Document · PDF

Beslisdocument bestuurlijke toekomst Gemeente Heiloo 21112025

Raadsvergadering 15 december 2025, gemeente HeilooBij agendapunt: DEBAT Bestuurlijke toekomst Heiloo12.631 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Regionale positie Dit scenario levert een stabiele positie op de arbeidsmarkt. De gemeente zou de derde grootste qua inwonertal in de regio Alkmaar zijn. De impactanalyse duidt deze variant op de potentie van regionale positie. Er is een risico verbonden aan de afwijkende regionale oriëntatie van Uitgeest (IJmond/Kennemerland) ten opzichte van Castricum en Heiloo (Noord-Holland Noord).

Draagvlak, risico’s en kansen Kansen: de culturele en sociale overeenkomsten tussen de dorpen Castricum en Heiloo, waarbij Heiloo als gelijkwaardige kern zou fungeren. Risico: Heiloo verliest haar belangen door besluitvorming op afstand.

3.2.3 Bestuurlijke fusie met Bergen, Castricum, Heiloo Dit scenario omvat circa 90.500 inwoners en 13 kernen.

Bestuurlijke en democratische gevolgen Dit wordt een ontwikkelgemeente genoemd. De organisatiekracht zal toenemen door een afname van de afstemmingsbehoefte ten opzichte van de huidige BUCH. De fusie vereist de opbouw van een nieuwe organisatie voor één gemeentebestuur, wat één bestuursperiode zal duren. Het bestuur moet omgaan met een grotere maatschappelijke complexiteit door de 13 verschillende kernen.

Financiële effecten De financiële gevolgen zijn positief. Het incidentele saldo bedraagt € 6,3 miljoen, na aftrek van frictiekosten van € 7,3 miljoen. Het structurele saldo is € 1,2 miljoen positief. Er ontstaat per saldo een structureel nadeel van € 1,1 miljoen op de algemene uitkering uit het gemeentefonds maar deze wordt meer dan gecompenseerd door een besparing op de bestuurlijke organisatiekosten van €2 miljoen.

Dienstverlening & voorzieningen Er is een grote overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Castricum, maar een kleinere met Bergen (dat gemiddeld ouder is). De complexiteit van vijftien kernen maakt het opstellen van een nieuw kernenbeleid noodzakelijk. Inwoners van Heiloo uiten zorgen dat een fusie zou kunnen leiden tot het verminderen of verdwijnen van lokale voorzieningen. Daarbij wordt soms verwezen naar eerdere ervaringen, zoals de fusie van de Egmonden met Bergen, waarbij bepaalde voorzieningen zijn verdwenen.

Regionale positie De nieuwe gemeente zou de derde grootste qua inwonertal zijn in de regio Alkmaar. Dit scenario biedt potentie van regionale positie, met een redelijk stemgewicht in gemeenschappelijke regelingen.

Draagvlak, risico’s en kansen Kans: door de schaalgrootte zijn er meer mogelijkheden voor bestuurlijk trekkerschap op regionale thema’s. Risico's: deze variant is niet in onderzoek bij Bergen en Castricum. Inwoners zijn bezorgd over de politieke problemen en de dominante positie van Bergen.

3.2.4 Bestuurlijke fusie met Bergen en Heiloo Dit is de kleinste van de fusievarianten, met circa 54.000 inwoners en 8 kernen.

Bestuurlijke en democratische gevolgen De impactanalyse typeert deze nieuwe entiteit als een beheergemeente. Bestuurlijk passen Bergen en Heiloo qua dorps karakter en geografische ligging heel goed bij elkaar. Bergen heeft al ervaring met het behouden van een hoge mate van eigenheid van de dorpen na een eerdere fusie.

Financiële effecten Dit scenario heeft een negatief structureel saldo van -€500.000. Er ontstaat een nadeel van €1,4 miljoen op de algemene uitkering door het wegvallen van één vaste bijdrage. Dit wordt deels gecompenseerd door een besparing op de bestuurlijke organisatie €900.000. Het incidentele saldo is positief met € 2,1 miljoen.

Dienstverlening & voorzieningen Deze fusie heeft de op één na minste maatschappelijke complexiteit. Er is de minste overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Bergen (oudere bevolking). Inwoners uiten de wens dat de fusie niet ten koste gaat van de voorzieningen in Heiloo.

Regionale positie Dit leidt tot een bescheiden regionale bijdrage. De gemeente zal afhankelijk zijn van allianties met medestanders om invloed uit te oefenen.

Draagvlak, risico’s en kansen Kansen liggen in de culturele en geografische aansluiting tussen de dorpen. Risico's: de variant is niet in onderzoek bij Bergen. Het negatieve structurele saldo en het karakter van een beheergemeente beperken de ruimte voor grote ontwikkelingen.

3.2.5 Bestuurlijke fusie met Castricum en Heiloo Deze variant is de op één na kleinste fusievariant, met circa 61.000 inwoners en 6 kernen.

Bestuurlijke en democratische gevolgen De impactanalyse typeert dit als een beheergemeente. De fusie heeft de minste maatschappelijke complexiteit van alle fusievarianten. Castricum heeft bestuurlijke ervaring met het omgaan met de verschillen tussen de dorpen (Castricum, Akersloot, Limmen). Castricum ziet Heiloo als een gelijkwaardige kern in een fusiegemeente.

Financiële effecten De financiële gevolgen zijn positief. Het structurele saldo is € 1.200.000 positief. Dit komt doordat de enige fusievariant is die een hogere uitkering (€300.000) uit het gemeentefonds krijgt. Dit komt door de ligging van de kernen Heiloo en Limmen. Het incidentele saldo bedraagt € 1,6 miljoen positief.

Dienstverlening & voorzieningen Dit scenario heeft de minste maatschappelijke complexiteit. Heiloo heeft een grote overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Castricum. Inwoners van Heiloo maken nu al het meeste gebruik van voorzieningen in Castricum (bijvoorbeeld voor school, recreatie, station is van belang voor Limmen). De risico’s zijn dat belangrijke voorzieningen, zoals het station in Heiloo, verdwijnen omdat Castricum al een station heeft.

Regionale positie Dit leidt tot een bescheiden regionale bijdrage. De bestuurlijke gesprekken stellen de vraag of deze fusie "op termijn krachtig genoeg is" om de regionale opgaven op te pakken.

Draagvlak, risico’s en kansen Draagvlak: dit is de sterkst bevooroordeelde variant onder de inwoners vanwege de nabijheid, vergelijkbare cultuur, en financiële voordelen. Kans: een gemeente met een overzichtelijke veranderopgave die binnen één bestuursperiode kan functioneren. Risico’s: deze variant is niet in onderzoek bij Castricum. De gemeente blijft een beheergemeente met beperkte regionale slagkracht

3.2 Scenario voortzetting ambtelijke samenwerking BUCH Het scenario voortzetting van de ambtelijke BUCH-samenwerking betreft de huidige bestuurlijke constellatie van vier zelfstandige gemeenten: Bergen, Uitgeest, Castricum, Heiloo, die gezamenlijk één werkorganisatie aansturen. Het eindrapport over de bestuurskrachtontwikkeling concludeerde dat de gemeente Heiloo in onvoldoende mate bestuurskrachtig is om complexe opgaven aan te kunnen, ondanks de samenwerking. Het rapport wees erop dat dit model, een ambtelijke fusie met behoud van vier zelfstandige besturen, inherent aan een complexe structuur is. Hoewel middelen worden gebundeld, leidt dit tot bestuurlijke verdeelkwesties over de tijd en aandacht die de organisatie aan de verschillende opdrachtgevers moet besteden. De BUCH kende een slechte start, onder meer door de verkeerde verwachting van snelle kostenbesparingen door schaalvergroting, en vereist een dubbele kwaliteitsslag om goed te functioneren.

Bestuurlijke en democratische gevolgen Dit scenario waarborgt de bestuurlijke zelfstandigheid van Heiloo. Echter, de organisatorische uitvoering is structureel kwetsbaar. De impactanalyse stelt dat de uitvoeringscapaciteit suboptimaal is, voornamelijk vanwege de grote afstemmingsbehoefte door het dienen van vier of vijf opdrachtgevers en de lokale behoefte aan maatwerk. Dit construct leidt tot een structurele weeffout. In de bestuurlijke gesprekken werd bovendien aangegeven dat de huidige BUCH-samenwerking niet op dezelfde wijze kan worden doorgezet, omdat de gemeentelijke opgaven in de afgelopen acht jaar alleen maar groter zijn geworden. Dit model vereist een voortdurende strijd om te voorkomen dat Heiloo ondersneeuwt in de belangen van de partners.

Financiële effecten Het financieel onderzoek stelt vast dat de voortzetting van de Werkorganisatie BUCH een neutrale impact heeft op de structurele en incidentele kosten voor Heiloo. Er zijn geen verwachte veranderingen in de uitkering uit het Gemeentefonds. De analyse nuanceert echter dat ambtelijke samenwerkingen, met uitzondering van belastingsamenwerking, vaak niet leiden tot kostenbesparingen. De belangrijkste zorg van inwoners die voortkomt uit de inwonersenquête en verdiepende gesprekken, is de vrees dat de BUCH te duur is en dat de partners de kosten uiteindelijk niet kunnen dragen.

Dienstverlening & voorzieningen Heiloo streeft, als onderdeel van de BUCH, naar een dienstverlening die betrouwbaar, transparant en toegankelijk is, met het uitgangspunt 'digitaal waar het kan, persoonlijk waar

beter'. Het onderzoek dienstverlening en voorzieningen wijst erop dat voorzieningen, zoals zwembad Het Baafje, supermarkten, gezondheidscentra en recreatiegebieden, behouden moeten blijven. Het gezamenlijke klantcontactcentrum (KCC) wordt in de BUCH-verbanden positief beoordeeld. De uitdaging ligt in het investeringsvermogen en het in balans brengen van de kosten van het diverse voorzieningenaanbod met de beschikbare middelen, vooral gezien de toenemende kosten in jeugdzorg en vergrijzing.

Regionale positie De BUCH-gemeenten participeren in dezelfde regionale samenwerkingsverbanden, al heeft Uitgeest een afwijkende (dubbele) regionale oriëntatie (IJmond/Kennemerland en Noord-Holland Noord). In samenwerkingsverbanden zoals de Veiligheidsregio Noord-Holland Noord is de invloed van Heiloo qua stemverhoudingen beperkt. Om invloed uit te oefenen in de regio moeten de gemeenten onderlinge allianties sluiten. De schaal van de samenwerking, zelfs met vier gemeenten, levert momenteel een beperkte bijdrage aan de regionale bestuurskracht en mist strategische slagkracht.

Draagvlak, risico’s en kansen Draagvlak Het draagvlak is aanwezig, mits de samenwerking goed en efficiënt verloopt en de Werkorganisatie BUCH de financiën op orde heeft. Kansen: 1. Behoud autonomie: Heiloo behoudt de bestuurlijke zelfstandigheid. 2. Schaalvoordelen: voortzetting van gedeelde expertise en diensten (zoals het KCC). 3. Gedeeld beleid: veel overeenkomsten in beleid, bijvoorbeeld in het sociaal domein, die versterkt kunnen worden. Risico's: 1. Structurele inefficiëntie: de weeffout van vier besturen die één organisatie aansturen blijft bestaan, wat leidt tot hoge afstemmingslast en suboptimale inzet van capaciteit. 2. Financiële druk: de vrees voor stijgende kosten door het inefficiënte BUCH-construct of door de tekorten van de partners. 3. Afstand: het risico dat de gemeente verder van de inwoner af komt te staan door bureaucratie en inefficiëntie, wat resulteert in minder lokaal maatwerk

3.3 Scenario Heiloo zelfstandig Het scenario Heiloo is het scenario waarbij Heiloo alleen verder gaat met een eigen ambtelijke organisatie en de samenwerking met de BUCH-organisatie stopt. Dit is een direct gevolg van de constatering dat de gemeente onvoldoende bestuurskrachtig is om de maatschappelijke opgaven het hoofd te bieden. Het eindrapport Bestuurskrachtontwikkeling benadrukte dat de keuze voor een bestuurlijke structuur als zelfstandigheid slechts een sluitstuk is van de afweging, en geen garantie op succes. Het rapport wees erop dat dit scenario een relatief kleine schaal en minder bundeling van middelen met zich meebrengt. Om deze inherente nadelen te compenseren, is een zware inzet op de kwaliteit van werken

en samenwerkingskracht met de samenleving vereist. De navolgende onderzoeken hebben de kansen en vooral de risico’s van dit pad in kaart gebracht.

Bestuurlijke en democratische gevolgen Het meest in het oog springende voordeel van dit scenario is de maximale autonomie; de gemeenteraad en het college van Heiloo bepalen alle beslissingen zelf. Dit komt tegemoet aan de wens van de inwoners voor korte lijnen en een bestuur dat binding heeft met het dorp. De inwonersenquête en verdiepende gesprekken laten zien dat burgers lokaal bestuur zien als een garantie dat hun stem wordt gehoord. De impactanalyse typeert een zelfstandig Heiloo als een beheergemeente met beperkte ruimte voor extra bestuurlijke ambities. De grootste bestuurlijke opgave ligt in de opbouw van een eigen organisatie, inclusief huisvesting, balie en ICT. De impactanalyse en het onderzoek dienstverlening en voorzieningen waarschuwen dat de organisatiekracht en de benodigde strategische kracht als weinig kansrijk worden beschouwd. De blik van bestuur en organisatie zal naar verwachting minstens één bestuursperiode naar binnen gericht zijn op de organisatieopbouw.

Financiële effecten De financiële kant van zelfstandigheid brengt de grootste risico's met zich mee. Het financieel onderzoek stelt dat Heiloo in dit scenario zelf opdraait voor de kosten van de opbouw van een nieuwe organisatie. De incidentele frictiekosten worden indicatief geschat op € 3.200.000, waarvoor geen vergoeding van het Rijk wordt ontvangen, aangezien er geen herindeling plaatsvindt. Inwoners uiten de zorg dat zelfstandigheid financieel onhaalbaar of onbetaalbaar is, en dat de belastingdruk (zoals OZB) fors zal stijgen. Bovendien kent Heiloo in deze variant de hoogste schuldquote van alle onderzochte scenario’s, namelijk 81%.

Dienstverlening & voorzieningen De inwoners van Heiloo hechten de meeste waarde aan het behoud van het huidige voorzieningenniveau. Zij willen geliefde voorzieningen zoals Het Baafje, De Beun en Ons Podium behouden. Het onderzoek dienstverlening en voorzieningen merkt op dat Heiloo, als kleine gemeente, financieel tegen haar grenzen aanloopt, waardoor het investeringsvermogen en de ambtelijke capaciteit zeer beperkt zullen zijn voor extra voorzieningen (zoals voor jongeren). Hoewel een eigen organisatie zorgt voor nabije en persoonlijke dienstverlening, is het risico dat de dienstverlening op termijn moet worden afgeschaald als Heiloo niet bereid is diensten in te kopen bij de BUCH-partners. Het behoud van voorzieningen is in dit scenario volledig afhankelijk van de lokale kracht (vrijwilligers en stakeholders).

Regionale positie In het scenario Heiloo zelfstandig is de regionale positie van Heiloo zwak. De gemeente wordt qua inwonertal een van de kleinere gemeenten in de regio Alkmaar/Noord-Holland Noord. Dit betekent dat Heiloo zeker aan kracht inboet in het (boven)regionaal opereren, bijvoorbeeld bij het behoud van grotere voorzieningen zoals het station of de aansluiting op de A9, en bij het werven van subsidies bij het Rijk. De bestuurlijke gesprekken met Uitgeest

bevestigen dat de invloed van Heiloo in regionale samenwerkingsverbanden (zoals de Veiligheidsregio Noord-Holland Noord) beperkt zal zijn, net als bij Uitgeest.

Draagvlak, risico’s en kansen Het draagvlak voor zelfstandigheid is bij een deel van de inwoners aanwezig, maar voornamelijk gedreven door de wens om de eigen identiteit en het dorpse karakter te behouden. Velen willen niet worden opgeslokt door Alkmaar of een andere grote gemeente. Deze sterke lokale identificatie is een kans om de maatschappelijke draagkracht (inzet van vrijwilligers) een impuls te geven.

Kansen: 1. Maximale autonomie: de gemeente heeft volledige regie over beleid en besluitvorming. 2. Nabijheid: de dienstverlening kan persoonlijker en laagdrempeliger zijn voor de inwoners. 3. Impuls lokale kracht: het sterke verenigingsleven en de maatschappelijke draagkracht kunnen een boost krijgen door de focus op het eigen dorp. Risico's: Uit de diverse onderzoeken komen meerdere grote risico naar boven: 1. De incidentele kosten van € 3.200.000 zonder compensatie en de hoge schuldquote (81%) brengen de financiële gezondheid in gevaar. 2. Ambtelijke kwetsbaarheid: de organisatie is te klein om alle wettelijke taken en specialistische opgaven (zoals jeugdzorg) met kwaliteit uit te voeren. 3. Suboptimale dienstverlening: de noodzakelijke interne focus gedurende één bestuursperiode leidt tot suboptimale dienstverlening aan de burgers. 4. Verlies van slagkracht: Heiloo boet in aan invloed in de regio, waardoor het moeilijker wordt om belangrijke lokale belangen te behartigen in de regio en om regionale belangen te behartigen. 5. Gevaar van gedwongen fusie: een risico waar inwoners zich zorgen over maken is dat, als zelfstandigheid financieel of organisatorisch mislukt, Heiloo later alsnog gedwongen wordt tot fusie, mogelijk met Alkmaar, waarbij het dorp dan geen invloed meer heeft op de voorwaarden.

De inschatting vanuit de bestuurlijke gesprekken bevestigde impliciet de onhaalbaarheid op lange termijn.

3.4 Samenvattend Op de volgende pagina’s vindt u een samenvattende vergelijking van de zeven scenario’s die zijn onderzocht voor de bestuurlijke toekomst van Heiloo, gebaseerd op diverse rapportages.

1a Bergen, Uitgeest, 1b Uitgeest, Castricum, Heiloo Castricum, Heiloo

1c Bergen, Castricum, Heiloo

1d Bergen, Heiloo

1e Castricum, Heiloo Scenario 2 Voortzetting de BUCH

Scenario 3 Heiloo zelfstandig

Scenario 1 Bestuurlijke fusie Omvang inwoners

Oppervlakte (km2)

105.108

74.386

90.681

54.063

29.722, 13.427 36.618, 24.341

24.341

119,83 km2, 22,22 km2 78,94 km2 59,93 km2, 19,01 km2

19,01 km2

60.959

220,99 km2

101,16 km2

198,77 km2

138,84 km2

Aantal kernen

7, 1, 5, 1

Impact bestuurskracht

Impact organisatiekracht

Impact samenwerkingskracht

Impact financiële kracht

Ontwikkelgemeente met kerngericht werken 1000 fte

Samenvattend beeld impact

Ontwikkelgemeente 600 fte

Ontwikkelgemeente 725 fte

Beheergemeente 430 Beheergemeente 490 Beheergemeente 850 Beheergemeente 160 fte fte fte fte

Uitvoeringscapaciteit voor lokale opgaven

Uitvoeringscapaciteit suboptimaal door grote afstemmingsbehoefte vier bestuursakkoorden

Uitvoeringscapaciteit in eigen beheer en samenwerking, met lokaal loket

Uitdagende arbeidsmarktpositie

Regionale positie afhankelijk van samenspel

Uitvoeringscapaciteit voor lokale, bovenlokale en regionale opgaven

Uitvoeringscapaciteit voor lokale en bovenlokale opgaven

Uitvoeringscapaciteit voor lokale opgaven

Concurrerende arbeidsmarktpositie

Stabiele positie op arbeidsmarkt

Potentie van sterke regionale positie

Potentie van regionale positie

Implementatietermijn: Implementatietermijn: Implementatietermijn: Implementatietermijn: Implementatietermijn: Implementatietermijn: Implementatietermijn: minimaal één één bestuursperiode één bestuursperiode één bestuursperiode één bestuursperiode één bestuursperiode twee jaar bestuursperiode

Impact op structurele en incidentele kosten is zeer positief

Impact op structurele en incidentele kosten is positief

1a Bergen, Uitgeest, 1b Uitgeest, Castricum, Heiloo Castricum, Heiloo

Impact op structurele en incidentele kosten is positief

Impact op structurele en incidentele kosten is neutraal

Impact op structurele en incidentele kosten is positief

1c Bergen, Castricum, Heiloo

1d Bergen, Heiloo

1e Castricum, Heiloo Scenario 2 Voortzetting de BUCH

Scenario 1 Bestuurlijke fusie Structureel begrotingssaldo 2029

Impact op structurele en incidentele kosten is neutraal

Incidenteel negatieve impact op organisatiekosten Scenario 3 Heiloo zelfstandig

-0,5 miljoen

-3,6 miljoen

0,4 miljoen

-1,1 miljoen

-2,7 miljoen

-1,9 miljoen

Bedrag per inwoner

-€5

-€49

-€4

-€20

-€45

-€81

Solvabiliteit

31%

25%

34%

37%

27%

28%

Netto-schuldquote

66%

68%

62%

70%

61%

81%

Structureel effect algemene uitkering gemeentefonds

-€2.500.000

-€1.100.000

-€1.400.000

€300.000

Structurele besparing bestuurskosten

€3.000.000

€1.900.000

€2.000.000

€900.000

€500.000

€800.000

€900.000

-€500.000

€1.200.000

1,5 - 2,3 miljoen

nvt

3,4

2,6

5,2

6,2

2,7

2,1

Onbenutte belastingcapaciteit

17, miljoen

11,2 miljoen

16,4 miljoen

9,7 miljoen

10,7 miljoen

4,0 miljoen

Totale frictiekosten incidenteel

€4.200.000

€6.000.000

€7.300.000

€4.400.000

€4.900.000

€3.200.000

Frictiekostenvergoeding

€20.200.000

€12.000.000

€13.600.000

€6.500.000

Saldo

€16.000.000

€6.000.000

€6.300.000

€2.100.000

€1.600.000

-€3.200.000

Saldo structureel Uittredingskosten verbonden partijen Weerstandsratio

1a Bergen, Uitgeest, 1b Uitgeest, Castricum, Heiloo Castricum, Heiloo

1c Bergen, Castricum, Heiloo

1d Bergen, Heiloo

Scenario 1 Bestuurlijke fusie

1e Castricum, Heiloo Scenario 2 Voortzetting de BUCH

Scenario 3 Heiloo zelfstandig

Inwonersconsultatie belangrijkste wens

Behoud voorzieningen Behoud identiteit

Goede samenwerking Financiën op orde Behoud eigen identiteit

Behoud voorzieningen Financieel gezond blijven Sterk bestuur

Inwonersconsultatie belangrijkste zorg

Verdwijnen voorzieningen Bureaucratie Verlies identiteit

Kosten inefficiëntie Voorzieningen onder druk

Financiële situatie Dat Heiloo te klein is

Dienstverlening & voorzieningen

Hoogste complexiteit. Zorgen op verlies van Heiloo's identiteit en voorzieningen. Er moet een nieuw strategisch kernenbeleid worden opgesteld voor alle 16 kernen.

Grote overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Castricum. Heiloo’ers maken het meest gebruik van voorzieningen in Castricum. Gedeelde participatie in Zaffier, Cocensus vereenvoudigd.

Zorg om verschraling van voorzieningen; minder overeenkomst in bevolkings- samenstelling met Bergen (ouder).

Minste overeenkomst in bevolkings- samenstelling met Bergen (ouder). Positief over behoud van zeggenschap over eigen dorpsbelangen.

Minste maatschappelijke complexiteit. Grote overeenkomst in bevolkings- samenstelling met Castricum. Heiloo en Catsricum worden gezien als gelijkwaardige kernen

Uitvoeringscapaciteit is gezamenlijk georganiseerd. Gedeeld klantcontactcentrum (KCC) is positief beoordeeld. Spanning tussen eenduidigheid en lokaal maatwerk.

Dienstverlening is persoonlijk. Scenario is kwetsbaar door ontbreken schaalvoordeel. Risico op afschaling. Inwoners willen station, supermarkten, gezondheidscentra en Het Baafje behouden.

1a Bergen, Uitgeest, 1b Uitgeest, Castricum, Heiloo Castricum, Heiloo

1c Bergen, Castricum, Heiloo

1d Bergen, Heiloo

1e Castricum, Heiloo Scenario 2 Voortzetting de BUCH

Scenario 3 Heiloo zelfstandig

Scenario 1 Bestuurlijke fusie Bestuurlijk gesprek Uitgeest

Deze optie sluit Deze optie wordt door nvt Uitgeest niet uit, maar Uitgeest ook is uiteindelijk van onderzocht. Bergen afhankelijk.

nvt

Voor Uitgeest is doorgaan met werkorganisatie BUCH geen optie

Uitgeest verwacht dat uit onderzoeken zal blijken dat Heiloo zelfstandig een no go is.

Bestuurlijk gesprek Bergen

Bergen onderzoekt in het huidige spoor 1 nog geen bestuurlijke toekomstscenario’s. Wel heeft de raad uitgesproken dat bij een evt. verkenning alle aanliggende gemeenten en gemeente Uitgeest betrokken zullen worden.

Voor Bergen is belangrijk dat de andere gemeenten rekening houden met het proces van Bergen en dat Bergen ook door de andere gemeenten genoemd blijft worden als mogelijke partner.

Bestuurlijk gesprek Castricum Als er gekozen wordt voor een fusie dan is dit de meest logische variant.

Deze variant is een optie, maar voor Bergen is de deur niet dicht.

Deze variant is een optie, maar het is de vraag of Bergen zo ver is.

nvt

Variant heeft niet de voorkeur, vraag is of deze gemeente op termijn krachtig genoeg is.

Er is veel tijd gestoken in deze samenwerking. En er gaat ook veel goed. Kind niet met badwater weggooien

Castricum verwacht dat zowel C als H binnen vier tot acht jaar niet meer zelfstandig kunnen zijn.

Achtergrond: Beschouwing herindelingen Landelijke context De tendens van bestuurlijke schaalvergroting is niet nieuw. Rond het jaar 1900 telde Nederland nog meer dan 1.100 gemeenten, een aantal dat in de loop der jaren langzaam daalde. De afgelopen decennia heeft de trend van gemeentelijke herindelingen in Nederland een duidelijke versnelling doorgemaakt. Het aantal gemeenten is sinds de jaren ‘80 drastisch afgenomen, van meer dan 700 tot 342 gemeenten anno 2025. De drijvende kracht achter herindelingen is veelal de toenemende complexiteit van maatschappelijke opgaven. Thema's als de energietransitie, de woningbouwcrisis, klimaatadaptatie en de digitalisering overstijgen vaak de grenzen en de capaciteit van individuele, met name kleinere gemeenten. Ook heeft de Rijksoverheid in de afgelopen decennia omvangrijke taken gedecentraliseerd, met name in het sociaal domein (bijvoorbeeld de Jeugdwet en Wmo). Deze decentralisaties leggen een aanzienlijke druk op de gemeentelijke organisaties. Daarom gaan gemeenten steeds meer samenwerken in regionale verbanden, zoals stedelijke regio’s of gemeenschappelijke regelingen. Een grotere stap is de ambtelijke fusie. Hierbij wordt er veelal naar gestreefd een balans te vinden tussen enerzijds het benutten van de voordelen van schaalvergroting en anderzijds het behouden van de lokale politieke autonomie.

Bij zo’n fusie worden de ambtelijke organisaties van twee of meer gemeenten samengevoegd tot één werkorganisatie. Politiek-bestuurlijk blijven het echter verschillende entiteiten. Bekend is de BUCH. Andere voorbeelden zijn HLTsamen in Zuid-Holland (Hillegom, Lisse en Teylingen) en de ABG-organisatie in Brabant (Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen). Een bestuurlijke fusie, waarbij gemeenten niet alleen ambtelijk maar volledig integreren, is de meest vergaande vorm van samenwerking. In de volgende paragraaf worden hiervan kort de belangrijkste kansen en risico’s geschetst.

Kansen en risico’s in algemene zin De belangrijkste kansen van een bestuurlijke fusie kunnen als volgt worden samengevat4: ● Eenduidige sturing: bij een bestuurlijke fusie ontstaat één nieuw bestuur. Oftewel: één gemeenteraad en één college. Dit bestuur opereert boven één verenigd ambtelijk apparaat. Dit creëert een heldere, 'een-op-een'-relatie tussen het bestuur (opdrachtgever) en de ambtelijke organisatie (opdrachtnemer). Bij een ambtelijke fusie ontbreekt deze eenduidigheid. De ambtelijke fusie-organisatie moet meerdere, afzonderlijke besturen bedienen. Dit resulteert in een complex meervoudig opdrachtgeverschap. De organisatie moet schakelen tussen verschillende politieke prioriteiten, bestuursculturen en soms zelfs conflicterende belangen van de afzonderlijke gemeenten. ● Verhoogde bestuurs- en daadkracht: een bestuurlijke fusie resulteert in een hogere mate van bestuurskracht en daadkracht, zowel intern als extern. Intern gezien 4

Zie ook de evaluatie van Berenschot naar HLTsamen (2019) of het NSOB-onderzoek ‘Lichte evaluatie gemeentelijke herindeling’ (2013).

elimineert een bestuurlijke fusie de noodzaak tot continue intergemeentelijke afstemming op bestuursniveau. Besluitvorming kan sneller en integraler plaatsvinden, omdat er slechts één strategische agenda en één beleidscyclus zijn. Bij een ambtelijke fusie moeten strategische beslissingen vaak parallel in meerdere gemeenteraden worden genomen, wat vertragend werkt. Als het gaat over externe positionering spreekt een bestuurlijk gefuseerde gemeente met één mond en heeft deze een groter gewicht in regionale, provinciale en landelijke overleggen. ● Democratische legitimatie en integraliteit: de democratische legitimatie en de sturende rol van de gemeenteraad zijn in een bestuurlijke fusie zuiverder dan in een ambtelijke fusie. Bij de eerste heeft de gemeenteraad namelijk de volledige kaderstellende en controlerende bevoegdheid over het gehele beleid, financiën en organisatie. Hierdoor kunnen een integrale toekomstvisie en beleidskader ontwikkeld worden voor het gehele grondgebied. Dit maakt effectievere gebiedsontwikkeling en de aanpak van complexe maatschappelijke opgaven mogelijk. Een ambtelijke fusie leidt vaak tot een complexe governance die de democratische controle bemoeilijkt, omdat individuele raden een meer indirecte controle hebben.

De belangrijkste risico’s van een bestuurlijke fusie zijn als volgt samen te vatten5: ● Draagvlak: het fusieproces zelf kan leiden tot aanzienlijke maatschappelijke weerstand. Inwoners kunnen zich niet gehoord voelen en het proces als een van bovenaf opgelegde beslissing ervaren. Peilingen wijzen niet zelden op een gebrek aan draagvlak onder de bevolking, wat het vertrouwen in de lokale politiek kan schaden. Een bestuurlijke fusie kan het gevoel geven dat de unieke identiteit verloren gaat in een groter, anoniemer geheel. Door een goed gelopen en breed gedragen proces kan dit risico geadresseerd worden. ● Democratie: in een grotere gemeente wordt de afstand, zowel letterlijk als figuurlijk, tussen de inwoner en het bestuur groter. Raadsleden vertegenwoordigen meer inwoners en een groter gebied, waardoor ze minder zichtbaar en aanspreekbaar kunnen zijn. De drempel om deel te nemen aan het politieke proces of contact op te nemen met een volksvertegenwoordiger wordt hierdoor hoger. De betrokkenheid van burgers bij besluitvorming kan afnemen. ● Dominantie: dit betreft de asymmetrie in omvang van de fusiepartners. Wanneer één gemeente aanmerkelijk groter is dan de andere, kunnen haar belangen dominant worden in de nieuwe organisatie.

Dat kan ten koste gaan van de specifieke behoeften van de kleinere gemeenten, wat resulteert in een beleidsagenda die de realiteit van de kleinere gemeenten onvoldoende reflecteert. ● Dichtbijheid: een bestuurlijke fusie kan leiden tot verdere centralisering van dienstverlening. Het gemeentehuis in de grootste kern wordt de hoofdlocatie, en servicepunten in andere kernen worden afgeslankt of gesloten. Dit betekent een langere reistijd voor inwoners die een paspoort of rijbewijs nodig hebben. Het is belangrijk hier aan de voorkant goede afspraken over te maken.

Wettelijk kader herindelingen De basis voor een gemeentelijke herindeling ligt in artikel 123 lid 1 van de Grondwet. Hierin is bepaald dat het opheffen en instellen van gemeenten, alsmede de wijziging van 5

Zie bijvoorbeeld het ‘Handboek gemeentelijke herindeling’ van het ministerie van BZK (2020).

gemeentelijke grenzen, bij wet wordt geregeld. De Wet algemene regels herindeling (arhi) stelt vervolgens de procedures en voorschriften vast die gevolgd moeten worden bij het wijzigen van de gemeentelijke indeling in Nederland. Het doel van deze wet is om een zorgvuldig en transparant proces te garanderen, waarbij de belangen van de betrokken partijen worden meegewogen.

Procedure De procedure voor een gemeentelijke herindeling is een proces met meerdere stappen waarbij verschillende bestuurslagen betrokken zijn: ● Initiatief: het initiatief voor een herindeling kan komen van de betrokken gemeenten zelf, of van de provincie of Rijksoverheid. ● Herindelingsontwerp: de betrokken gemeenteraden stellen gezamenlijk een herindelingsontwerp op. Dit is het eerste voorstel waarin de nieuwe grenzen en de beoogde veranderingen worden beschreven. ● Zienswijzeprocedure: het herindelingsontwerp wordt gedurende acht weken ter inzage gelegd. In deze periode kan iedereen (inwoners, bedrijven, organisaties) een zienswijze indienen bij het college van burgemeester en wethouders. ● Herindelingsadvies: op basis van het ontwerp en de ingekomen zienswijzen wordt een herindelingsadvies opgesteld. Dit advies wordt doorgaans vastgesteld door de Provinciale Staten en vervolgens, met de zienswijze van de provincie, naar de minister van Binnenlandse Zaken gestuurd. ● Besluitvorming: de uiteindelijke beslissing over een wijziging van de gemeentelijke indeling wordt genomen bij wet. Dit betekent dat het voorstel door de Tweede en Eerste Kamer moet worden goedgekeurd. Financieel toezicht Een belangrijk onderdeel van de Wet arhi is het preventief financieel toezicht.

Vanaf het moment dat een gemeente in een herindelingsprocedure betrokken is en mogelijk wordt opgeheven, kunnen bepaalde financiële besluiten van die gemeente onderworpen worden aan de goedkeuring van Gedeputeerde Staten (het dagelijks bestuur van de provincie). Dit is bedoeld om te voorkomen dat een gemeente die op het punt staat op te gaan in een nieuwe, grotere gemeente, besluiten neemt die de financiële gezondheid van de toekomstige gemeente kunnen schaden. Het gaat hierbij met name om besluiten die leiden tot nieuwe uitgaven, een verhoging van bestaande uitgaven, een verlaging van inkomsten of een vermindering van het vermogen. Dit toezicht blijft van kracht tot de datum van de herindeling. Voor meer informatie over herindelingen verwijzen we graag naar de website van de VNG over dit onderwerp: https://vng.nl/rubrieken/onderwerpen/herindeling. Daarnaast heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken een handboek gemeentelijke herindeling geschreven, dat hier te downloaden is: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gemeenten/documenten/richtlijnen/2020/12/07/han dboek-gemeentelijke-herindeling

Bijlagen Bijlage 1 impactanalyse samenwerkingsvarianten Heiloo Bijlage 2 financieel onderzoek Bijlage 3a inwonersconsultatie Bijlage 3b antwoorden open vragen Bijlage 4a verdiepend onderzoek dienstverlening en voorzieningen Bijlage 4b verslagen verdiepende gesprekken Bijlage 5a verslag bestuurlijke gesprek Bergen Bijlage 5b verslag bestuurlijke gesprek Castricum Bijlage 5c verslag bestuurlijke gesprek Uitgeest

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Heiloo&id=bf2f04d9-6caf-4e9f-a673-26cbb340161b