadressen. Op basis van de huidige (inzamel)voorzieningen, logistieke diensten, be- en verwerking van de ingezamelde stromen zijn de milieuprestatie en kosten van de huidige situatie modelmatig bepaald. In bijlage 1 vindt u diverse technische overzichten op basis waarvan het model van de huidige situatie is opgesteld. De huidige situatie ziet er als volgt uit:
Met de huidige situatie worden de volgende milieuresultaten gehaald (zie tabel). Gebaseerd op de cijfers van de eerste acht maanden van 2023 wordt er 122 kg fijn restafval per inwoner ingezameld. Daarvan is 29 kg restafval, 18 kg overige droge componenten, 11 kg luiers en incontinentie materiaal en 64 kg grondstoffen die apart kunnen worden ingezameld. Er zit vooral voor GFT in het restafval (33%) waarvoor nog maar bij de helft van de hoogbouw een aparte inzameling is. 76% van het restafval zijn recyclebare grondstoffen. Grondstoffen aanwezig in (fijn) restafval volgens sorteeranalyse Hellendoorn Gemiddelde Gemiddelde samenstelling samenstelling Hellendoorn 2022 Hellendoorn 2023 % gewicht kg / % gewicht kg / Versie 1.1 inwoner inwoner Groente, Fruit en Tuin-afval (GFT) 32% 40 33% 41 11
8%
9
Oud Papier en Karton (OPK)
4%
5
5%
6
VerpakkingsGlas
2%
3
2%
2
Textiel
5%
7
4%
5
Klein Chemisch Afval (KCA)
0%
0
0%
0
Luiers en incontinentie-materiaal
13%
16
9%
11
Overige droge componenten
12%
14
15%
18
Restafval
22%
28
24%
29
Totale hoeveelheid (fijn) huishoudelijk restafval 100%
124
100%
122
PMD OPK Glas Textiel KCA Luiers Overige grondstoffen Versie 1.1
Plastic-, Metaal en Drankenkarton (PMD) 9%
GFT
Fijnrest
Bron: sorteeranalyse Cijfers afvalbedrijf 2023
Het overzicht toont de uitkomsten van het eerste scenario: huidig beleid, zonder verdere maatregelen. De kosten voor het afvalbeheer (afgebakend tot de kosten die bij toepassing
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 6/52
van diftar gaan wijzigen) bedragen € 120,- per huishouden per jaar. De totale investering in inzamelmiddelen (nieuwwaarde van containers) bedraagt € 2.160.000,-. Scenario
Jaarkosten en investeringen
Milieu
Versie 2.1
0-situatie (zero-based)
Afvalscheiding (bron- en nagescheiden) (%)
74%
Restafval* (kg per inw.)
127 kg
Kostenafvalbeheer (€ per aansluiting)
€ 120
Kostenverschil met 0-situatie (€ per aansluiting)
€0
Totale investering - Addi tionel e i nves teri ng
€ 2.160k € 0k
In de referentiesituatie wordt uitgegaan van het actuele percentage afgekeurd PMD van 3%. Zonder verdere maatregelen en al het overige ceteris paribus wordt circa 127 kg restafval (fijn + grof) per inwoner per jaar ingezameld met een afvalscheidingspercentage van 74%. De genoemde totale investering betreft de nieuwwaarde van de (inzamel)containerconfiguratie. De daarmee gemoede rente- en afschrijvingslasten en de onderhoudskosten zijn verdisconteerd in de jaarexploitatie. Deze (jaar)kosten bedragen daarbij € 120,- per aansluiting. Wel moet rekening worden gehouden met een verhoging van deze kosten onder meer door de jaarlijks hoger wordende afvalstoffenbelasting (verbrandingsbelasting) en de aankomende CO2-heffing op het verbranden van restafval1.
2.3
Technische toelichting op de businesscase
2.3.1
Modelmatige uitwerking Voor de inrichting en vergelijking van de scenario’s is een rekenmodel opgesteld. De in dit model berekende kosten leiden tot een verschillenanalyse waarin alleen die onderdelen van de kostenstructuur worden meegenomen die in de genoemde scenario’s onderling van elkaar verschillen. In het rekenmodel worden de volgende kosten doorgerekend: • Uitvoeringskosten/ inzamelkosten. Dit zijn de directe logistieke kosten voor het inzamelen en transporteren van de afval- en grondstofstromen. Dit betreft de inzet van arbeid en kapitaalgoederen zoals inzamelvoertuigen en transportmiddelen. In de modelberekeningen wordt in alle scenario’s uitgegaan van vergelijkbare productiviteitsnormen. Tevens wordt uitgegaan van de benodigde inzamel- en ledigingsfrequenties van respectievelijk minicontainers en ondergrondse verzamelcontainers.
1 Met het fiscaal beleid van het Rijk wordt het verbranden van huishoudelijk afval met de Afvalstoffenbelasting
ontmoedigd. Voorts moet er rekening mee worden gehouden dat de CO 2-heffing voor afvalverbranding de prijsdruk op het verwerken van restafval hoog houdt en verder zal verhogen.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 7/52
• Inzamelmiddelen. Dit zijn de rentekosten, afschrijving en onderhoudskosten voor het in stand houden van de diverse containers. Elk scenario kent een containerconfiguratie die aansluit op de uitgangspunten van dat scenario. Voor vergelijkbare containertypen zijn in alle scenario’s dezelfde kapitaalslasten (rente, afschrijvingsduur, onderhoud) gehanteerd gebaseerd op de door IPR Normag genormeerde waardes. • Verwerkingskosten, vergoeding en kosten afkeur PMD. De verwerkingskosten zijn bepaald op basis van de hoeveelheden afval- en grondstoffen. In alle scenario’s zijn voor dezelfde restafval en grondstoffen gelijke be- en verwerkingstarieven gehanteerd. Verder worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: o
Het brongescheiden PMD van de gemeente Hellendoorn wordt via Nedvang gesorteerd en verwerkt. De (inzamel)vergoeding is in 2023 € 245,- per ton. Vanwege deelafkeur ontvangt Hellendoorn een vergoeding van € 130,- per ton. In de scenario’s wordt uitgegaan van dit tarief.
o
De verwerkingstarieven voor het huishoudelijk restafval zijn gebaseerd op tarieven van € 78,- voor fijn en € 95,- voor grof per ton, vermeerderd met de Afvalstoffenbelasting (verbrandingsbelasting) van € 36,20 per ton (verwacht tarief 2024) en transportkosten.2
o
Transportkosten voor (grof) huishoudelijk restafval, GFT, PMD, OPK en de stromen milieustraat bedragen tussen de € 1,22 en € 25,- per ton. Hierbij is ook rekening gehouden met de TER-vergoeding (Transport egalisatie regeling), de vereveningsregeling voor het transport van (grof) huishoudelijk restafval en GFT naar verwerker Twence.
• Overige en projectkosten. De overige kosten betreffen extra kosten ten opzichte van de huidige gemeentebegroting en de projectkosten voor de implementatie. De kosten zoals het beheer, exploitatiekosten en kapitaallasten van het afvalbrengpunt, mutatie voorzieningen, kwijtschelding zijn buiten het (reken)model gehouden. Deze kosten worden dus in de scenario’s gelijk verondersteld.
2 De Afvalstoffenbelasting is niet van toepassing op het grof huishoudelijk restafval (GHRA) in verband met de
afspraak tussen gemeente Hellendoorn en Twence waarbij Twence nog ca. 20% grondstoffen uit het GHRA haalt en de gemeente over de overgebleven te verbranden 80% GHRA geen afvalstoffenbelasting hoeft af te dragen aan Twence.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 8/52
3 BUSINESSCASE DIFTAR 3.1
Keuze voor diftar op basis van volume frequentie Diftar staat voor gedifferentieerde tarieven waarbij per huishouden de hoeveelheid aangeboden afval- en grondstoffen individueel (dus per huishouden) afgerekend wordt. Daarbij worden de principes ‘de vervuiler betaalt’ of ‘afvalscheiding loont’ gevolgd. Goed afvalscheidingsgedrag wordt beloond door middel van een prijsprikkel c.q. een lagere afvalstoffenheffing. Er zijn verschillende manieren om diftar uit te voeren, waarbij alle methoden terug te voeren zijn op de genoemde principes. In Nederland zijn de meest voorkomende vormen van diftar: • Diftar op basis van volume en frequentie. Het tarief dat een inwoner moet betalen is afhankelijk van het aantal ledigingen en het volume van de container van het aangeboden afval. • Diftar op basis van een ‘betaalde zak’ ook wel ‘dure zak’ genaamd. Inwoners mogen hun restafval alleen aanbieden in speciale afvalzakken die zij daarvoor moeten kopen. • Diftar op basis van gewicht (en frequentie). Het tarief dat een inwoner moet betalen is afhankelijk van het gewicht van het aangeboden restafval en (indien van toepassing) het aantal keer dat het aangeboden wordt. • Diftar op basis van volume. Inwoners kunnen kiezen tussen een kleine of grote minicontainer voor het huishoudelijk restafval dat aan huis wordt opgehaald.
Hoe kleiner het volume van de gekozen restafvalcontainers, des te lager het (vaste) tarief dat de gemeente daarvoor per jaar in rekening brengt. Het aantal gemeenten dat diftar toepast is in de afgelopen jaren toegenomen. In 2003 was dit nog 27% en in 2020 past 48% van de Nederlandse gemeenten één van de hiervoor genoemde vormen van diftar toe. De meeste gemeenten met diftar hanteren het systeem “volume-frequentie”. Ook de gemeente Hellendoorn wil diftar op basis van volume-frequentie toepassen. Het tarief dat een inwoner moet betalen is afhankelijk van het aantal ledigingen en het volume van de container van het aangeboden restafval. De vorm volume-frequentie is populair omdat het ook een efficiëntere inzameling bevordert en daarmee lagere inzamelkosten. Bij gebruik van minicontainers worden inwoners gestimuleerd om de restafvalbak alleen aan te bieden als de container goed gevuld is, waardoor er minder containers hoeven worden geleegd. Ook is het systeem volume-frequentie technisch robuust.
3.2
Praktische consequenties
3.2.1
Inzameling restafval Veel huishoudens (laagbouw) in Hellendoorn hebben beschikking over een ‘eigen’ minicontainer voor het huishoudelijk restafval. Omdat deze minicontainers al zijn voorzien van een chip, zijn deze geschikt voor diftar.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 9/52
Van huishoudens (hoogbouw) die gebruik maken van een gezamenlijke rolcontainer moet ook het afvalaanbiedgedrag geregistreerd worden. Deze bovengrondse containers moeten vervangen worden door ondergrondse containers op maximaal gewenst loopafstand van 75 meter en voorzien van registratiesysteem met toegangscontrole in de vorm van een toegangspasje per huishouden. Op deze wijze wordt per huishouden het aantal maal dat restafval wordt aangeboden geregistreerd. Momenteel beschikt de inzameldienst van Hellendoorn niet over een vrachtwagen met laadkraan dat ondergrondse containers kan ledigen. Dit kan door middel van investeren of inhuren. Voor het brengen van restafval op het afvalbrengpunt en het ophalen van grof restafval worden kosten gerekend. Er is een gesloten betaalsysteem voor restafval wat gratis ontwijkroutes moet voorkomen. 3.2.2
Inzameling grondstoffen Als inwoners een tarief moeten betalen voor het aanbieden van restafval, is het gewenst dat goede voorzieningen worden geboden voor het gescheiden aanbieden van grondstoffen. Er moet nagedacht worden over GFT bij de hoogbouw, het vaker ophalen van grondstoffen en de inzameling van luiers en incontinentiemateriaal. Op dit moment wordt GFT nog niet bij alle hoogbouw apart ingezameld. De helft van de hoogbouw heeft een inpandige rolcontainer (240 liter). Deze containers worden door bewoners klaargezet en geleegd in de laagbouw route. Hoogbouw moet de mogelijkheid hebben om GFT apart aan te bieden. PMD minicontainers worden 1 keer per 4 weken geleegd en OPK minicontainers 1 keer per 6 weken geleegd. De gemeente kan de inzamelfrequentie van het PMD en OPK in minicontainers verhogen. Zodoende krijgen inwoners meer (keuze)mogelijkheden voor het aanbieden van hun container. Verder kan de gemeente de inzameling van incontinentiemateriaal en luiers faciliteren. Momenteel is er nog geen aparte inzameling van luiers en incontinentiemateriaal en wordt het samen met het restafval verbrand. De gemiddelde hoeveelheid luiers per inwoner per jaar is 8,6 kg (landelijk 10 kg), maar in een gezin met kinderen in de luiers kan dit flink oplopen.
Op dit moment is de in Nederland beschikbare capaciteit voor recycling van luiers nog beperkt, maar zal naar verwachting in de periode 2024 – 2026 flink kunnen toenemen. De gemeente kan natuurlijk wel al starten met het gescheiden inzamelen van luiers zodat de genoemde gezinnen kunnen worden ontzien, maar zal deze dan tijdelijk nog als restafval laten verbranden. De gescheiden inzameling van luiers is in dit scenario gekwantificeerd.
3.2.3
Een gezamenlijke inspanning om diftar te bewerkstelligen De invoering van diftar vergt betrokkenheid en maatregelen door diverse onderdelen functies van de gemeentelijke organisatie. In het implementatieplan (hoofdstuk PM) wordt dit verder uitgewerkt. In het vervolg van deze paragraaf een nadere toelichting op de aandachtspunten, waarmee bij de uitwerking (en kwantificering) van de businesscase rekening mee is gehouden.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 10/52
Communicatie Er komen extra communicatietaken om inwoners voor te lichten, bewust te maken en te verleiden. Daarnaast moet er aandacht zijn voor ontwijkgedrag. Er kan een professioneel adviesbureau worden ingeschakeld voor herhaaldelijke communicatie voorafgaand aan de invoering in plaats van het intern te organiseren. Hiervoor is al een apart jaarlijks budget voor van € 60.000 (inmiddels € 74.000 in 2024). Het zal dus niet tot extra kosten leiden als het binnen dit budget valt.
Handhaving Er zal extra gehandhaafd moeten worden om te voorkomen dat er een toename ontstaat van het aantal bijplaatsingen. Hiervoor dient een adequaat handhavingsplan opgesteld te worden en extra toezicht op kwaliteit is van belang om vervuiling in de grondstofstromen te voorkomen. De gemeente heeft onvoldoende handhavende capaciteit bij subteam ‘Toezicht’. Als er wordt gekeken naar de werkzaamheden op het gebied van afval en gelet op ervaringen van andere gemeenten wordt verwacht dat Hellendoorn 0,5 fte nodig heeft voor o.a. voorlichting, controles huishoudelijk afval, meldingen over afval en toezicht openbare ruimte. Deze lasten (0,5 fte) voor handhaving kunnen worden opgevangen binnen de afvalstoffenheffing.
Heffen en innen Het diftar-systeem vraagt om extra capaciteit in administratieve functies, o.a. voor het opleggen van gedifferentieerde aanslagen. Momenteel wordt er aan het begin van elk belastingjaar één aanslag opgelegd voor dat gehele jaar. Indien wordt besloten om alle huishoudens twee aanslagen te sturen (een voorafgaand en een achternagaand), brengt dit extra kosten met zich mee. Er bestaan oplossingen voor dit probleem, zoals het vooraf in rekening brengen van het vastrecht en het variabele deel achteraf te heffen en innen, gecombineerd met het vastrecht van het nieuwe belastingjaar. Dit zou een manier zijn om de extra administratieve lasten te verlichten en de implementatie van het diftar-systeem haalbaarder te maken.
Reiniging, bijplaatsingen en zwerfafval Daarnaast heeft de gemeente nog geen nulmeting (bijplaatsingen) uitgevoerd. Hoewel Nederland Schoon de hoeveelheid zwerfafval in de gemeente monitort op basis van vaste meetpunten (25 stuks), zegt dit niets over het aantal bijplaatsingen bij containers. Voor de monitoring worden de kosten geschat op € 10.000. Hier kan ook de zwerfafvalvergoeding voor benut worden. Er wordt gedacht aan de volgende opzet van de zwerfafvalmonitoring:
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 11/52
Jaar
Monitoring
2023
Minimale zwerafvalmonitoring op de wijze zoals dat in voorgaande jaren gebeurde (1 meetronde, 50 meetlocaties, 4 CROW-beeldmeetlatten incl. stukstelling)
2024
Uitgebreidere zwerfafvalmonitoring bij wijze van voormeting voor de invoering van diftar. Denk hierbij aan 1 tot 3 meetronden, meer dan 50 meetlocaties, 4 CROW-beeldmeetlatten incl. stukstelling en 1 tot 3 extra op maat gemaakt ‘DIFTAR-beeldmeetlatten’.
2025
Uitgebreidere zwerfafvalmonitoring bij wijze van nameting voor de invoering van diftar. Denk hierbij aan 1 tot 3 meetronden, meer dan 50 meetlocaties, 4 CROW-beeldmeetlatten incl. stukstelling en 1 tot 3 extra op maat gemaakt ‘DIFTAR-beeldmeetlatten’.
Overige Het softwarepakket (AfvalRis) wordt vervangen. Het nieuwe pakket bevat de modules diftar en ondergrondse containers. Het nieuwe softwarepakket staat sowieso op de planning, ongeacht diftar invoering. De verwachte extra kosten bedragen € 7.500 per jaar. Verder zal de gemeente een nieuwe kwijtscheldingsregeling moeten opstellen om te voorkomen dat degenen die geen afvalstoffenheffing betalen onbeperkt restafval kunnen aanbieden. Bijvoorbeeld door een vooraf vastgesteld maximaal aantal keer dat de container voor restafval aan de weg gezet mag worden of een maximaal volume/frequentie om in de ondergrondse container te deponeren. Dit maximaal kan op basis van het gemiddelde aantal keren/gewicht binnen de gemeente Hellendoorn.
3.3
Praktische uitvoerbaarheid en voorwaarden In technisch opzicht is de implementatie van diftar in de gemeente Hellendoorn goed mogelijk. Het toepassen van volume- en frequentiedifferentiatie kan goed worden geïntegreerd in de bestaande bedrijfsvoering. Bovendien passen veel buurgemeenten al met succes het diftar-systeem toe, wat aantoont dat het een effectieve en praktische benadering is. Er mag vanuit worden gegaan dat inwoners van de gemeente Hellendoorn door familie, kennissen en de media al enigszins op de hoogte zijn van diftar. Zie onderstaande tabel van buurgemeenten die diftar toepassen en hun afvalstoffenheffing tarieven. In de tabel is te zien dat met diftar de afvalstoffenheffing en afval beheer niet perse duurder worden.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 12/52
Afvalstoffenheffing 2022 Grondslag voor de afvalstoffenheffing
Olst-Wijhe Dalfsen Ommen Wierden Deventer Tubbergen Twenterand Raalte Hardenberg Hellendoorn Rijssen-Holten Almelo Gemiddeld
Volume & frequentie Dure zak Dure zak Volume & frequentie Volume & frequentie Volume & frequentie Volume & frequentie Volume & frequentie Volume & frequentie Volume Aantal personen Vast tarief
Tarief per huishouden EenMeerAfvalpersoon persoons beheer € 208 € 217 € € 239 € 268 € € 203 € 234 € € 173 € 202 € € 256 € 303 € € 134 € 163 € € 152 € 192 € € 169 € 213 € € 211 € 255 € € 243 € 243 € € 161 € 213 € € 253 € 276 € € 224 € 258 €
Bron: Rapportage Afvalstoffenheffing (Sept.'21 v1.1 DEFINITIEF) en COELO (versie 2 d.d. 26-7-2022)
217 268 234 202 303 163 192 213 255 243 213 276 258
Afvabeheerkosten: laagst en hoogst
Een belangrijk voorwaarde om diftar succesvol toe te passen is het ‘diftar proof’ maken van de inzamelvoorzieningen. Voorkomen moet worden dat inwoners huishoudelijk restafval kunnen aanbieden zonder daarvoor een diftartarief te betalen. Dit betekent dat restafvalcontainers alleen met een pasje te openen zijn (ondergrondse containers) of met chip registratie aan het huidhouden gekoppeld kunnen worden (minicontainers). Ook moeten de inwoners goede mogelijkheden hebben om afval te scheiden. Bij de hoogbouw in Hellendoorn waar voor restafval vrij toegankelijke (vierwiel) containers worden gebruikt, dienen afsluitbare containers te komen. Daarnaast moet de registratie van de inzamelmiddelen via de voertuigen naar het inningenbestand worden opgezet. Verder dienen er nieuwe afvalstoffenheffing tarieven te komen, bestaande uit een vast en een variabel deel. Ook is het gewenst dat de inzameling van GFT bij hoogbouw wordt mogelijk gemaakt. Inwoners van hoogbouw krijgen zodoende ook de mogelijkheid om door betere scheiding hun hoeveelheid restafval te verkleinen. Het implementeren van serviceprikkels, met onder andere het plaatsen van GFT containers bij hoogbouw en het aanbieden van voorzieningen voor luiers en incontinentiemateriaal, is in kaart gebracht in het implementatieplan, inclusief de bijbehorende projectkosten.
Verder zijn er nog de volgende voorwaarden om diftar in te voeren: • Voertuigen dienen te worden uitgerust met registratieapparatuur terwijl de containers voorzien moeten worden van hoogfrequent tag om een nauwkeurige registratie mogelijk te maken. • Bij de administratieve verwerking van de afvalstoffenheffing moet rekening moet worden gehouden met de tariefdifferentiatie. Dit vereist de implementatie van een geautomatiseerd systeem.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 13/52
• De bestaande contracten zijn waarschijnlijk geschikt voor de voorgestelde veranderingen, maar een gedetailleerde evaluatie van de contracten is nodig om eventuele aanpassingen te identificeren en door te voeren.
3.4
Te verwachten milieueffecten Als gevolg van de prijsprikkel en bewustwording (ook door communicatie en campagne van de gemeente) zorgen inwoners ervoor dat zij minder restafval produceren. Door bewuste keuzes ten aanzien van verpakkingen (geen verpakking, herbruikbaar of verpakking retour aan de leverancier), voorkomen van voedselverspilling, minder consumentenproducten door leden en delen, langere levensduur van producten door reparatie en hergebruik, et cetera. Voor het bevorderen van preventie biedt het Uitvoeringsprogramma VANG een uitgebreide “Menukaart afvalpreventie: Hoe ga je aan de slag met afvalpreventie in jouw gemeente? 3” Ook houden wij er rekening mee dat met de strikte registratie en administratie van minicontainers en pasjes voor het gebruik van de ondergrondse restafvalcontainers een administratieve opschoning van het areaal minicontainers zal plaatshebben. Het volgende overzicht presenteert de geprognosticeerde milieueffecten voor gemeente Hellendoorn waarbij minder restafval wordt aangeboden, doordat inwoners meer grondstoffen gaan scheiden. Wel houden we rekening met circa 6% afkeur van PMD. Deze afkeur wordt verbrand tegen een hoog verwerkingstarief (inclusief afvalstoffenbelasting). Op basis van sorteeranalyses is bekend dat 76% van het huishoudelijk restafval in Hellendoorn in principe recyclebare grondstoffen betreft.
In theorie zou bij maximale scheiding slechts 28 kg/inw. fijn restafval resulteren. Dit is uiteraard een theoretische waarde, maar geeft wel een richting van het verbeterpotentieel. Als reëel te verwachten perspectief voor Hellendoorn gaan we uit van een daling van de hoeveelheid fijn huishoudelijk restafval met 51 kg/inw. Dus van 122 naar 71 kg fijn restafval per inwoner per jaar. Het scheidingspercentage verbetert tot 84%. Deze prestatie wordt verwacht met een ingroeiperiode van 2 tot 4 jaar. De ervaring leert dat in het eerste jaar van toepassing van diftar al een forse verbetering (b.v. 75-80% van de prognose) behaald wordt. Deze prognose is gebaseerd op ervaringen in (voor Hellendoorn goed vergelijkbare) referentiegemeenten in de Benchmark Huishoudelijk Afval. Dit betreft diftar-gemeenten in dezelfde hoogbouwklasse (D) peiljaar 2021. Er is een groep diftar-gemeenten met 110-120 kg restafval en een groep diftar-gemeenten met 45-75 kg (peiljaar 2021). Aangezien Hellendoorn al op 122 kg/inw. per jaar fijn restafval zit wordt verwacht dat het fijn restafval daalt naar 71 kg, binnen de groep met 45-75 kg.
3 Maart 2023
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 14/52
Totale Hoeveelheid (kg) per inwoner Verschil Diftar versus 0-situatie (zero-based)
Kg per inwoner per jaar
0-situatie (zero-based)
Verschil 1. Diftar tov 0-situatie
Diftar
restafval
Versie 2.
Brongescheiden grondstoffen
Huishoudelijk restafval Grof huishoudelijkRestAfval Groente, Fruit en Tuin-afval Brongescheiden Plastic, Blik en Drankenkartons Oud Papier en Karton VerpakkingsGlas Textiel Klein Chemisch Afval Luiers en incontinentie-materiaal Overige droge componenten Grof tuinafval (composteerbaar) (Gescheiden) Grof Huishoudelijk Afval Totaal ingezameld (kg per inwoner) Restafval per jaar ingezameld (fijn en grof) Ingezamelde grondstoffen per jaar % bronscheiding Restafval per jaar (grof en fijn incl. residu nasorteren) Grondstoffen per jaar (inclusief nasorteren) % afvalscheiding (bron en na)
122 6 155 33 50 23 6 1 0 0 28 71 494 127 366 74% 127 366 74%
71 6 183 38 51 23 9 1 3 0 28 71 484 77 407 84% 77 407 84%
-51 0 28 5 1 1 3 0 3 0 0 0 -10 -51 41 10% -51 41 10%
-2%
Op basis van ervaringscijfers van gemeenten met diftar en een vergelijkbare stedelijkheid als Hellendoorn mag de volgende inzamelrespons worden verwacht. De hoeveelheden gescheiden grondstoffen stijgen in totaal met circa 41 kg/inw. per jaar. Er zitten nog veel recyclebare grondstoffen in het restafval, circa 93 kg/inw. Hiervan wordt met het toepassen van diftar dus bijna de helft wel gescheiden ingezameld. De hoeveelheid (fijn) restafval daalt met 51 kg/inw. deels door betere scheiding en deels door preventie. Er zal ook een deel ‘verdwijnen’ doordat bedrijfsafval dat nu gratis bij het huishoudelijk restafval wordt gegooid niet of minder zal gebeuren. Veel gemeenten in de regio van Hellendoorn hebben een diftarsysteem (volume/frequentie of dure zak). Onderstaande grafiek laat goed zien dat de diftar-gemeenten minder restafval hebben dan de gemeenten zonder diftar.
De hoeveelheid ongescheiden grof huishoudelijk restafval daalt niet en blijft 6 kg/inw. In de huidige situatie moet al betaald worden voor restafval op het afvalbrengpunt en het ophalen van grof vuil. De resterende 6 kg grof restafval per inwoner correspondeert met de hoeveelheid in met Hellendoorn vergelijkbare gemeenten die diftar toepassen.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 15/52
3.5
Te verwachten kosteneffecten en investeringen Investeringen De belangrijkste investeringen ten behoeve van diftar betreft de containerinfrastructuur. Het volgende overzicht toont de (wijzigingen) in de investeringsopgave voor de inzamelmiddelen. De investeringen in inzamelvoorzieningen (rente, afschrijving en onderhoud) zijn in het rekenmodel verwerkt in de (jaar)exploitatiekosten. Investeringen inzamelmiddelen Aantallen en investeringen inzamelmiddelen (containers)
Scenario 0-situatie (zero-based)
Diftar
Versie 2.1 Vervangen 2 en 4wielrol- voor ondergrondse containers restafval
A B C
Bijplaatsen verzamelcontainers GFT Plaatsen verzamelcontainers luiers
Wijk en groepvoorziening
Individueel
minicontainer (140/240ltr)
-
-
52.300st. a € 1.699k
52.300st. a € 1.699k
minicontainer met kantslot en chip (registratie)
-
-
'gratis' zak (incl. distributie)
-
-
bovengrondse 2wiels-verzamelcontainers (<360ltr)
416st. a € 208k
aB 350st. a € 175k
bovengrondse 4wiels-verzamelcontainers (>500ltr)
130st. a € 65k
a
minicontainer met chip (registratie)
67st. a € 34k
ondergrondse verzamelcontainers (zonder E-slot)
-
ondergrondse verzamelcontainers met E-slot en passen
-
ondergrondse perscontainers
-
-
bovengrondse wijkcontainers
26st. a € 78k
26st. a € 78k
bovengrondse verz.cont. met E-slot en passen ondergrondse wijkcontainers Totale investering inzamelmiddelen o.b.v. nieuw waarde Reguliere investering Waarvan: Additionele investering
-
-
A
C
60st. a € 600k
15st. a € 53k
13st. a € 111k
13st. a € 111k
€ 2.160k € 2.160k
€ 2.750k € 2.100k € 650k
* voor plastic zakken zijn geen kapitaalinvesteringen noodzakelijk. Kosten voor aanschaffen en verstrekken zijn opgenomen in de exploitatiebegroting als jaarbedrag.
De meest omvangrijke investering betreft de realisatie van 60 ondergrondse verzamelcontainers (met pas-toegang) voor de inzameling van restafval bij de hoogbouw. Een investering van € 600.000,-. Verder worden circa 15 bovengrondse wijkcontainers geplaatst voor de inzameling van luiers. Deze investering bedraagt € 53.000,-. Totaal wordt rekening gehouden met een additionele investering van € 650.000,-. Daarnaast valt een aantal containers vrij. (130-67 =) 63 bovengrondse 4-wielcontainers en (416 – 350 =) 66 bovengrondse 2-wiel containers. De nieuwwaarde bedraagt circa € 65.000,-. Deze containers zijn boventallig en kunnen worden verkocht of afgevoerd. De eventuele boekwaarde kan daarbij worden afgeschreven, eventueel met een restwaarde ter compensatie. Exploitatiekosten De volgende tabel toont de verwachte jaarkosten van het toepassen van diftar in de gemeente Hellendoorn. Deze stijgen per saldo met circa € 32.000,-.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 16/52
Gesteld kan worden dat de invoering van diftar nagenoeg budget neutraal kan geschieden. Dit is overigens inclusief gescheiden inzameling van luiers. Kosten per jaar Verschil Diftar versus 0-situatie (zero-based)
€ per jaar
0-situatie (zero-based)
Verschil 1. Diftar tov 0-situatie
Diftar
Versie 2.1
Uitvoeringskosten
€ 745.000
Inzamelen restafval en grofvuilregeling Inzamelen grondstoffen en milieustraat
€ 201.000 € 544.000
€ 730.000 € 122.000 € 608.000
Inzamelmiddelen
€ 330.000
Inzamelmiddelen tbv restafval en grofvuilregeling Inzamelmiddelen tbv grondstoffen en milieustraat
€ 80.000 € 250.000
€ 427.000 € 164.000 € 263.000
Verwerking € 864.000 -€ 155.000 € 10.000
Overige (communicatie, handhaving en/of inningen)
€ 546.000 € 723.000 -€ 177.000 € 22.000
€0
€ 97.000
29% 105% 5%
-€ 163.000 -€ 141.000 -€ 22.000 € 12.000
€ 113.300
-2% -39% 12%
€ 84.000 € 13.000
€ 709.000
Verwerken restafval en grondstoffen Deelvergoeding Afvalfonds PBD/PMD Afkeur PBD/PMD a € 295,- per ton van 3% → 6%
-€ 15.000 -€ 79.000 € 64.000
-23% -16% 14% 120%
€ 113.300
0%
Inningen (extra)
€0
€ 29.700
€ 29.700
0%
Communicatie en handhaving (extra)
€0
€ 53.900
€ 53.900
0%
Reiniging (extra)
€0
€ 29.700
€ 29.700
0%
Totale kosten afvalbeheer Kosten per aansluiting
14.850
€ 1.784.000 € 120
Projectkosten totaal Projectkosten per aansluiting gedurende 2 jaar
€ 1.816.300 € 122
€ 32.300 €2
2% 2%
€ 178.000
€ 178.000
0%
€6
€6
Berekening gebaseerd op genormeerde inzet en tarieven.
Nb. De berekeningen in het model houden rekening met cijfers achter de komma. Bij afgeronde optellingen kan dit dus tot kleine afwijkingen leiden. Op basis van deze businesscase wordt verwacht dat de invoering van diftar per saldo zal leiden tot een nagenoeg budget neutrale situatie. Wel zijn er verschuivingen tussen de diverse kostencomponenten. Waarbij ook het risicoprofiel van de kostenstructuur wijzigt. De totale uitvoeringskosten (inzameling) dalen. Als gevolg van het volume/frequentiesysteem daalt (halveert) het aanbiedpercentage van restafvalcontainers. Dit heeft een positief effect op de logistieke efficiënte van het inzamelen. Dit voordeel wordt deels weer opgeheven, omdat de containers voor grondstoffen die (sneller) voller raken. Ook leidt de inzameling van GFT bij hoogbouw tot hogere uitvoeringskosten. De jaarlasten voor inzamelvoorzieningen (rente, afschrijving en onderhoud) stijgen als gevolg van de extra investering in ondergrondse containers en het containermanagementsysteem. Ook de kosten voor de inzamelmiddelen stijgen door uitbreiding van verzamelcontainers voor GFT in de hoogbouw. De verwerkingskosten dalen fors doordat er minder restafval verwerkt hoeft te worden, en meer recyclebare grondstoffen worden ingezameld. De verwerking van restafval is extra duur als gevolg van de (jaarlijks stijgende) afvalstoffenbelasting.
In 2023 bedraagt deze ruim € 35,- per ton. De verwachting is dat dit tarief in de komende jaren (fors) verder zal stijgen. In het rekenmodel gaan wij uit van 36,20 in 2024. De overige kosten stijgen als gevolg van extra flankerend beleid op het gebied van afval. Dit is afhankelijk van de keuzes die nog gemaakt moeten worden.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 17/52
De projectkosten worden geschat op € 178.000,-. Toelichting volgt in het vervolg van dit hoofdstuk. Projectkosten Ook moet rekening worden gehouden met de projectkosten voor begeleiding van de implementatie, aanpassingen registratie- en betaalsysteem en communicatie. Deze zijn eenmalig en worden (ruim) begroot op circa € 6,- per huishouden. De projectkosten kunnen deels worden gedekt uit een niet gebruikt budget. Voor toelichting zie bijlage 4. Projectkosten Diftar Voorbereidingskosten Voorbereidingskosten ondergrondse containers (VAT*) Voorbereidingskosten minicontainers (VAT*) Inningen Communicatie
€ 155.000 € 12.500 € 7.500 €0 € 3.000
Totaal start, aanloop en implementatiekosten Per huishouden (eenmalig) 14.850 huishoudens Per huishouden per jaar gedurende planperiode
€ 178.000 € 12,0 € 6,0
2
* VAT = voorbereiding, advies/administratie en toezicht
Financieel risicoprofiel Zoals gezegd is bij het toepassen van diftar sprake van een wijziging van het risicoprofiel van de kostenstructuur. En wel op de volgende punten. De extra investeringen in met name inzamelmiddelen en hardware leiden tot zekere kosten voor rente, afschrijving en onderhoud. Daar tegenover staan de te verwachten besparingen in de kosten voor afvalbe- en verwerking. Deze kosten (en verlaging van de kosten) is minder zeker want wordt bepaald door het scheidings- en aanbied gedrag van de inwoners. Ook zijn de verwerkingskosten (en afvalstoffenbelasting) van restafval vaak wat stabieler dan de kosten en opbrengsten van recyclebare grondstoffen. Aan de batenkant is ook sprake van een ander risicoprofiel omdat een deel van de baten variabel is en afhankelijk van het aantal aanbiedingen van restafval. Indien dit aantal ten opzichte van de prognose (in de begroting) hoger of lager uitpakt, dan heeft dit invloed op de te ontvangen baten. Om dit risico te beheersen kunnen de volgende maatregelen of principes worden gevolgd: • Hanteer variabele tarieven waarvan op basis van ervaringen (elders en in buurgemeenten) bekend is hoe inwoners daar op reageren. Een te hoge financiële prikkel kan bijvoorbeeld leiden tot ongewenst ontwijkgedrag en veel minder aanbiedingen dan geprognosticeerd.
De prijsprikkel hoeft daarbij niet per se een direct relatie te hebben met de kosten voor de inzameling en verwerking van restafval. Het kan worden gezien als een sturingsmechanisme waarmee met name de gevoeligheid van inwoners voor het prijsniveau van belang is. • Let op de verhouding tussen het vaste deel en variabel deel van de baten. In de praktijk worden een verhouding 75% - 25% als goed werkbaar en beheersbaar gezien. De zekerheid bestaat dat 75% van de baten daadwerkelijk wordt ontvangen (met
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 18/52
uitzondering van kwijtschelding en niet-betalende huishoudens) en dat mogelijk een deel van de variabele baten (25%) niet wordt geïnd omdat het aantal aanbiedingen achter blijft bij de prognose. • Baseer bij het begroten het aantal te verwachten aanbiedingen op ervaringen in de praktijk. In het aanvangsjaar (start met diftar) mede op het aantal aanbiedingen in goed vergelijkbare (diftar) gemeenten in de omgeving. In de daaropvolgende jaren mede op basis van de ervaringen in de gemeente Hellendoorn.
3.6
Serviceniveau richting inwoners Het effect van de invoering van diftar op de dienstverlening zal door verschillende inwoners verschillend worden ervaren. Afhankelijk van de feitelijke veranderingen die voor deze inwoner aan de orde zijn. Aangezien de inzamelstructuur in eerste instantie grosso modo onveranderd blijft, is de waarschijnlijke invloed hiervan voor laagbouwbewoners naar verwachting neutraal. De mogelijkheid tot het aanbieden van grondstoffen blijft ongewijzigd en het restafval blijft in de laagbouw eens per vier weken aan huis opgehaald. Voor de hoogbouw wijzigt de GFT inzameling. Er komen GFT containers en ondergrondse containers voor restafval in de openbare ruimte. Dit kan betekenen dat bepaalde bewoners van (kleine) hoogbouwcomplexen naar de ondergrondse container in de buurt moeten lopen. De perceptie van het principe "de vervuiler betaalt" ofwel negatieve prijsprikkel hangt af van de individuele situatie. Inwoners die bewust met hun afval omgaan en actief scheiden, zullen deze verandering waarschijnlijk positief ervaren. Voor bewoners met aanzienlijke hoeveelheden afval, bijvoorbeeld vanwege kinderen in luiers of medisch afval zoals stoma's, incontinentiemateriaal of verband, wordt de verandering mogelijk minder positief ervaren. Hiervoor worden op maat gemaakte oplossingen gezocht.
Het is belangrijk om te realiseren dat de genoemde gelijkblijvende tot licht lagere kosten per huishouden een gemiddelde voor de gemeente betreft. Voor individuele huishoudens wordt de hoogte van hun afvalstoffenheffing bepaald door het aantal maal dat restafval wordt aangeboden, en dit verschilt per huishouden. Huishoudens die veel grondstoffen scheiden en/of weinig restafval aanbieden hebben een lagere afvalstoffenheffing dan huishoudens die vaak restafval aanbieden.
3.7
Samenvattend overzicht Het volgende overzicht vat de uitkomsten van dit scenario samen, en vergelijkt deze met het 0-scenario. Er wordt rekening gehouden met flinke verbetering van de milieuprestatie. De hoeveelheid huishoudelijk restafval daalt van 127 naar 77 kg/inw. per jaar. Een reductie van circa 40%. Het scheidingspercentage verbetert tot 84%. De kosten blijven redelijk gelijk. Deze resultaten worden niet in één jaar te verwachten, maar in een ingroeiperiode van 2 tot 4 jaar. Uit de praktijk blijkt dat het merendeel van deze effecten (zeg 80%) al in het eerste jaar van invoering gerealiseerd.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 19/52
De investering voor de plaatsing van 60 ondergrondse containers voor restafval bij hoogbouw, een aantal gft containers (minicontainers in beugel) bij hoogbouw en 15 verzamelcontainers voor luiers bedraagt € 650.000,-. Deze investering is verwerkt in de exploitatiekosten van het afvalbeheer. Het volgende overzicht vat de uitkomsten van de businesscase samen. Verschil Diftar versus 0-situatie (zero-based) 0-situatie (zero-based)
Diftar
Afvalscheiding (bron- en nagescheiden) (%)
74%
84%
10%
Restafval* (kg per inw.)
127kg
77kg
-51kg
Kostenafvalbeheer (€ per aansluiting)
€ 120
€ 122
€2
Kostenverschil met 0-situatie (€ per aansluiting)
€0
€2
Project
Jaarkosten en investeringen
Milieu
Versie 2.1
Totale investering
Verschil 1. Diftar tov 0-situatie
€ 2.160k
€ 2.750k
€ 590k
- Addi tionel e i nves teri ng
€ 0k
€ 650k
€ 650k
Projectkosten totaal
€0
€ 178
€ 178k
Projectkosten per aansluiting gedurende 2 jaar
€0
€6
€6
0%
* Restafval c.q. residu (fijn- en grof huishoudelijk restafval en exclusief eventuele nagescheiden grondstoffen)
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 20/52
4 IMPLEMENTATIEPLAN In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de praktische stappen en organisatie die nodig zijn om tot invoering van diftar over te kunnen gaan in gemeente Hellendoorn. Het implementatieplan geeft antwoord op de vraag wie doet wat en wanneer. Tijdens de raadsvergadering van 20 december 2022 is het Grondstoffenbeleidsplan 2022 2025 vastgesteld. Tegelijkertijd is een principebesluit genomen over de invoering van diftar op basis van een volume-frequentie-systeem per 1 januari 2025. Finale besluitvorming over de implementatie krijgt zijn beslag ultimo 2023 / aanvang 2024. Het implementatieplan voor de invoering van diftar is opgesteld op basis van het vastgestelde grondstoffenbeleidsplan. Op een aantal onderdelen dienen nog nadere keuzes gemaakt te worden. Op basis van de nog nader te maken keuzes kunnen de projectkosten nog aangepast moeten worden.
4.1
Projectorganisatie Om de implementatie van diftar te realiseren wordt voorgesteld om een separate organisatiestructuur c.q. projectorganisatie in te richten.
De projectorganisatie omvat een opdrachtgever, een projectleider, een projectgroep en (per projectactiviteit c.q. deelproject) projectuitvoerenden. 4.1.1
Opdrachtgever De opdrachtgever is verantwoordelijk voor de opdracht en bewaakt de uitvoering van de implementatie. De opdrachtgever is verantwoordelijk voor het rapporteren over de voortgang van het project aan de verantwoordelijk portefeuillehouder. Eventuele besluiten, voor zover niet reeds goedgekeurd door het college van B &W en de raad van gemeente Hellendoorn worden volgens de geëigende route genomen. Afhankelijk van het voorgestelde advies, zal het advies ter kennisname of ter besluitvorming aan het MT, college van B&W of raad worden voorgelegd.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 21/52
Opdrachtgever en projecteigenaar is P.M.. De Opdrachtgever draagt de eindverantwoordelijkheid voor het slagen van het project. Gedurende de gehele looptijd wordt het project door de projecteigenaar bewaakt en gestuurd. Hierbij wordt de opdrachtgever ondersteund door de projectleider. De projecteigenaar is het eerste aanspreekpunt voor het college van B&W van gemeente Hellendoorn en is bevoegd om besluiten te nemen over de keuzes die vanuit de projectgroep aan de projecteigenaar worden voorgelegd. Taken opdrachtgever •
Vaststellen projectopdracht en -aanpak;
•
Accorderen van de (tussentijdse) producten;
•
Voorbereiden (formele) besluitvorming over de implementatie (conform reguliere procedure);
•
Zorgdragen voor bestuurlijk draagvlak voor de resultaten;
•
Besluitvormend bij (hoogste trede van) escalatie.
De projectleider vervult een onafhankelijke en objectieve rol en draagt zorg voor aansturing en coördinatie van het project, onder verantwoordelijkheid van de opdrachtgever. De projectleider draagt zorg voor het realiseren van het projectresultaat. Hierover wordt periodiek verantwoording afgelegd aan de projecteigenaar. De projectleider rapporteert aan de opdrachtgever en stuurt de projectgroep aan c.q. zit de projectgroep voor. Zoveel als mogelijk worden activiteiten in de projectstructuur uitgezet. Daar waar nodig pakt de projectleider ook activiteiten op. Daarbij richt de projectleider zich op de niet opgepakte zaken en activiteiten die aanvullende afstemming/analyse vergen. Taken projectleider
4.1.2
•
Vast aanspreekpunt voor de projectactiviteiten;
•
Zorg voor de voortgang van de activiteiten (binnen vastgestelde planning);
•
Signaleren van risico’s en problemen en in gang zetten van oplossingsrichtingen;
•
Bewaken van capaciteit- en projectbegroting;
•
Terugkoppelen en overdragen aan opdrachtgever;
•
Projectmanagement.
Projectgroep De projectgroep is binnen de projectorganisatie besluitvormend. In de projectgroep worden voortgang en (tussen-)resultaten besproken. De projectgroep geeft de randvoorwaarden aan, waarbinnen het project moet worden uitgevoerd. Daar waar nodig neemt de projectgroep een besluit. De projectgroep stemt af – waar nodig en relevant – met belanghebbenden. De projectgroepleden voeren (ieder) activiteiten uit of delegeren deze activiteiten naar medewerkers. De projectgroep-leden zijn verantwoordelijk voor – aan hen toegewezen - activiteiten en te bereiken (deel) resultaten.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 22/52
Taken projectgroep •
Accorderen van de (tussentijdse) producten van de werkgroepen;
•
Voorbereiden besluitvorming door opdrachtgever (buiten kaders projectplan);
•
Zorgdragen voor voldoende commitment voor de resultaten;
•
Verantwoording afleggen;
•
Vergaderingen plannen en voorzitten van/deelnemen aan de projectgroep;
•
(Laten) uitvoeren van projectactiviteiten;
•
Budgetbewaking.
Leden projectgroep Op voorhand is de inschatting dat voor de uitvoering van de deelprojecten, naast de inzet van de projectleider en eventuele inhuur van externe adviseurs, de inzet van de volgende medewerkers van de ambtelijke organisatie van gemeente Hellendoorn zelf benodigd is: • 4.1.3
P.M.
Projectuitvoering De uitvoering van het projectplan wordt, naast de mogelijke inzet van externe adviseurs, ingepast in de reguliere (werk)processen en met de huidige medewerkers van gemeente Hellendoorn. Voor uitvoering van het implementatieplan moeten de projectleider en projectgroep een beroep kunnen doen op de gemeentelijke organisatie, zoals bijvoorbeeld vanuit de functiegebieden Inkoop, Financiën en control, Juridische zaken en Belastingen van het Team Bedrijfsvoering van gemeente Hellendoorn. De aansturing van het project, welke door diverse medewerkers worden uitgevoerd, en het waarborgen van de onderlinge relaties en informatie-uitwisseling (geen dubbel werk) wordt verzorgd door de projectleider. Selectie projectuitvoerenden Op voorhand is de inschatting dat voor de uitvoering van de deelprojecten, naast de inzet van de projectleider en eventuele inhuur van externe adviseurs, de inzet van de volgende medewerkers van gemeente Hellendoorn benodigd is: •
4.1.4
P.M.
Afstemmingsoverleg Qua overlegstructuur dienen nadere afspraken te worden gemaakt tussen opdrachtgever en projectleider en -groep. Eventuele issues dienen tijdig gecommuniceerd worden met opdrachtgever. De projectleider draagt er zorg voor dat alle belanghebbende binnen de gemeente Hellendoorn door middel van overlegstructuren en/of per e-mail op de hoogte worden gebracht van de voortgang van de deelprojecten. Voorstel voor de frequentie van afstemming en overleg is om driewekelijks (eventueel bij aanvang: wekelijks om de projectstart te versnellen).
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 23/52
4.2
Projectbeheersing
4.2.1
Verantwoording en rapportage De projectleider draagt zorg voor periodieke verantwoording. Het is daarbij zaak om de verantwoording efficiënt en effectief te organiseren. Géén onnodige administratieve belasting; wél voldoende grip op het project. De projectleider zal – indien nodig – tussentijds escalatieberichten afgeven aan opdrachtgever. Deze situatie doet zich voor indien projectbesluiten noodzakelijk zijn en niet binnen de staande structuur succesvol kunnen worden genomen.
4.2.2
Scopemanagement De doorlooptijd, begroting en scope van de opdracht worden door de projectleider bewaakt. Bij eventuele (gewenste of benodigde) wijzigingen legt de projectleider dit ter goedkeuring voor aan de opdrachtgever. De projectleider geeft daarbij een advies en oplossingsrichting aan.
4.2.3
Risicomanagement Het implementeren van diftar en het uitvoeren van de deelprojecten gaat gepaard met risico’s. Daarom worden op voorhand een aantal afspraken gemaakt om die risico’s te mitigeren: •
Gefaseerd werken en go/no-go momenten inbouwen. Daarmee wordt meer beheersmatig gehandeld en blijft aandacht voor planning en risico’s gewaarborgd.
•
Periodieke toetsing van risico’s. Daarmee wordt de haalbaarheid getoetst en worden checks and balances in stelling gebracht.
Door een voortdurende bewaking van scope, tijd en financiën en afstemming hierover met de projectgroepleden krijgt het risicomanagement vorm. 4.2.4
Kwaliteitsmanagement Het kwaliteitsmanagement is erop gericht om de kwaliteit van het project (en deelprojecten) te borgen en bewaken. Hierbij zijn de projectafspraken leidend en dienen de resultaten worden opgeleverd binnen financiële kaders op de afgesproken tijdstippen. Daarbij rekening houdend met de volgende kwaliteitscriteria: •
Het centraal stellen van het gebruikersperspectief bij uitvoering van activiteiten. Dit zijn zowel inwoners als gemeente Hellendoorn.
•
Waar mogelijk inzetten van praktijktoetsen en andere vormen van gefaseerde uitrol, waarbij kwaliteitsaspecten kunnen worden getoetst.
4.2.5
•
Bewaken van samenhang tussen de verschillende projectactiviteiten.
•
Betrekken van alle partners/stakeholders bij uitvoering van de opdracht.
Financieel management De financiën vormen een belangrijk en soms complex onderdeel van het projectplan. Het is een groot project, waarvan niet alle kosten op voorhand (exact) zijn vast te stellen. Het merendeel van de kosten in de huidige projectbegroting is nog gebaseerd op aannames.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 24/52
De praktijk kan anders uitvallen dan op basis van de aannames vooraf gesteld. Het is raadzaam de financiële consequenties op continue basis te monitoren om ongewenste verrassingen te voorkomen. 4.2.6
Informatiemanagement De projectleider vervult een centrale rol in de interne communicatie. De projectleider zorgt ervoor dat de partijen waar zij sturing aan geeft goed geïnformeerd zijn en dat de benodigde afstemming plaatsvindt. Aangezien projectmedewerkers ook afdelingsmedewerkers zijn, is het van belang dat zij voldoende tijd kunnen inruimen voor de projectwerkzaamheden. In de projectgroep wordt de totale voortgang gerapporteerd. Eventuele wijzigingen in de planning worden daar vastgesteld en daarna verder gecommuniceerd. De projectgroep zal frequent bij elkaar komen. Het verslag van die bijeenkomst zal ter kennisgeving worden gestuurd aan alle betrokken partijen. Het verslag bestaat uit een duidelijke actie- en besluitenlijst met deadlines. Bij aanvang van het project wordt er door de projectleider een lijst gemaakt waarop alle betrokken contactpersonen, telefoonnummers en hun rol in het project staan. De projectleider is tevens verantwoordelijk voor het opbouwen van een helder projectarchief.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 25/52
4.3
Planning en tijdspad implementatie diftar Voor het realiseren van de implementatie van diftar is een (detail)planning opgesteld. De volgende figuur presenteert de hoofdlijnen. De detailplanning vindt u in bijlage 5.
jan-26 jan-26
* Indien nodig en/of wenselijk
s s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s
s s
jan
s
nov
apr-25 nov-25
1
s
s
dec
6
9 Start
s
s
sep
8 Voor invoering van diftar
s
s
okt
jan-25 apr-25
s
s
jul
4
s
s
s
aug
7 Financiën en contracten
s
s
s
s
mei
jan-24 jan-26
s
s
s
jun
25
s
s
s
mrt
6 Monitoring en evaluatie (ook van neveneffecten)
s
s
s
apr
mrt-24 dec-25
s
s
s
jan
20
s
s
2026
feb
5 Communicatie
nov
jan-25 dec-25
dec
jul-24 jan-25
5
s
sep
7
4 Bestuurlijk Juridisch
s
okt
3 Administratie containers op orde en koppeling CMS
s
jul
mei-24 dec-24
s
aug
7
s
mei
2 Tariefstelling en wijze van verrekening
s
jul-25
jun
feb-24
mrt
nov-23 jan-24
18
apr
3
1 Diftar-proof maken inzameling
jan
0 Definitieve besluitvorming invoering diftar
2025
feb
maanden)
nov
Versie B
Periode uitvoering Planning Start Eind 2023 2024
dec
Implementatieplan invoeren diftar gemeente Hellendoorn Duur (aantal
s
s
v
v=voorbereiding
x
x=uitvoering (doorlooptijd)
s
resultaat onderliggende deelplanning uitv.
Uitvoerbare planning Op basis van deze planning is ook de uitvoerbaarheid van een operationele start per 1 januari 2025 getoetst. Met stunt en vliegwerk zou het in theorie mogelijk zijn om per 1 januari 2025 diftar in te voeren in gemeente Hellendoorn. Het lijkt echter onverstandig om - ook in relatie tot mogelijke vertragingen in specifieke deelprojecten - 1 januari 2025 aan te houden als startdatum voor diftar. Aanbevolen wordt om bij de invoering van diftar het principe van voorzichtigheid te verkiezen boven snelheid, en voldoende tijd te nemen voor het voorbereiden en invoeren van diftar. Je kan diftar maar één keer (goed) invoeren. Het is van essentieel belang dat voor invoering de inzameling volledig diftar proof is, de administratie volledig op orde is en dat alle ICT goed functioneert. De invoering van diftar is geen proces wat met haast moet worden doorlopen, het dient juist met de grootst mogelijk zorgvuldigheid te worden doorlopen om problemen na invoering te voorkomen. Derhalve achten wij het niet realistisch c.q. uitvoerbaar om te starten met diftar per 1 januari 2025 en is het raadzaam om per 1 januari 2026 diftar in te voeren. Deze termijn biedt voldoende tijd om ervoor te zorgen dat het beleid, voorzieningen, processen en bemensing op orde zijn voordat wordt gestart met diftar.
Streven is wel om zo snel mogelijk (begin 2025) de techniek en inzamelvoorzieningen op orde te hebben. Planhorizon en kritieke tijdspad bepalende deelprojectactiviteiten De planhorizon van het implementatieplan omvat derhalve de jaren 2024 en 2025, met uitzondering van de projectactiviteiten c.q. deelprojecten Communicatie en Monitoring en evaluatie die lager doorlopen.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 26/52
De volgende deelprojecten c.q. activiteiten voor de implementatie van diftar zijn het meest kritiek in het bepalen van het tijdspad:
4.4
•
Het oplossen van het probleem met de geregistreerde inzameling van minicontainers;
•
Het plaatsen van ondergrondse containers restafval bij hoogbouw;
•
En, het aanschaffen of inhuren van een inzamelvoertuig met laadkraan.
Uitwerking Na positieve besluitvorming over de invoering van diftar (businesscase en implementatieplan incl. vaststellen budget) door het college van B&W en de gemeenteraad ultimo januari 2024 kan worden gestart met het voorbereiden van de implementatie van diftar in gemeente Hellendoorn. In het vervolg van dit hoofdstuk worden de volgende deelprojecten nader geduid: 1.
Diftar proof maken inzameling;
2.
Tariefstelling en wijze van verrekening;
3.
Administratie containers op orde en koppeling CMS;
4.
Bestuurlijk Juridisch;
5.
Communicatie;
6.
Monitoring en evaluatie (ook van neveneffecten);
7.
Financiën en contracten;
8.
Voor invoering van diftar;
9.
Start.
101440 Businesscase en implementatieplan diftar gemeente Hellendoorn - 8 december 2023 - 27/52
4.4.1
Diftar proof maken inzameling Bij de invoering van diftar, waarbij betaald moet worden voor het aanbieden van restafval, is enerzijds van belang dat ongewenste ontwijkroutes (inwoners kunnen het restafval op andere wijze niet-betaald kwijt) worden afgesloten. Anderzijds is het gewenst dat inwoners goede mogelijkheden worden geboden om afval te scheiden en de gescheiden stromen gemakkelijk aan te kunnen bieden. Dit noemen we in de praktijk het ‘diftar proof’ maken van de inzameling c.q. inzamelvoorzieningen. De volgende strokenplanning toont de acties die daarvoor moeten worden opgepakt. In het vervolg van deze paragraaf worden deze acties nader toelicht en uitgewerkt.