Beslisdocument bestuurlijke toekomst Gemeente Heiloo 21112025

Beslisdocument bestuurlijke toekomst gemeente Heiloo

Versie 1.2 - 19 november 2025

Inhoudsopgave Inhoudsopgave.........................................................................................................................1 1. Inleiding................................................................................................................................4 1.1 Aanleiding.....................................................................................................................4 1.2 Profielschets gemeente Heiloo.....................................................................................4 1.2.1 Algemene kenmerken......................................................................................... 4 1.2.2 Maatschappelijk profiel........................................................................................4 1.2.3 Gemeente- en bestuursprofiel.............................................................................4 1.3 Tijdlijn beslisdocument................................................................................................. 5 1.4 Doel van dit document..................................................................................................6 1.5 Leeswijzer.................................................................................................................... 6

2. Resultaten van de deelonderzoeken....................................................................................7 2.1 Impactanalyse Heiloo................................................................................................... 8 2.1.1 Organisatorisch................................................................................................... 8 2.1.2 Juridisch............................................................................................................ 10 2.1.3 Regionale positie............................................................................................... 11 2.2 Financiële analyse scenario’s.................................................................................... 13 2.2.1 Huidige financiële positie van Heiloo.................................................................13 2.2.2 Financiële impact van de scenario’s..................................................................14 2.3 Inwonersconsultatie maatschappelijk draagvlak scenario’s....................................... 15 2.4 Verdiepend onderzoek voorzieningenniveau en dienstverlening............................... 17 2.4.1 Heiloo zelfstandig..............................................................................................

17 2.4.2 Voortzetting ambtelijke samenwerking BUCH...................................................17 2.4.3 Bestuurlijke fusie............................................................................................... 18 2.5 Bestuurlijke gesprekken met Bergen, Castricum en Uitgeest.................................... 18 2.5.1 Bergen............................................................................................................... 19 2.5.2 Castricum.......................................................................................................... 19 2.5.3. Uitgeest............................................................................................................ 20 2.5.4 Rode draad van gesprekken............................................................................. 21

3. Uitkomsten onderzoeken per scenario’s............................................................................ 23 3.1 Scenario’s bestuurlijke fusie.......................................................................................23 3.2.1 Bestuurlijke fusie met Bergen, Uitgeest, Castricum, Heiloo.............................. 23 Bestuurlijke en democratische gevolgen.............................................................. 23 Financiële effecten............................................................................................... 23 Dienstverlening & voorzieningen.......................................................................... 23 Regionale positie.................................................................................................. 23 Draagvlak, risico’s en kansen...............................................................................24 3.2.2 Bestuurlijke fusie met Uitgeest, Castricum, Heiloo............................................24 Bestuurlijke en democratische gevolgen.............................................................. 24 1

Financiële effecten............................................................................................... 24 Dienstverlening & voorzieningen.......................................................................... 24 Regionale positie.................................................................................................. 24 Draagvlak, risico’s en kansen...............................................................................24 3.2.3 Bestuurlijke fusie met Bergen, Castricum, Heiloo............................................. 24 Bestuurlijke en democratische gevolgen.............................................................. 25 Financiële effecten............................................................................................... 25 Dienstverlening & voorzieningen.......................................................................... 25 Regionale positie.................................................................................................. 25 Draagvlak, risico’s en kansen...............................................................................25 3.2.4 Bestuurlijke fusie met Bergen en Heiloo........................................................... 25 Bestuurlijke en democratische gevolgen..............................................................

25 Financiële effecten............................................................................................... 25 Dienstverlening & voorzieningen.......................................................................... 26 Regionale positie.................................................................................................. 26 Draagvlak, risico’s en kansen...............................................................................26 3.2.5 Bestuurlijke fusie met Castricum en Heiloo.......................................................26 Bestuurlijke en democratische gevolgen.............................................................. 26 Financiële effecten............................................................................................... 26 Dienstverlening & voorzieningen.......................................................................... 26 Regionale positie.................................................................................................. 26 Draagvlak, risico’s en kansen...............................................................................26 3.2 Scenario voortzetting ambtelijke samenwerking BUCH............................................. 27 Bestuurlijke en democratische gevolgen..............................................................

27 Financiële effecten............................................................................................... 27 Dienstverlening & voorzieningen.......................................................................... 27 Regionale positie.................................................................................................. 28 Draagvlak, risico’s en kansen...............................................................................28 3.3 Scenario Heiloo zelfstandig........................................................................................28 Bestuurlijke en democratische gevolgen.............................................................. 28 Financiële effecten............................................................................................... 29 Dienstverlening & voorzieningen.......................................................................... 29 Regionale positie.................................................................................................. 29 Draagvlak, risico’s en kansen...............................................................................29 3.4 Samenvattend............................................................................................................ 31

Achtergrond: Beschouwing herindelingen..............................................................................36 Landelijke context.............................................................................................................36 Kansen en risico’s in algemene zin.................................................................................. 36 Wettelijk kader herindelingen........................................................................................... 37 Procedure............................................................................................................. 38 Financieel toezicht................................................................................................38

2

Bijlagen................................................................................................................................. 39 Bijlage 1 impactanalyse samenwerkingsvarianten Heiloo................................................39 Bijlage 2 financieel onderzoek..........................................................................................39 Bijlage 3a inwonersconsultatie......................................................................................... 39 Bijlage 3b antwoorden open vragen.................................................................................39 Bijlage 4a verdiepend onderzoek dienstverlening en voorzieningen............................... 39 Bijlage 4b verslagen verdiepende gesprekken.................................................................39 Bijlage 5a verslag bestuurlijke gesprek Bergen............................................................... 39 Bijlage 5b verslag bestuurlijke gesprek Castricum...........................................................39 Bijlage 5c verslag bestuurlijke gesprek Uitgeest.............................................................. 39

3

1. Inleiding 1.1 Aanleiding Een bestuurskrachtonderzoek, uitgevoerd door Partners+Pröpper (P+P) tussen juli 2024 en februari 2025, heeft uitgewezen dat de gemeente Heiloo onvoldoende bestuurskrachtig is om de maatschappelijke opgaven van de toekomst aan te kunnen. Dit eindrapport, ‘Gemeente Heiloo Bestuurskrachtontwikkeling’, werd op 6 maart 2025 opgeleverd. Als redenen voor de verminderde bestuurskracht noemt het rapport de toenemende complexiteit van opgaven, regionale afhankelijkheden en interne capaciteitsvraagstukken. Daarnaast wordt gesteld dat de huidige organisatiestructuur, met ambtelijke werkzaamheden uitgevoerd door de Werkorganisatie BUCH, niet meer volstaat. De taakuitvoering als één organisatie ten behoeve van vier gemeenten kent een aanzienlijke mate van complexiteit. De Werkorganisatie BUCH is in 2017 ontstaan na een fusie van de ambtelijke organisaties van Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo, om kosten te besparen en kwetsbaarheid te verminderen. Na de bespreking van het rapport in de raadscommissie van april 2025, heeft de gemeenteraad van Heiloo op 27 mei 2025 besloten het college op te dragen een onderzoekskader en een communicatie- en participatieplan op te stellen voor een objectieve verkenning van scenario's. De gemeente Uitgeest heeft, onafhankelijk van Heiloo, eveneens een bestuurskrachtonderzoek gestart.

1.2 Profielschets gemeente Heiloo 1.2.1 Algemene kenmerken Heiloo is gevestigd op een strandwal, een zandrug die al in de prehistorie bewoning mogelijk maakte in het verder laaggelegen en moerassige landschap. De kern van het huidige dorp ontstond rond het jaar 700 rondom een klein kerkje. Inmiddels telt de gemeente Heiloo, gesitueerd in de provincie Noord-Holland, 24.3411 inwoners. Geografisch ligt de gemeente direct ten zuiden van Alkmaar en nabij de Noordzeekust en grootstedelijke gebieden als Haarlem en Amsterdam.

1.2.2 Maatschappelijk profiel De gemeente kenmerkt zich door een kleinschalig en dorps karakter, waar een gemoedelijke en rustige sfeer heerst. De kwaliteit van leven wordt versterkt door een brede welvaart, een rijk verenigingsleven en een groene, veilige leefomgeving. De kracht van Heiloo schuilt in de betrokken gemeenschap, waar inwoners een sterke gemeenschapszin tonen en zich vrijwillig inzetten voor lokale voorzieningen en initiatieven. Inwoners kennen elkaar en willen elkaar graag ontmoeten.

1.2.3 Gemeente- en bestuursprofiel In het bestuurskrachtrapport van Partners+Pröpper is samenvattend beschreven wat het gemeenteprofiel en bestuursprofiel is van Heiloo. De profielen beschrijven wat van 1

Peildatum 1 januari 2025

4

bijzondere waarde is als het gaat om cultuur en identiteit van Heiloo. Daarnaast is beschreven hoe er nu bestuurd en gewerkt wordt door de gemeente Heiloo. Ook staat beschreven wat nodig is in de werkwijze van bestuur en organisatie om wat ‘Heiloo eigen’ is te kunnen bewaren en versterken in de toekomst. Het gemeenteprofiel, bestuursprofiel en gewenste bestuurlijke en professionele werkwijze in Heiloo is hieronder schematisch weergegeven2: ​

​

Cultuur en identiteit : wat vinden we van waarde ?

Gemeenteprofiel

Bestuursprofiel

✔​ De identiteit van Heiloo​ Kleinschalig en dorps karakter en een gemoedelijke, gezellige en rustige sfeer.​

✔​ Resultaatgericht en verantwoordelijk bestuur in dienst van de samenleving ✔​ Constructieve samenwerking en goede omgangsvormen ✔​ Benaderbaar en mensgericht bestuur ✔​ Een welvarende gemeente ​ Brede welvaart met hoge ✔​ Open en transparant bestuur kwaliteit van leven​ ✔​ Bestuurlijke stabiliteit en continuïteit ✔​ Een krachtige ✔​ Professioneel bestuur samenleving ​ (Civil Society)​ Samen bijdragen aan een welvarende en gezellige gemeente

Kwaliteit van werken : wat is nodig voor bestuurskracht ? Bestuurlijke en professionele werkwijze ✔​ Sturen op het realiseren van maatschappelijke effecten ✔​ Formeren van benodigde samenwerking’ ✔​ Wijze en effectieve aanpak ✔​ Eigen inzet en bijdrage vanuit het gemeentebestuur, passend bij het eigen aandeel in de samenwerking ✔​ Politiek bestuurlijk leiding nemen: duidelijkheid en daadkracht ✔​ Sturen op optimale realisatie van meerdere opgaven tegelijk ✔​ Sturen op en werken aan duurzame en democratische samenwerking ✔​ Sturen op kwaliteit

1.3 Tijdlijn beslisdocument Hieronder volgt een tijdspad van de belangrijkste ontwikkelingen die tot dit beslisdocument hebben geleid: ●​ November 2023: de gemeenteraad geeft opdracht tot het uitvoeren van een bestuurskrachtonderzoek. ●​ Mei 2024: de raad formuleert de opdracht en het proces voor een bestuurskrachtonderzoek. ●​ Juli 2024: start van het bestuurskrachtonderzoek. ●​ Maart 2025: publicatie van het onderzoek. De belangrijkste bevinding is dat de positie van gemeente Heiloo onder druk staat vanwege de toenemende complexiteit van opgaven, regionale afhankelijkheden en interne capaciteitsvraagstukken.

2

Bron schema: pagina 3 van Partners + Pröpper 2025

5

●​ April 2025: een inhoudelijke bespreking in de gemeenteraad. Deze onderschrijft het belang van structurele verbetering van de bestuurskracht en een open verkenning van mogelijke scenario’s. ●​ Mei 2025: de raad stemt in met het vervolgproces, met nader onderzoek naar drie mogelijkheden: een bestuurlijke fusie met een of meerdere gemeenten, voortzetting van de Werkorganisatie BUCH en zelfstandigheid. ●​ Oktober 2025: verschillende deelonderzoeken zijn afgerond. Een bundeling van deze onderzoeken leidt tot één beslisdocument waarin de diverse scenario’s nader worden uitgewerkt.

1.4 Doel van dit document Het college heeft de opdracht gekregen om eind 2025 een verkenning van de drie mogelijke scenario’s te presenteren. Afgelopen periode zijn er daarom een vijftal onderzoeken uitgevoerd door externe adviesbureaus. Met de daarin opgehaalde informatie worden in dit beslisdocument de volgende scenario’s uitgewerkt: ●​ Scenario 1: Bestuurlijke fusie. Dit scenario is een bestuurlijke fusie met meerdere gemeenten. Hiervoor zijn een aantal verschillende opties in deelscenario’s gevat: ○​ 1a. fusie met alle BUCH-gemeenten ○​ 1b: fusie met Uitgeest, Castricum, Heiloo ○​ 1c: fusie met Bergen, Castricum, Heiloo ○​ 1d: fusie Bergen-Heiloo ○​ 1e: fusie Castricum-Heiloo ●​ Scenario 2: Voortzetting de BUCH. Dit scenario is een voortzetting van de huidige ambtelijke samenwerking binnen de Werkorganisatie BUCH. ●​ Scenario 3: Heiloo zelfstandig. In dit scenario gaat de gemeente Heiloo als volledig zelfstandige gemeente verder. Uiteindelijk is het aan de gemeenteraad om de resultaten van de onderzoeken te gebruiken als basis voor zijn besluitvorming over de bestuurlijke toekomst van Heiloo. Dit beslisdocument mondt niet uit in een voorkeursoptie, maar dient als objectief hulpmiddel bij het bepalen van een voorkeursrichting.

1.5 Leeswijzer Deze rapportage is als volgt opgebouwd: Hoofdstuk 1 betreft de inleiding. Hierin staan de aanleiding, een korte profielschets en een tijdlijn, met afsluitend de doelstelling van dit document. Daarnaast geeft dit hoofdstuk een korte profielschets van de gemeente Heiloo. Het gaat hier om de maatschappelijke en bestuurlijke positie, alsook de uitdagingen richting de toekomst. Hoofdstuk 2 presenteert de resultaten van de deelonderzoeken die zijn uitgevoerd. Hierin worden de aanpak en het doel van het deelonderzoek geschetst, en wat de belangrijkste bevindingen zijn. De raad heeft opdracht gegeven om een vijftal aspecten te onderzoeken. Deze aspecten komen in de diverse onderzoeken terug.​

6

Financiële aspecten 1.​ Wat zijn de structurele (jaarlijks) kosten per scenario. Het gaat hierbij om de organisatiekosten (inclusief de kosten voor de raad, griffie, college en staf), overhead, bijdragen aan GR-en. 2.​ Welke structurele inkomsten zijn per scenario te verwachten. Specifiek: wat is het effect op de uitkering vanuit het gemeentefonds in de verschillende scenario’s. 3.​ Welke eenmalige investeringen of transitiekosten zijn er nodig bij wijziging van samenwerkingsvorm. 4.​ Wat is de financiële positie van de mogelijke partners. 5.​ Wat is de impact op de lokale belastingen bij benadering. Organisatorische aspecten 1.​ Wat zijn de personele gevolgen per scenario (herplaatsingen, nieuwe functies, inschaling). 2.​ Wat zijn de gevolgen voor de bedrijfsvoering (HR, facilitaire zaken). 3.​ Wat zijn de gevolgen voor ICT. Voorzieningenniveau van de gemeente 1.​ Welke gevolgen hebben de verschillende scenario’s voor het behoud van de voorzieningen in Heiloo (sport, cultuur en sociaal netwerk). Niveau van dienstverlening door de gemeente 1.​ Wat zijn de gevolgen voor het niveau van dienstverlening van de gemeente in de verschillende scenario’s. Juridische en overige aspecten 1.​ Zijn er juridische verplichtingen en/of belemmeringen (waaronder specificering van uittredingsbepalingen Gemeenschappelijke Regelingen).

Hoofdstuk 3 werkt de zeven mogelijke scenario's voor Heiloo uit. Elk scenario wordt beschreven aan de hand van bovenstaande criteria, zoals de gevolgen voor het bestuur, de financiën en het niveau van de dienstverlening. Aan het eind van dit document vindt u een beschrijving die de situatie van Heiloo in een bredere context plaatst. We bespreken de landelijke trend van gemeentelijke herindelingen en de algemene kansen en risico’s van fusies. Vervolgens zijn in de bijlage alle onderzoeken terug te vinden.

7

2. Resultaten van de deelonderzoeken In opdracht van de gemeenteraad van Heiloo is voor de zomer 2025 opdracht gegeven om diverse onderzoeken te laten uitvoeren. Hieronder zijn de belangrijkste bevindingen van de diverse deelonderzoeken weergegeven. Ieder onderzoek wordt ook kort geïntroduceerd.

2.1 Impactanalyse Heiloo De impactanalyse, uitgevoerd in augustus-september 2025, onderzocht de organisatorische, juridische en regionale gevolgen van acht samenwerkingsvarianten voor de gemeente Heiloo. De methodiek omvat een bureaustudie, interviews met stakeholders en een juridische en financiële analyse. De bevindingen zijn ambtelijk geverifieerd. Er was geen participatie van inwoners of raadsleden. Het onderzoek geeft antwoord op de onderzoeksvragen op organisatorisch vlak, juridisch vlak en de regionale positie.​

2.1.1 Organisatorisch Hoe ziet de toekomstige organisatie eruit?​ De verwachte organisatorische gevolgen en de mate van bestuurskracht hangen sterk af van de omvang van de gekozen variant. De toekomstige organisatie is, afhankelijk van de omvang, in te delen in drie categorieën: 1.​ Beheergemeente (Heiloo zelfstandig, BH, CH): de focus ligt op het structureel op orde houden van de gemeentelijke organisatie en de dienstverlening. 2.​ Ontwikkelgemeente (BCH, UCH): de focus ligt op uitvoeringscapaciteit voor lokale en bovenlokale opgaven. 3.​ Ontwikkelgemeente met kerngericht werken (bestuurlijke fusie BUCH): de schaal maakt een kwaliteitsslag mogelijk in advisering, dienstverlening, samenwerking en bewonersparticipatie. Vanwege de aanwezigheid van meerdere kernen en buurtschappen is het essentieel om een passende besturingsfilosofie te ontwikkelen die de verschillen en gemeenschappelijkheden erkent. De huidige Werkorganisatie BUCH telt 850 fte. Bij bestuurlijke herindeling van de vier gemeenten (BUCH) wordt de omvang ingeschat op 850+ fte. De huidige omvang van 850 fte bevindt zich onder het gemiddelde van 100.000+-gemeenten. Kleinere fusies vragen om een kleiner aantal fte, bijvoorbeeld 490 fte voor de fusie Castricum-Heiloo (CH).

Gevolgen voor bedrijfsvoering​ Kleine/middelgrote fusies (H, BH, CH): kerntaken rond raad, bestuur en organisatie (Communicatie, HR en facilitair) worden in eigen huis gehouden. ICT wordt uitbesteed bij een regionale bedrijfsvoeringsorganisatie of centrumstad. De mogelijkheden om in te spelen op toenemende complexiteit van taken en groeiende wet- en regelgeving zijn beperkt. Grotere fusies (BCH, UCH, BUCH): de bedrijfsvoering richt zich op de doorontwikkeling vanuit de concernagenda, met als doel een robuuste, daadkrachtige en wendbare 8

organisatie te creëren. De volledige BUCH-fusie opent de mogelijkheid om te investeren in toekomstbestendige ICT en de toepassing van nieuwe technologieën (zoals AI) ten behoeve van bedrijfsvoering en dienstverlening. De huidige ambtelijke fusie (BUCH) heeft een structurele 'weeffout'. Kostenbesparing is een belangrijk argument geweest in de ontwikkeling van de BUCH-werkorganisatie. Dit heeft geleid tot efficiencykortingen. Uit onderzoek van COELO onder Nederlandse samenwerkingsverbanden blijkt evenwel dat samenwerking – met uitzondering van belastingsamenwerking – niet leidt tot kostenbesparingen. Behoud of verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening en vermindering van kwetsbaarheid (van personeel) zijn wel mogelijke opbrengsten. Bij beperkte harmonisatie en grote behoefte aan lokaal maatwerk/couleur locale komen ook die doelstellingen evenwel onder druk. De BUCH-werkorganisatie heeft te maken met een aanzienlijke afstemmingslast. Deze weeffout leidt tot suboptimale uitvoeringscapaciteit en aanzienlijke afstemmingslast. Bij alle varianten waarbij de organisatie (deels) opnieuw moet worden opgebouwd (zelfstandig Heiloo en alle herindelingen), ligt de grootste uitdaging in die opbouw. Dit duurt naar verwachting minimaal één bestuursperiode. Gedurende die periode kan de dienstverlening suboptimaal zijn.

Personele gevolgen? ​ De Werkorganisatie BUCH heeft nu een zwakke positie op de arbeidsmarkt. Het personeel wordt beloond binnen het loongebouw van een kleinere gemeente, wat leidt tot lagere inschaling dan bij vergelijkbare 100.000+-gemeenten. Bestuurlijke herindeling naar een grotere schaal creëert een functiehuis van een grotere gemeente (bijvoorbeeld 60.000+ of 100.000+), wat resulteert in een meer concurrerende positie op de arbeidsmarkt. De gemiddelde loonsom voor een 100.000+-gemeente ligt 5,8% hoger dan de huidige Werkorganisatie BUCH. Grotere fusies bieden een onderscheidend profiel door focus te leggen op ontwikkelmogelijkheden en omgevingskwaliteit. Bestuurlijke fusies leiden tot een structureel financieel voordeel, doordat functies zoals burgemeester, wethouder, gemeentesecretaris en raadsleden wegvallen in de samengevoegde gemeenten. Wat zijn de verwachte samenvoeging-, inrichtings- en frictiekosten?​ Dit zijn de incidentele kosten, inclusief desintegratiekosten bij ontvlechting en frictiekosten bij herindeling. De variant met de meest positieve incidentele financiële impact is de bestuurlijke herindeling van de vier BUCH-gemeenten. Dit komt door een hoge vergoeding vanuit het Rijk.

9

Variant

Frictiekosten (raming)

Vergoeding (raming)

Saldo incidenteel

Heiloo zelfstandig

€ 3.200.000

€0

- € 3.200.000

Fusie CH

€ 4.900.000

€ 6.500.000

+ € 1.600.000

Fusie BCH

€ 7.300.000

€ 13.600.000

+ € 6.300.000

Fusie BUCH

€ 4.200.000

€ 20.200.000

+ € 16.000.000

Wat is de verwachte veranderopgave?​ De veranderopgave voor Heiloo zelfstandig en de kleinere fusievarianten (BH, CH) bestaat uit de ontvlechting uit de Werkorganisatie BUCH en de (weder)opbouw van de eigen gemeentelijke organisatie, inclusief het aangaan van nieuwe samenwerkings- en inkooprelaties. Deze af- en opbouw duurt naar verwachting minstens één bestuursperiode. Voor de grotere fusievarianten (BCH, UCH, BUCH) ligt de veranderopgave in het realiseren van de concernagenda focusthema’s en het maken van een kwaliteitssprong in de organisatie. De uitvoering hiervan vraagt een aanzienlijke inspanning en duurt naar verwachting ook één bestuursperiode. Heeft de toekomstige organisatie genoeg bestuurskracht en strategisch vermogen voor het realiseren van maatschappelijke opgaven?​ De huidige BUCH en de kleine fusievarianten (BH, CH) scoren neutraal op bestuurskracht en organisatiekracht. Bestuurlijke herindeling leidt tot een verwachte toename van de beschikbare uitvoeringscapaciteit door een afname van de afstemmingsbehoefte die kenmerkend is voor de huidige ambtelijke samenwerking. Deze extra capaciteit kan worden ingezet ten behoeve van kwaliteitsverbetering in advisering, dienstverlening en samenwerking. De grotere varianten hebben een hogere verwachte score op bestuurskracht en strategisch vermogen.

De toegenomen schaal maakt het voor deze gemeenten beter mogelijk om complexe en bovenlokale maatschappelijke opgaven op te pakken.

2.1.2 Juridisch Wat zijn de juridische gevolgen en belemmeringen van het opheffen van de Gemeenschappelijke Regeling BUCH?​ Er zijn op juridisch vlak geen grote drempels voor zowel uittreding als opheffing van de Gemeenschappelijke Regeling Werkorganisatie BUCH. Opheffing van de regeling is relatief eenvoudig en kan gebeuren door daartoe strekkende besluiten van alle deelnemende gemeenten. Na het besluit stelt het bestuur een liquidatieplan vast en regelt het de

10

vereffening van het vermogen. Uittreding is complexer. Hiervoor geldt een opzegtermijn van minimaal één jaar, en uittreding kan alleen per 1 januari. De uittredende gemeente moet de uittreedsom betalen, die de reële schade compenseert die de werkorganisatie en overblijvende gemeenten lijden. Wat zijn de juridische consequenties voor uittreding uit de verbonden partijen?​ Als een gemeente of een nieuwe fusiegemeente uittreedt, is deze verantwoordelijk voor de financiële gevolgen. In scenario’s waarbij Uitgeest fuseert met gemeenten in Noord-Holland Noord, zal Uitgeest genoodzaakt zijn om uit te treden uit samenwerkingsverbanden in Kennemerland en IJmond.

2.1.3 Regionale positie Wat wordt de impact op de regionale verhoudingen en samenwerkingsverbanden in de regio Alkmaar en Noord-Holland Noord?​ De BUCH-gemeenten leveren momenteel een beperkte bijdrage aan de regionale bestuurskracht. Ze stellen zich niet als één geheel op in de regio, wat leidt tot een gebrek aan strategische slagkracht. Bij bestuurlijke herindeling neemt de schaal toe, wat een belangrijke rol speelt in de samenwerkingskracht en de stemverhoudingen in regionale verbanden. Kleine/middelgrote fusies: deze gemeenten blijven afhankelijk van allianties met medestanders om invloed uit te oefenen in regionale samenwerkingsverbanden (via stemrecht). De bestuurlijke strategie zal selectief moeten zijn, gericht op de meest cruciale thema's voor de gemeente. Grotere fusies: deze gemeenten krijgen redelijk veel stemgewicht in gemeenschappelijke regelingen. De schaal van de nieuwe gemeente is potentieel vergelijkbaar met die van maatschappelijke partners (woningcorporaties, zorgaanbieders, onderwijs).

Wat zijn de bovenliggende opgaven in de regio en wat is de mogelijke rol van de nieuwe gemeente?​ De regio Noord-Holland Noord (NHN) heeft complexe, grensoverschrijdende uitdagingen, zoals de energietransitie, mobiliteitstransitie, en een woningtekort van 42.500 woningen tot 2030. De belangrijkste bovenliggende opgaven in NHN zijn gegroepeerd rondom: Water en bodem, Landbouw en natuur, Ordenende netwerken voor energie en economie, Leefbare steden en regio’s, en Ruimte voor Defensie. De focusagenda van de regio Alkmaar richt zich specifiek op wonen, energie en bereikbaarheid. De rol van een nieuwe, grotere gemeente in de regio kan verschuiven van volger naar bestuurlijk trekkerschap op regionale thema’s. Een grotere gemeente kan grotere en omvangrijke regionale taken oppakken. In het geval dat Heiloo zelfstandig wordt of gefuseerd wordt met een andere gemeente zal op dit soort trajecten weinig invloed worden uitgeoefend. Wat is de positie en toegevoegde waarde van de nieuwe gemeente in de regio?​ De fusie van de vier BUCH-gemeenten zou de nieuwe gemeente de tweede positie qua inwonertal in de regio Alkmaar opleveren, direct na Alkmaar. De toegevoegde waarde ligt in de versterking van de positie richting de provincie, de Rijksoverheid en grote maatschappelijke partners.

De toegenomen organisatiekracht kan worden ingezet om een kwaliteitssprong in samenwerking en bewonersparticipatie te realiseren. Grotere gemeenten 11

zijn meer gelijkwaardige gesprekspartners voor maatschappelijke instellingen die vaak al schaalvergroting hebben doorgemaakt. Scenario 1: Bestuurlijke fusie​ a. Bergen, Uitgeest, Castricum, Heiloo: een fusie van alle vier de gemeenten tot een middelgrote ontwikkelgemeente3 met kerngericht werken van 105.000 inwoners (1.000 fte). De vorming duurt één bestuursperiode. Dit resulteert in de op één na grootste gemeente van de regio met een zeer sterke regionale positie en veel stemgewicht. Het levert een structureel voordeel van € 600.000 en een significant incidenteel positief saldo van € 16 miljoen op.​ ​ b. Uitgeest, Castricum, Heiloo: een ontwikkelgemeente van circa 75.000 inwoners (7 kernen, circa 600 fte). De vorming duurt één bestuursperiode. De nieuwe gemeente wordt de derde in omvang in de regio Alkmaar, met schaal en kwaliteit vergelijkbaar met maatschappelijke partners. De nieuwe gemeente wint aan bestuurlijke trekkracht, maar blijft in de schaduw van Alkmaar en Dijk en Waard. Dit scenario levert een structureel voordeel van € 800.000 en een incidenteel saldo van € 6 miljoen op. c. Bergen, Castricum, Heiloo: een ontwikkelgemeente van 90.000 inwoners (13 kernen, 725 fte). De vorming duurt één bestuursperiode. De nieuwe gemeente wordt de derde in omvang in de regio Alkmaar, met schaal en kwaliteit vergelijkbaar met maatschappelijke partners.

De nieuwe gemeente wint aan bestuurlijke trekkracht, maar blijft in de schaduw van Alkmaar en Dijk en Waard. Dit scenario levert een structureel voordeel van € 900.000 en een incidenteel saldo van € 6,3 miljoen op. d. Bergen, Heiloo: een nieuwe beheergemeente van 55.000 inwoners met 430 fte. De opbouw van een nieuwe organisatie duurt minimaal één bestuursperiode en zorgt voor vijfjarige frictiekosten. Het financiële plaatje is neutraal, met een klein structureel nadeel en een positief incidenteel saldo. De regionale positie zal bescheiden zijn. e. Castricum, Heiloo: een beheergemeente van 60.000 inwoners met 490 fte. De gevolgen zijn grotendeels gelijk aan het voorgaande scenario, maar dit scenario heeft een positief financieel vooruitzicht met een structureel voordeel van € 1,3 miljoen en een incidenteel saldo van € 1,6 miljoen. De regionale positie zal bescheiden zijn. Scenario 2: Voortzetting de BUCH​ De huidige werkorganisatie (850 fte voor 105.000 inwoners) heeft een suboptimale uitvoeringscapaciteit door een grote afstemmingsbehoefte en een relatief kleine personeelsformatie. Deze afstemmingsbehoefte komt doordat de ambtelijke organisatie werkt voor vier (vijf) opdrachtgevers en er politiek-bestuurlijk behoefte is aan lokaal maatwerk.Er zijn geen financiële wijzigingen.

De analyse duidt het BUCH-construct als een structurele weeffout, die alleen kan slagen als gemeenten de organisatie meer als ‘eigen’ beschouwen, en niet als uitvoeringsorganisatie op afstand. 3

In de scenario’s worden de termen ontwikkelgemeente en beheergemeente gebruikt. Een ontwikkelgemeente is een gemeente die actief werkt aan het ontwikkelen van nieuw beleid en het initiëren van projecten ook op bovenlokaal niveau. Een beheergemeente is een gemeente die voornamelijk gericht is op de uitvoerende, alledaagse taken en het beheer van de bestaande processen.

12

Scenario 3: Heiloo zelfstandig​ Een kleine beheergemeente (25.000 inwoners, 160 fte) met een behapbare taakzwaarte. De uitvoeringscapaciteit is beperkt, wat de inzet van externe expertise noodzakelijk maakt. De grootste opgave is het volledig opbouwen van een eigen organisatie, wat minimaal één bestuursperiode duurt en de (kwaliteit van) dienstverlening tijdelijk zal beperken. Dit brengt substantiële incidentele kosten van € 3,2 miljoen met zich mee. Deze gemeente zal geen regionale positie hebben. BMC vat de verschillende varianten samen in de volgende tabel:

2.2 Financiële analyse scenario’s Het financiële onderzoek van BMC naar de bestuurlijke toekomst van Heiloo is uitgevoerd in afstemming met de gemeenten Bergen, Castricum en Uitgeest. Dit onderzoek verschaft inzicht in de kosten en opbrengsten van de verschillende scenario's aan de hand van elf verschillende onderzoeksvragen.

2.2.1 Huidige financiële positie van Heiloo De toekomstige financiële situatie van de gemeente Heiloo wordt als niet rooskleurig beoordeeld, met name op de lange termijn. Heiloo kampt met een structureel nadelig begrotingssaldo dat in latere jaren oploopt. Zonder aanvullende maatregelen zijn bezuinigingen of belastingverhogingen noodzakelijk om het tekort op te vangen. Het structurele saldo van Heiloo is negatief geprognosticeerd op -€ 1.971.000 in 2029. De financiële weerbaarheid van Heiloo staat onder druk, met een geprognosticeerde netto-gecorrigeerde schuldquote in 2029 van 81%. Dit ligt aanzienlijk boven het landelijk gemiddelde van ongeveer 40%, hoewel het nog onder de risicogrens van 130% ligt die de toezichthouder hanteert.

13

Om de begroting sluitend te krijgen, heeft Heiloo al maatregelen genomen, waaronder een ingeboekte tariefstijging van de OZB van 4,2% in 2026. Desondanks beschikt de gemeente Heiloo nog over een onbenutte belastingcapaciteit van ongeveer € 4 miljoen.​

2.2.2 Financiële impact van de scenario’s Het onderzoek onderscheidt de financiële gevolgen op twee niveaus: de incidentele kosten en opbrengsten (samenvoeging, inrichting en frictie) en het structurele saldo (meerjarenbegroting). Het scenario Heiloo zelfstandig levert de grootste negatieve incidentele impact op. De frictiekosten voor de ontvlechting uit de Werkorganisatie BUCH worden geraamd op ​ € 3.200.000. Aangezien er geen sprake is van een herindeling, is er geen vergoeding van het Rijk via de tijdelijke verdeelmaatstaf herindeling. Hierdoor is het incidentele saldo negatief: -€ 3.200.000. Wanneer doorgegaan wordt met de ambtelijke samenwerking binnen de BUCH zien we een neutraal incidenteel beeld, met een saldo van € 0, omdat er in dat geval geen sprake hoeft te zijn van ontvlechtingskosten. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat het aanbrengen van noodzakelijke verbeteringen in de BUCH-samenwerking, zoals geadviseerd door de accountant vanwege kwetsbaarheden in de interne beheersing, kosten met zich mee kan brengen. De verschillende scenario’s van bestuurlijke fusie laten een divers, maar overwegend positief incidenteel beeld zien. In het algemeen zijn fusiescenario’s financieel aantrekkelijker, omdat ze een tijdelijke Rijksvergoeding ontvangen via de verdeelmaatstaf herindeling.

De fusie van de vier gemeenten binnen de BUCH (Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo) is financieel het meest aantrekkelijk, met een verwachte Rijksvergoeding van € 20.200.000 en een netto-incidenteel positief saldo van € 16.000.000. Op structureel niveau (vanaf 2029) is het structureel saldo van een nieuwe fusiegemeente met Bergen en Castricum het meest positief (€ 360.000). Daarentegen wordt het saldo in de vier-gemeenten fusievariant negatief (-€ 547.000) door een nadeel van € 2,5 miljoen op de Algemene Uitkering.

14

2.3 Inwonersconsultatie maatschappelijk draagvlak scenario’s Om tot een breed gedragen en goed onderbouwd besluit te komen, is ook het perspectief van de inwoners in het onderzoek betrokken. Hiertoe heeft Citisens in september 2025 een enquête uitgezet onder de inwoners van Heiloo, met als doel te inventariseren wat zij belangrijk vinden voor de toekomst van de gemeente en waarom. In totaal hebben 1.297 inwoners de enquête ingevuld. De resultaten in dit rapport zijn gebaseerd op hun antwoorden, nadat deze via diverse verificatiemethoden zijn gefilterd op dubbele inzendingen en deelnemers van buiten de gemeente. ​ De drie belangrijkste resultaten uit de enquête zijn: 1.​ Voorzieningen, wonen, natuur en groen, verkeer en bereikbaarheid, en karakter en identiteit belangrijkste thema’s ​ Een vijftal thema’s komen vaak terug wanneer invullers gevraagd wordt wat zij belangrijk vinden voor de toekomst van Heiloo. Een daarvan is voorzieningen, 15

waarbij invullers het vooral belangrijk vinden dat het hoge voorzieningenniveau behouden blijft. Het thema wonen wordt vaak genoemd, waarbij wordt benadrukt dat er meer woningen voor bijvoorbeeld jongeren of juist ouderen zouden moeten worden gebouwd. In het kader van natuur en groen noemen invullers vooral dat ze de groene omgeving van de gemeente prettig vinden en graag zien dat deze wordt behouden en versterkt. Verkeer en bereikbaarheid is een punt dat aan de ene kant zeer positief wordt beoordeeld, bijvoorbeeld vanwege de treinverbinding. Aan de andere kant zouden invullers bijvoorbeeld graag een afslag van de A9 in Heiloo zien. Tot slot wordt het karakter en de identiteit van Heiloo vaak benoemd. Dit is iets waar de andere veelgenoemde thema’s ook sterk aan bijdragen. ​ 2.​ Dorpse sfeer en hoog voorzieningenniveau sterk gewaardeerd en belangrijk voor de toekomst​ Invullers waarderen de gemeente Heiloo zeer om haar dorpse sfeer en het hoge voorzieningenniveau. Zij vinden het heel belangrijk dat dit wordt behouden in de toekomst. Ze noemen bijvoorbeeld het station, de supermarkten en zorgcentra als belangrijke voorzieningen in de gemeente. Deze voorzieningen worden zeer positief beoordeeld en invullers zien graag dat deze voorzieningen worden behouden in de toekomst.

Ook de dorpse en vriendelijke sfeer en het goede contact met buurtbewoners wordt zeer gewaardeerd.​ 3.​ Bureaucratie en financiën zorgen voor de toekomst van de gemeente ​ In verschillende scenario’s maken invullers zich zorgen over de afstand tussen de gemeente en de inwoner en de financiën van de gemeente. Zo maken zij zowel in het geval van een fusie als bij verdere samenwerking binnen de Werkorganisatie BUCH zich zorgen dat de gemeente verder van de inwoner af zal komen te staan en minder bereikbaar is. In het geval van verdere samenwerking binnen de BUCH komt de zorg naar voren dat dit niet haalbaar is zonder Uitgeest. Ook noemen invullers dat zij denken dat zelfstandig blijven voor Heiloo financieel niet haalbaar is. Bij het beoordelen van de scenario's benadrukken de inwoners hun wensen en zorgen. ●​ Bestuurlijke fusie: de belangrijkste wens is het behoud van het voorzieningenniveau en de eigen dorpse identiteit. De belangrijkste zorgen zijn het verdwijnen van voorzieningen en het ontstaan van meer bureaucratie en afstand tot de inwoner. ●​ Voortzetting Werkorganisatie BUCH: de wens is een goede en efficiënte samenwerking met gezonde financiën. De grootste zorg is de financiële haalbaarheid van de werkorganisatie zonder Uitgeest, en angst voor inefficiëntie door te veel ambtelijke molens.

●​ Heiloo zelfstandig: de wens is het behoud van de huidige voorzieningen en het financieel gezond blijven. Zorgen zijn dat het financieel onhaalbaar is voor Heiloo om zelfstandig te blijven en dat ze zal moeten inleveren op bijvoorbeeld het huidige hoge voorzieningenniveau. Inwoners maken zich zorgen dat wanneer Heiloo zelfstandig blijft, ze overschaduwd zal worden door grotere gemeenten in de regio.

16

​ 2.4 Verdiepend onderzoek voorzieningenniveau en dienstverlening Dit is een verdiepend onderzoek naar de gevolgen van verschillende bestuurlijke scenario's voor de gemeente Heiloo, specifiek gericht op het voorzieningenniveau (sport, cultuur, sociaal netwerk) en het niveau van dienstverlening. Hieronder volgt een samenvatting aan de hand van twee, door de gemeenteraad van Heiloo gestelde, hoofdvragen. Necker bracht hiertoe tussen juli en oktober, op basis van een informatieanalyse, de consequenties voor de sport-, cultuur- en sociale voorzieningen in kaart.​ ​ Door dit onderzoek wordt antwoord gegeven op twee vragen die door de gemeenteraad zijn gesteld: 1.​ Wat is ervoor nodig/zijn de aandachtspunten per scenario om de voorzieningen in Heiloo op sport, cultuur en sociaal netwerk te behouden en toekomstbestendig te ontwikkelen? 2.​ Op welke manier kan Heiloo haar (huidige) niveau van dienstverlening naar inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties organiseren bij bestuurlijke fusie met een of meer BUCH-gemeenten, voortzetting samenwerking BUCH of bij zelfstandigheid van de gemeente Heiloo? Hieronder worden de belangrijkste resultaten samengevat.

2.4.1 Heiloo zelfstandig In het scenario van een zelfstandige gemeente Heiloo wordt het behoud en de ontwikkeling van voorzieningen als kwetsbaar beschouwd. De strategische kracht en het investeringsvermogen van een eigen, nieuw op te richten ambtelijke organisatie zullen beperkt zijn. Hoewel de nabijheid en het interne samenspel kunnen verbeteren, zal de gemeente al snel tegen grenzen aanlopen op financieel en personeel gebied . Het behoud van voorzieningen wordt hierdoor sterk afhankelijk van de lokale kracht van vrijwilligers en maatschappelijke partners, een kracht die door de verzelfstandiging wel een impuls kan krijgen. Voor de dienstverlening geldt dat een eigen concept ontwikkelen veel organisatievermogen vraagt en professioneel kwetsbaar is. Het ligt daarom voor de hand om dienstverlening in te kopen bij de voormalige BUCH-partners. Een volledig zelfstandige dienstverlening zou dichter bij de inwoner kunnen staan, maar het beperkte investeringsvermogen en het gebrek aan schaalvoordeel vormen een aanzienlijk risico voor de continuïteit en kwaliteit op de lange termijn.

2.4.2 Voortzetting ambtelijke samenwerking BUCH In het scenario van een voortgezette samenwerking binnen de ambtelijke BUCH-organisatie is het ontwikkelen van een gezamenlijke strategische visie op voorzieningen een aanzienlijke uitdaging. Het maken van keuzes over gemeentegrenzen heen ligt in de huidige bestuursvorm niet voor de hand, mede doordat voorzieningen sterk verbonden zijn met de lokale identiteit. Dit vereist verdere harmonisatie van beleid, wat politiek complex is. Zonder deze stap bestaat het risico dat het voorzieningenniveau in Heiloo verschraalt door 17

onvoldoende gericht investeringsvermogen, terwijl de gemeente financieel al tegen haar grenzen aanloopt. De samenwerking met lokale verenigingen en stakeholders vraagt om verbetering; zij ervaren nu een gebrek aan daadkracht vanuit de Werkorganisatie BUCH, wat tot teleurstelling leidt. Een beter opdrachtgever-opdrachtnemerschap tussen Heiloo en de BUCH is essentieel. De dienstverlening is reeds grotendeels geharmoniseerd via een gedeeld concept en een gezamenlijk klantcontactcentrum, wat door inwoners hoog wordt gewaardeerd. Verdere harmonisatie ligt niet voor de hand, omdat de gemeenten ruimte willen behouden voor lokaal maatwerk. Een aandachtspunt blijft de samenwerking bij complexere dienstverlening, waar stakeholders behoefte hebben aan meer continuïteit, betrouwbaarheid en daadkracht van de gemeente. Het verbeteren van het interne samenspel tussen de wensen van het bestuur van Heiloo en de uitvoering door de ambtelijke organisatie blijft een weerbarstig proces in de huidige samenwerkingsconstructie.

2.4.3 Bestuurlijke fusie In het scenario van een bestuurlijke fusie wordt de potentie voor het ontwikkelen van voorzieningen aanzienlijk groter. Een nieuwe, grotere gemeente met één gemeentebestuur kan strategischer en meer gericht op de lange termijn opereren, in tegenstelling tot de huidige, meer reactieve aanpak. Dit maakt het eenvoudiger om een samenhangend voorzieningenbeleid te ontwikkelen en politiek-bestuurlijke sturing te geven. Wel is het een aandachtspunt dat op grotere schaal onvermijdelijk de vraag naar bundeling van voorzieningen zal spelen, wat de afstand voor inwoners kan vergroten. Het succesvol benutten van de lokale kracht van vrijwilligers en ondernemers vraagt om een transitie in de aanpak van bestuur en organisatie, wat tijd en middelen vergt. Financieel kan een fusie meer ruimte creëren om middelen en ambtelijke capaciteit te investeren in voorzieningen. Voor de dienstverlening kan een fusiegemeente verder bouwen op het reeds bestaande en goed gewaardeerde dienstverleningsconcept van de BUCH. Het opereren als één gemeente vereenvoudigt de interne processen en maakt het makkelijker om de dienstverlening door te ontwikkelen. De grootste uitdaging ligt in het waarborgen van de nabijheid en de verbinding met de verschillende kernen.

Dit vraagt om het ontwikkelen van een helder kernenbeleid, waarin wordt vastgelegd hoe bestuurlijke nabijheid, participatie en gebiedsgericht werken vorm krijgen. Er bestaat een risico dat efficiëntie de schaal van de dienstverlening gaat bepalen, ten koste van de nabijheid. Dit vraagt om een gedegen visie op zaken als lokale gemeenteloketten in de dorpen.​

2.5 Bestuurlijke gesprekken met Bergen, Castricum en Uitgeest In september 2025 hebben in opdracht van de gemeenteraad van Heiloo verkennende gesprekken plaatsgevonden met de burgemeester en gemeentesecretaris van de gemeenten Bergen, Castricum en Uitgeest. De verkennende gesprekken zijn van belang om als Heiloo ook de positie van mogelijke partners in te schatten. Hun positie is immers medebepalend voor de waarschijnlijkheid van de scenario's. Daarom is het nodig dat voor

18

de gemeenteraad navolgbaar wordt hoe die andere gemeenten erin zitten. Dit helpt bij het kiezen voor een kansrijk scenario. De ontwikkelingen gaan snel. We willen bij dit hoofdstuk benadrukken dat de gesprekken in september 2025 hebben plaatsgevonden.

2.5.1 Bergen Bergen en Heiloo passen qua dorps karakter en geografische ligging goed bij elkaar. Bergen bevindt zich echter in een andere fase dan Heiloo en Uitgeest. In "spoor 1" worden eerst met hulp van Rijnconsult de maatschappelijke uitdagingen en de gewenste toekomstige identiteit van Bergen in kaart gebracht. Pas daarna volgt "spoor 2" met concrete bestuurlijke scenario's. De gemeenteraad van Bergen staat aan het roer en heeft al uitgesproken dat bij een eventuele verkenning alle aanliggende gemeenten betrokken zullen worden. Bergen geeft aan dat de deur voor Heiloo “wagenwijd openstaat’’. Besluitvorming over de uitkomst van spoor 1 wordt in november verwacht, terwijl besluitvorming over spoor 2 niet vóór januari wordt voorzien. Mogelijke versterkingen tussen Bergen en Heiloo liggen op vier vlakken: ●​ Ruimtelijke kwaliteit en dorps karakter: beide delen een ligging met mooi gelegen dorpen en een sterke behoefte om de eigenheid van de kernen te behouden. ●​ Zeggenschap van dorpen: het belang van dorpen met zeggenschap en goede vertegenwoordiging in de gemeenteraad past bij een fusie met gelijksoortige gemeenten, in tegenstelling tot opgaan in een veel grotere gemeente. ●​ Regionale positie: keuzes van andere gemeenten (zoals een fusie Castricum-Heiloo-Uitgeest of een keuze van Uitgeest voor Heemskerk) hebben gevolgen voor Bergen.

Geen enkele gemeente wil in de regionale dynamiek "alleen overblijven". ●​ Regionale opgaven: samenwerking kan helpen bij complexe opgaven zoals wonen, die steeds lastiger op eigen grondgebied op te lossen zijn, door thema's als wonen, parkeren en bereikbaarheid in samenhang te bezien. Bergen vraagt in het vervolgproces vooral om afstemming en dat gemeenten elkaar niet verrassen. Het lopende proces is niet vrijblijvend, en andere gemeenten moeten rekening houden met Bergens tijdlijn, om te voorkomen dat deuren dicht zullen vallen. Bergen vraagt om niet te snel te gaan.

2.5.2 Castricum De keuze over de bestuurlijke toekomst van Heiloo ligt volgens Castricum bij de gemeenteraad van Heiloo. Men schat in dat Heiloo en Castricum mogelijk nog vier tot acht jaar zelfstandig kunnen blijven, maar door de verschuivende regionale panelen is het strategisch niet verstandig om zich niet op de toekomst te beraden. De BUCH-samenwerking wordt gewaardeerd; er is veel tijd en energie in gestoken en het loopt goed. Als er voor fusie wordt gekozen, ligt het BUCH-verband voor de hand, omdat er al sprake is van verregaande samenwerking. Castricum richt zich op een nieuwe gemeente en verkent geen scenario waarin Heiloo zelfstandig doorgaat. De optie met Bergen wordt ook onderzocht, maar Bergen heeft

19

aangegeven nog niet zover te zijn. De beweging van Castricum komt niet voort uit een gebrek aan huidige bestuurskracht, maar als reactie op de keuzes van Uitgeest en Heiloo. Castricum benadrukt dat een fusie uiteindelijk moet leiden tot een gemeente die groot genoeg en robuust is op de lange termijn en in regionale oriëntatie. Een fusie van alleen Castricum-Heiloo is vermoedelijk niet krachtig genoeg op termijn. In de variant Castricum-Heiloo-Uitgeest zou: ●​ de identiteit van de dorpen versterkt kunnen worden, waarbij Heiloo een gelijkwaardige kern is; ●​ een gelijkwaardige fusie georganiseerd moeten worden, met nieuwe verkiezingen en andere vormen van representativiteit (zoals dorpsraden); ●​ er een sterke dorpen strategie en beleid nodig zijn met ruimte voor couleur locale in voorzieningen en evenementen; ●​ de ambtelijke en bestuurlijke inrichting van BUCH anders moeten zijn om de nabijheid te borgen, met meer in de dorpen georganiseerde besluitvorming en participatie. Castricum ziet twee elementen voor een bijdrage aan de kwaliteiten van Heiloo in een nieuwe gemeente: het benutten van de dorpskracht door nabij bestuur met een dienstbare bestuursstijl, én het kunnen handelen op de steeds grotere regionale, abstracte opgaven. Beide gemeenten lijken op elkaar als dorpsgerichte forensengemeenten met een nuchtere, praktische instelling.

De fusie Castricum Heiloo Uitgeest biedt de gelegenheid om regionaal één verhaal te brengen. Castricum vraagt om tijd te nemen voor het besluit, maar ook om niet nog drie à vier jaar te discussiëren. Er is afstemming nodig over de timing en boodschap, want elke keuze heeft gevolgen voor de andere gemeenten; het mag geen competitie zijn. Castricum nodigt Heiloo uit om in de verkennende fase toenadering te zoeken.

2.5.3. Uitgeest De bestuurlijke toekomst van Heiloo is allereerst een zaak van de gemeenteraad van Heiloo zelf. Uitgeest acht de positie van Heiloo vergelijkbaar met die van haarzelf, met name in de beperkte invloed in gemeenschappelijke regelingen zoals BUCH, vanwege de stemverhoudingen. De gemeenteraad van Uitgeest heeft een principebesluit genomen om te fuseren met één of meer gemeenten. Dit betekent dat de huidige Werkorganisatie BUCH niet op dezelfde wijze kan worden voortgezet. Uitgeest acht het huidige traject van Heiloo logisch en verwacht dat terugkeer naar volledige zelfstandigheid een 'no go' is vanwege de oorspronkelijke keuze voor BUCH en de toegenomen gemeentelijke opgaven. Uitgeest onderzoekt drie fusiescenario's: ●​ Fusie met Alkmaar ●​ Fusie met Castricum en Heiloo ●​ Fusie met Heemskerk Voor Uitgeest is het essentieel dat een fusie leidt tot een robuuste gemeente met een logische geografische aansluiting, en niet een begin is van fusie-op-fusie. Een fusie tussen 20

uitsluitend Heiloo en Uitgeest past hier niet in, vanwege de omvang (te weinig robuust) en het ontbreken van directe geografische aansluiting. Er zijn overeenkomsten met Heiloo in welvaart, arbeidsethos, praktische instelling, het dorpse karakter en de actieve vrijwilligers. Beleidsmatig zijn er ook veel overeenkomsten door de ambtelijke fusie BUCH. De variant met Castricum-Heiloo-Uitgeest (zeven kernen) kan de dorpse kwaliteit versterken en de kernen laten opleven. Dit scenario biedt efficiëntie van één bestuur en een sterkere regionale positie met de mogelijkheid regionaal één verhaal te brengen. Uitgeest streeft ernaar nog dit jaar tot besluitvorming te komen. Voor het vervolgproces is het van belang dat besturen elkaar goed op de hoogte houden, voorkeuren tonen, en dat de raden goed met elkaar in gesprek gaan over het bestuurlijk draagvlak voor fusie.

​ 2.5.4 Rode draad van gesprekken De gemeenten zitten als het gaat om de bestuurlijke toekomst niet in dezelfde fase. Uitgeest heeft al een keuze gemaakt om te gaan voor een bestuurlijke herindeling, en daarmee dus te stoppen met de BUCH. Castricum kijkt op dit moment niet naar haar eigen bestuurskracht maar wil reageren op de keuze van de andere gemeenten. Anders dan Heiloo en ook Uitgeest ligt er in Bergen geen uitkomst van een bestuurskrachtonderzoek. Op dit moment brengt Bergen voor zichzelf in kaart wat Bergen wil zijn in de toekomst. Het gaat dan om de maatschappelijke uitdagingen, de opgaven waar Bergen voor staat en het inhoudelijke antwoord daarop. Pas daarna wordt de vraag gesteld wat voor soort gemeente daarbij past en wat daarvoor georganiseerd moet worden. Bergen vraagt dan ook aan Heiloo geen keuzes te maken zonder eerst met haar in gesprek te gaan.​ Zowel Bergen, Castricum als Uitgeest benadrukken dat de keuze over de bestuurlijke toekomst van Heiloo primair bij de gemeenteraad van Heiloo ligt. Een volledig zelfstandig Heiloo wordt door de andere gemeenten als weinig kansrijk gezien. De Werkorganisatie BUCH wordt al waardevol gezien, maar niet als een eindstation. Er gaat veel goed in samenwerking binnen de BUCH en men wil geen “kind met het badwater” weggooien. Wel wordt erkend dat door de vier verschillende besturen veel werk gaat in afstemming en overleg.

Een goed voorbeeld is dat er in totaal 5 begrotingen worden gemaakt. maar meerdere vraagstukken vragen om één bestuur in plaats van alleen ambtelijke samenwerking.​ Robuustheid en geografie worden in de voorkeuren als doorslaggevend gezien. De optie Heiloo en Uitgeest wordt door Uitgeest als onvoldoende robuust en geografisch minder logisch gezien. Castricum betwijfelt of het duo Heiloo en Castricum op termijn sterk genoeg is.​ Een fusie met minstens drie gemeenten heeft de meeste logica in de regio. Zowel Uitgeest als Castricum zien Castricum, Heiloo en Uitgeest als serieuze, “logische” optie die

21

dorpsidentiteiten kan versterken en regionaal één verhaal mogelijk maakt.​ De regionale dynamiek en wederzijdse afstemming zijn cruciaal. Keuzes van één gemeente hebben directe effecten op de andere. En uiteindelijk wil geen enkele gemeente “alleen achterblijven”. Belangrijk is om elkaar niet verrassen en tijdig af te stemmen.​

22

3. Uitkomsten onderzoeken per scenario’s In dit hoofdstuk wordt per scenario ingegaan op de aspecten die de gemeenteraad van Heiloo wil afwegen bij de bestuurlijke toekomst: bestuurlijke/democratische gevolgen, financiële effecten, dienstverlening & voorzieningen, regionale positie, draagvlak, risico’s en kansen.

3.1 Scenario’s bestuurlijke fusie Het scenario bestuurlijke fusie houdt in dat twee, drie of vier gemeenten worden samengevoegd tot één gemeente met één gemeentebestuur. Hieronder volgt een beschrijving van de vijf onderzochte fusievarianten.

3.2.1 Bestuurlijke fusie met Bergen, Uitgeest, Castricum, Heiloo Dit is de grootste fusievariant, met circa 105.000 inwoners en 14 kernen.

Bestuurlijke en democratische gevolgen De impactanalyse typeert deze nieuwe entiteit als een ontwikkelgemeente met kerngericht werken. De schaal van het bestuur (39 raadsleden) is vergelijkbaar met de omvang van de bovengemeentelijke opgaven. Een fusie creëert een gemeentebestuur dat gekozen wordt uit alle inwoners van de nieuwe gemeente, wat de organisatiekracht en strategische kracht versterkt. De nieuwe gemeente heeft een concurrerende arbeidsmarktpositie door het functiehuis van een 100.000+-gemeente. De implementatie van deze fusie duurt naar verwachting één bestuursperiode.

Financiële effecten Dit scenario is financieel zeer positief. Het financieel onderzoek raamt de incidentele opbrengsten op € 16 miljoen, na aftrek van frictiekosten van € 4,2 miljoen. Dit is dankzij een hoge rijksvergoeding voor herindeling van vier gemeenten. Het structurele saldo is ook positief, €0,5 miljoen. Er ontstaat een nadelig effect van € 2,5 miljoen op de algemene uitkering uit het gemeentefonds. Dit effect wordt gecompenseerd doordat deze fusievariant een besparing op de bestuurlijke kosten met zich meebrengt.

Dienstverlening & voorzieningen Dit scenario heeft de meeste maatschappelijke complexiteit vanwege het grote aantal kernen. Er moet een nieuw strategisch accommodatie- en kernenbeleid worden gevormd voor alle zestien kernen. Heiloo vertoont een grote overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Castricum, gevolgd door Uitgeest (iets jonger) en Bergen (ouder). Inwoners maken zich zorgen dat een fusie zal leiden tot verlies van de eigen identiteit en dat de belangen van Heiloo ondergeschikt zullen raken aan grotere kernen.

Regionale positie De nieuwe gemeente wordt de op één na grootste qua oppervlakte in Noord-Holland, alleen kleiner dan Hollands Kroon. Het is de tweede grootste qua inwonertal in de regio Alkmaar (na Alkmaar). Dit levert een sterke regionale positie en potentie op. Een goede regionale 23

positie is nodig voor het behoud van grotere voorzieningen zoals het station en de aansluiting A9.

Draagvlak, risico’s en kansen Kansen liggen in het realiseren van een kwaliteitssprong op veel gebieden door de sterke financiële en organisatorische middelen. Risico’s zijn de zeer hoge bestuurlijke en maatschappelijke complexiteit door de zestien kernen. De variant is nog niet in onderzoek bij Bergen.

3.2.2 Bestuurlijke fusie met Uitgeest, Castricum, Heiloo Deze variant omvat circa 74.500 inwoners en 7 kernen.

Bestuurlijke en democratische gevolgen De impactanalyse typeert dit als een ontwikkelgemeente. Het bestuur komt verder van de burger af te staan. De implementatie duurt naar verwachting één bestuursperiode. Dit scenario is in onderzoek bij alle drie de gemeenten. De nieuwe gemeente heeft potentie voor een sterkere regionale positie.

Financiële effecten De financiële gevolgen van deze variant zijn positief. Het structurele saldo is €800.000 positief. De korting op het gemeentefonds is ongeveer €1,1 miljoen, maar daar tegenover staat een besparing op de bestuurlijke organisatie van €1,9 miljoen. Het incidentele saldo bedraagt € 6 miljoen, na aftrek van frictiekosten van € 6 miljoen.

Dienstverlening & voorzieningen Deze fusievariant heeft de op twee na minste maatschappelijke complexiteit. Heiloo heeft een grote overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Castricum. In dit scenario moet Uitgeest uittreden uit IJmond-samenwerkingsverbanden en toetreden tot samenwerkingen in Noord-Holland Noord, wat complexiteit met zich meebrengt. De gedeelde participatie in onder andere Zaffier, Cocensus en VVI vereenvoudigt de fusie met betrekking tot de verbonden partijen.