Programmaplan Burgerbetrokkenheid & Lokale Democratie.docx

‘Samen maken we de stad’

De samenleving verandert, Heerlen verandert mee Programmaplan Burgerbetrokkenheid & Lokale Democratie Heerlen, December 2020

1

Inhoudsopgave x Voorwoord 1 / Een goede relatie met de inwoners van onze stad 2 / De 4 actielijnen nader uitgelegd 3 / Waar en hoe beginnen we? 4 / De projecten Actielijn 1. Versterking burgerparticipatie 1.1 Het Participatie- en Communicatietraject Omgevingsvisie x 1.2 Participatietrajecten Duurzaamheid 1.3 Participatietraject Windenergie – Parkstad-Zuid 1.4 Doorontwikkeling Burgerpanel Heerlen 1.5 Doorontwikkeling Heerlens Internetpanel 1.6 Participatietraject bij de Dienstverleningsvisie van de gemeente Heerlen 1.7 Slim digitaal werken 1.8 We.Service Heerlen Actielijn 2. Burgers maken de stad! 2.1 Cityboost Heerlen (Stichting samen Heerlen/frisse wind) 2.2 Social Impact Bonds development/ URBACT- onderzoeks- en kennisdelingstraject 2.3 Erfgoedparticipatie 2.4 Methode Gebrookerbos 2.5 Het Stadslab Heerlen-Centrum 2.6 Het URBACT iPlace Project 2.7 Onderzoek en evaluatie burgerinitiatieven 2.8 Stadswerkplaats Heerlen 2.9 Heerlen inclusieve stad 2.10 Buurtcoalities ouderenbeleid in de haarvaten van de samenleving Actielijn 3: Versterking Lokale Democratie 3.1 De ontwikkeling van een structuur voor een permanente dialoog met de stad 3.2 Stemmen heeft zin; meer Heerlenaren naar de stembus 3.3 Toegankelijk stemmen 3.4 Thematische referenda op straat- of buurtniveau 3.5 Jong geleerd is oud gedaan 3.6 Leren van anderen 3.7 Meer zichtbaar in de wijken 3.8 Heerlen Inclusieve stad 3.9

Jaarlijkse Ideeënmarkt Actielijn 4: Cultuurverandering 4.1 De inclusieve samenleving; informatie, communicatie en bejegening 4.2 Procesaanpak ‘Heldere besluiten’ 4.3 Reguliere ondersteuning bij participatietrajecten 4.4 Tot slot: meten is weten Bijlage Financieel overzicht

2

x x x x

x x x x x X

x x x x x x x x x x

x x x x x x x x

x x x x

Voorwoord Met Trots en met plezier presenteren we het programmaplan ‘Burgerbetrokkenheid & Lokale Democratie’. Met dit programma laten we zien aan de raad, maar ook aan de inwoners, ondernemers en organisaties in onze stad, wat wij doen om onze ambities op het gebied van burgerparticipatie en lokale democratie te halen. Participatie is een nieuw dwarsverband, een rode draad in ons coalitieakkoord. We vonden als gemeente burgerparticipatie al heel belangrijk maar we vonden ook dat onze aanpak wat meer gebundeld, vanuit alle belangrijke disciplines van ons gemeentelijk beleid zou moeten plaatsvinden. Nu is burgerparticipatie een eigen programma en voor u ligt ons eigen programmaplan. In dit programmaplan maken we zichtbaar wat we willen bereiken met burgerbetrokkenheid en lokale Democratie, wat we daarvoor gaan doen en hoeveel dat gaat kosten. We hebben de afgelopen jaren een goede basis gelegd om het thema burgerparticipatie/lokale Democratie een nieuwe impuls te geven. Deze nieuwe impuls zit nu in dit programmaplan. We zijn hierbij niet over één nacht ijs gegaan. We zijn methodisch het gesprek aangegaan met de stad. Onder andere inwoners, verenigingen, zorgorganisaties en buurtorganisaties hebben we over deze thema’s allerlei vragen gesteld.

Bijvoorbeeld de vraag ‘hoe kunnen wij als gemeente en inwoners het beste met elkaar omgaan om zoveel mogelijk profijt voor beiden te hebben?’ We hebben ook de tijd genomen om naast het gesprek de resultaten zo omzichtig en secuur mogelijk uit te werken. Daarom hebben we eerst een visie ontwikkeld medio 2019 en nu dus dit programmaplan. Dit programmaplan wordt vervolgens nog uitgewerkt in een uitvoeringsplan. De samenleving verandert, Heerlen verandert mee. Als gemeente staan we voor steeds grotere opgaven, die wij alleen samen met de inwoners van de stad kunnen oplossen; niet voor, maar met de stad. Dat vraagt om een heel andere manier van (samen)werken, op basis van gedeelde wensen en ambities én vertrouwen. Vertrouwen is een voorwaarde voor een goede samenwerking en juist dat vertrouwen in de overheid heeft een extra impuls nodig. Dat betekent ook dat dit programmaplan niet in beton gegoten is. We blijven de dialoog voeren met de inwoners en we nodigen diezelfde inwoners ook uit ons als gemeente steeds weer tot een dialoog te verleiden. Wanneer dat nodig is zullen we dit programmaplan steeds weer aanpassen. Het gaat ook steeds meer om de vraag ‘welk gevoel men heeft bij de gemeente Heerlen’.

Communicatie speelt een grote rol om het gevoel bij de gemeente positief te beïnvloeden en een kanteling van reputatie naar legitimatie waar te maken; hier ligt het bestaansrecht van de gemeente. We weten dat we hiervoor verbindingen moeten maken door open en transparant te zijn. Ook het uitleggen van ons beleid wordt steeds belangrijker, maar wel op een persoonlijke manier. Als overheid ben je er voor de burger! Sterker nog, de burger kiest de overheid en hij betaalt belastingen en daarmee het ambtelijke apparaat. Het maakt niet of je in Brussel, Den Haag, Maastricht of Heerlen zit; op alle bestuurlijke niveaus ligt er een opgave om te laten zien dat je als overheid het ‘verlengstuk’ van de burger bent. Het gereedschap waar je als burger zelf invloed op hebt.

3

Heerlen neemt het signaal van de lage opkomst in de stad bij de laatste verkiezingen zeer serieus. Wij vinden onze inwoners belangrijk en willen meer mensen aanspreken en actief bij de stad betrekken. Zoals gezegd: de samenleving verandert en Heerlen verandert mee. Technische innovaties, de digitalisering, maar ook de burger die steeds mondiger wordt en meer zelf regelt, zorgen voor een nieuwe rol voor de overheid en een nieuwe relatie tussen overheid en inwoners. Dit signaal krijgen we ook van de stad zelf. Buurtorganisaties en inwoners gaven in diverse gesprekken aan dat zij een visie van de gemeente Heerlen op de versterking van burgerbetrokkenheid missen. Ook werd in het overleg met de buurt(organisaties) herhaaldelijk het signaal afgegeven dat er behoefte is aan meer burger- en overheidsparticipatie. Dit programmaplan ‘Burgerbetrokkenheid & Lokale Democratie’ is hier een antwoord op. Maar, met alleen een mooi plan zijn we er niet. Onze relatie, het contact met de inwoners in onze stad kan beter. Ook hiervoor is vertrouwen een basisvoorwaarde. Om dit vertrouwen te (her)winnen zullen we bij ons zelf moeten beginnen. Onze houding moet aansluiten op de veranderende samenleving. Dit vraagt om een nieuwe werkwijze met een nieuwe houding waarin we als hele organisatie aanspreekbaar en bereikbaar zijn. We staan écht open voor de ander.

Door het gesprek aan te gaan, te luisteren en niet zelf al in te vullen, achterhalen we wat er leeft en onderzoeken we met de stad de mogelijkheden. Hierbij is het vooral van belang om mensen serieus te blijven nemen en serieus met vragen aan de slag te gaan. Op elke vraag van een inwoner bestaat een antwoord – wat niet automatisch betekent dat elke vraag een positief antwoord moet krijgen. Nee is ook een antwoord; als je maar bereid bent om vanuit verschillende perspectieven te kijken en in je reactie op een heldere en toegankelijke manier aangeeft wat de inwoner naar aanleiding van zijn vraag kan verwachten. Voorop staat daarbij dat elke vraag een snel en adequaat antwoord verdient. Die open en servicegerichte houding moeten we ons als bestuur en gemeentelijke organisatie meer eigen maken. De kracht van burgerbetrokkenheid zit al in de ‘kleine initiatieven’ die ontstaan in de buurt en de straat. Wij moeten vooral gericht zijn op het faciliteren van wat er in de stad ontstaat. Een actielijn in dit programma heet dan ook ‘Burgers maken de stad’. Dit thema raakt de kern van dit programma. Het geeft inwoners, ondernemers, organisaties en verenigingen meer zeggenschap over hun omgeving en vereist dat inwoners en gemeente effectief samenwerken. Hier ligt de kans om het vertrouwen te herwinnen en zichtbaar te maken dat elke inwoner van Heerlen invloed heeft op de stad.

Op deze wijze ontstaat wellicht ook de prikkel om zelf meer mee te doen en kunnen we de kloof tussen kiezer en bestuur beetje bij beetje dichten. Dit zal stapsgewijs gaan. Dit programma is dan ook nadrukkelijk geen kant-en-klaar product. Het is een dynamisch document dat meebeweegt met de behoefte van onze inwoners en de stad. Het begin van een nieuw en continu proces waarin inwoners, ondernemers, organisaties en overheid doelbewust samen vorm geven aan de stad. Die stad staat niet op afstand: het is niet ‘zij’ en ‘wij’. De stad zijn ‘we’ samen! Tot slot willen wij de MO adviesraad, Loek Damen, Denise Gehlen, Jo Hermanns en Maurice Bruntink bedanken voor het meelezen en hun reacties.

Adriane Keulen, Wethouder Burgerbetrokkenheid Roel Wever, Burgemeester 4

Samenvatting

Voor u ligt het programmaplan Burgerbetrokkenheid&Lokale Democratie. Dit programmaplan komt niet uit de lucht vallen. Het is zorgvuldig samengesteld samen met de mensen in de stad. Een programmaplan is een instrument om een beweging, een verandering tot stand te brengen. Oftewel: de manier waarop de gemeente de mensen in de stad betrekt bij haar plannen, besluiten, projecten etc. moet anders. De gemeente schrijft in een programmaplan op hoe ze dat wil bereiken, hoe ze dat vervolgens gaat doen en hoeveel geld ze daarvoor over heeft. Het kan niet anders dan dat een dergelijk plan af en toe een beetje technisch is omdat een programmaplan ook binnen de gemeentelijke organisatie, op allerlei beleidsterreinen, deze beweging en verandering tot stand moet brengen. Bovendien zijn de begrippen ‘burgerbetrokkenheid’ en ‘lokale democratie’ bij uitstek thema’s die constant in beweging zijn. We willen daarom dat dit plan heel flexibel is. Wanneer er in de stad nieuwe ideeën leven en initiatieven komen of wanneer we merken dat we bepaalde doelen handiger en sneller kunnen realiseren dan gaan we dat doen en passen we het plan aan. Dat is iets waar we als gemeente nog niet veel ervaring mee hebben maar wel iets dat we met dit plan gaan doen. De ruggengraat van dit plan bestaat uit 4 zgn. actielijnen.

Dat zijn de 4 belangrijkste onderdelen waaruit, volgens ons, het thema Burgerbetrokkenheid&Lokale Democratie is opgebouwd. Eigenlijk zoals de belangrijkste onderdelen van een boom de wortels, de stam en de kroon zijn. Het gaat om:    

Burgerparticipatie. Hoe laat de gemeente de mensen in de stad meedoen met het maken van plannen, het maken van besluiten en het uitvoeren van die besluiten ? Overheidsparticipatie. Hoe ondersteunt de gemeente initiatieven en ideeën die er in de stad zijn ? Het versterken van de Lokale Democratie. Hoe kunnen we het vertrouwen in het gekozen bestuur versterken en het opkomstpercentage bij verkiezingen verhogen ? Cultuurverandering. Hoe kan de gemeente veranderen van een ‘nee mits’ organisatie naar een ‘ja tenzij’ organisatie ?

Bij elk van de actielijnen wordt in het plan aangegeven wat we gaan doen en hoe we dat gaan doen.

1 / Een goede relatie met de inwoners van onze stad ‘We willen dat mensen, ondernemers en instellingen actiever meedenken en meer aanpakken…’ ‘Er moet meer helderheid komen over de rollen en functies van ambtenaren en andere professionals in een buurt….’ ‘We moeten inhoud geven aan burgerparticipatie, zelfbeheer en buurtinitiatieven…’ ‘We willen Heerlenaren alle kans geven om zelf onderwerpen op de gemeentelijke agenda te plaatsen…’ ‘We willen de opkomst bij de volgende verkiezingen verhogen…’ Zie hier enkele wensen die aan de basis staan van het programmaplan voor ‘Burgerbetrokkenheid & Lokale Democratie’. Met dit plan willen we de relatie met de inwoners van onze stad verbeteren. In die relatie zien wij de overheid als een partner die dichtbij de inwoners staat, die mensen serieus neemt, luistert en meedenkt op basis van wederzijds respect en vertrouwen. Uitgangspunt is de ‘Visienota Burgerbetrokkenheid’ uit mei 2019. Deze gaf een antwoord op de behoefte die er bij het gemeentebestuur, in de ambtelijke organisatie en vooral ook in de stad zelf leeft naar meer burgeren overheidsparticipatie. Een mooi woord voor samenwerking. Een beter contact.

5

Een nieuwe rol voor overheid en burgers De nieuwe manier van werken waar dit programma op stuurt, sluit aan bij de ontwikkeling in de samenleving waarin mensen in toenemende mate in sociale netwerken opereren. Die netwerken beperken zich mede dankzij de digitalisering niet langer tot fysieke grenzen of de grenzen van organisaties, zoals we die vanuit het verleden kennen. Met een paar muisklikken kunnen grote groepen mensen bereikt en georganiseerd worden. Inwoners en bedrijven delen zo, al dan niet in collectief verband, op eigen initiatief en soms tegen de plannen van de overheid in, nieuwe oplossingen. Bijvoorbeeld op het gebied van zorg, verduurzaming en buurtverbetering. De opkomst van deze ‘netwerksamenleving’ leidt tot een andere rolverdeling tussen de overheid en de samenleving. De inwoners van onze stad krijgen meer ruimte om zelfstandigheid en ondernemerschap te tonen, terwijl de gemeente zich van een sturende overheid ontwikkelt naar een overheid die zo min mogelijk regisseert en zo veel mogelijk ruimte en zeggenschap geeft aan de samenleving. Een overheid die haar burgers serieus neemt, prikkelt, uitdaagt en stimuleert om in actie te komen en hen daarbij ook ondersteunt. Hiervoor zijn verwachtingsmanagement en heldere communicatie erg belangrijk. Ook een goede wisselwerking tussen gemeente en de burger is essentieel. Doe je dit niet dan raken mensen niet betrokken.

Ons streven is een overheid die inclusiviteit als uitgangspunt hanteert voor een samenleving waar iedereen ertoe doet, waarin iedereen meedoet en iedereen naar elkaar omkijkt. Wanneer beslist de overheid? Niet bij alle zaken geeft de overheid de regie aan de samenleving. Op het gebied van bijvoorbeeld de openbare orde en veiligheid en ook als vangnet in het sociale domein moet de gemeente de rechten van individuele burgers kunnen garanderen. Op deze terreinen schromen we niet om op een duidelijke en transparante manier de regie te pakken. Daar waar de bescherming van die rechten of die garanties niet in het geding zijn, zullen wij per onderwerp, en afhankelijk van de situatie, de regie overdragen aan de stad.

Samen doorbouwen met lef De lage opkomst bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen in Heerlen heeft geleid tot de stappen die we nu zetten. In het coalitieakkoord 2018-2022 ‘Samen doorbouwen met lef’ zeggen college en gemeenteraad hierover: “Wij moeten ons verhaal duidelijker overbrengen, het gesprek vaker aangaan, beter laten zien dat er iets te kiezen valt en dat de meningen en ideeën van burgers serieus worden genomen. Zowel in bestaande zaken als bij de nieuwe dingen die wij nu afspreken gaan wij nog nadrukkelijker het contact met de burger zoeken.” Dit Programma ‘Burgerbetrokkenheid & Lokale Democratie’ gaat hierbij helpen. Het geeft voorbeelden van hoe we op het gebied van verschillende beleidsterreinen (on- en offline) de verbinding zoeken én leggen tussen gemeente, maatschappelijke partners, ondernemers en inwoners. Hoe we ruimte creëren voor interactieve beleidsvorming en zeggenschap vanuit de samenleving. Ook biedt het concrete handvatten om burgerbetrokkenheid mogelijk te maken. Deze plannen zijn niet in beton gegoten. Dit programmaplan is een ‘levend plan’, de basis van een doorlopend proces dat meebeweegt met de behoefte van onze inwoners en waarin nieuwe inzichten 6

of ontwikkelingen kunnen leiden tot een bijstelling van de keuzes die we nu maken. Bovendien willen we ons in Heerlen onderscheiden met experimenten en vernieuwing. De durf om te experimenteren is ook de durf om te mislukken. Niet alles zál lukken. Projecten die mislukken vallen af. En projecten die nu nog in voorbereiding zijn, kunnen aan een volgende versie van het programmaplan worden toegevoegd. Onze missie: samen maken we de stad Om de daad bij het woord te voegen, zijn we meteen al bij de ontwikkeling van dit plan met deze omslag begonnen. Samen met inwoners, buurtorganisaties, ondernemers, verenigingen, maatschappelijke partners en de gemeenteraad zijn vier doelen geformuleerd die één op één zijn vertaald naar 4 actielijnen: Actielijn 1 Versterking burgerparticipatie; we gaan de inwoners de kans te geven om in de verschillende fasen van het beleids- en besluitvormingsproces van het stadsbestuur hun mening te geven. Actielijn 2 Versterking overheidsparticipatie; we gaan aansluiten bij en meebewegen met initiatieven van bewoners bij het (fysiek en sociaal) beter maken van hun straat, buurt en stad. Actielijn 3 Versterking lokale democratie; we gaan de kloof tussen overheid en inwoners verkleinen en dichter bij onze inwoners staan. Het doel: meer mensen naar de stembus en betrekken bij de lokale democratie.

Actielijn 4 Versterking overheidsparticipatie en cultuurverandering; burgerbetrokkenheid en het verbeteren van de lokale democratie vereisen letterlijk en figuurlijk een beweging ‘naar buiten’. We moeten de straat op, in dialoog met de inwoners van Heerlen aan hun buurten, wijken en stad werken, en ontwikkelingen ook terugkoppelen aan de stad. Dit vraagt om een cultuurverandering en om praktische instrumenten die deze omslag ondersteunen. Bij burgerparticipatie nemen de burgers actief deel aan activiteiten van de overheid. De overheid is initiatiefnemer en proceseigenaar van het beleid of de activiteiten, maar betrekt daar inwoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven bij. Het doel is om in een open wisselwerking met de inwoners vorm te geven aan de stad. Een goed voorbeeld van burgerparticipatie is de ontwikkeling van de Omgevingsvisie; de wet vereist dat deze tot stand komt in interactie met de stad. Bij overheidsparticipatie participeert de overheid in initiatieven van inwoners, bedrijven en organisaties. Het gaat dan om initiatieven die vanuit de stad tot stand komen. De gemeente kan meedoen en bijvoorbeeld een faciliterende functie vervullen om verdere realisatie mogelijk te maken. Als er (nog) geen initiatieven zijn, kan de overheid een activerende rol spelen door inwoners te stimuleren om actief te worden.

‘Zelfbeheer’ en ‘buurt- en maatschappelijke initiatieven’ zijn participatievormen, waarbij sprake kan zijn van overheidsparticipatie. Een goed voorbeeld hiervan is het project gebrookerbos (zie paragraaf 2.4) De hoogste trede op de ladder In Heerlen gebruiken we de ‘Burgerparticipatieladder’ en ‘Overheidsparticipatieladder’ om aan te geven welke rol voor de burgers of de overheid aan de orde is. Beide ladders tellen vijf treden. En bij beide vormen van participatie kiezen we voor de hoogst haalbare trede. 7

Communicatie Strategie 2020 Hoe wij met de stad willen communiceren hebben wij vastgelegd in onze ‘Communicatie strategie 2020 gemeente Heerlen’. Het doel van deze strategie is Heerlen als trotse stad met lef te positioneren; een sociale, levendige, creatieve en ondernemende gemeente waar iedereen mee kan en mag doen. En een stad die bereid is moedige en onorthodoxe keuzes te maken. Heerlen kiest er bewust voor zich te onderscheiden. Dit komt ook tot uiting in, en met name via haar eigentijdse en eigenzinnige communicatie #TROTSopheerlen. Sleutelwoorden in deze strategie zijn: interactief & snel, open & transparant, begrijpelijk en gericht op de behoefte van de inwoners. We luisteren, zijn empathisch, betrouwbaar en verbindend. De gemeente Heerlen gaat structureel de dialoog aan met haar inwoners, bedrijven en samenwerkingspartners. We zijn een relatie-gedreven organisatie en leggen verbindingen. En we zijn een communicatieve organisatie, waarin de medewerkers zelf eigenaarschap voor de communicatie dragen. Elke medewerker draagt zo zelf actief bij aan het versterken van onze profilering en reputatie. In de interactie met de omgeving hebben de medewerkers een open positieve houding waarin zij stimuleren en faciliteren. Zij hebben vertrouwen en interesse in de ander en zij maken verbindingen.

Hiermee winnen wij als organisatie steeds meer de hoofden en harten van de Heerlense gemeenschap en onze samenwerkingspartners, en realiseren we de verbindingen die nodig zijn. Heerlen streeft naar een transparante en betrouwbare gemeente, die daadwerkelijk open staat, de dialoog aangaat en van harte samenwerkt. We zijn trots. We stralen het uit én vertellen wat we doen als gemeente en waarom we dingen doen. Zo zorgen we voor meer begrip en acceptatie. Wat willen we bereiken? • de buitenwereld binnen halen; • van regels naar relatie; • van controleren naar vertrouwen; • van zenden naar ‘het gesprek aangaan’; • van bereiken naar ‘beraken’ - persoonlijk, warmte, emotie, echtheid en oprechtheid; • van gesloten naar open; • van reactief naar proactief; • van plannen toetsen naar samen maken van plannen; • van tekst naar beeldende communicatie.

8

2 / De 4 actielijnen nader uitgelegd Actielijn 1. Versterking burgerparticipatie

Route: overheid initieert, burger participeert Rol overheid: luisteren, serieus nemen ‘Naar onze mening wordt niet gevraagd!’ Het is een veelgehoord kritiekpunt naar de overheid. Met de inspanningen en projecten uit het actieprogramma ‘Versterking burgerparticipatie’ willen we in een open wisselwerking met de inwoners uit onze stad beleid en besluiten voorbereiden, vaststellen en uitvoeren. Doelstellingen Door beter naar onze inwoners te luisteren, hun mening serieus te nemen en ook serieus mee te nemen in de besluitvorming bereiken we: 1. Een betere kwaliteit van ons beleid of van onze besluiten, producten en diensten Onze burgers zijn (vaak) ook vakmensen met kennis. Ze zijn ervaringsdeskundig, kennen hun eigen omgeving vaak net zo goed of zelfs beter dan onze ambtenaren. Er komt via participatie dus meer informatie beschikbaar. Daardoor kunnen ook andere en meer inclusieve oplossingen naar voren komen. Doordat onze burgers meedoen, krijgen zij inzicht in de volle breedte van de problematiek. Ze stappen daardoor soms makkelijker over de eigen belangen heen. 2. Kortere procedures De mogelijkheid van participatie vergroot de kans op medewerking van onze inwoners en vermindert in de juridische fasen van het proces de kans op tijdrovende beroepsprocedures. 3.

Een betere relatie tussen onze burgers en het bestuur van de stad De verbeterde kwaliteit en het grotere draagvlak voor beleid en besluiten zorgen voor een snellere doorlooptijd van het proces en vergroten het vertrouwen in het bestuur van de stad. Dat bestuur wordt meer zichtbaar in het besluitvormingsproces en maakt duidelijk midden in de samenleving te staan. Direct contact draagt bij aan wederzijds vertrouwen. 4. Een duidelijke rol voor overheid en burger en verwachtingenmanagement De gemeente Heerlen communiceert op een transparante en verbindende manier. Door verantwoording af te leggen over de gemaakte keuzes en het gevoerde beleid, bouwen we aan vertrouwen eenrichtingsverkeer achter ons gelaten en bevinden ons op het pad van dialoog en interactie met de samenleving. Hoe realiseren we burgerparticipatie? Inwoners willen inspraak bij besluiten over zwaarwegende onderwerpen. Zeker als deze besluiten betrekking hebben op hun directe woon- en leefomgeving. Daar richten we ons bij de inzet van burgerparticipatie dan ook als eerste op.

In 2020 maken we met voorrang capaciteit vrij voor de ontwikkeling en uitvoering van participatie- en communicatietrajecten bij de totstandkoming van de Omgevingsvisie, bij een nieuw omgevingsplan voor het centrum van Hoensbroek, bij de Lokale Inclusie Agenda, voor de uitvoering van het programmaplan ‘Duurzaamheid’ en voor de ontwikkeling van een plan van aanpak voor de realisatie van windenergie in Heerlen. Bij kleinere projecten betrekken we de burgers nu al meer bij de besluitvorming. Bij de inrichting van parkeerzones wordt bijvoorbeeld alleen een blauwe zone aangewezen als een bepaald percentage van de omwonenden 9

hier achter staat. En zo komt ook de inzet van meer toezicht in het uitgaanscentrum tot stand op basis van een onderzoek onder het uitgaanspubliek. Deze interactieve besluitvorming willen we structureel inzetten. Actielijn 2: Versterking Overheidsparticipatie: Burgers maken de stad! Route: de burger initieert, de overheid participeert Rol overheid: faciliteren, stimuleren, ondersteunen Het doel is dat inwoners van onze stad vroegtijdig en actief deelnemen in beleidsprocessen, voordat er beslissingen worden genomen. De ambitie gaat nóg een stap verder: het doel is dat de inwoners vanuit zelfsturende vitale (buurt)gemeenschappen de stad (gaan) maken!

“Geef elke buurt een budget en laat de buurtbewoners daarover dan beslissen!” Hoe stimuleren we zelfsturende (buurt)gemeenschappen? We gaan er als gemeente nog meer aan bijdragen dat onze inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties zelf het initiatief nemen en vanuit een sterke samenwerkingsbasis bijdragen aan verbeteringen in hun straat of buurt. Dat vraagt zowel bestuurlijk als ambtelijk een attitude waarbij aansluiting wordt gezocht op maatschappelijke initiatieven. Echter, zonder deze over te nemen: de touwtjes zijn in handen van de inwoners. Voor deze vergaande vorm van burgerbetrokkenheid maken we gebruik van de bestaande buurtnetwerken. In samenhang met deze netwerken zullen broed- of stadswerkplaatsen opgericht worden, waar nieuwe ideeën tot stand komen. Deze transitie vraagt van de overheid een nieuwe rol, die sterker dan in het verleden gericht is op ondersteuning, communicatie en verbinding (overheidsparticipatie). Als voorbeeld van deze transitie fungeren de buurtdeals; deze aanpak zorgt in alle wijken voor een actieve betrokkenheid van bewoners bij de openbare ruimte (zie ook project 2.8).

Actielijn 3: Versterking lokale democratie Een constante dialoog tussen politiek en inwoners van de stad Rol overheid: dialoog stimuleren en faciliteren (met jong en oud), laten zien dat stemmen wél zin heeft! Bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen had de gemeente Heerlen met 44 % het op één na laagste opkomstpercentage van ons land. De ambitie naar de aankomende verkiezingen is helder: dit percentage moet omhoog. Hier ligt een taak voor met name de lokale politieke partijen: het college, de gemeenteraad en alle betrokkenen bij de lokale politiek moeten de handen ineen slaan om te laten zien dat democratie werkt. Dat stemmen zin heeft en dat elke inwoner middels zijn of haar stem invloed heeft op de eigen omgeving en de stad. Een landelijk onderzoek naar de oorzaak van de lage opkomst, onderstreept wat wij allemaal al lang weten, namelijk dat “…het aanpakken van de redenen waarom mensen niet gaan stemmen veel meer vereist dan het één keer in de vier jaar organiseren van een feestje rond de verkiezingen.” Uit onze eigen stad haalden we daarnaast de volgende uitspraak op: “Als je hoofd vol schulden zit, dan er is geen ruimte meer voor participatie.” De gesprekken met inwoners en maatschappelijke 10

partners (waaronder de STAND-BY!-partners en de woningcorporaties) hebben ons geleerd dat de kans op maatschappelijke en politieke participatie voor een groot deel samenhangt met de sociaaleconomische status (SES) van onze inwoners. Mensen die in beslag worden genomen door schulden of lijden onder een slechte gezondheid, hebben meestal geen ruimte meer voor participatie. Heerlen is er echter van overtuigd dat het tij toch te keren is. <in een kader> In het coalitieakkoord 2018-2022 ‘Samen doorbouwen met lef’ spreken burgemeester & wethouders van Heerlen de ambitie uit om de lokale democratie naar de toekomst te versterken: ‘Wij kunnen en moeten leren van succesvolle voorbeelden van opkomstbevordering elders en moeten dit met name inzetten in de buurten waar de opkomst het laagste was. Een belangrijk onderdeel daarvan is dat wij als gemeente in de communicatie met burgers begrijpelijk taalgebruik hanteren. Het meer betrekken van burgers en het beter communiceren met burgers is daarom een ambitie die als dwarsverband door dit akkoord loopt. Wij moeten ons verhaal duidelijker overbrengen, het gesprek vaker aangaan, beter laten zien dat er iets te kiezen valt en dat de meningen en ideeën van burgers serieus worden genomen.

Zowel in bestaande zaken als bij de nieuwe dingen die wij nu afspreken gaan wij nog nadrukkelijker het contact met de burger zoeken….’ Hoe versterken we de lokale democratie? De afstand tussen kiezers en het stadsbestuur moet kleiner. De versterking van burgerparticipatie en andere vormen van burgerbetrokkenheid (actielijnen 1 en 2) zal al bijdragen tot het verkleinen van de kloof tussen de kiezers en het stadsbestuur van Heerlen; mensen zullen ervaren dat zij een rol hebben in het vorm geven aan de stad. De uitvoering van de Lokale Inclusie Agenda gaat er daarnaast voor zorgen dat lokale democratie voor iedereen (fysiek) bereikbaar is. Met deze pijlers zijn we er echter nog niet. We gaan ervoor zorgen dat de weg naar de stembus laagdrempeliger en aantrekkelijker wordt. Inhoudelijk ligt er een opgave om de waarde van ons democratisch recht beter voor het voetlicht te brengen. Hiervoor investeren we in een permanente dialoog tussen raad, college, politieke partijen en de stad. Deze dialoog willen we op uiteenlopende manieren gaan voeren; door middel van ontbijtgesprekken in de wijken, werkbezoeken van college en raad aan organisaties, projecten en instellingen, debatten op locatie, noem maar op. Hierbij willen we ook op een innovatieve manier gebruik gaan maken van nieuwe methoden en digitale technieken.

Denk daarbij aan het organiseren van ontmoetingen in buurttenten, vlogs en blogs. In deze dialoog ligt nadrukkelijk niet alleen een opdracht voor het gemeentebestuur. Zoals aangegeven ligt er ook voor politieke partijen en maatschappelijke organisaties een taak om de blik naar buiten te richten, de afstand tussen organisaties en inwoners te verkleinen en op basis van vertrouwen samen de schouders onder een goed functionerende lokale democratie. Niet voor niets heet dit programmaplan ‘Samen maken we de stad’. Actielijn 4: Cultuurverandering ‘Ja, tenzij’ in plaats van ‘Nee, mits’ Het realiseren van burger- en overheidsparticipatie vraagt om een andere manier van werken, waarbij de rol van de overheid verandert. De ambtelijke organisatie zal zich de komende jaren steeds meer tot een netwerkorganisatie ontwikkelen, die zowel op eigen kracht alsook in samenwerking 11

met partners diensten en producten realiseert. Deze vierde actielijn voorziet in concrete instrumenten die nodig zijn om deze cultuurverandering te laten slagen, te ondersteunen of faciliteren. Denk aan stappen die we moeten zetten op het gebied van communicatie (waarbij we de Heerlense Communicatie Strategie 2020 toepassen) maar ook op het gebied van besluitvorming en effectmeting.

Wat kan ik vandaag al doen om de inwoner van de stad bij mijn werk te betrekken? 1. De buitenwereld naar binnen te halen; in de stad en de buurten vragen wat er speelt. Luisteren naar de antwoorden van de inwoners, niet bang zijn maar doorvragen naar waar behoefte aan is. 2. Van zenden naar het gesprek aangaan; luisteren, niet zelf al invullen, achterhalen wat er leeft en samen de mogelijkheden onderzoeken.

3. Van gesloten naar open, bijvoorbeeld door actief op alle gebieden naar de mening van onze inwoners vragen en luisteren en je daarin verplaatsen: ‘wat zou ik willen of doen? Het werk aan de stad vanuit een ander perspectief bekijken. Niet langer staat de eigen sturende overheid maar staan de burger en samenleving centraal. Dit vraagt om een andere houding van de ambtelijke organisatie die meer van buiten naar binnen moet leren denken vanuit het uitgangspunt ‘ja tenzij’ in plaats van ‘nee, mits’. 4. Van controleren naar vertrouwen; vertrouwen is de basis van samenwerking. 5. Van regels naar relatie en van bereiken naar ‘beraken’, dat wil zeggen persoonlijk, warm, echt, met ruimte voor emotie en oprecht: - meedenken, inwoners serieus nemen en meer invloed geven over hun eigen omgeving én contact houden. Ook als er nog geen oplossing is. - afspraken nakomen en tijdig reageren: elke vraag verdient een antwoord. - de drempel om contact te leggen verlagen en de afstand tussen gemeente, stadsbestuur, politiek en stad verkleinen. 6. Design for all; we ontwerpen onze producten, diensten en omgevingen zo dat ze door zo veel mogelijk mensen gebruikt kunnen worden, ongeacht hun leeftijd of fysieke kenmerken. 7. Van reactief naar proactief. 8. Van plannen toetsen naar samen maken van plannen.

Sleutelwoorden in onze communicatie zijn: interactief & snel, open & transparant, begrijpelijk, gericht op de behoefte van de inwoners, luisteren, empathie, betrouwbaar en verbindend.

12

3 / Waar en hoe beginnen we? Het woord participatie is gemakkelijk uitgesproken of opgeschreven, maar in de praktijk is het nog niet zo eenvoudig om tot de kern ervan te komen. Voor de gemeente Heerlen is participatie een nieuw dwarsverband in het coalitieakkoord. We deden wel al veel aan burgerparticipatie, maar de aanpak was niet centraal gebundeld. Nu is burgerparticipatie een eigen programma met een eigen programmaplan. Dit plan maakt inzichtelijk waar we naar toe willen. Daarnaast geeft het ons inzicht in wat we doen en biedt het daarmee de kans om te monitoren, evalueren, leren, vernieuwen en verbreden. Zoals eerder aangegeven is dit programma is dan ook nadrukkelijk geen kant-en-klaar product. Het is een dynamisch document dat meebeweegt met de behoefte van onze inwoners en de stad; het begin van een nieuw en continu proces waarin inwoners, ondernemers, organisaties en overheid doelbewust samen vorm geven aan de stad. We kiezen hierbij nadrukkelijk een nieuwe weg. Vanuit verschillende invalshoeken uit de stad krijgen we te horen dat mensen het spoor bijster raken in de opeenstapeling van initiatieven en projecten in stad en buurten: ‘Wij zien door de bomen het bos niet meer’ krijgen we regelmatig terug als feedback. We kiezen er voor de uitvoering van dit programmaplan daarom voor om waar mogelijk aan te sluiten bij ontwikkelingen in de organisatie en projecten.

Wat goed is, willen we versterken. En waar nieuwe initiatieven wenselijk zijn, pakken we bij voorkeur een verbindende en faciliteren. Na een jaar zullen wij het programmaplan evalueren en waar nodig bijsturen en door ontwikkelen. Programmabudget & Coördinatie In onze begroting voor 2020 is voor de uitvoering van het programma ‘Burgerbetrokkenheid en Lokale Democratie’ een budget vrijgemaakt voor de aanstelling van een programmamanager. Daarnaast is een werkbudget van 60.000 euro per jaar beschikbaar. De programmamanager fungeert als aanjager van burgerbetrokkenheid en is verantwoordelijk voor de coördinatie, begeleiding, uitvoering en monitoring van het proces. De programmamanager draagt als regisseur zorg voor de uitvoering van deze actielijnen. Randvoorwaarde doorontwikkeling van de buurtgerichte aanpak Een randvoorwaarde voor een succesvolle invulling en uitvoering van dit programmaplan is invulling te geven aan de doorontwikkeling van de buurtgerichte aanpak. Om aan de veranderende rol van de samenleving en de burger te voldoen, moet onze organisatie zich ontwikkelen tot een netwerkorganisatie, die zowel op eigen kracht alsook in samenwerking met partners diensten en producten ontwikkelt. Kenmerkend voor een netwerkorganisatie is dat niet de eigen structuren maar de opgaven vanuit de samenleving centraal staan.

Beleid en doelen worden zoveel mogelijk in samenspraak met de samenleving bepaald. Onze nieuwe rol is een regisserende en faciliterende rol. Hierin staan wij open voor de inbreng en creativiteit van inwoners, ondernemers en het maatschappelijk veld, en voor ontwikkelingen in de markt. Dat vraagt binnen onze organisatie om een verandering van werkwijze, houding en gedrag. De transformatie naar een op de samenleving georiënteerde netwerkorganisatie vormt een grote uitdaging. Deze raakt het werk van de hele organisatie en alle beleidsvelden, en moet dan ook op alle vlakken worden aangepakt: van strategie, beleid, organisatiecultuur en processen tot personeel. In het bijzonder raakt de transformatie onze medewerkers met een buurt- of inwonergerichte functie. Een herijking van het buurtgericht werken moet daarom in 2020 bijdragen aan het 13

veranderingsproces. Om de gewenste verandering te realiseren moet onze organisatie hierop worden ingericht. Ook moeten de competenties die nodig zijn om als netwerkorganisatie te kunnen acteren, worden versterkt en/of ontwikkeld. De eerste stappen zijn gezet. Zo hebben wij nu een aanspreekpunt per buurt op het gebied van sociale leefbaarheid en veiligheid. Daarnaast is het subsidieregime vereenvoudigd en wordt het aantal subsidieregelingen teruggebracht. ‘Vertrouwen in onze inwoners’ en ‘regelarm’ zijn belangrijke uitgangspunten. Capaciteit, processen en ook een nieuwe visie gericht op samenwerken in buurten moeten nog doorontwikkeld worden. In 2021 starten we hiervoor samen met bewoners en ondernemers met het maken van een nieuwe gemeenschappelijke visie op buurtgericht (samen)werken. De buurtorganisaties Heerlen kent 18 buurtorganisaties, in iedere buurt een. Dit zijn zelfstandig functionerende rechtspersonen, waarin vrijwilligers uit de buurt zich inzetten voor het versterken van de sociale cohesie , leefbaarheid en de burgerkracht in hun buurt. Hiervoor versterken en onderhouden zij de netwerken in de buurt. Zij werken nauw samen met de buurtregisseurs . Buurtorganisaties moeten op de buurt zijn toegesneden, eigen keuzes kunnen maken.

Toegesneden betekent ook dat er differentiatie is tussen de buurten, de samenstelling van het bestuur van de organisatie, de representativiteit en daarmee vraagt dit maatwerk en steeds een andere vorm van ondersteuning en participatie. De buurtorganisaties worden met een waarderingssubsidie jaarlijks door de gemeente gefaciliteerd om hun doelen te kunnen realiseren. De subsidie wordt primair beschikbaar gesteld voor: a. het versterken van sociale cohesie en leefbaarheid in de buurt door het opzetten en faciliteren van netwerken van bewoners en professionals in de buurt b. het faciliteren en mogelijk maken van initiatieven van buurtbewoners c. het zelf organiseren van activiteiten d. het verzorgen van communicatie met de buurt Actie(s) In de organisatie zijn al meerdere projecten en uitvoering van beleidsprocessen waar er sprake is van burgerparticipatie. In de volgende paragrafen is te zien hoe we per actielijn bestaande projecten inzetten om burgerbetrokkenheid te bevorderen.

14

4 / De projecten Actielijn 1. Versterking burgerparticipatie 1.1 Het Participatie- en Communicatietraject Omgevingsvisie 1.2 Participatietrajecten Duurzaamheid 1.3 Participatietraject Windenergie – Parkstad-Zuid 1.4 Doorontwikkeling Burgerpanel Heerlen 1.5 Doorontwikkeling Heerlens Internetpanel 1.6 Participatietraject bij de Dienstverleningsvisie van de gemeente Heerlen 1.7 Project Slim Digitaal Werken 1.8 We.Service.Heerlen Actielijn 2. Burgers maken de stad! 2.1 Cityboost Heerlen (Stichting samen Heerlen/frisse wind) 2.2 Social Impact Bonds development/ URBACT- onderzoeks- en kennisdelingstraject 2.3 Erfgoedparticipatie 2.4 Methode Gebrookerbos 2.5 Het Stadslab Heerlen-Centrum 2.6 Het URBACT iPlace Project 2.7 Onderzoek en evaluatie burgerinitiatieven 2.8 Stadswerkplaats Heerlen Heerlen inclusieve stad 2.9 2.10 Buurtcoalities ouderenbeleid in de haarvaten van de samenleving Actielijn 3: Versterking Lokale Democratie 3.1 De ontwikkeling van een structuur voor een permanente dialoog met de stad 3.2 Stemmen heeft zin; meer Heerlenaren naar de stembus 3.3 Toegankelijk stemmen 3.4 Thematische referenda op straat- of buurtniveau 3.5 Jong geleerd is oud gedaan 3.6 Leren van anderen 3.7 Meer zichtbaar in de wijken 3.8 Heerlen Inclusieve stad 3.9 Jaarlijkse Ideeënmarkt

Actielijn 4: Cultuurverandering 4.1 De inclusieve samenleving; informatie, communicatie en bejegening 4.2 Procesaanpak ‘Heldere besluiten’ 4.3 Reguliere ondersteuning bij participatietrajecten 4.4 Tot slot: meten is weten!

15

Projecten actielijn 1

Versterking burgerparticipatie Met deze projecten geven we de inwoners de kans om in de verschillende fasen van het beleids- en besluitvormingsproces van het stadsbestuur hun mening te geven. Het aantal projecten is een begin van een nieuwe manier van werken, in interactie met de stad. 1.1 Het Participatie- en Communicatietraject Omgevingsvisie De Omgevingsvisie die Heerlen ontwikkelt past perfect binnen de nieuwe relatie die de overheid met haar burgers nastreeft. De Omgevingsvisie is een strategische visie op alle terreinen van de fysieke leefomgeving en de samenhang tussen ruimte, water, milieu, natuur, landschap, verkeer en vervoer, infrastructuur en cultureel erfgoed. Heerlen streeft naar een Omgevingsvisie die ‘van ons allemaal is’. Het is dan ook van belang dat onze inwoners een inbreng leveren bij de ontwikkeling van de visie. Voor de invulling van het participatietraject hebben we een participatie- en communicatieplan opgesteld. Dit plan geeft (strategisch, procesmatig en budgettair) de lijnen aan hoe we samen met onze inwoners en andere belanghebbenden een goede omgevingsvisie ontwikkelen. Op basis van dit plan worden in 2020 15 stakeholdersgroepen actief benaderd. Wie Planning Budget

Projectleider Omgevingsvisie i.s.m. beleidsmedewerkers, buurtregisseurs, programmamanager Burgerbetrokkenheid en team Communicatie Ontwikkeling Participatie- en Communicatieplan: december 2019 – april 2020 Uitvoering Participatie- en Communicatietraject: vanaf 2020 Begroting Heerlen - Programma Omgevingswet

Een pilot voor Hoensbroek-Centrum Als pilot is een Participatie- en Communicatieplan ontwikkeld voor de ontwikkeling van het Omgevingsplan Hoensbroek Centrum. Dit plan is klaar en het participatietraject wordt nu in samenwerking met stakeholdersgroepen uitgevoerd. De inwoners van Hoensbroek, bedrijven en maatschappelijke organisaties krijgen zo de kans om mee te praten over het nieuwe Omgevingsplan voor Hoensbroek Centrum. Wie Planning Budget

Projectleider Omgevingsplan Hoensbroek Centrum i.s.m. buurtregisseurs, programmamanager Burgerbetrokkenheid, team Communicatie + externe ondersteuning Uitvoering participatietraject van januari – juni 2020 Begroting Heerlen - Programma Omgevingswet

1.2 Participatietrajecten Duurzaamheid Deze trajecten maken deel uit van het vastgestelde Programma Duurzaamheid. Participatie is een wezenlijk onderdeel van de energietransitie; zonder betrokken burgers gaan we onze doelen niet bereiken. Het programmaplan Duurzaamheid biedt kansen om inspanningen en projecten op het gebied van energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie samen met de stad op te pakken. Uit een inventarisatie blijkt dat circa 30 projecten in samenwerking met de inwoners uitgevoerd kunnen worden. Bij een aantal projecten liggen zelfs kansen om de verantwoordelijkheid voor en het eigenaarschap van deze projecten geheel te leggen bij inwoners, ondernemingen en/of 16

maatschappelijke instellingen. Denk bijvoorbeeld aan de oprichting van een coöperatie van binnenstadbewoners voor de plaatsing van 5.000 zonnepanelen in het centrum van Heerlen. Voor dit grote aantal (van 5.000 zonnepanelen) was het van meet af aan duidelijk dat we dat op de traditionele manier niet zouden gaan realiseren. Een beweging van onderop is een oplossingsrichting. Voor de invulling en uitvoering van dit participatietraject voeren we een pilot uit en bekijken of we deze aanpak over de stad kunnen uitrollen. Wie Planning Budget

Programmamanager Duurzaamheid i.s.m. projectleiders, beleidsmedewerker energietransitie buurtregisseurs, de programmamanager Burgerbetrokkenheid en team Communicatie 2020 – 2022 Begroting Heerlen - Programma Duurzaamheid en Centrum (procesondersteuning) + Programma Duurzaamheid (voorzetting + begeleiding)

1.3 Participatietraject Windenergie – Parkstad-Zuid Bij dit project vanuit het programma Duurzaamheid speelt participatie een belangrijke rol om draagvlak te kweken en de programma-ambities te kunnen laten slagen. Parkstad Limburg wil in 2040 energieneutraal zijn. Onderdeel van de PALET-aanpak (Parkstad Limburg Energie Transitie) is om – naast de inzet op energiebesparing – ook in de regio zelf duurzame energie op te wekken. Bijvoorbeeld met behulp van zonnepanelen en windturbines. Heerlen onderzoekt de mogelijkheden van windenergie samen met Kerkrade en Simpelveld. Inwoners, buurtorganisaties, ondernemingen en maatschappelijke organisaties krijgen een rol in dit onderzoek. Hierbij wordt ook de mogelijkheid onderzocht om hen financieel te laten profiteren van de turbines. Voor de uitvoering van het plan van aanpak voor ‘Windenergie Heerlen’ hebben we een procesaanpak ontwikkeld, waarbij sterk wordt ingezet op participatie en communicatie. Het doel is onze partners in de stad actief bij het onderzoek te betrekken. Dit project stopt bij concrete aanvragen voor de realisatie van windturbines in Heerlen of Parkstad-Zuid. Wie Planning Budget

Projectleider Windenenergie i.s.m. Parkstad Limburg, buurtregisseurs, programmamanager Burgerbetrokkenheid en team Communicatie 2020 Begroting Heerlen - Programma Duurzaamheid (inzet projectleider) + Parkstad Limburg (procesondersteuning windcoördinator)

1.4 Doorontwikkeling Burgerpanel Heerlen Met de ondersteuning van het Burgerpanel Heerlen faciliteren we de participatie van inwoners met ervaringsdeskundigheid op het gebied van de Wet maatschappelijke ondersteuning, de Jeugdwet en de Participatiewet.

17

Het Burgerpanel Heerlen is een spin-off van de succesvolle conferentie Kijken met de ogen van de burgers. Het panel bestaat uit tien leden in een brede mix qua leeftijden en achtergronden. De leden zijn afkomstig uit verschillende wijken en hebben allemaal persoonlijke ervaring met de Wet maatschappelijke ondersteuning, de Jeugdwet en/of de Participatiewet. Enkele leden participeren daarnaast ook in burgerinitiatieven en cliëntenraden. Vanuit alle mogelijke invalshoeken verzamelt het Burgerpanel ervaringskennis. Deze kennis deelt het panel met de gemeente Heerlen. Het is voor de gemeente dan ook een belangrijk klankbord in het kader van het sociale beleid, de uitvoering van de Lokale Inclusie Agenda en een waardevol instrument voor de bevordering van burgerbetrokkenheid. Om haar spilfunctie op het gebied van participatie te bevorderen, streeft het Burgerpanel naar: - structurele verankering in het gemeentelijk beleid, - een stadsbrede insteek, - een brede doelgroep benadering, - verbinding met en voeding uit diverse gremia met ervaringskennis, waaronder cliëntenraden zorg en welzijn, belangenorganisaties, ouderpanel, - meer synergie met de MO Adviesraad Voor de doorontwikkeling richt het panel zich o.a. op het ontwikkelen van een conceptueel kader en nieuwe werkvormen, verbreding, netwerkontwikkeling en afspraken met de MO Adviesraad. Wie Planning Budget

Programmamanager burgerbetrokkenheid en uitvoering informatiemanagement (onderzoek) 2020 Begroting Heerlen - Programma Burgerbetrokkenheid & Lokale Democratie (kosten doorontwikkeling) + reguliere inzet capaciteit informatiemanagement (onderzoek)

1.5 Doorontwikkeling Heerlens Internetpanel We maken in Heerlen gebruik van verschillende instrumenten om te onderzoeken hoe onze inwoners over bepaalde onderwerpen denken. Het Heerlens Internet Panel (HIP) is daar één van. Via internetpeilingen leveren onze burgers een bijdrage aan interactieve beleidsvorming. Het is dan ook een perfect instrument om burgerbetrokkenheid te realiseren en de lokale democratie te versterken. Het Heerlens Internet Panel kan heel flexibel als verkenning maar ook als aanvulling op diepgaand onderzoek ingezet worden, in heel Heerlen maar net zo goed alleen in een stadsdeel of buurt. Het is een snelle en directe manier om regelmatig actuele informatie te krijgen. De volgende stap is dat we het HIP ook inzetten om onze inwoners meer te betrekken bij ons beleids- en besluitvormingsproces. De aanpak is als volgt: inwoners worden via het Heerlens Internet Panel benaderd om hun mening te geven over een vraag of een voorgenomen besluit van het college of de gemeenteraad. Afhankelijk

18

van de beleidsvraag of het onderwerp van besluitvorming, krijgen ze de daarbij de kans om te kiezen tussen meerdere opties. Als instrument voor de bevordering van burgerparticipatie moet het Heerlens nog verder worden ontwikkeld. Met behulp van een campagne willen we tegelijk het aantal deelnemers verhogen, vooral in buurten waar nu nog weinig inwoners meedoen. Hiervoor plaatsen we oproepen in o.a. VIA Heerlen, op social media en in de buurtbladen. Ook verspreiden wij een oproep via onze digitale nieuwsbrief en in de contacten van onze eigen medewerkers met de inwoners van Heerlen. De afgelopen maanden is het Heerlens Internet Panel al verdubbeld in het aantal leden. Daarnaast willen we dit instrument inzetten om ook inwoners met een beperking op een laagdrempelige manier intensiever bij ons beleid te betrekken. Tevens gaan we onderzoeken of we kunnen aansluiten bij de VNG monitor. Wie Planning Budget

Programmamanager burgerbetrokkenheid en uitvoering informatiemanagement (onderzoek) 2020 Reguliere ondersteuning Burgerpanel uit Begroting Heerlen - Programma Sociaal Domein / Kernthema Sociale Basisvoorzieningen. De kosten voor doorontwikkeling: uit Programma Burgerbetrokkenheid & Lokale Democratie

1.6 Participatietraject bij de Dienstverleningsvisie van de gemeente Heerlen De visie van de gemeente Heerlen op haar dienstverlening is in 2011 vastgesteld. Sindsdien is er veel gebeurd, zowel in de wereld om ons heen als binnen de gemeentelijke organisatie. Landelijke ambities, maatschappelijke trends, zoals de demografische ontwikkelingen en de veranderende verhouding tussen inwoners en gemeente, het VN-verdrag Handicap over inclusiviteit, maar ook technologische ontwikkelingen, zoals de digitalisering hebben grote impact op onze dienstverlening. De laatste jaren betrekken we de inwoners van onze stad steeds meer bij onze dienstverlening. Zo houden we klant- en burgeronderzoeken en doen we pilots met nieuwe vormen van dienstverlening. Hierbij evalueren we gebruik en tevredenheid. In het Ambitiedocument ‘Stadskantoor en Raadhuis Heerlen’ (2017) is met het oog op de nieuwbouw eveneens in samenspraak met onze klanten een nieuw concept voor het fysieke dienstverleningskanaal uitgewerkt. Op dit moment ontwikkelen we een geactualiseerde dienstverleningsvisie voor onze gemeente. Daarin is ‘van buiten naar binnen denken’ het uitgangspunt. De vertaling van de visie naar de praktijk leent zich in het verlengde van deze ambitie bij uitstek voor burgerparticipatie.

Zo schakelen we de hulp van ervaringsdeskundigen in om onze (digitale) dienstverlening beter toegankelijk te maken voor mensen met een beperking (zie ook actielijn 4). Ook gaan we onderzoeken hoe we in de diverse stadsdelen kunnen aansluiten met onze dienstverlening in de bibliotheken (Schunck).We willen samen met onze klanten nieuwe servicenormen afspreken. En eveneens samen met onze klanten willen bekijken hoe we persoonlijk contact vormgeven in de dienstverlening in het nieuwe stadskantoor. Wie Planning Budget

Domeinmanager domein inwoners 2021 Begroting Heerlen - Programma Bestuur en Ondersteuning, Kernthema Dienstverlening (reguliere budget)

19

1.7 Project Slim Digitaal Werken Om de organisatie te blijven die het verschil kan maken, heeft de gemeente Heerlen een reorganisatie doorgevoerd. Na deze reorganisatie moeten de structuren, processen en bedrijfsvoering, en ook de functiebeschrijvingen, missie en cultuur/gedrag laten zien dat de maatschappelijke opgaven leidend zijn. Met het verder doorontwikkelen van de digitale ‘volwassenheid’ en het implementeren van zaakgericht werken is de gemeente Heerlen ervan overtuigd invulling te kunnen geven aan deze maatschappelijke opgave. Met Slim Digitaal samenwerken krijgen we de basis op orde doordat we een compleet digitaal dossier krijgen waarmee we tijd –en plaats onafhankelijk kunnen beschikken over complete en betrouwbare informatie. Dit in het kader van dienstverlening maar ook bij reconstrueerbaarheid als we ons moeten verantwoorden. Het project focust voor die reden op de dienstverlenende processen en (nog) niet op interne processen. We willen op een transparante en eenduidige manier naar de burger communiceren via diverse kanalen (digitaal, balie en post).

Hierbij streven we naar: - een hoge waardering voor onze (digitale) dienstverlening; - onze ICT is maatschappelijk relevant – door te participeren in het Smart Services ECO systeem en optimaal de innovatiekracht van het ECO systeem te benutten; - burgerparticipatie is open en transparant; onze burgers en bedrijven worden in staat gesteld om met behulp van moderne communicatiemiddelen actief te participeren in de ontwikkeling van Heerlen. Om goed het gesprek aan te gaan met burgers, ondernemers en maatschappelijke instellingen is van groot belang dat de informatievoorziening actueel en betrouwbaar is. Zo wordt bijvoorbeeld bij het inrichten van het proces voor de nieuwe omgevingswet al rekening ermee gehouden dat de burger inspraak heeft en wordt het proces ingeregeld dat de burger deze inspraak op een makkelijke digitale weg kan leveren.

Wie Planning Budget

Projectleider zaakgericht werken 2020 – 2023 Begroting Heerlen - Programma Middelen (reguliere budget)

1.8 We.Service.Heerlen Heerlenaren krijgen meer regie over hun eigen woon-leefomgeving. Daar horen ook zelfbeheer over het onderhoud van de openbare ruimte en andere maatschappelijke buurtinitiatieven bij. Tegelijk maakt Heerlen zich sterk voor innovatie en een digitale transformatie. In ‘We.Service.Heerlen’ komen beide aspecten samen. In samenwerking met Brightlands Smart Service Campus, het bedrijf CoTown, HeerlenMijnStad, VNG, CBS en Buurtorganisatie GMS ontwikkelen we met behulp van blockchain technologie een digitale munt waarmee Heerlense klussen betaald kunnen worden. Het concept is eenvoudig: de gemeente biedt klussen aan via een app op de telefoon. Inwoners kunnen daar op inschrijven en de klus uitvoeren. Zij worden daarvoor beloond met digitale munten; 1 Heerlen munt = 1 euro. Deze munt kunnen zij vervolgens (alleen) uitgeven bij Heerlense ondernemers die zich hebben aangesloten bij dit project. Zo draagt dit innovatieve maatschappelijke project niet alleen bij aan meer 20

betrokkenheid van onze inwoners bij de stad maar ook aan versterking van de lokale economie.In eerste instantie worden de klussen toegespitst op het onderhoud van de openbare ruimte. Denk aan het opknappen van straatmeubilair of kleine vormen van gepast (groen) onderhoud. In een later stadium wordt het project uitgebreid naar mogelijk het sociaal domein, preventie en/of veiligheid. Wie

Planning Budget

Projectleider en -medewerkers We.Service.Heerlen i.sm. Brightlands (ontwikkeling technologie), CBS (monitoring), VNG, CoTown, HeerlenMijnStad (communicatie), ondernemers, Buurtorganisatie GMS en bewoners GMS De Heerlen Munt wordt in 2020 gelanceerd als pilot in Heerlen centrum en de buurt GMS. Grotendeels EU-subsidie voor de ontwikkeling van het digitale platform dat nodig is voor het realiseren van transacties met de digitale munt. Voor het resterende bedrag wordt nog naar cofinanciering gezocht.

21

Projecten actielijn 2

Versterking Overheidsparticipatie: Burgers maken de stad! Deze projecten zijn voorbeelden van hoe we de inwoners van de stad een grotere kunnen rol geven bij de inrichting van hun straat, buurt en stad. Niet de gemeente maar de burgers maken bij deze projecten de stad. Bij de burgers ligt dan ook het initiatief en de regie. 2.1 De Cityboost (Stichting samen Heerlen/Frisse wind) Na Lelystad (2017) nodigde stichting VSBfonds in 2019 Heerlen uit om plannen te maken voor een Cityboost. Het VSBfonds wil mensen en organisaties in de samenleving bewegen meer verantwoordelijkheid voor zichzelf en voor elkaar te nemen. Een ambitieus instrument dat het fonds hiervoor inzet, is de Cityboost: een stevige subsidie die als een vliegwiel moet fungeren voor een aantoonbare en blijvende verbetering van de maatschappelijke samenhang, de sociale mobiliteit en actief burgerschap in een stad. In Heerlen leverden 60 stadmakers onder de vlag van de nieuwe stichting ‘Samen Heerlen’ een bijdrage aan dit actieve burgerschap en in december 2019 is de Cityboost voor Heerlen gehonoreerd. De projecten van Samen Heerlen zijn gericht op: 1. het versterken van actief burgerschap en het ontwikkelen van burgerschapscompetenties; 2. meer onderlinge verbondenheid van buurtbewoners; 3. meer betrokkenheid van bewoners bij de ontwikkeling van hun straat of buurt;

De Cityboost moet leiden tot versnelling (een boost) van verbeteringen! De regie is in handen van de stad; elk stadsdeel heeft een eigen commissie. Onder de verantwoordelijkheid van ‘Samen Heerlen’ is voor alle vier de stadsdelen van Heerlen één commissie opgericht voor het werven en stimuleren van initiatieven en projecten. Deze commissies bestaan elk uit drie deelnemers: een actieve bewoner, een professionele ondersteuner en een buurtregisseur van de gemeente. Een aparte commissie is daarnaast verantwoordelijk voor toekenning van subsidieaanvragen en ondersteuning. Want de Cityboost voorziet niet alleen in de financiële maar ook in de inhoudelijke ondersteuning van initiatieven en projecten. Het is een nieuwe infrastructuur waarop goede ideeën en plannen van onze inwoners kunnen landen en waar zij de financiële en/of kwalitatieve ondersteuning krijgen die nodig is om van hun ideeën en plannen succesvolle projecten te maken. Wie

Planning Budget

Bewoners en professionals in de wijken i.s.m. met buurtregisseurs. Een medewerker van de gemeente Heerlen neemt deel aan de toewijzingscommissie en een lid van het college van B&W neemt deel aan het bestuur van stichting ‘Samen Heerlen’ 2020, 2021 en 2022 VSBfonds

22

2.2 Social Impact Bond development/ URBACT (boosting social impact, investing in society) Door als gemeente samen te werken met ondernemende inwoners, sociale ondernemers en investeerders kunnen particuliere middelen (geld, kennis en kunde) worden ingezet om maatschappelijke vraagstukken op te lossen. De praktijk laat zien dat er voor gemeenten kansen liggen om samen te werken met investeerders, die zowel een sociaal als een financieel rendement beogen. Zo’n samenwerking kan tot stand worden gebracht door middel van een Social Impact Bond (SIB). Private investeerders bekostigen hierbij een project waarvan de verwachting is dat kosten worden bespaard dan wel een belangrijke maatschappelijke rendement wordt geleverd... Van onder op, vanuit de buurten Met het sluiten van een SIB krijgen innovatieve initiatieven uit de stad meer ruimte, want het contract met de gemeente is in een SIB minder strikt. De sociale ondernemer of organisatie die het project uitvoert, krijgt meer vrijheid om zelf te bepalen op welke manier hij/zij de gestelde doelen wil bereiken. Zo betrekken we ondernemende inwoners en het bedrijfsleven meer bij de oplossing van maatschappelijke vraagstukken. Ook geven we als gemeente met het sluiten van Social Impact Bonds invulling aan partnerschappen met de stad.

Social Impact Bonds zijn daarom een innovatief instrument dat we vanaf 2020 en volgende jaren gericht willen inzetten voor de ontwikkeling van nieuwe netwerken, nieuwe manieren van samenwerking en voor de versterking van burgerbetrokkenheid in onze stad. In Nederland zijn de afgelopen jaren met succes 11 Social Impact Bonds gelanceerd. Wat doen we in Heerlen met deze methodiek? Heerlen is lead partner van het URBACT-project ‘Social Impact Bond development’ (SIBdev) waarin 10 Europese steden samenwerken. URBACT is een EU-kennisdelingsprogramma dat naar duurzame oplossingen in de sociale en stedelijke ontwikkeling zoekt. Heerlen onderzoekt in het kader van deze samenwerking de mogelijkheden om met behulp van Social Impact Bonds de zelf- en samenredzaamheid van ouderen te versterken en als gevolg daarvan eenzaamheid te voorkomen. Tegelijkertijd krijgen we de kans om in de keuken te kijken van andere Europese steden. De ervaringen die we daarbij opdoen kunnen we gebruiken om te komen tot een succesvolle toepassing van Social Impact Bonds op meerdere beleidsterreinen. Een belangrijk onderdeel van het URBACTproject is het oprichten van een lokale stakeholdersgroep, de zogeheten Urbact Local Group (ULG), die in Heerlen innovatief, creatief en over bestaande grenzen aan de slag gaat.