Document · PDF

Bijlage 1 impactanalyse samenwerkingsvarianten Heiloo

Raadsvergadering 15 december 2025, gemeente HeilooBij agendapunt: DEBAT Bestuurlijke toekomst Heiloo13.054 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Inhoudsopgave Deel A - Varianten in beeld

Hoofdstuk 1 | Naar een robuuste taakuitoefening

1.1 Verkenning naar effectievere vormen van samenwerking

1.2 Analyse van organisatorische, juridische en regionale gevolgen

1.3 Onderzoek op basis van bestaande bronnen met korte doorlooptijd

1.4 Leeswijzer

Hoofdstuk 2 | Varianten in beeld

2.1 Zeven varianten voor ambtelijke en bestuurlijke samenwerking

2.2 Heiloo zelfstandig

2.3 Ambtelijke fusie Bergen, Uitgeest, Castricum, Heiloo (huidige situatie)

2.4 Bestuurlijke herindeling Bergen en Heiloo

2.5 Bestuurlijke herindeling Castricum en Heiloo

2.6 Bestuurlijke herindeling Bergen, Castricum en Heiloo

2.7 Bestuurlijke herindeling Uitgeest, Castricum en Heiloo

2.8 Bestuurlijke herindeling Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo

Hoofdstuk 3 | Vergelijkend overzicht

3.1 Samenvatting

3.2 Duiding verwachte impact door BMC

Hoofdstuk 4 | Vervolgstappen

BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Deel B - Achtergronden

Hoofdstuk 5 | Hoe kijken we naar toekomstbestendigheid

Hoofdstuk 6 | Maatschappelijke opgaven in de BUCH

6.1 Demografische achtergronden

6.2 Taakzwaarte

Hoofdstuk 7 | Organisatorische fitheid

7.1 BUCH-werkorganisatie afgezet tegen referentiegemeenten

7.2 Ontwikkeling bestuurlijke organisatie

7.3 Huidige besturings- en managementfilosofie

Hoofdstuk 8 | Regionale samenwerking

8.1 Ontwikkelperspectief Noord-Holland Noord

8.2 Focusagenda Regio Alkmaar 2024-2028

8.3 Regionale samenwerkingsverbanden

Hoofdstuk 9 | Juridische aspecten

9.1 Gemeenschappelijke Regeling Werkorganisatie BUCH

9.2 Overige regelingen

Hoofdstuk 10 | Voor- en nadelen van samengaan in het algemeen

10.1 Effecten kunnen zich voordoen op verschillende niveaus

10.2 Ambtelijke fusies in het land op z’n retour

10.3 Bestuurlijke opschaling in Nederland zet door

Bijlage 1 | Gebruikte documenten

Bijlage 2 | Voorbeelden kerngericht werken

Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.

BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Deel A - Varianten in beeld

-1BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Hoofdstuk 1 | Naar een robuuste taakuitoefening Overal in Nederland werken gemeenten actief aan hun toekomstbestendigheid. We zien twee actuele aanleidingen: de gevolgen van de structurele schaarste op de arbeidsmarkt en de financiële meerjarenramingen. Naast oplopende personele en financiële schaarste spelen de stapeling en complexiteit van wet- en regelgeving, de veranderende verhouding tussen overheid en samenleving, handelingsverlegenheid en moeizame samenwerking een rol bij haperende bestuurs- en uitvoeringskracht. Ook de gemeente Heiloo verkent haar opties voor een robuuste gemeentelijke taakuitoefening.

1.1 Verkenning naar effectievere vormen van samenwerking Toekomstbestendigheid is voor de gemeenteraad van Heiloo een actueel onderwerp. Het is steeds lastiger om invulling te geven aan de wettelijke taken en lokale ambities. De gemeenten Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo (BUCH) kozen eerder voor ambtelijke samenwerking om kosten te besparen, kwaliteit te vergroten en kwetsbaarheid te verminderen én om een bestuurlijke fusie te voorkomen. De deelnemers ervaren de ambtelijke samenwerking echter als onvoldoende effectief. Nu wordt hardop de vraag gesteld of een fusie een duurzamere oplossing zou zijn. De gemeente Heiloo bevindt zich in een traject waarin zij onderzoek doet naar de bestuurlijke toekomst. In die verkenning onderzoekt Heiloo de kansen en bedreigingen van vormen van ambtelijke en/of bestuurlijke samenwerking. De gemeente Heiloo heeft BMC gevraagd om onderzoek te doen naar de mogelijke impact op de organisatie en regionale positie en naar de juridische aspecten van de volgende varianten:

1.2 Analyse van organisatorische, juridische en regionale gevolgen In de impactanalyse zijn per scenario de volgende elementen onderzocht:

-2BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

1.3 Onderzoek op basis van bestaande bronnen met korte doorlooptijd Voor de impactanalyse heeft de opdrachtgever de volgende uitgangspunten geformuleerd. Het onderzoek: ● richt zich primair op de organisatorische, juridische en regionale gevolgen; ● bevat geen participatie van inwoners en raadsleden; ● leidt tot aanbevelingen voor vervolgstappen. De impactanalyse heeft plaatsgevonden op basis van een analyse van bestaande bronnen (beleidsdocumenten, notities over organisatieontwikkeling, financiële stukken) en interviews met sleutelfiguren uit de betrokken organisaties. Er is geen aanvullend empirisch onderzoek gedaan. Het onderzoek is uitgevoerd in de periode medio augustus - september 2025. Onderstaande aanpak hebben we gehanteerd voor de impactanalyse:

-3BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Stap

Toelichting

Stap 1 Voorbereiden

● In een startgesprek met de opdrachtgever zijn het plan van aanpak, de detailplanning, lijst met te ontvangen documenten, lijst met te interviewen personen en organisaties besproken. ● De interviews en overleggen zijn ingepland. ● De gevraagde documenten zijn beschikbaar gesteld.

Stap 2 Analyse bestaande situatie

● Door middel van een bureaustudie is in beeld gebracht hoe de BUCH-gemeenten en de BUCH-werkorganisatie er op dit moment voor staan en welke opgaven er liggen in de regio. Hierbij zijn verschillende bronnen gebruikt. Een overzicht kan worden gevonden in bijlage 1.

Stap 3 Analyse impact scenario’s

● Door middel van een bureaustudie is de verwachte impact van de onderscheiden scenario’s in beeld gebracht. ● Voor een verdieping hebben we met diverse stakeholders gesproken, namelijk: selectie van medewerkers, gemeentesecretarissen, accountmanager provincie Noord-Holland, MT BUCH, regiosecretaris Regio Alkmaar, burgemeester en wethouder Heiloo en directeur en strategisch bestuurspartner van Zaffier. ● Op basis van de gesprekken hebben we onze impactanalyse van de verschillende scenario’s gecomplementeerd. We hebben dit aangevuld met de juridische analyse – op basis van de gemeenschappelijke regelingen en andere relevante overeenkomsten – en de uitkomsten van het financiële deelonderzoek.

Stap 4 Verificatie

● We hebben verificatiesessies georganiseerd met de Raad van Secretarissen en medewerkers van Heiloo, waarbij de eerste bevindingen zijn gepresenteerd en de bevindingen/verhaallijnen zijn aangescherpt. ● Na de verificatiesessies hebben we een conceptversie van de rapporten opgesteld.

Stap 5 Rapporteren

● De conceptrapportage is besproken met de betreffende opdrachtgever. ● Op basis van de feedback zijn de definitieve rapportages opgesteld.

1.4 Leeswijzer Dit rapport bestaat uit twee delen. Deel A bevat de beschrijving van de onderzochte varianten, inclusief een samenvattend beeld en een advies voor de vervolgstappen. Per variant is ook een reflectie van BMC opgenomen, met een onafhankelijke blik vanuit onze expertrol. Deel B bevat diverse achtergronden bij een groot aantal thema’s die gebruikt zijn als bronmateriaal en onderbouwing bij de impactanalyse. In dit rapport is gebruikgemaakt van de resultaten van het financieel deelonderzoek dat is uitgevoerd door collega’s van BMC. Voor een onderbouwing van de financiële berekeningen verwijzen we naar de rapportage van dat deelonderzoek.

-4BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Hoofdstuk 2 | Varianten in beeld In dit hoofdstuk brengen we de onderzochte varianten in beeld. Daarbij gaan we per variant in op de organisatorische, juridische, regionale en financiële gevolgen. Uit de impactanalyse komt naar voren dat de varianten vooral verschillen in omvang, en ook blijken uit de analyse de gevolgen die dat verschil in omvang heeft voor het bestuurlijk profiel en de nieuwe organisatie: van kleine landelijke beheergemeente tot kleinstedelijke ontwikkelgemeente.

2.1 Zeven varianten voor ambtelijke en bestuurlijke samenwerking Als we de zeven varianten uit de impactanalyse op een rij zetten dan ontstaat het volgende beeld:

Wanneer we de varianten beschouwen dan valt het volgende op: ● Alle varianten leveren een samenhangend geografisch gebied op. ● Het bestuurlijk profiel varieert van landelijk tot kleinstedelijk. Qua profilering c.q. belangenbehartiging ligt het tussen de kleine gemeenten (K80), grote plattelandsgemeenten (P10), meerkernige fusiegemeenten (R8) en middelgrote gemeenten (M50)1. ● Ook het aantal kernen varieert. Het al dan niet meedoen van Bergen is hierop sterk van invloed. ● Heiloo is in alle varianten de grootste kern. ● Qua oppervlakte levert een eventueel samengaan van de vier BUCH-gemeenten de op een na grootste gemeente van de provincie Noord-Holland op. Deze fusiegemeente zou alleen kleiner zijn dan Hollands Kroon, maar groter dan Alkmaar, Amsterdam, Haarlemmermeer, Schagen en Texel.

De K80 is een samenwerkingsverband van en voor kleine gemeenten in Nederland. De P10 is een samenwerkingsverband van 33 grote plattelandsgemeenten in Nederland. De R8 is een netwerk van acht grote Nederlandse gemeenten die zijn ontstaan na een of meerdere herindelingen. De M50 is een samenwerkingsverband van 65 middelgrote Nederlandse gemeenten, tussen de 30.000 en 80.000 inwoners.

-5BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

2.2 Heiloo zelfstandig

Organisatorisch Bestuurskracht

Overzichtelijke taakzwaarte, balans in lokale taken en uitvoeringskracht. Regionale samenwerking als hulpmiddel voor taken die bovenlokaal van aard zijn. Flexibele schil (inhuur) voor opvang van piekbelasting en inzet in (eenmalige) complexe projecten. Opvang nieuwe taken en opgaven (van Rijksoverheid) vergt solide financiële gezondheid.

Personeel

Arbeidsmarktprofiel: compacte organisatie van gedreven professionals met generieke profielen en high potentials. Inzet van regionale personeelspools opportuun om uitwisseling en doorstroom te bevorderen.

Bedrijfsvoering

Kerntaken rond raad, bestuur en organisatie in eigen huis (Communicatie, HR en facilitair). Inkoop ICT bij regionale bedrijfsvoeringsorganisatie of centrumstad. Beperkte mogelijkheden om de organisatie te ontwikkelen en in te spelen op de toenemende complexiteit van taken, beperkte financiën en groeiende wet- en regelgeving.

Veranderopgave

Ontvlechting uit BUCH-werkorganisatie en volledig (weder)opbouwen van de eigen gemeentelijke organisatie en aangaan van nieuwe regionale samenwerkings- en inkooprelaties. Af- en opbouw duurt naar verwachting minimaal één bestuursperiode.

Regionale positie Qua inwonertal is een zelfstandig Heiloo een van de kleinere gemeenten in de regio Alkmaar/Noord-Holland Noord. Om invloed uit te oefenen (via stemrecht) sluit de gemeente allianties met medestanders. Bestuurlijke regionale strategie zal selectief moeten zijn, gericht op één of twee thema’s die voor Heiloo het meest van belang zijn. Juridisch Er zijn geen juridische belemmeringen om uit te treden uit de BUCH-werkorganisatie. In de gemeenschappelijke regeling is vastgesteld dat frictie- en desintegratiekosten voor rekening van Heiloo zijn, gedurende een periode van maximaal vijf jaar. Kosten Structurele kosten Er zijn geen veranderingen; de uitkering uit het gemeentefonds blijft onveranderd en er is ook geen verandering voor de burgemeester, wethouders, (assistent-)griffier, raadsleden en gemeentesecretaris.

-6BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Gemeentefonds

onveranderd

Organisatie

onveranderd

Saldo (raming)

onveranderd

Incidentele kosten (desintegratie en frictie) Bij deze variant is geen sprake van een frictiekostenvergoeding, omdat er geen herindeling plaatsvindt. De zelfstandige gemeente Heiloo draait dus zelf op voor alle kosten die nodig zijn om een nieuwe gemeentelijke organisatie op te bouwen. Onderstaand zijn de indicatieve incidentele effecten voor het scenario zelfstandig Heiloo weergegeven. Frictiekosten

€ 3.200.000

Vergoeding

€0

Saldo (raming)

- € 3.200.000

Reflectie BMC Er zijn ongeveer honderd gemeenten in Nederland kleiner dan een zelfstandige gemeente Heiloo. Een klein deel denkt na over herindeling, een groot deel niet. De taakzwaarte lijkt behapbaar: gemiddeld genomen gaat het immers bovengemiddeld goed in Heiloo. Voor (extra) lokale bestuurlijke ambities is naar onze verwachting niet veel ruimte binnen de uitvoeringscapaciteit van de gemeente. Voor bepaalde taken waar schaal van belang is, zal Heiloo moeten blijven inzetten op samenwerking, zoals Cocensus en Zaffier. De positie van een kleine gemeente op de structureel krappe arbeidsmarkt is zwak. Het zal niet mogelijk zijn voor een zelfstandig Heiloo om (eenmalige) grote projecten, zoals een grote woningbouwlocatie, met eigen mensen uit te voeren. De grootste opgave ligt in de opbouw van een eigen organisatie, met onder meer eigen huisvesting, een balie en ICT. Onze verwachting is dat de blik van bestuur en organisatie minstens één bestuursperiode naar binnen gericht zal zijn. Hierdoor is de dienstverlening aan inwoners en ondernemers suboptimaal. De incidentele kosten van zelfstandigheid zijn substantieel.

-7BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

2.3 Ambtelijke fusie Bergen, Uitgeest, Castricum, Heiloo (huidige situatie)

Organisatorisch Bestuurskracht

De bestuurskracht van de vier gemeenten afzonderlijk wordt bepaald door de uitvoeringscapaciteit van de BUCH-werkorganisatie en de besliscapaciteit van de vier individuele gemeenten. De uitvoeringscapaciteit is suboptimaal door minder dan gemiddelde omvang van de formatie, grote afstemmingsbehoefte door werk voor vier (vijf) opdrachtgevers en lokale behoefte aan maatwerk.

Personeel

De BUCH-werkorganisatie voert haar taken uit met aanmerkelijk minder personele formatie en minder inhuur dan vergelijkbare gemeenten. Het personeel wordt beloond binnen het loongebouw van een kleinere gemeente.

Bedrijfsvoering

Uitvoering Concernagenda. De ambitie voor de bedrijfsvoering is het ondersteunen van een robuuste, daadkrachtige en wendbare organisatie gericht op doorontwikkeling vanwege toenemende complexiteit van taken, beperkte financiën en groeiende wet- en regelgeving. Vier strategische doelen staan centraal: het verbeteren van de kwaliteitsborging, verder professionaliseren/ verzakelijken, versterken van de fitheid, en transparantie in de P&C-cyclus. De organisatieontwikkeling vindt plaats langs de volgende focus-thema’s: heldere sturing en inrichting, betrouwbare dienstverlener, strategisch personeelsmanagement, toekomstbestendige ICT, robuuste financiën & control en de huisvestingsstrategie.

Veranderopgave

De veranderopgave is beschreven in de Concernagenda. Implementatie loopt in elk geval door tot 2028. Personele taakstelling beïnvloedt de mogelijkheden voor de ontwikkeling van de uitvoeringscapaciteit.

Regionale positie De gemeenten participeren in dezelfde regionale samenwerkingsverbanden, alleen Uitgeest heeft een afwijkende (dubbele) regionale oriëntatie. Om invloed uit te oefenen (via stemrecht) moeten de gemeenten onderlinge allianties sluiten met medestanders. Onderlinge afstemming over bestuurlijke vertegenwoordiging is opportuun vanuit capaciteitsoverwegingen. Medewerkers vertegenwoordigen in de regio de verschillende bestuurlijke belangen van de vier deelnemers.

-8BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Juridisch Er zijn geen juridische belemmeringen. Bergen, Castricum en Heiloo overleggen met Uitgeest over de kosten van uittreding van Uitgeest. Kosten Structurele kosten (gemeentefonds, kosten bestuur) Er zijn geen veranderingen; de uitkering uit het gemeentefonds blijft onveranderd en er is ook geen verandering voor de burgemeester, wethouders, (assistent) griffier, raadsleden en gemeentesecretaris. Gemeentefonds

onveranderd

Organisatie

onveranderd

Saldo (raming)

onveranderd

Incidentele kosten (desintegratie en frictie ) Bij deze variant is er geen sprake van een herindeling. De organisatie hoeft ook niet te veranderen. Daarom is er geen sprake van frictiekosten en een frictiekostenvergoeding. Frictiekosten

n.v.t.

Vergoeding

n.v.t.

Saldo (raming)

n.v.t.

Reflectie BMC Ons inziens is sprake van een structurele weeffout in het BUCH-construct. Kostenbesparing is een belangrijk argument geweest in de ontwikkeling van de BUCH-werkorganisatie. Dit heeft geleid tot efficiencykortingen. Uit onderzoek van COELO onder Nederlandse samenwerkingsverbanden blijkt evenwel dat samenwerking – met uitzondering van belastingsamenwerking – niet leidt tot kostenbesparingen. Behoud of verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening en vermindering van kwetsbaarheid (van personeel) zijn wel mogelijke opbrengsten. Bij beperkte harmonisatie en grote behoefte aan lokaal maatwerk/couleur locale komen ook die doelstellingen evenwel onder druk. De BUCH-werkorganisatie heeft te maken met een aanzienlijke afstemmingslast.

-9BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

2.4 Bestuurlijke herindeling Bergen en Heiloo

Organisatorisch Bestuurskracht

Balans tussen taakzwaarte c.q. maatschappelijke opgaven en uitvoeringscapaciteit. Centrale opgaven zijn het structureel op orde houden van de gemeentelijke organisatie en de gemeentelijke dienstverlening.

Personeel

Arbeidsmarktprofiel: compacte organisatie van gedreven professionals met generieke profielen en high potentials. Regionale arbeidsmarktstrategie voor werving en selectie, uitwisseling en doorstroom.

Bedrijfsvoering

Kerntaken rond raad, bestuur en organisatie in eigen huis (Communicatie, HR en facilitair). Uitbesteding ICT bij regionale bedrijfsvoeringsorganisatie of centrumstad. Beperkte mogelijkheden om de organisatie te ontwikkelen en in te spelen op de toenemende complexiteit van taken, beperkte financiën en groeiende wet- en regelgeving.

Veranderopgave

Ontvlechting uit BUCH-werkorganisatie en opbouw van nieuwe gemeentelijke organisatie en aangaan van nieuwe regionale samenwerkings- en inkooprelaties. Af- en opbouw duurt naar verwachting minimaal één bestuursperiode.

Regionale positie De regionale positie van een fusiegemeente van Bergen en Heiloo is afhankelijk van eventuele andere bestuurlijke herindelingen in de regio Alkmaar. Hoe dan ook zal de nieuwe gemeente, om invloed uit te oefenen (via stemrecht), afhankelijk zijn van allianties met medestanders. Regionale strategie van bestuur zal selectief moeten zijn, gericht op die thema’s die voor de nieuwe gemeente het meest van belang zijn. Juridisch Er zijn geen juridische belemmeringen om uit te treden uit de BUCH-werkorganisatie. In de gemeenschappelijke regeling is vastgesteld dat de de rekening voor frictie- en desintegratiekosten zijn voor de uittredende partij, gedurende een periode van maximaal vijf jaar. In deze variant zou daar een overeenstemming moeten worden gevonden met Castricum en Uitgeest.

- 10 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Kosten Structurele kosten (gemeentefonds, kosten bestuur) De structurele effecten voor het scenario Bergen - Heiloo ten gevolge van het effect op de uitkering uit het gemeentefonds en de financiële gevolgen voor de organisatie door het wegvallen van functies (burgemeester, gemeentesecretaris, wethouder, griffie, raadslid) zijn indicatief als volgt: Gemeentefonds

- € 1.400.000

Organisatie

€ 900.000

Saldo (raming)

- € 500.000

Incidentele kosten (desintegratie en frictie) De frictiekosten en de hoogte van de frictiekostenvergoeding vanuit het Rijk vanuit de tijdelijke maatstaf herindeling voor het scenario Bergen - Heiloo zijn indicatief als volgt: Frictiekosten

€ 4.400.000

Vergoeding

€ 6.500.000

Saldo (raming)

€ 2.100.000

Reflectie BMC We verwachten dat de nieuwe gemeente het karakter zal hebben van een beheergemeente, met een uitvoeringscapaciteit die past bij de uitvoering van lokale opgaven. De arbeidsmarktpositie zal uitdagend zijn, met tal van grotere werkgevers in de directe omgeving. Regionaal zal sprake zijn van een bescheiden bijdrage. De nieuwe gemeente is goed te overzien qua veranderopgave; in één bestuursperiode moet deze naar behoren kunnen functioneren. Het organisatorisch kostenplaatje van deze variant beoordelen we als neutraal.

- 11 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

2.5 Bestuurlijke herindeling Castricum en Heiloo

Organisatorisch Bestuurskracht

Personeel

Arbeidsmarktstrategie rondom een functiehuis van een 60.000+-gemeente. Regionale arbeidsmarktstrategie voor werving en selectie, uitwisseling en doorstroom.

Bedrijfsvoering

Veranderopgave

Regionale positie De regionale positie van een fusiegemeente van Castricum en Heiloo is afhankelijk van eventuele andere bestuurlijke herindelingen in de regio Alkmaar. Hoe dan ook zal de nieuwe gemeente, om invloed uit te oefenen (via stemrecht), afhankelijk zijn van allianties met medestanders. Regionale strategie van bestuur zal selectief moeten zijn, gericht op die thema’s die voor de nieuwe gemeente het meest van belang zijn. Juridisch Er zijn geen juridische belemmeringen om uit te treden uit de BUCH-werkorganisatie. In de gemeenschappelijke regeling is vastgesteld dat de de rekening voor frictie- en desintegratiekosten zijn voor de uittredende partij, gedurende een periode van maximaal vijf jaar. In deze variant zou daar een overeenstemming moeten worden gevonden met Bergen en Uitgeest. Kosten Structurele kosten (gemeentefonds, kosten bestuur) De structurele effecten voor het scenario Castricum - Heiloo ten gevolge van het effect op de uitkering uit het gemeentefonds en de financiële gevolgen voor de organisatie door het wegvallen van functies (burgemeester, gemeentesecretaris, wethouder, griffie, raadslid) zijn indicatief als volgt:

- 12 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Gemeentefonds

€ 300.000

Organisatie

€ 900.000

Saldo (raming)

€ 1.200.000

Incidentele kosten (desintegratie en frictie) De frictiekosten en de hoogte van de frictiekostenvergoeding vanuit het Rijk vanuit de tijdelijke maatstaf herindeling voor het scenario Castricum - Heiloo zijn indicatief als volgt: Frictiekosten

€ 4.900.000

Vergoeding

€ 6.500.000

Saldo (raming)

€ 1.600.000

- 13 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

2.6 Bestuurlijke herindeling Bergen, Castricum en Heiloo

Organisatorisch Bestuurskracht

Balans tussen taakzwaarte en uitvoeringscapaciteit. Centrale opgaven zijn het structureel op orde houden van de gemeentelijke organisatie, de gemeentelijke dienstverlening en het in stand houden of verbeteren van het voorzieningenniveau in de kernen.

Personeel

Arbeidsmarktstrategie rondom een functiehuis van een 60.000-100.000gemeente. Onderscheidend profiel (in concurrentie met omliggende steden) door focus op ontwikkelmogelijkheden en omgevingskwaliteit.

Bedrijfsvoering

Doorontwikkeling vanuit de Concernagenda. De ambitie voor de bedrijfsvoering is het ondersteunen van een robuuste, daadkrachtige en wendbare organisatie gericht op doorontwikkeling vanwege toenemende complexiteit van taken, beperkte financiën en groeiende wet- en regelgeving. Vier strategische doelen staan centraal: het verbeteren van de kwaliteitsborging, verder professionaliseren/verzakelijken, versterken van de fitheid en transparantie in de P&C-cyclus. De organisatieontwikkeling vindt plaats langs de volgende focusthema’s :heldere sturing en inrichting, betrouwbare dienstverlener, strategisch personeelsmanagement, toekomstbestendige ICT, robuuste financiën & control en de huisvestingsstrategie. Optioneel ontvlechting en/of ook een nieuwe samenwerking met Uitgeest vormgeven.

Veranderopgave

Ontvlechting van Uitgeest uit BUCH-werkorganisatie en opbouwen gemeentelijke organisatie voor één nieuw gemeentebestuur. Realisatie focusthema’s Concernagenda met minder middelen. Af- en opbouw duurt naar verwachting één bestuursperiode.

Regionale positie Derde gemeente qua inwonertal in Regio Alkmaar, na Alkmaar en Dijk en Waard, met redelijk stemgewicht in gemeenschappelijke regelingen. Mogelijkheden voor bestuurlijk trekkerschap.

- 14 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Juridisch Er zijn geen juridische belemmeringen om uit te treden uit de BUCH-werkorganisatie. In de gemeenschappelijke regeling is vastgesteld dat de de rekening voor frictie- en desintegratiekosten zijn voor de uittredende partij, gedurende een periode van maximaal vijf jaar. In deze variant zou daar een overeenstemming moeten worden gevonden met Uitgeest. Kosten Structurele kosten (gemeentefonds, kosten bestuur) De structurele effecten voor het scenario Bergen - Castricum - Heiloo ten gevolge van het effect op de uitkering uit het gemeentefonds en de financiële gevolgen voor de organisatie door het wegvallen van functies (burgemeester, gemeentesecretaris, wethouder, griffie, raadslid) zijn indicatief als volgt: Gemeentefonds

- € 1.100.000

Organisatie

€ 2.000.000

Saldo (raming)

€ 900.000

€ 7.300.000

Vergoeding

€ 13.600.000

Saldo (raming)

€ 6.300.000

Reflectie BMC We verwachten bij bestuurlijke herindeling een toename van de beschikbare uitvoeringscapaciteit (of organisatiekracht) door een afname van de afstemmingsbehoefte ten opzichte van de huidige situatie. Deze capaciteit kan worden ingezet ten behoeve van ontwikkeling van kwaliteit van advisering, dienstverlening en samenwerking. Het financiële saldo en de sterkere positie op de arbeidsmarkt biedt hiertoe mogelijkheden. Afhankelijk van de keuzes van de gemeente die niet meegaat in de bestuurlijke herindeling (in deze variant: Uitgeest) zal mogelijk nog wel afstemmingsbehoefte blijven bestaan met deze gemeente en zal daartoe dan nog capaciteit nodig zijn bijvoorbeeld voor afspraken, afstemming en verantwoording. De schaal en kwaliteit van de nieuwe gemeente is (in potentie) vergelijkbaar met die van maatschappelijke partners. Qua regionale positie zal de nieuwe gemeente naar verwachting in de schaduw blijven van Alkmaar en Dijk en Waard, ook al nemen de mogelijkheden van bestuurlijke vertegenwoordiging en trekkerschap toe.

- 15 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

2.7 Bestuurlijke herindeling Uitgeest, Castricum en Heiloo

Organisatorisch Bestuurskracht

Balans tussen taakzwaarte c.q. maatschappelijke opgaven en uitvoeringscapaciteit. Centrale opgaven zijn het structureel op orde houden van de gemeentelijke organisatie, de gemeentelijke dienstverlening en het in stand houden of verbeteren van het voorzieningenniveau in de kernen.

Personeel

Arbeidsmarktstrategie rondom functiehuis van 60.000 - 100.000 gemeente. Onderscheidend profiel (in concurrentie met omliggende steden) door focus op ontwikkelmogelijkheden en omgevingskwaliteit.

Bedrijfsvoering

Uitvoering Concernagenda. De ambitie voor de bedrijfsvoering is het ondersteunen van een robuuste, daadkrachtige en wendbare organisatie gericht op doorontwikkeling vanwege toenemende complexiteit van taken, beperkte financiën en groeiende wet- en regelgeving. Vier strategische doelen staan centraal: het verbeteren van de kwaliteitsborging, verder professionaliseren c.q. verzakelijken, versterken van de fitheid en transparantie in de P&C-cyclus. De organisatieontwikkeling vindt plaats langs de volgende focusthema’s: heldere sturing en inrichting, betrouwbare dienstverlener, strategisch personeelsmanagement, toekomstbestendige ICT, robuuste financiën & control en de huisvestingsstrategie. Optioneel ontvlechting en/of een nieuwe samenwerking met Bergen vormgeven.

Veranderopgave

Ontvlechting van Bergen uit BUCH-werkorganisatie en opbouwen gemeentelijke organisatie voor één nieuw gemeentebestuur. Optioneel vormgeven nieuwe samenwerking met Bergen. Realisatie focusthema’s Concernagenda met minder middelen. Alternatief voor werklocatie Bergen. Af- en opbouw duurt naar verwachting één bestuursperiode.

Regionale positie Derde gemeente qua inwonertal in Regio Alkmaar, na Alkmaar en Dijk en Waard, met redelijk stemgewicht in gemeenschappelijke regelingen. Mogelijkheden voor bestuurlijk trekkerschap.

- 16 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Kosten Structurele kosten (gemeentefonds, kosten bestuur) De structurele effecten voor het scenario Uitgeest - Castricum - Heiloo ten gevolge van het effect op de uitkering uit het gemeentefonds en de financiële gevolgen voor de organisatie door het wegvallen van functies (burgemeester, gemeentesecretaris, wethouder, griffie, raadslid) zijn indicatief als volgt. Gemeentefonds

- € 1.100.000

Organisatie

€ 1.900.000

Saldo (raming)

€ 800.000

Hierin is een eventuele stijging door hogere schalen en een eventuele wijziging van het aantal fte niet meegenomen. Dit is afhankelijk van keuzes die voor de nieuwe organisatie gemaakt moeten worden. Met 850 fte bevindt de huidige werkorganisatie zich onder het gemiddelde van 100.000+-gemeenten. De gemiddelde loonsom voor een 100.000+-gemeente is gemiddeld 5,8% hoger dan de gemiddelde loonsom bij de werkorganisatie BUCH nu. Incidentele kosten (desintegratie en frictie) De frictiekosten en de hoogte van de frictiekostenvergoeding vanuit het Rijk vanuit de tijdelijke maatstaf herindeling voor het scenario Uitgeest - Castricum - Heiloo zijn indicatief als volgt: Frictiekosten

€ 6.000.000

Vergoeding

€ 12.000.000

Saldo (raming)

€ 6.000.000

- 17 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Afhankelijk van de keuzes van de gemeente die niet meegaat in de bestuurlijke herindeling (in deze variant: Bergen) zal mogelijk nog wel afstemmingsbehoefte blijven bestaan met deze gemeente en zal daartoe dan nog capaciteit nodig zijn bijvoorbeeld voor afspraken, afstemming en verantwoording. De schaal en kwaliteit van de nieuwe gemeente is (in potentie) vergelijkbaar met die van maatschappelijke partners. Qua regionale positie zal de nieuwe gemeente naar verwachting in de schaduw blijven van Alkmaar en Dijk en Waard, ook al nemen de mogelijkheden van bestuurlijke vertegenwoordiging en trekkerschap toe. Het organisatorisch kostenplaatje is positief.

2.8 Bestuurlijke herindeling Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo

Organisatorisch Bestuurskracht

Balans tussen taakzwaarte c.q. maatschappelijke opgaven en uitvoeringscapaciteit, met mogelijkheden op gebied van regionale samenwerking, inwoners- c.q. overheidsparticipatie en grote regionale opgaven. Schaal van bestuur is congruent met omvang van bovenlokale opgaven. Nieuw bestuursmodel in nieuw gevormde gemeente.

Personeel

Het functiehuis van een 100.000+-gemeente creëert een concurrerende positie op de arbeidsmarkt.

Bedrijfsvoering

Het fundament van de bedrijfsvoering is een robuuste, daadkrachtige en wendbare organisatie gericht op doorontwikkeling vanwege toenemende complexiteit van taken, beperktere financiën en groeiende wet- en regelgeving. Met de uitvoering van de Concernagenda wordt de basis op het gebied van bedrijfsvoering op orde gebracht. De gemeente heeft een omvang die een toekomstbestendige ICT en datagedreven financiën & control mogelijk maakt. Deze variant opent de mogelijkheid om een stap verder te gaan en in te zetten op de toepassing van nieuwe technologieën (AI) ten behoeve van de bedrijfsvoering en dienstverlening van de nieuwe gemeente. Strategisch personeelsmanagement ondersteunt het top-werkgeverschap. Het kerngericht werken voegt een extra dimensie toe aan het ICT landschap.

- 18 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Veranderopgave

Focus op kwaliteitssprong organisatie, wat een aanzienlijke inspanning zal vragen. Wervings- en opleidingsopgave voor personeel. Aanpassing organisatieontwerp voor implementatie kerngericht werken. Veranderopgaven nemen naar verwachting één bestuursperiode in beslag.

Regionale positie Tweede gemeente qua inwonertal in Regio Alkmaar, na Alkmaar, met veel stemgewicht in gemeenschappelijke regelingen. Versterking van de positie richting provincie, Rijksoverheid en grote maatschappelijke partners. Mogelijkheden voor regionaal bestuurlijk trekkerschap op thema’s. Partners in de regio zullen dat ook verwachten van deze nieuwe grote speler.

Juridisch Er zijn geen juridische belemmeringen om uit te treden uit de BUCH-werkorganisatie. Frictie- en desintegratiekosten voor vier partijen. Uitgeest treedt uit samenwerkingsverbanden IJmond en Kennemerland en treedt toe tot samenwerkingsverbanden Noord-Holland Noord.

Kosten Structurele kosten (gemeentefonds, kosten bestuur) De structurele effecten voor het scenario Bergen - Uitgeest - Castricum - Heiloo ten gevolge van het effect op de uitkering uit het gemeentefonds en de financiële gevolgen voor de organisatie door het wegvallen van functies (burgemeester, gemeentesecretaris, wethouder, griffie, raadslid) zijn indicatief als volgt: Gemeentefonds

- € 2.500.000

Organisatie

€ 3.000.000

Saldo (raming)

€ 500.000

Hierin is een eventuele stijging door hogere schalen en een eventuele wijziging van het aantal fte niet meegenomen. Dit is afhankelijk van keuzes die voor de nieuwe organisatie gemaakt moeten worden. Met 850 fte bevindt de huidige werkorganisatie zich onder het gemiddelde van 100.000+-gemeenten. Bij de start van de nieuwe gemeente is het zinvol om te onderzoeken waar het gericht aanvullen van capaciteit opportuun is. De gemiddelde loonsom voor een 100.000+-gemeente is gemiddeld 5,8% hoger dan de gemiddelde loonsom bij de werkorganisatie BUCH nu. Incidentele kosten (desintegratie en frictie) De frictiekosten en de hoogte van de frictiekostenvergoeding vanuit het Rijk vanuit de tijdelijke maatstaf herindeling voor het scenario Uitgeest - Castricum - Heiloo zijn indicatief als volgt: Frictiekosten

€ 4.200.000

Vergoeding

€ 20.200.000

Saldo (raming)

€ 16.000.000

- 19 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Reflectie BMC We verwachten bij bestuurlijke herindeling een toename van de beschikbare uitvoeringscapaciteit (of organisatiekracht) door een afname van de afstemmingsbehoefte ten opzichte van de huidige situatie. Deze capaciteit kan worden ingezet ten behoeve van een kwaliteitssprong in advisering en dienstverlening, samenwerking en bewonersparticipatie (kerngericht werken). Het financiële saldo van de herindeling is dusdanig dat voldoende middelen beschikbaar zijn om de kwaliteitssprong te realiseren. De organisatiekracht is verder gebaat bij de positie in het hoogst mogelijke functiehuis. Verwacht mag worden dat de regionale positie sterk is, als op een na grootste gemeente in de regio. De schaal en kwaliteit van de nieuwe gemeente is (in potentie) vergelijkbaar met die van maatschappelijke partners. Een gemeentelijke herindeling zou ertoe leiden dat er meerdere kernen en buurtschappen binnen een nieuwe gemeente komen te liggen, elk met eigen kenmerken, cultuur en identiteit. Van belang is dat de gemeenschappelijkheden en verschillen (en de verschillende belangen) worden onderkend en dat hiervoor een passende besturingsfilosofie wordt ontwikkeld. Het organisatorisch kostenplaatje is positief; de incidentele vergoeding biedt in deze variant mogelijkheden om een impuls te geven aan de nieuwe organisatie.

- 20 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Hoofdstuk 3 | Vergelijkend overzicht 3.1 Samenvatting Op basis van onze impactanalyse komen we tot het volgende samenvattende beeld: Tabel 1: Samenvattend beeld impact per variant

Variant

Impact

Heiloo zelfstandig

Beheergemeente Uitvoeringscapaciteit in eigen beheer en samenwerking, met lokaal loket Uitdagende arbeidsmarktpositie Regionale positie afhankelijk van samenspel Implementatietermijn: minimaal één bestuursperiode Incidenteel negatieve impact op organisatiekosten

Ambtelijke fusie BUCH

Beheergemeenten Uitvoeringscapaciteit gezamenlijk georganiseerd Uitdagende arbeidsmarktpositie Regionale positie afhankelijk van samenspel Implementatietermijn: twee jaar Impact op structurele en incidentele kosten is neutraal

Bestuurlijke fusie BH

Beheergemeente Uitvoeringscapaciteit voor lokale opgaven Uitdagende arbeidsmarktpositie Regionale positie afhankelijk van samenspel Implementatietermijn: één bestuursperiode Impact op structurele en incidentele kosten is neutraal

Bestuurlijke fusie CH

Bestuurlijke fusie BCH

Ontwikkelgemeente Uitvoeringscapaciteit voor lokale en bovenlokale opgaven Stabiele positie op arbeidsmarkt Potentie van regionale positie Implementatietermijn: één bestuursperiode Impact op structurele en incidentele kosten is positief

- 21 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Bestuurlijke fusie UCH

Bestuurlijke fusie BUCH

Ontwikkelgemeente met kerngericht werken Uitvoeringscapaciteit voor lokale en regionale opgaven Concurrerende arbeidsmarktpositie Potentie van sterke regionale positie Implementatietermijn: één bestuursperiode Impact op structurele en incidentele kosten is zeer positief

3.2 Duiding verwachte impact door BMC In onderstaand overzicht geven we weer welke impact we verwachten op de onderscheiden indicatoren in de verschillende varianten: Tabel 2: Samenvattende duiding door BMC van verwachte impact per variant

Bestuurlijk zelfstandig

Bestuurlijke herindeling

Heiloo

BUCH

BCH

UCH

BUCH

Bestuurskracht

Organisatiekracht

Samenwerkingskracht

Financiële kracht

- 22 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Toelichting De bestuurskracht bestaat uit de balans tussen taakzwaarte (maatschappelijke opgaven), uitvoeringscapaciteit (het ambtelijk vermogen om beslissingen voor te bereiden en uit te voeren) en besliscapaciteit (het bestuurlijk vermogen om noodzakelijke (complexe) beslissingen te nemen). De besliscapaciteit laten we hier verder buiten beschouwing; deze is afhankelijk van de invulling door de oude of nieuwe colleges en raden. Beschikbare (bestuurskracht)onderzoeken geven inzicht in de actuele situatie. We hebben vastgesteld dat de brede welvaart2 in de vier gemeenten zich op een vergelijkbaar niveau bevindt. De taakzwaarte van elk is min of meer vergelijkbaar. We verwachten bij bestuurlijke herindeling een toename van de beschikbare uitvoeringscapaciteit (of organisatiekracht) door een afname van de afstemmingsbehoefte ten opzichte van de huidige situatie. Deze capaciteit kan worden ingezet ten behoeve van kwaliteit van advisering en dienstverlening, samenwerking en bewonersparticipatie (kerngericht werken). Onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving heeft deze potentiële winst in de beleidsprestaties aangetoond. De ambtelijke samenwerkingsvarianten hebben te maken met een suboptimale inzet van de uitvoeringscapaciteit door een grotere afstemmingsbehoefte, lokaal maatwerk c.q. beperkte harmonisatie.

Een gemeentelijke herindeling zou ertoe leiden dat er meerdere kernen en buurtschappen binnen een nieuwe gemeente komen te liggen, elk met eigen kenmerken, cultuur en identiteit. Van belang is dat de gemeenschappelijkheden en verschillen (en de verschillende belangen) worden onderkend en dat hiervoor een passende besturingsfilosofie wordt ontwikkeld. Praktijkvoorbeelden van meerkernige gemeenten laten zien dat daarmee de schaalnadelen te ondervangen zijn. De organisatiekracht is verder gebaat bij een betere positie op de arbeidsmarkt. Het functiehuis wordt bij 40.000, 60.000 en 100.000 inwoners meer concurrerend ten opzichte van de grote steden. Ook bij samenwerkingskracht speelt schaal een belangrijke rol. Het aantal inwoners is van invloed op de stemverhoudingen in regionale samenwerkingsverbanden. Kleinere gemeenten zijn daardoor aangewezen op onderlinge afstemming om invloed uit te kunnen oefenen. Bij de grotere bestuurlijke varianten geldt verder dat de schaal ervan meer in overeenstemming is met de schaal van maatschappelijke partners zoals onderwijs en woningcorporaties. De financiële kracht definiëren we in het kader van deze impactanalyse als het saldo van structurele en incidentele kosten. Onderstaand is een overzicht weergegeven van de indicatieve structurele en incidentele kosten zoals beschreven bij de afzonderlijke scenario’s.

Brede welvaart omvat een breed scala aan aspecten die de kwaliteit van leven bepalen, zowel voor de huidige generatie als voor toekomstige generaties en andere mensen wereldwijd, en gaat verder dan alleen materiële welvaart. Het omvat factoren zoals gezondheid, milieu, onderwijs, veiligheid, sociale relaties en subjectief welzijn, en kijkt kritisch naar de afweging van deze aspecten ten koste van andere groepen of de toekomst. Zie deel B, Hoofdstuk 7 voor de scores van de vier gemeenten.

- 23 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Tabel 3: Indicatieve financiële gevolgen varianten Bestuurlijk zelfstandig

Bestuurlijke herindeling

Heiloo

BUCH

BCH

UCH

BUCH

Gemeentefonds

- 1.400.000

300.000

- 1.100.000

- 2.500.000

Organisatie

900.000

2.000.000

1.900.000

3.000.000

Saldo structureel

- 500.000

1.200.000

900.000

800.000

500.000

Frictiekosten

3.200.000

4.400.000

4.900.000

7.300.000

6.000.000

4.200.000

Vergoeding

6.500.000

13.600.000

12.000.000

20.200.000

- 3.200.000

2.100.000

1.600.000

6.300.000

6.000.000

16.000.000

Saldo incidenteel

- 24 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Hoofdstuk 4 | Vervolgstappen Dit rapport is onderdeel van het traject waarin de BUCH-gemeenten onderzoek doen naar hun bestuurlijke toekomst. Naast het onderzoek waar dit rapport het resultaat van is, hebben de gemeenten individueel en gezamenlijk diverse andere onderzoeken en scenarioverkenningen lopen. Op basis van de geldende Gemeenschappelijke Regeling Werkorganisatie BUCH (augustus 2024) schetsen we hieronder welke vervolgstappen gezet kunnen worden. 1. Beoordeling en afweging van de scenario’s in de verschillende onderzoeken ● na oplevering van de rapporten: beoordeling en weging door de gemeenten, met de gemeenteraad als eindverantwoordelijke; ● houden van duidingsbijeenkomsten om de resultaten van de verkenningen te duiden en bespreken. 2. Communicatie en participatie ● uitvoeren communicatie- en participatieplannen; ● presentatie participatietrajecten in een openbare bijeenkomst voor de gemeenteraad en de samenleving, zodat er terugkoppeling plaatsvindt aan de deelnemers. 3. Besluitvorming in de gemeenteraden ● bespreking in de gemeentelijke raadscommissie ● besluitvorming door de gemeenteraden op basis van de diverse onderzoeksresultaten op basis van een afwegingskader. 4. Delen besluiten met de deelnemers en bestuur BUCH ● delen besluiten met de deelnemers en bestuur BUCH met vermelding van de overwegingen en motieven.

5. Vaststellen koers als ‘stip op de horizon’ en opdracht voor de beste organisatorische invulling van de gekozen richting. ● bepalen en bevestigen van de koers door het BUCH-bestuur; ● opdrachtverstrekking gericht op de beste organisatorische invulling van de gekozen richting; ● opstellen en vaststellen communicatieplan om de processtappen in beeld te brengen en naar buiten te communiceren 6. Bij uittreding uit de BUCH bepaling frictie- en desintegratiekosten en de uittredingssom ● bepaling frictie- en desintegratiekosten door de accountant van de BUCH; ● advies onafhankelijke externe deskundige over de hoogte van de uittreedsom(men); ● vaststelling frictie- en desintegratiekosten en eventuele uittreedsom(men). 7. Parallel: doorgaan met de implementatie van de Concernagenda vanuit de BUCH ● parallel aan de bestuurlijke verkenningen vanuit de BUCH doorgaan met de implementatie van de Concernagenda, gericht op het doorbouwen van een robuuste organisatie.

- 25 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Deel B - Achtergronden

- 26 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Hoofdstuk 5 | Hoe kijken we naar toekomstbestendigheid De totstandkoming van een gemeentelijke herindeling, ook wel aangeduid als bestuurlijke fusie, is wettelijk geregeld. Artikel 123 van de Grondwet bepaalt dat gemeenten bij wet worden opgeheven en ingesteld en dat de wet de wijziging van provinciale en gemeentelijke grenzen regelt. Dit grondwetsartikel is uitgewerkt in de Wet algemene regels herindeling (Wet arhi). Het belangrijkste doel van herindeling is versterking van de bestuurskracht. Bestuurskracht is het vermogen van een gemeente om de wettelijke en autonome taken adequaat uit te voeren en om daartoe in de eigen maatschappelijke context van deze gemeente de juiste verbindingen aan te gaan. Bestuurskrachtig besturen en organiseren vraagt om een meervoudige blik. Samenwerking – in welke vorm dan ook – is een belangrijke knop om bestuurskracht te bevorderen. Voor ons onderzoeksmodel sluiten we aan bij een studie van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) naar gemeentelijke bestuurskracht en de energietransitie (2019). Bestuurskracht komt volgens het PBL tot stand langs drie lijnen: uitvoeringscapaciteit, besliscapaciteit en verantwoordingscapaciteit. Verondersteld wordt dat deze capaciteiten worden bepaald door omvang, bestuurscultuur, motivatie, hulpbronnen (financiën en personeel) en samenwerking.

De onderzoekers van het PBL hebben onder meer vastgesteld dat omvang een factor van belang is bij de mogelijkheden van een gemeente om effectief gebruik te maken van samenlevingskracht en samenwerking. Vanuit het perspectief van de Grondwet en Gemeentewet zijn alle gemeenten in Nederland gelijk. Vanuit deze formele invalshoek verwacht de wetgever van elke gemeente dat zij haar wettelijke en zelf geformuleerde taken naar behoren vervult. Is er sprake van een toereikende taakbehartiging, dan is er sprake van een bestuurskrachtige gemeente. De taken en opgaven waarvoor gemeenten staan, verschillen echter in zwaarte. Via de algemene uitkering wordt gepoogd op objectieve wijze rekening te houden met de verschillen in taakzwaarte. De achtergrondfactoren zijn allereerst relevant: stedelijkheid of periferie, welvaart van de inwoners, aantal inwoners, demografische ontwikkelingen (groene druk, gemiddelde grootte huishouden, geboorteoverschot en procentuele groei/afname van de bevolking) en de provincie waar de gemeente in ligt. De mate van aanwezigheid van centrumvoorzieningen, het beroep dat wordt gedaan op sociale zekerheid en het voorzieningenniveau bepalen de taakzwaarte. Gemeenten maken daarom gebruik van hulpbronnen.

Hulpbronnen om die taken en opgaven aan te kunnen, bestaan uit de algemene uitkering, specifieke uitkeringen, samenlevingskracht, politieke betrokkenheid, samenwerkingskracht en organisatiekracht.

- 27 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

De sterkte van de bestuurskracht wordt mede bepaald door de aanwezigheid en het benutten van vier cruciale hulpbronnen: 1. over ambtelijke uitvoeringskracht beschikken; 2. samenlevingskracht mobiliseren; 3. doelmatige samenwerking aangaan; 4. zorgen voor voldoende financiële middelen; De aspecten van ons conceptueel model zijn direct te herleiden tot de onderzoeksvragen van de BUCH-gemeenten. Voor de impactanalyse voor de BUCH-gemeenten gebruiken we niet het hele model; we richten ons, conform de uitvraag van de gemeenten, op de organisatiekracht en samenwerkingskracht. De financiële positie en middelen worden in een ander deelonderzoek onderzocht door collega’s van BMC. Het mobiliseren van samenlevingskracht hebben we meegenomen als een ontwikkelrichting binnen de onderzochte scenario’s. Bij het onderzoeken merken we vooraf nog het volgende op, in navolging van hetgeen is opgetekend in het bestuurskrachtonderzoek van Heiloo. Een structuur voor de toekomstige bestuurlijke organisatie is een noodzakelijk fundament. De structuur krijgt pas betekenis in combinatie met de cultuur en de kwaliteit van werken. Een beoordeling van een ‘kale structuur’ moet altijd in dat licht worden gezien. Een structuur alleen zorgt niet voor bestuurskracht, en vergelijken is alleen zinvol in het totaalplaatje.

- 28 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Hoofdstuk 6 | Maatschappelijke opgaven in de BUCH 6.1 Demografische achtergronden Een eerste beeld van de maatschappelijke opgaven in de vier gemeenten levert het volgende op: Tabel 4: Demografische achtergronden BUCH-gemeenten Bergen

Uitgeest

Castricum

Heiloo

Inwoners

29.722

13.427

36.618

24.341

Inwoners per km2

248

604

611

1280

533

119,83 km2

22,22 km2

59,93 km2

19,01 km2

832 / km2 weinig stedelijk

1123 / km2 matig stedelijk

1363 / km2 matig stedelijk

1378 / km2 matig stedelijk

2010 / km2

Demografie

Krimp

Groei

65+

35%

21%

27%

28%

21%

WOZ

€ 613.000

€ 462.000

€ 476.000

€ 543.000

€ 398.000

Hoog opgeleid

37%

32%

43%

33%

Brede welvaart

6,2

6,8

6,4

Oppervlakte # Kernen Adresdichtheid

6.2 Taakzwaarte Uit de Gemeentelijke Duurzaamheidsindex – een monitor die op basis van 24 indicatoren de duurzame ontwikkeling ofwel brede welvaart van gemeenten in kaart brengt – komt naar voren dat de BUCH-gemeenten onderling vergelijkbaar scoren en iets boven het regionaal gemiddelde. De cijfers worden uitgesplitst in drie categorieën, namelijk Economie, Mens & Maatschappij en Milieu & Energie. Als we de BUCH-gemeenten verder vergelijken voor deze categorieën, dan ontstaat het volgende beeld.

- 29 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Economie3 ● Er zijn zeer vergelijkbare cijfers op het gebied van (jeugd)werkloosheid en werkgelegenheid. Mens & Maatschappij ● De BUCH-gemeenten scoren vergelijkbaar op het gebied van Mens & Maatschappij en iets hoger dan het regionaal en landelijk gemiddelde. ● Op het gebied van minima en veiligheid scoren de BUCH-gemeenten vergelijkbaar met het Nederlands gemiddelde, maar hoger dan het regionaal gemiddelde. Dit is te verklaren door de lage scores van Amsterdam op deze gebieden. ● Bergen scoort opvallend genoeg het laagst op het gebied van minima en sociale zekerheid van de BUCH-gemeenten, wat betekent dat er relatief de meeste minima en uitkeringsgerechtigden zijn. Ook scoort Bergen relatief iets lager op gendergelijkheid, wat betekent dat vrouwen relatief een lagere arbeidsparticipatie hebben. Milieu & Energie ● De BUCH-gemeenten scoren vergelijkbaar op het gebied van Milieu & Energie en iets hoger dan het regionaal en landelijk gemiddelde. ● Bergen scoort relatief hoog op het gebied van milieu, met relatief hoge scores voor lucht en natuur. Op het gebied van energie scoort Bergen juist relatief lager, met lagere scores op het gebied van energiegebruik, CO2-uitstoot van woningen en wegverkeer en hernieuwbare energie. ● Uitgeest scoort zeer laag op het gebied van water, wat de waterkwaliteit en zwemwaterkwaliteit aanduidt.

Op het gebied van energie scoort Uitgeest wisselend, met relatief hoge scores op het gebied van CO2-uitstoot van woningen en energielabels, maar een relatief lage score op het gebied van CO2-uitstoot van wegverkeer. ● Castricum en Heiloo scoren gemiddeld, met de uitzondering dat Heiloo relatief laag scoort op natuur en huishoudelijk afval.

Binnen de categorie Economie vallen ook nog de indicatoren ‘Solvabiliteit’ en ‘Woonlasten’. Vanwege de overlap met het financiële deelonderzoek hebben wij ervoor gekozen deze weg te laten uit dit overzicht.

- 30 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Figuur 1: Brede welvaart op basis van gdindex.nl Nederland

Bergen

Uitgeest

Castricum

Heiloo

Totale GDI

6,3

6,2

6.2

6,8

6,4

Economie

6,3

5,5

5,0

6,7

5,6

Mens & Maatschappij

6,2

6,7

7,1

6,9

Milieu & Energie

6,3

6,1

6,3

6,4

6,6

6,5

Nederland

Bergen

Uitgeest

Castricum

Heiloo

Economie4

6,3

5,5

5,0

6,7

5,6

Werkloosheid

8,2

8,1

8,5

8,6

8,5

Jeugdwerkloosheid

6,3

5,9

6,6

6,7

6,9

6,7

Werkgelegenheid

6,0

6,1

5,7

5,6

Nederland

Bergen

Uitgeest

Castricum

Heiloo

6,2

6,7

7,1

6,9

Minima

6,0

5,6

7,0

8,1

7,7

Onderwijs

6,9

6,7

7,4

7,8

7,6

7,2

Sociale zekerheid

6,8

7,0

6,5

7,7

7,3

6,8

Gendergelijkheid

7,8

8,0

7,3

8,2

8,1

Gezondheid

5,5

5,9

6,0

5,7

5,8

6,2

Sport

4,9

5,0

5,9

6,4

6,1

6,2

Burgerparticipatie

5,5

5,6

6,1

5,4

6,2

5,8

Veiligheid

6,4

5,5

7,6

7,4

7,5

Mens & Maatschappij

- 31 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Nederland

Bergen

Uitgeest

Castricum

Heiloo

Milieu & Energie

6,3

6,1

6,3

6,4

6,6

6,5

Water

5,8

5,1

5,3

2,3

5,3

Lucht

7,6

7,3

8,5

7,4

7,8

8,0

Natuur

4,6

4,2

6,8

4,9

5,4

3,8

Huishoudelijk afval

7,3

7,5

6,5

7,3

6,9

6,1

Afvalscheiding

5,9

4,7

7,1

7,9

7,3

7,7

Energiegebruik

6,6

6,7

5,7

7,2

6,7

6,5

Energielabels

7,7

7,6

7,4

8,7

8,0

7,8

CO2 woningen

7,2

7,4

6,6

7,8

7,4

7,3

Hernieuwbare energie

5,6

4,8

6,6

7,5

7,1

Vervoerswijze

3,9

4,7

3,6

3,4

3,6

3,9

CO2 wegverkeer

6,8

7,2

5,7

5,9

7,4

7,5

- 32 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

Hoofdstuk 7 | Organisatorische fitheid 7.1 BUCH-werkorganisatie afgezet tegen referentiegemeenten Het volgende aspect dat we hier belichten is de organisatorische fitheid. Om deze in beeld te brengen, hebben we een vergelijking gemaakt van de BUCH-organisatie met het gemiddelde van Nederlandse gemeenten van vergelijkbare omvang (categorie 100.000+-inwoners) en alle Nederlandse gemeenten. De gegevens hiervoor komen van het A+O fonds Gemeenten en de BUCH (2024). Tabel 5: Organisatorische gezondheid BUCH-werkorganisatie

BUCH

NL gemiddelde

100.000+-gemeenten

Omvang bezetting (fte/1000 inw.)

7,8

10,2

9,8

Leidinggevenden/100 medewerkers

3,7

5,2

Externe inhuur

16,5%

17,5%

17,6%

Instroom

22,1%

16,0%

15,4%

Doorstroom

6,2%

9,1%

8,3%

Uitstroom

11,9%

8,9%

9,5%

Ziekteverzuim

6,1%

6,7%

6,2%

Bruto maandsalaris

€ 4.543

€ 4.808

Uit deze cijfers komt het volgende beeld naar voren 1. De BUCH heeft een duidelijk lagere formatieve omvang (en bezetting) per 1.000 inwoners dan die van het gemiddelde van de 100.000+-gemeenten en ook ten opzichte van het gemiddelde van alle gemeenten in Nederland. Met circa 105.000 inwoners bevindt de BUCH-werkorganisatie zich aan de onderkant van het inwoneraantal van referentiegemeenten. 2. De BUCH heeft minder leidinggevenden per 100 medewerkers dan het gemiddelde van alle gemeenten in Nederland. 3. Het percentage externe inhuur lag in 2024 lager dan die van het gemiddelde van de 100.000+-gemeenten en ook ten opzichte van het gemiddelde van alle gemeenten in Nederland. 4. De instroom bij de BUCH-organisatie lag in 2024 aanmerkelijk hoger, de doorstroom lager en de uitstroom hoger dan die van met het gemiddelde van gemeenten van vergelijkbare omvang én het gemiddelde bij alle gemeenten. 5. Het ziekteverzuim lag in 2024 (iets) lager dan het gemiddelde van gemeenten van vergelijkbare omvang en het gemiddelde bij alle Nederlandse gemeenten. 6. Het gemiddeld brutomaandsalaris bij de BUCH-organisatie lag in 2024 duidelijk lager dan het gemiddelde van vergelijkbare gemeenten. Dit bevestigt het beeld dat het loongebouw bij de BUCH is gebaseerd op die van een kleine gemeente, wat leidt tot lagere salarissen vergeleken met gemeentelijke organisaties van vergelijkbare omvang.

Gesteld is dat de werkorganisatie BUCH voor veel functies, inclusief kwetsbare functies, geen concurrerende beloning biedt. Geconcludeerd moet worden dat de BUCH haar taken doet met aanmerkelijk minder personele formatie en minder inhuur. Daarbij is er sprake van minder leidinggevenden en het loongebouw van een kleine gemeente. Als verklaring kan hierbij een relatie worden gelegd met de aan de BUCH opgelegde taakstelling. Al met al maakt dit dat de organisatorische fitheid van de organisatie in de huidige setting (ambtelijke werkorganisatie) op de lange termijn kwetsbaar is, met name op het gebied van het behoud en de werving van personeel.

- 33 BMC, Aan het stuur, impactanalyse samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo

7.2 Ontwikkeling bestuurlijke organisatie De omvang per variant ziet er indicatief op basis van gemiddelden en voorschriften als volgt uit voor de betreffende organisatie: Tabel 6: Omvang organisatie in varianten

BESTUURLIJK ZELFSTANDIG

BESTUURLIJKE HERINDELING

Heiloo

BUCH

BCH

UCH

BUCH

Aantal raadsleden

Aantal wethouders

3 tot 6

3 tot 7

Fte (o.b.v. gemiddelden)

160

850*

430

490

725

600

850+

* nu werkelijk

7.3 Huidige besturings- en managementfilosofie In dit aspect belichten we de huidige organisatiestructuur en de sturingsfilosofie. Organisatiestructuur De organisatie van de BUCH is te vatten in onderstaand organogram. De werkorganisatie wordt geleid door het BUCH-bestuur, bestaande uit portefeuillehouders van de vier gemeenten en de algemeen directeur als secretaris. De Raad van Secretarissen (RvS), bestaande uit de algemeen directeur en de vier gemeentesecretarissen, heeft een adviserende en coördinerende rol richting zowel het BUCH-bestuur als de gemeentebesturen. De Raad van Secretarissen krijgt steeds meer het karakter van een dagelijks bestuur. De ambtelijke eindverantwoordelijkheid ligt bij de algemeen directeur. De algemeen directeur is de brug tussen het BUCH-bestuur, waar deze als secretaris dient, en de ambtelijke organisatie, waar deze de leidinggevende van de domeinmanagers, de concerncontroller en de teammanager concernstaf is. Samen met hen vormt de algemeen directeur het MT. De organisatie is opgedeeld in vier domeinen: Bedrijfsvoering, Beheer Openbare Ruimte, Dienstverlening en Samenleving, en Ruimtelijke Ontwikkeling. Elk domein wordt geleid door een domeinmanager. Binnen de domeinen zijn er teams met teammanagers.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Heiloo&id=7ffcd687-4ade-47ab-92eb-aabdb7ff3bec