Burgerberaad Heerlen een proces- en effectevaluatie__641589__

Burgerberaad Heerlen 2025 Proces- en effectevaluatie

Inhoudsopgave Pagina

Inleiding

4

Deel 1 – Procesevaluatie

6

1. 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Het burgerberaad Wat is een burgerberaad? De doelen van een burgerberaad Criteria voor een goed burgerberaad Methoden voor een burgerberaad De verschillende rollen in een burgerberaad

7 7 7 8 10 10

2. 2.1 2.2

Het Heerlense burgerberaad Fasen van het burgerberaad Heerlen 2025 Voorbereidingsfase 2.2.1 De eerste stappen 2.2.2 Begeleiding 2.2.3 Keuze voor het thema 2.2.4 Doelgroep 2.2.5 Locatie 2.2.6 Mandaat

12 12 14 14 15 15 17 17 18

2.3

Selectie- en wervingsfase 2.3.1 Selectie en representativiteit 2.3.2 Voor- en nadelen van de lotingsprocedure 2.3.3 Representativiteit

19 19 19 20

2.4

Informatiefase

20

2.5

Deliberatiefase

21

2.6

Advies- en besluitfase

23

2.7

Opvolging en monitoring

23

2.8

Communicatie 2.8.1 Informatie vooraf 2.8.2 Informatie tijdens het burgerberaad 2.8.3 Informatie na afloop

24 24 24 24

2.9

Wat heeft het gekost en opgeleverd?

25

3.

Wat ging goed?

26

4.

Wat kon beter?

28

5.

Conclusie

30

2

Deel 2 – Effectevaluatie 6.

Effecten

32

6.1

Methode

32

6.2

Motieven voor deelname

32

6.3

Verwachtingen van deelnemers - Houding ten aanzien van het burgerberaad - Zeggenschap en invloed van inwoners - Vertrouwen in het proces

33 34 35 35

6.4

Vertrouwen in inspraak in de politiek - Vertrouwen in landelijke en Heerlense politiek - Inspraak in de politiek

36 37 38

6.5

Buurtparticipatie

38

6.6

Waardering

39

6.7

Non-respons

40

Bijlagen Bijlage 1 – Vragenlijst burgerberaad Bijlage 2 – Verantwoording procedure loting

41 42 48

3

Inleiding In een tijd waarin het vertrouwen in de politiek onder druk staat, de samenleving voor grote uitdagingen staat en burgers zich vaak onvoldoende begrepen of gehoord voelen, groeit de belangstelling voor nieuwe vormen van democratie. Eén van die vormen is het burgerberaad. Dit is een methode waarbij een representatieve groep inwoners samen adviezen geeft aan de gemeente over vraagstukken die leven in de stad. Dit doet men op basis van goede informatie en onder professionele begeleiding. Met het burgerberaad wil een gemeente aan inwoners de kans geven om direct mee te praten en mee te denken over belangrijke onderwerpen in hun stad. In 2024 besloot de gemeenteraad van Heerlen om een burgerberaad te houden. Deze wens stond ook in het in 2022 opgestelde coalitieakkoord ‘Uit liefde voor onze stad’. Na een uitvoerig onderzoek en een zorgvuldige voorbereiding heeft Heerlen in 2025 voor het eerst een burgerberaad gehouden. In januari is het lokale burgerberaad van start gegaan. Meer dan honderd ingelote inwoners bogen zich over de centrale vraag: ‘Hoe zorgen we ervoor dat de gemeente Heerlen voor iedereen een fijne plek is om te leven?’ De inwoners hebben zeer intensief samengewerkt aan concrete voorstellen om de leefbaarheid in de gemeente te verbeteren.

Het burgerberaad bestond uit meerdere bijeenkomsten, een informatiemarkt, thematische werkgroepen en een slotbijeenkomst waarin de definitieve adviezen werden vastgesteld. Inmiddels ligt het burgerberaad al een hele tijd achter ons. Het is tijd om het proces te evalueren en de effecten van het beraad te bekijken. De bevindingen van deze evaluatie van proces en effect vindt u in dit document. We kijken in deze evaluatie niet naar hoe de gemeente de aanbevelingen oppakt en uitvoert. Daar doet de Rekenkamer onderzoek naar. Wel zorgen we er in overleg met de Rekenkamer voor dat beide onderzoeken naar het burgerberaad op elkaar aansluiten. Deze evaluatie bestaat uit twee delen. De procesevaluatie vormt het eerste deel, waarin we beginnen met algemene informatie over het burgerberaad. Zo kunt u lezen wat een burgerberaad is, wat de doelen zijn, welke regels en criteria belangrijk zijn en welke manieren er zijn om een burgerberaad te organiseren. De evaluatie gaat vervolgens dieper in op de ervaringen met het burgerberaad van Heerlen. Het kijkt onder andere naar hoe ons proces in Heerlen verlopen is, wie welke rol daarbij heeft gehad, hoe het burgerberaad was samengesteld en wat het effect van het burgerberaad op de deelnemers was. Uit de evaluatie kunnen we een aantal sterke punten en een aantal verbeterpunten distilleren.

De lessen die we hieruit trekken, kunnen we niet alleen toepassen op een mogelijk volgend burgerberaad, maar ook op onze dagelijkse praktijk, waarin we als dienstverlenende gemeente vooral de burger als vertrekpunt willen nemen. We willen met deze evaluatie bovendien bijdragen aan een bredere kennis over democratische vernieuwing. Wij hebben in de voorbereiding veel gehad aan de lessen van andere gemeenten en hopelijk kunnen wij met deze evaluatie onze bijdrage leveren aan gemeenten die nog nadenken over het burgerberaad.

4

We hebben voor deze evaluatie gebruik gemaakt van documenten, publieke bronnen en ervaringen van ambtenaren, klankbordleden (zowel inwoners als raadsleden) en deelnemers aan het burgerberaad.

5

Deel 1 – Procesevaluatie Hoe zijn de voorbereiding en het burgerberaad verlopen?

6

1. Het burgerberaad De gemeente vormt de meest directe overheid in de lokale democratie en is verantwoordelijk voor het mogelijk maken van inspraak, participatie en besluitvorming die aansluit bij het dagelijks leven van inwoners. Zij verbindt burgers, bestuur en beleid door ruimte te geven aan initiatieven, meningen serieus te nemen en besluiten transparant en zorgvuldig uit te voeren. De gemeente kan dit op verschillende manieren doen, bijvoorbeeld via een internetpanel van inwoners, een referendum of het betrekken van inwoners bij de inrichting van een plein of straat. Er zijn verschillende soorten democratie mogelijk in een gemeente. Besluiten in de gemeente worden gebruikelijk niet genomen door de inwoners zelf, maar door vertegenwoordigers van die inwoners. In een representatieve democratie kiezen inwoners een aantal raadsleden, die namens hen belangrijke beslissingen nemen over lokale onderwerpen, zoals veiligheid, scholen en zorg. In een deliberatieve democratie krijgen inwoners zelf meer ruimte om mee te denken en te praten, bijvoorbeeld in wijkbijeenkomsten of burgerberaden. Ze bespreken problemen, delen ideeën en zoeken samen naar oplossingen. Door beide vormen van democratie te combineren, kan een gemeente besluiten nemen die zowel efficiënt zijn als beter aansluiten bij wat inwoners belangrijk vinden.

Daarom kiezen steeds meer gemeenten ervoor om een burgerberaad te houden. In dit hoofdstuk krijgt u algemene informatie over het burgerberaad, aangevuld met algemene informatie over het burgerberaad Heerlen.

1.1 Wat is een burgerberaad? Een burgerberaad is een bijeenkomst van een groep inwoners die via loting wordt samengesteld. De groep is zo goed als mogelijk een afspiegeling van de samenleving – mensen van verschillende leeftijden, achtergronden, wijken en opleidingen doen mee. De deelnemers praten met elkaar over het aangedragen thema, kiezen daarin aandachtspunten, krijgen informatie van deskundigen, praten met elkaar over een maatschappelijk onderwerp en formuleren gezamenlijk adviezen voor de politiek. De uitkomsten zijn niet bindend, maar worden serieus opgepakt door de gemeente. Als iets gerealiseerd kan worden, wordt het advies uitgevoerd. Als het niet mogelijk is om een advies uit te voeren, wordt goed uitgelegd waarom dat niet kan. Het burgerberaad is geen debat of referendum, maar een proces waarin naar elkaar luisteren, respect en samenwerken centraal staan.

1.2 De doelen van een burgerberaad Iedere gemeente heeft eigen hoofddoelen om een burgerberaad te houden. Deelnemers kunnen ook ieder een eigen motivatie hebben om mee te doen. Over het algemeen kunnen we de volgende doelen voor een burgerberaad onderscheiden:

7

o Betrokkenheid vergroten Burgers worden actief betrokken bij beslissingen over hun leefomgeving. Zij praten mee over zaken die hun raken, zaken waar ze in hun buurt mee te maken krijgen. Door inwoners actief te laten participeren in de planvorming groeit de verbinding en het begrip tussen inwoners en bestuur. o Vertrouwen herstellen Het vertrouwen in de politiek en in elkaar is in de afgelopen decennia flink gedaald. Door een burgerberaad voelen inwoners zich serieus genomen en groeit het respect. Er wordt naar inwoners geluisterd en hun mening doet ertoe. Het begrip voor en vertrouwen in de overheid wordt verbeterd door een burgerberaad. Andersom leert de overheid dat inwoners heel goed weten wat ze willen voor hun stad of buurt. Omdat het burgerberaad zo divers mogelijk is, raken mensen bovendien in gesprek met andere mensen die in het dagelijkse leven geen deel uitmaken van dezelfde groep. Door het burgerberaad leert men elkaar kennen en stijgt het vertrouwen in elkaar. Dit is goed voor de sociale cohesie in de stad. o Kennis en begrip vergroten Deelnemers krijgen de kans om meer te leren over beleid en om samen complexe onderwerpen te begrijpen. Daardoor ontstaat meer begrip voor verschillende meningen. Ook leert de deelnemer aan het burgerberaad hoe ingewikkeld een besluitvormingsproces is, waardoor er meer begrip ontstaat voor beslissingen van de gemeente.

Aan de andere kant leert de gemeente wat de inwoner bezig houdt en wat deze belangrijk vindt. Dit zorgt ervoor dat de gemeente vanuit het oogpunt van de inwoner leert kijken naar vraagstukken en weloverwogen een beslissing kan nemen. o Betere besluiten Een burgerberaad biedt nieuwe inzichten voor de gemeente en creëert draagvlak onder inwoners. Doordat de groep deelnemers aan het burgerberaad divers is en samen over oplossingen nadenkt, komen er breed gedragen adviezen. Dat helpt de gemeente om beter beleid te maken. o Inclusieve democratie Ook mensen die normaal niet meedoen, die niet meepraten of naar een voorlichtingsavond komen, krijgen via loting een stem. Zo wordt de democratie eerlijker en breder. Dit voorkomt dat we te veel uitgaan van de mening van een vrij heterogene groep inwoners, die geen afspiegeling van de bevolking in de stad is. Al deze doelen zijn op het Heerlense burgerberaad van toepassing, waarbij vertrouwen in elkaar en in de gemeente en kennis van elkaars standpunten nemen, voorop stond.

1.3 Criteria voor een goed burgerberaad Een goed burgerberaad moet aan een aantal basisregels (criteria) voldoen. Deze zorgen ervoor dat het burgerberaad eerlijk, transparant en effectief verloopt. Als gemeenten deze criteria goed hanteren, kan het burgerberaad een krachtig middel zijn om vertrouwen, begrip en samenwerking tussen burgers en overheid te versterken. We onderscheiden de volgende voorwaarden voor een geslaagd burgerberaad:

8

1. Representativiteit De groep deelnemers moet een goede afspiegeling zijn van de bevolking. Dat betekent: mannen en vrouwen, jongeren en ouderen, mensen uit alle buurten en met verschillende achtergronden, zoals etniciteit, opleidingsniveau en inkomensniveau. In Heerlen werden 10.000 inwoners uitgenodigd en uiteindelijk 145 deelnemers geloot met hulp van een computerprogramma, zodat de groep zo eerlijk mogelijk verdeeld was. Bij deze loting werd gepoogd een zo goed mogelijke afspiegeling van de bevolking te kiezen uit de mensen die hebben aangegeven deel te willen nemen aan het burgerberaad. 2. Neutraliteit Het proces moet onafhankelijk en objectief zijn. De begeleiding, informatie en gespreksleiding mogen geen politieke voorkeur hebben. In Heerlen gebeurde dit door samen te werken met G1000.nu. Dit is een neutrale, ervaren organisatie die expertise heeft in het organiseren van burgerberaden en die niet verbonden is met de politiek. 3. Gelijke inbreng Iedere deelnemer moet evenveel kans krijgen om mee te praten. Tijdens de eerste bijeenkomst van het burgerberaad worden de tafels zo divers mogelijk ingedeeld, zodat mensen van verschillende buurten, leeftijden en achtergronden met elkaar in gesprek gaan. Om te zorgen dat iedereen de ruimte krijgt om mee te praten, zijn er tafelbegeleiders (moderators) die erop letten dat niemand te veel of te weinig aan het woord komt.

Ook Heerlen heeft deze methode toegepast. 4. Transparantie Alles moet vooraf, tijdens en na het burgerberaad open en duidelijk zijn, zodat inwoners die willen meedoen, weten wat ze moeten doen en welke spelregels er zijn. Ook wordt er helder gecommuniceerd over het proces en over hoe de adviezen worden opgepakt. In Heerlen is er op meerdere momenten via diverse kanalen gecommuniceerd over het burgerberaad. 5. Ruimte voor feedback Deelnemers moeten weten wat er met hun voorstellen gebeurt. Dat kan via een terugkoppeling, een monitoringsgroep of een verslag. In Heerlen is na afloop een monitorgroep opgericht die de uitvoering volgt, maar daarnaast is er ook behoefte aan terugkoppeling aan alle deelnemers en inwoners. Daarom is regelmatige communicatie nog steeds nodig. Voor de deelnemers is er in september een eerste terugkomlunch georganiseerd. In april volgt een tweede terugkomlunch waarin deelnemers die dat willen bijgepraat worden. 6. Goede faciliteiten Een geschikte locatie, catering, voldoende parkeerplekken, geschikte faciliteiten, toegankelijkheid en bereikbaarheid zijn belangrijk. De deelnemers moeten zich prettig voelen en goed kunnen werken. Ze moeten goed begeleid en verzorgd worden. Heerlen heeft het burgerberaad in Hoeve de Aar gehouden. 7. Effectiviteit De adviezen moeten serieus worden genomen.

Het doel is niet alleen praten, maar ook dat de gemeente er iets mee doet. In Heerlen heeft de gemeenteraad het eindadvies besproken, maar de uitvoering moet nog verder worden opgevolgd.

9

1.4 Methoden voor een burgerberaad Er bestaan verschillende manieren om een burgerberaad te organiseren. Welke keuze een overheid maakt hangt af van het onderwerp, de tijd en de schaal van het project. Zo bestaan er burgerberaden op buurt- en op stadsniveau. Er bestaan ook online burgerberaden en permanente burgerpanels die meedenken met de gemeente. Een voorbeeld van het laatste is het burgerberaad in Eupen, waar een wisselde groep inwoners het hele jaar door meedenkt met de gemeente. Het burgerberaad krijgt steeds meer aandacht van overheden, inwoners en de pers. Zo heeft The New York Times op 23 november 2025 zelfs een heel artikel gewijd aan het burgerberaad in Eupen1. In Heerlen is er gekozen voor een klassiek burgerberaad, dat betrekking heeft op de hele stad. In iedere stap van het burgerberaad moeten er keuzes gemaakt worden. Niet alleen over het proces, maar ook tijdens het burgerberaad zelf. Zo zijn er tijdens het burgerberaad diverse vormen van beraadslagingen mogelijk. In Heerlen is ervoor gekozen om in werkgroepen te gaan werken, zodat iedere deelnemer kon besluiten om aan het sub-thema te werken dat het meest aansprak of het meest urgent gevonden werd.

1.5 De verschillende rollen in een burgerberaad Er zijn veel mensen betrokken bij het burgerberaad, zowel in de voorbereiding als tijdens het burgerberaad zelf. Burgerberaden kunnen er op verschillende niveaus plaatsvinden, zelfs op landelijk niveau (zoals het Nationaal Burgerberaad Klimaat dat van januari tot september 2025 heeft plaatsgevonden). In Heerlen was er sprake van een gemeentelijk burgerberaad. Bij de voorbereiding en het burgerberaad zelf waren er diverse partijen betrokken. Gemeente De gemeente is de opdrachtgever van het burgerberaad. Dit betekent dat de gemeente besluit dat er een burgerberaad komt en gebruikelijk ook over welk onderwerp het burgerberaad gaat (in Heerlen heeft de inwoner het onderwerp gekozen, waarover later meer). De gemeente zorgt voor het budget en maakt afspraken met de begeleidende partij en andere betrokkenen over de organisatie van het proces en het mandaat van het burgerberaad. Verder heeft de gemeente een ondersteunende, organiserende en beschermende rol. De gemeente bemoeit zich niet met de inhoud van de gesprekken. De deelnemers aan het burgerberaad mogen op geen enkele wijze beïnvloed worden in hun mening. Inwoners moeten vrij kunnen praten en beslissen wat zij belangrijk vinden. Wel zorgt de gemeente ervoor dat alle informatie klopt, dat locaties geregeld zijn en dat iedereen dezelfde basis krijgt om mee te doen.

Ook levert de gemeente meelezers die hulp kunnen bieden aan werkgroepen. Deze hulp bestaat vooral uit het zo formuleren van de adviezen dat deze bruikbaar zijn voor de gemeente. Daarnaast zijn onder andere gemeentefunctionarissen aanwezig tijdens de expertmeeting om vragen van deelnemers te beantwoorden.

1 Democracy Is in Trouble. This Region Is Turning to Its People. - The New York Times by Jenny Gross, d.d. 23

November 2025. Artikel leesbaar na gratis login.

10

Aan het einde van het proces ontvangt de gemeente de voorstellen die door de inwoners zijn gemaakt. De gemeenteraad bespreekt deze voorstellen en geeft aan welke voorstellen worden uitgevoerd en welke niet, en waarom deze keuzes gemaakt worden. Klankbordgroep Een klankbordgroep denkt mee over te maken keuzes in de voorbereiding op het burgerberaad. Zij volgen het proces van dichtbij, adviseren en denken mee, en letten op de kwaliteit en eerlijkheid van de organisatie. De klankbordgroep bestaat gebruikelijk uit raadsleden. In Heerlen is gekozen voor een mix tussen betrokken inwoners en gemeentebestuurders (raadsleden en een wethouder). De klankbordgroep vormt een brug tussen de inwoners van de stad en de organisatie van het burgerberaad. De klankbordgroep bepaalt niet wat er inhoudelijk besproken moet worden tijdens het burgerberaad. Zij bewaakt vooral of het proces goed en betrouwbaar is en helpt mee om organisatorische keuzes te maken. Begeleiding Het burgerberaad is een nieuwe vorm van democratie en de expertise over burgerberaden ontbreekt bij overheden die er voor het eerst mee werken. Een neutrale en deskundige begeleiding is daarom onmisbaar bij de organisatie van een burgerberaad. In Heerlen heeft organisatie G1000 het gehele proces en burgerberaad begeleid. Er is veel kennis bij G1000 vanuit eerder georganiseerde en begeleide burgerberaden.

G1000 heeft namelijk al zo’n 30 gemeenten begeleid in het burgerberaad. Zij zorgden ervoor dat de methode en stappen die gebruikt worden eerlijk, transparant en volgens de G1000standaarden plaatsvonden. G1000 leidde het burgerberaad (moderatie) en verzorgde de technische ondersteuning voor o.a. de registratie van de deelnemers. Deelnemers De deelnemers vormen een diverse groep van inwoners die door loting gekozen zijn om mee te doen. Hun rol is om samen na te denken over het gekozen thema en tot gezamenlijke voorstellen te komen. De deelnemers: • luisteren naar elkaar en naar experts; • bespreken hun eigen ideeën, zorgen en ervaringen; • zoeken samen naar oplossingen die voor veel inwoners goed zijn; • nemen deel aan meerdere bijeenkomsten, zodat iedereen goed geïnformeerd is; • stemmen uiteindelijk over de voorstellen die het burgerberaad oplevert. De kracht van het burgerberaad is dat mensen met verschillende achtergronden samen komen. Door goed naar elkaar te luisteren, ontstaat een breder en creatiever advies dan wanneer alleen experts of politici een thema oppakken. In Heerlen is gepoogd een groep inwoners in te loten die een zo goed mogelijke afspiegeling van de bevolking vormt.

11

2. Het Heerlense burgerberaad In dit hoofdstuk zoomen we verder in op het burgerberaad van Heerlen. We evalueren daarbij de diverse onderdelen van het burgerberaad. We kijken naar voor- en nadelen van keuzes en naar wat er goed ging of beter kon. Het burgerberaad Heerlen 2025 was een zorgvuldig gepland traject dat in totaal ongeveer één jaar duurde, van de voorbereiding in het voorjaar van 2024 tot de opvolging in 2025. Het proces was opgebouwd uit meerdere fasen die elkaar logisch opvolgden en samen zorgden voor een gestructureerde en transparante aanpak. In aanloop naar het burgerberaad, heeft Heerlen advies ingewonnen bij deskundige Eva Rovers en bij andere gemeenten, zoals Eupen en Aken, waar al burgerberaden hebben plaatsgevonden. De geleerde lessen van experts en de andere gemeenten zijn deels meegenomen in het burgerberaad in Heerlen, dat onder begeleiding van de deskundigen van G1000 plaatsvond.

2.1 Fasen van het Burgerberaad Heerlen 2025 Het proces van het burgerberaad Heerlen verliep in zes opeenvolgende fasen, van voorbereiding tot opvolging. 1. Voorbereidingsfase In 2022 meldden diverse bevlogen inwoners zich bij de gemeente met het idee om een burgerberaad te houden. Dit initiatief is vervolgens in het coalitieakkoord van 2024 opgenomen en nader uitgewerkt. Er is een raadsinformatieavond met Eva Rovers gehouden, zodat de gemeenteraad meer te weten kwam over het burgerberaad. Vervolgens is er besloten om de mogelijkheden voor een burgerberaad verder te onderzoeken. De gemeente heeft een klankbordgroep gevormd waarin de initiatief nemende inwoners en diverse bestuursleden deel namen. De raad heeft daarna in september 2023 besloten om een pilot rondom het burgerberaad te starten. In de zomer van 2024 konden inwoners vervolgens thema’s aandragen, waarna het thema leefbaarheid werd gekozen voor het eerste burgerberaad van Heerlen. Om het proces en het burgerberaad te begeleiden en de broodnodige ervaring in te brengen, heeft de gemeente gezocht naar een partij die veel kennis over het burgerberaad heeft en de gemeente kon begeleiden. Dat is G1000 geworden, een onafhankelijke organisatie met veel expertise in het begeleiden van burgerberaden. De voorbereidingsfase draaide om heldere afspraken, planning en selectie van partners, locaties en middelen.

En leren van elkaar en andere gemeenten, want Heerlen had nog geen kennis van het burgerberaad. Het belangrijkste aandachtspunt in de voorbereiding was een zorgvuldigheid en transparantie. Dit vergroot het draagvlak en vertrouwen van inwoners. In de voorbereidingsfase is ook het mandaat van het burgerberaad bepaald: welke status hebben de adviezen die uit het burgerberaad gaan komen?

12

2. Selectie- en wervingsfase Eind 2024 werden 10.000 willekeurige inwoners geselecteerd uit het bevolkingsregister (inwoners vanaf 16 jaar). Zij ontvingen een uitnodiging om zich aan te melden. Heerlen ontving ruim 500 aanmeldingen, een hoog aantal in vergelijking met andere gemeenten. Uit de aanmeldingen werd via loting een representatieve groep van 145 deelnemers samengesteld, op basis van leeftijd, geslacht, wijk en opleidingsniveau. Het doel van de loting was om een zo divers en inclusief mogelijke groep samen te stellen. Het burgerberaad moet namelijk een zo goed mogelijke afspiegeling van de bevolking bieden. 3. Informatiefase Tijdens de startbijeenkomst op 11 januari 2025 maakten deelnemers kennis met elkaar en met het thema. G1000 legde op een heldere en begrijpelijke wijze uit hoe het burgerberaad eruit ziet, welke stappen er gezet gaan worden en welke afspraken er nodig zijn om het burgerberaad goed te laten verlopen. In de weken daarna kregen deelnemers informatie via lezingen, presentaties, een informatiemarkt met deskundigen en ervaringsverhalen. Zo konden ze het onderwerp van meerdere kanten begrijpen. De informatie werd neutraal gepresenteerd, zodat alle deelnemers op basis van dezelfde kennis konden deelnemen aan het gesprek. Onafhankelijke, transparante informatie is essentieel voor goed geïnformeerde discussies onder de inwoners. 4.

Deliberatiefase (gespreksfase) Na de informatiefase gingen deelnemers aan de slag om verkennend met elkaar te praten. Eerst in kleine groepjes en vervolgens in werkgroepen. Iedereen kon zich aansluiten bij de werkgroep met het voor die deelnemers interessantste thema, bijvoorbeeld veiligheid, eenzaamheid, armoede of jongeren. Onder begeleiding van facilitators bespraken de deelnemers de belangrijkste problemen en is er gaandeweg gewerkt aan adviezen over deze problemen. De spelregels van het beraad werden voorafgaand aan iedere meeting nog even herhaald: iedereen heeft het recht om te spreken, er wordt geluisterd naar elkaar en er wordt gezocht naar overeenstemming, waarbij iedere mening bestaansrecht heeft. In de dialoog moet er respect zijn voor de standpunten van de ander. Eenieder moet evenveel ruimte krijgen om mee te denken en er moet aandacht zijn voor de verschillende perspectieven. Om weloverwogen een mening te kunnen vormen, is aan de deelnemers van het burgerberaad gevraagd aan welke specialisten zij vragen willen stellen over de inhoud van de diverse gekozen sub-thema’s. Deze mensen zijn uitgenodigd en er is een informatie-/inspiratiemarkt georganiseerd. 5. Advies- en besluitfase In de weken van het burgerberaad formuleerden de werkgroepen concrete voorstellen per thema.

Tijdens de slotbijeenkomst op 29 maart 2025 werden alle 50 adviezen gepresenteerd en werd er gestemd. Alleen voorstellen die minimaal een meerderheid van de stemmen kregen (meerderheid +1), kwamen in het eindadvies. Dat wil niet zeggen dat de niet gekozen adviezen niet waardevol zijn. Het burgerberaad heeft door de stemming echter aangegeven welke adviezen men aan de gemeente wil aanbieden en welke niet. Er zijn 30 adviezen gekozen. De adviezen varieerden van ideeën voor buurtinitiatieven tot voorstellen voor stadsbrede verbeteringen. Het eindadvies werd in

13

de slotbijeenkomst overhandigd aan burgemeester Roel Wever en vervolgens besproken in de gemeenteraad op 16 april 2025. Het is aan de gemeente om deze adviezen vervolgens op te pakken. 6. Opvolgings- en monitoringsfase Na het beraad werd een monitorgroep gevormd, bestaande uit een twintigtal deelnemers aan het burgerberaad. Deze groep volgt de uitvoering van de adviezen en onderhoudt contact met de gemeente. De gemeente pakt de adviezen op en houdt de monitorgroep en de andere deelnemers regelmatig op de hoogte van de voortgang. Een duidelijke en gerichte opvolging zorgt voor meer vertrouwen in een goede uitkomst. De gemeente moet regelmatig laten zien wat de stand van zaken is.

2.2 Voorbereidingsfase We zoomen dieper in op de diverse stadia van het Heerlens burgerberaad. We starten met de voorbereidingsfase. 2.2.1 De eerste stappen De gemeente heeft ter voorbereiding van het burgerberaad een klankbordgroep gevormd. Dit is gebruikelijk bij een burgerberaad. Niet gebruikelijk is dat er in Heerlen ook inwoners deelnamen aan de klankbordgroep, normaal bestaat deze uit raadsleden. De participerende inwoners hebben zich verdiept in het concept van burgerberaden en hebben het initiatief genomen om het burgerberaad aan te dragen in de gemeente Heerlen. Het idee is vervolgens door de gemeente overgenomen. Het was goed om de initiatiefnemers mee te nemen in de voorbereiding. De groep inwoners was weliswaar niet heel divers (en daardoor niet een goede afspiegeling van de stad), maar men nam wel veel kennis en ideeën mee en dat was zeer waardevol. Ook gaf men tegenwicht vanuit de kant van de inwoner aan de plannen en wensen van de participerende bestuurders. Omdat het burgerberaad helemaal nieuw was voor de gemeente, was de voorbereiding vooral een leerproces. Niet alle participanten aan de klankbordgroep waren het altijd met elkaar eens. Iedereen heeft eigen standpunten en dat schuurt soms, maar wel is iedereen met hart en ziel voor het burgerberaad gegaan. Daarbij moesten er compromissen gesloten worden en zijn er soms stevige discussies gevoerd.

De inwoners van de klankbordgroep geven aan zich daar niet altijd voldoende gehoord of betrokken te hebben gevoeld door de gemeente. De gemeente herkent dit niet. Dit had deels voorkomen kunnen worden door vooraf beter te praten over wederzijdse verwachtingen. Er is ruim de tijd genomen voor de voorbereiding. Men heeft zich eerst verdiept in de lessen van expert Eva Rovers en is gaan kijken in andere steden die een burgerberaad hebben (gehad). Er is goed nagedacht over de te nemen stappen en men moest nog veel leren over het burgerberaad. Daardoor heeft de voorbereiding zo’n jaar gekost. Het had hier en daar wellicht sneller gekund, maar zorgvuldigheid stond voorop. Het was daarbij niet altijd handig dat de deelnemers aan de kant van de gemeente soms wisselden, dat kostte extra tijd. Over het algemeen was het echter een zeer zinvolle samenwerking tussen inwoners en gemeente met het gezamenlijke doel om een goed burgerberaad voor Heerlen te organiseren.

14

2.2.2 Begeleiding Heerlen is vooral meegegaan in de praktijkervaringen van begeleidende partij G1000, die op diverse plekken in het land al burgerberaden heeft georganiseerd en begeleid. G1000 nam veel expertise mee die in Heerlen nog ontbrak, de organisatie heeft al zo’n 30 burgerberaden in ons land georganiseerd. Niet altijd echter bleek deze ervaring 1 op 1 door te vertalen naar Heerlen, maar daar kwamen we gaandeweg het burgerberaad pas achter. Zo kende Heerlen een grotere uitval dan gebruikelijk en hadden mensen meer moeite om het concept van het burgerberaad goed te begrijpen. De klankbordgroep was niet betrokken bij de keuze voor een begeleidende partij. Hiervoor heeft de gemeente een inkoopprocedure gevolgd, waarbij de keuze op basis van gekozen criteria is gevallen op de onafhankelijke organisatie G1000. De gemeente heeft de criteria voor de inkoop bepaald, uitgaande van wat belangrijk en handelbaar was voor de gemeente. Het zou goed zijn geweest als van tevoren duidelijk was gemaakt dat de gemeente deze keuzes in de inkoop alleen wilde maken. Dan hadden de participerende inwoners vooraf geweten wat hun rol was en wat niet. Dat was hen nu niet altijd duidelijk en dat voor onvrede bij hen gezorgd over dit onderdeel van het proces. G1000 heeft een gedegen begeleiding geboden.

Men heeft vooraf proeverijen georganiseerd waarin collega’s en andere geïnteresseerden meer uitleg kregen over het burgerberaad. De klankbordgroep kreeg hier ook een plek om zich te presenteren en mee te denken. Daarnaast heeft G1000 een bijdrage gehad in de communicatie en heeft de organisatie meegedacht, meegestuurd en mee georganiseerd. G1000 heeft de moderatie tijdens het burgerberaad zelf verzorgd en leverde ook technische voorzieningen, zoals de registratie van deelnemers, etc. Dit verliep naar tevredenheid van de betrokkenen en deelnemers van het burgerberaad. De moderatie van G1000 tijdens het burgerberaad werd door de deelnemers zeer gewaardeerd. G1000 heeft ook de eerste bijeenkomsten met de monitorgroep begeleid. Of de nazorg daarmee afdoende was, daar zijn de meningen enigszins verdeeld over binnen de gemeente, maar verder is men zeer tevreden over de rol van G1000. 2.2.3 Keuze voor het thema Gebruikelijk wordt het thema door de gemeenteraad gekozen. De gemeente kiest dan een concreet en afgebakend thema. Vaak een thema waar de gemeente zelf mee stoeit. Het burgerberaad geeft vervolgens adviezen over keuzes die de gemeente kan maken. Denk daarbij aan thema’s waarover de gemeente geen consensus kan bereiken, of keuzes die men nadrukkelijk aan de stad wil overlaten. Heerlen heeft er in overleg met de klankbordgroep niet voor gekozen om zelf een thema aan te dragen.

De keuze werd aan de inwoners van Heerlen overgelaten en dat is vrij uniek. Er is door de inwoners gekozen voor een breed thema, namelijk leefbaarheid. Voorafgaand aan het burgerberaad is er aan de stad gecommuniceerd dat inwoners een thema konden aandragen. Er zijn vervolgens allerlei thema’s ingestuurd. De periode waarin thema’s konden insturen was slechts een paar weken, waardoor inwoners weinig tijd kregen om erover na te denken. Mogelijk kreeg een aantal mensen hierdoor niet de kans om een thema in te sturen. Het voordeel van een beperkte periode is dat de snelheid in het proces blijft, waardoor het burgerberaad blijft leven bij betrokkenen en inwoners. Omdat een langere periode met een herhaling van de oproep aan meer mensen de kans had gegeven om mee te doen, zou het goed zijn geweest als de inzendperiode bijvoorbeeld drie weken langer zou zijn geweest.

15

De inzendingen zijn door de gemeente gebundeld in abstractere thema’s zoals leefbaarheid en eenzaamheid. Er bleven daardoor een klein aantal thema’s over. De inwoners hebben vervolgens weer kunnen kiezen en kozen voor leefbaarheid. Daarop is de centrale vraag voor het burgerberaad geformuleerd: ‘Hoe zorgen we ervoor dat de gemeente Heerlen voor iedereen een fijne plek is om te leven?’ Bij deze centrale vraag is het tweede deel van de vraag weggevallen, namelijk ‘Hoe ziet jouw ideale straat, buurt, wijk en stad er in de toekomst uit?’ Als deze tweede vraag ook gesteld was (zoals de raad dat wel besloten heeft in september 2024), zouden de adviezen wellicht meer gericht op de toekomst zijn geweest. Dat had het burgerberaad waarschijnlijk nog interessanter gemaakt voor de gemeente. Maar deze vraag is uiteindelijk niet opgenomen in de vraagstelling van het burgerberaad. De meningen van deelnemers en andere betrokkenen zijn zeer verdeeld over de vraag of de gemaakte keuzes omtrent het thema van het burgerberaad achteraf gezien wel het meest geschikt waren en of het goed was dat er zo’n breed thema is gekozen. Er zijn diverse voor- en nadelen genoemd. De keuze voor het thema bij de gemeenteraad laten, zoals dat in andere gemeenten gebruikelijk is, heeft als belangrijk voordeel dat er een thema gekozen wordt dat aansluit bij specifieke vraagstukken waar de gemeente tegenaan loopt.

De gemeente heeft behoefte aan duidelijkheid op dit thema. Het thema is in dit geval heel concreet, bijvoorbeeld toekomstige vergroening van de stad, herstructurering van een specifiek gebied of te maken keuzes in een bezuinigingsronde. Het gaat over een thema op een laag abstractieniveau, zodat er gerichte adviezen gegeven kunnen worden. Het burgerberaad wordt vooraf goed voorgelicht over het thema, zodat men voldoende kennis heeft van het thema en op een goed geïnformeerde basis adviezen kan opstellen. Een bijkomend voordeel van dit soort thema’s is dat de gemeente eenvoudiger aan de slag kan met de adviezen. Ze zijn heel concreet en toegespitst op de keuze(s) die de gemeente moet gaan maken. Het nadeel van een door de politiek gekozen thema is dat het thema niet per se aansluit bij wat het merendeel van de inwoners op dat moment het belangrijkste onderwerp vindt. De gemeente kiest een thema waar de gemeente tegenaan loopt en dat is niet altijd een thema dat veel mensen aanspreekt. Dat kan voor minder animo voor het burgerberaad zorgen of ertoe leiden dat mensen uit bepaalde bevolkingsgroepen of wijken zich juist veel meer of minder betrokken voelen. Heerlen heeft ervoor gekozen om het burgerberaad grotendeels vanuit de burger vorm te geven. Dat wordt door de betrokken inwoners enorm gewaardeerd.

Zij voelen zich vanaf het eerste moment betrokken en geven aan dat het burgerberaad daarom echt van hen is. De inwoners uit de klankbordgroep waren in het voorproces al mede aan zet en de koers van het burgerberaad is vooral door de samenleving bepaald. De keuze is weinig beïnvloed door politieke keuzes, onze burgers gaven zelf aan wat men het belangrijkste vond. Er is in Heerlen hierdoor een breed, abstract thema voor het burgerberaad gekozen, namelijk het thema leefbaarheid. Iedere inwoner wordt geraakt door het thema leefbaarheid, en dat zagen we in het aantal aanmeldingen. Meer dan 500 inwoners hebben aangegeven mee te willen denken.

16

De ingelote inwoners kregen de kans om allerlei kanten van het thema leefbaarheid te bespreken. Dat er weinig sturing op het thema door de gemeente was, werd door de bevraagde inwoners zeer gewaardeerd. Diverse deelnemers gaven aan dat prettig te vinden omdat men zo ook kan adviseren over zaken die mogelijk blinde vlekken voor de gemeente zijn. Deelnemers praatten samen verder over diverse aspecten van het thema en sloten zich aan bij de werkgroep die het meest binnen het eigen interesseveld lag. Daardoor was men zeer gemotiveerd. Het belangrijk nadeel van een breed en door de inwoners gekozen thema is dat dit ervoor gezorgd heeft dat de adviezen verschillende kanten op gaan en niet altijd aansluiten bij de keuzes waar de gemeente zich voor gesteld ziet. De adviezen zijn in dat geval niet concreet genoeg om er voor de stad toekomstbepalende knopen mee door te kunnen hakken. De raad heeft hiermee geen antwoord op dilemma’s gekregen. Er is ook onvoldoende antwoord gekomen op de vraag waar we als stad in de toekomst naartoe willen met ons beleid. Het was daarom wellicht beter geweest als er een tussenvorm gekozen was, bijvoorbeeld dat de raad vooraf een aantal thema’s formuleert en inwoners vervolgens kiezen welk thema het meest aansprekend is voor een burgerberaad. Binnen het burgerberaad volgen de deelnemers vervolgens hun eigen pad.

Zo doet men recht aan prioriteiten van de gemeente èn aan wat de inwoner het meest raakt. 2.2.4 Doelgroep Alle inwoners vanaf 16 jaar konden zich aanmelden. Aanvankelijk is ervan uitgegaan dat inwoners vanaf 14 jaar deel zouden mogen nemen aan het burgerberaad. Benaderde middelbare scholen gaven aan dat kinderen op deze leeftijd al prima kunnen verwoorden wat ze belangrijk vinden. Toch is de leeftijd later gewijzigd naar 16 jaar, omdat bij jongere kinderen de ouders eerst schriftelijk toestemming moeten geven. Dit werd als een knelpunt ervaren, wat het niet per se had hoeven zijn. Of er veel animo zou zijn onder 14- en 15-jarigen, of hun ouders eenvoudig toestemming zouden geven en of hun deelname tot andere inzichten had geleid, kunnen we achteraf niet bepalen. Wel zou het goed zijn geweest om de leeftijdskeuze vanaf het begin van het traject helder te hebben, zodat er ook naar de scholen, geïnteresseerde kinderen en de inwoners uit de klankbordgroep toe meteen duidelijkheid was geweest. Zij hebben namelijk de moeite genomen om in gesprek te gaan met scholen. 2.2.5 Locatie Het burgerberaad brengt een grote groep mensen bij elkaar, zo’n 150 personen (deelnemers, mensen van G1000, toehoorders van de gemeente en de klankbordgroep). Daar is niet alleen voldoende betaalbare ruimte voor nodig, maar ook catering, parkeerplekken, technische voorzieningen, etc.

In Heerlen is aanvankelijk gekeken naar sportzalen. Het probleem van een gymzaal is echter dat een aantal voorzieningen niet aanwezig zijn en deze los geregeld moeten worden (tafels/stoelen, catering, beamer). Bovendien oogt een sportzaal niet heel uitnodigend als je er de hele dag moet overleggen. Daarom is er gezocht naar een locatie waar al catering en vergadervoorzieningen aanwezig zijn. De keuze is gevallen op Hoeve de Aar, een goed bereikbare en toegankelijke locatie met voldoende parkeerplekken. De klankbordgroep is niet betrokken geweest bij de keuze van de locatie. Dit is een keuze die de gemeente op basis van de grootte van het burgerberaad, de voorzieningen en het beschikbare budget gemaakt heeft. Het zou goed zijn geweest om deze overwegingen vooraf goed uit te leggen aan de klankbordgroep. Nu voelden de inwoners zich onvoldoende betrokken bij de locatiekeuze.

17

De deelnemers hebben Hoeve de Aar als een prettige, gezellige plek ervaren met een goede verzorging. Wel hadden veel mensen last van de akoestiek. De zaal was eigenlijk wat te klein voor het aantal mensen. Daardoor stonden tafels dichter bij elkaar dan voor het geluid wenselijk was. Mensen konden elkaar soms niet verstaan en kregen veel prikkels. Geluiddempende maatregelen bleken helaas onvoldoende te werken. Toen er eenmaal werkgroepen gevormd waren, werden ook andere ruimtes ingezet. Bij de collectieve onderdelen bleef de akoestiek echter flink parten spelen. 2.2.6 Mandaat Een succesvol burgerberaad heeft een mandaat nodig. Een mandaat betekent dat de groep of persoon de bevoegdheid krijgt om iets te doen of te beslissen. Bij een burgerberaad gaat het mandaat over de invloed die het beraad heeft op de besluitvorming van de gemeente. Het bepaalt dus: - wat de deelnemers mogen doen (bijvoorbeeld alleen adviseren of ook meebeslissen); - hoe de gemeente met de adviezen omgaat; - wie verantwoordelijk is voor het opvolgen van de resultaten. Het vooraf bepalen van een mandaat is belangrijk voor het slagen van het burgerberaad. Een burgerberaad vraagt veel tijd en inzet van inwoners. Mensen doen alleen mee als ze het gevoel hebben dat hun bijdrage echt iets uitmaakt. Een duidelijk mandaat zorgt voor: 1.

Transparantie – Deelnemers weten vooraf wat hun rol is en wat de gemeente met de uitkomsten doet. 2. Motivatie – Mensen voelen zich serieus genomen als hun advies meetelt in het beleid. 3. Vertrouwen – Een helder mandaat helpt om wantrouwen tussen inwoners en bestuur te verminderen. 4. Effectiviteit – Als vooraf vaststaat hoe de adviezen worden opgepakt, kunnen bestuurders sneller handelen. Zonder een duidelijk mandaat weten deelnemers niet precies waarvoor ze meedenken en wat er met hun werk gebeurt. Een goed mandaat is daarom belangrijk voor het vertrouwen, de duidelijkheid en de waarde van het burgerberaad. In Heerlen was het mandaat van het burgerberaad adviserend maar serieus. Dat betekent dat de groep geen bindende beslissingen mocht nemen, maar dat de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders beloofden het eindadvies zorgvuldig te behandelen. Dit is vanaf het begin duidelijk uitgelegd. De uitkomsten van het beraad zouden worden aangeboden aan de burgemeester en daarna besproken in de gemeenteraad. De gemeente moest uitleggen wat zij met de adviezen deed: welke aanbevelingen werden overgenomen, welke niet, en waarom. Door deze aanpak voelde het burgerberaad voor veel deelnemers als een eerlijke en waardevolle vorm van inspraak. Het mandaat was dus niet “bindend”, maar er was een sterke belofte van opvolging.

Hierdoor konden deelnemers erop vertrouwen dat hun werk serieus genomen werd. Tijdens het beraad bleek dat deze afspraken hielpen om een positieve sfeer en hoge betrokkenheid te houden. Deelnemers wisten waarvoor ze werkten en dat hun stem een echte invloed kon hebben op beleid. Alleen dan kan een burgerberaad echt bijdragen aan meer vertrouwen, betrokkenheid en samenwerking tussen inwoners en bestuur. Het is nu aan de gemeente om de adviezen op een serieuze manier op te pakken en daarover goed te communiceren.

18

2.3

Selectie – en wervingsfase

In deze fase wordt bepaald hoeveel mensen er ingeloot worden en op basis van welke selectiecriteria dat gebeurt. 2.3.1 Selectie en representativiteit van het burgerberaad Om ervoor te zorgen dat het burgerberaad in Heerlen een zoveel mogelijk representatieve afspiegeling vormt van de Heerlense gemeenschap, is gekozen voor een lotings-procedure. Deze procedure is zorgvuldig ontworpen zodat inwoners met verschillende achtergronden – qua leeftijd, woongebied, opleidingsniveau en andere kenmerken – de kans krijgen om deel te nemen, en zodoende de diversiteit van de stad goed tot uitdrukking komt. In de fase voorafgaand aan de loting ontvingen ongeveer 10.000 inwoners een uitnodiging om zich op te geven of belangstelling te tonen voor deelname aan het burgerberaad. Deze brede uitnodiging maakte de eerste stap in het selectieproces toegankelijk: iedereen heeft de kans om te laten weten mee te willen doen. Vervolgens vond de inschrijving plaats: geïnteresseerde inwoners gaven zich aan als kandidaatdeelnemer. De selectiecriteria leeftijd, geslacht, stadsdeel en opleidingsniveau hebben de basis gevormd voor de loting van de deelnemers. Op basis van kenniscijfers over de Heerlense bevolking zijn er percentages aan deze selectiecriteria gehangen (meer daarover leest u in bijlage 2 van deze proces- en effectevaluatie).

Uit de pool van aangemelde kandidaten zijn 145 personen geloot om deel te nemen aan het beraad. De loting is zodanig ingericht dat er niet alleen willekeurig wordt gekozen, maar dat tegelijk gelet wordt op de samenstelling: er wordt gestuurd op een evenwichtige verdeling op basis van de selectiecriteria. Het aantal van 145 is gebaseerd op het inwonertal van Heerlen en de hanteerbaarheid van het burgerberaad. Achteraf gezien hadden er meer mensen ingeloot kunnen worden, de uitval in Heerlen was namelijk bovengemiddeld hoog. Over de redenen van uitval leest u meer in deel 2 van deze evaluatie. Dit was vooraf niet te voorzien, anders waren er bij voorbaat al meer mensen ingeloot. 2.3.2 Voor- en nadelen van de lotingsprocedure Hantering van de gekozen lotingsprocedure heeft een aantal voordelen. Zo creëert het transparantie en legitimiteit voor het proces: doordat de deelnemers geloot worden, is er geen directe selectie door bestuur of politieke partijen, wat helpt vertrouwen te bevorderen. Daarnaast bevordert het loten de diversiteit van de groep, waardoor verschillende perspectieven binnen de gemeenschap gehoord kunnen worden en het burgerberaad straks een zo goed mogelijke afspiegeling van de inwoners in onze stad is.

Tenslotte versterkt deze manier van selectie het idee van gelijke kans: iedere inwoner heeft — via de brede uitnodiging — dezelfde mogelijkheid zich aan te melden. Toch kent de procedure ook aandachtspunten. Een gelote groep van 145 personen blijft relatief klein ten opzichte van de totale bevolking van Heerlen. Ook bestaat de kans dat bepaalde subgroepen ondervertegenwoordigd zijn omdat zij zich onvoldoende hebben aangemeld. Bij een loting is het daarom van belang om actief extra aandacht te besteden aan bereik en inclusiviteit in de uitnodigingsfase. Daarom is er in Heerlen niet alleen op

19

papier en op sociale media gecommuniceerd, maar reed er ook een geluidsauto door de wijken die mensen opriep om zich aan te melden. Er is een diversiteit aan communicatiemiddelen ingezet. 2.3.3 Representativiteit Heerlen is steeds duidelijk en open geweest over de lotingsprocedure, zodat deelnemers en niet-deelnemers begrijpen hoe de selectie tot stand is gekomen en dat de procedure eerlijk verloopt. Iedereen had evenveel kans om zich aan te melden. Er is op verschillende manieren gecommuniceerd met een zo helder mogelijk taalgebruik (wel alleen in het Nederlands). Uiteindelijk hebben zich meer mensen als verwacht aangemeld (in vergelijking met andere gemeenten), wat aangeeft dat veel mensen graag willen meedenken over de stad en dat het thema hen aansprak. Als we kijken naar de mensen die zich aangemeld hebben, dan kunnen we zeggen dat het burgerberaad redelijk representatief was voor de bevolking van Heerlen. Er hebben zich mensen van allerlei leeftijden en achtergronden aangemeld, uit alle wijken van Heerlen. Op het einde van het burgerberaad waren er bovengemiddeld veel afvallers, maar de representativiteit bleek nog best in orde. Niet alleen omdat een aanzienlijk deel van de afvallers wel nog meegeschreven heeft aan de adviezen, maar ook omdat er vanuit alle selectiecriteria mensen uitvielen.

In conclusie: de lotings-procedure voor het burgerberaad in Heerlen vormde een fundamenteel onderdeel van de opzet. Via een brede uitnodiging, inschrijving, en gelote selectie met aandacht voor representativiteit, is wordt gestreefd naar een daadkrachtige participatie van onze inwoners en dat is redelijk gelukt. Er hebben mensen van allerlei leeftijden, met diverse achtergronden, uit al onze stadsdelen meegedacht. De meeste mensen waren nog nooit naar een inspraakavond geweest of hadden op een andere manier meegedacht met de gemeente. Zo hebben ook de inwoners die zich gebruikelijk niet zo gauw laten horen, een stem gekregen.

2.4 Informatiefase Eva Rovers geeft aan dat het goed is om deelnemers aan het burgerberaad vooraf al goed in te lichten en te onderwijzen in het thema van het burgerberaad, zodat zij met de verworven kennis in hun achterhoofd mee kunnen doen aan het burgerberaad. Dat levert adviezen op waar de gemeente beter mee aan de slag kan gaan. In Heerlen is ervoor gekozen om dit niet te doen. Hierin is de koers van G1000 gevolgd, waarbij er halverwege het burgerberaad een informatiemarkt plaatsvond, waar de deelnemers vragen konden stellen aan ambtenaren en andere experts uit de stad en het land. De deelnemers aan het burgerberaad geven aan dat het fijn was dat er vooraf niet gestuurd is op de informatievoorziening door de gemeente. Dit zorgde ervoor dat men volledig open en onbevangen kon starten met het burgerberaad en zich totaal zelf een eigen mening kon vormen. De deelnemers aan het burgerberaad vonden dit een groot pluspunt. Deze koers heeft echter een nadeel: gedurende het burgerberaad kwamen de werkgroepen er geregeld achter dat hun idee al uitgevoerd werd in Heerlen. Dat werd vooral pas duidelijk tijdens de informatiedag en bij het uitdelen van het boekje ‘Steuntje in de rug’. Men had dit boekje graag aan het begin van het beraad gehad, zodat een deel

20

van het bestaande aanbod al bekend was. Dat had voorkomen dat er adviezen werden uitgebracht over zaken die we al doen. Achteraf gezien had de inhoudelijke informatievoorziening beter in twee stappen kunnen plaatsvinden: neutrale informatie vooraf over het thema leefbaarheid, met name over wat we al doen, zonder daarbij het burgerberaad al in een richting te willen sturen. En vervolgens halverwege het burgerberaad de informatiemarkt die voor verdieping zorgt. Dat had voor gerichtere adviezen gezorgd over zaken die we nog moeten oppakken of verbeteren. Nu moeten we bij de adviezen geregeld zeggen: dat doen we al. Dat is zonde van de tijd die de deelnemers erin gestoken hebben. Toch is dit ook een signaal aan de gemeente vanuit de deelnemers: we doen blijkbaar al veel, maar onze inwoners weten het niet. Dat vraagt aandacht in de gemeentelijke communicatie. Daarnaast maken de adviezen duidelijk welke zaken de inwoner graag als prioriteit wil zien. Tijdens een burgerberaad is er niet alleen informatie nodig over het thema, maar ook over het burgerberaad zelf. De deelnemers geven aan dat de geboden over het burgerberaad (vooraf en tijdens het beraad) heel duidelijk en transparant was. Men wist meteen waar men aan toe was.

De moderatie tijdens het burgerberaad was heel toegankelijk en er is tijdens de eerste bijeenkomst helder gecommuniceerd over hoe een burgerberaad werkt en welke afspraken ervoor zorgen dat het burgerberaad goed verloopt en iedereen zich gehoord mag voelen. Deze afspraken werden aan het begin van iedere bijeenkomst herhaald en waren begrijpelijk voor eenieder.

2.5 Deliberatiefase Het burgerberaad in Heerlen bestond uit een aantal bijeenkomsten: - 11 januari: startbijeenkomst - 30 januari: tussenbijeenkomst - 22 februari: informatiemarkt - 29 maart: slotbijeenkomst Tijdens de startbijeenkomst werd duidelijk uitgelegd wat de bedoeling van het burgerberaad is en hoe het werkt. Er zijn transparante afspraken over respectvolle beraadslagingen gemaakt. Er was voor gezorgd om een diverse groep mensen bij elkaar aan tafel te zetten. Via kleurtjes op de badges was herkenbaar uit welk stadsdeel men kwam. Na de eerste kennismaking gingen de inwoners met elkaar in gesprek in groepjes van 4 personen en van 8 personen. De eerste gedachten over het thema leefbaarheid werden gedeeld en opgeschreven. De deelnemers geven aan tevreden te zijn over deze bijeenkomst. Er werd goed naar elkaar geluisterd en er is goed samen nagedacht over het thema. Mensen lieten elkaar uitpraten en ieder standpunt mocht er zijn. Slechts een enkeling geeft aan zich onvoldoende gehoord te hebben gevoeld of overweldigd te zijn door alles wat er tijdens een burgerberaad op je afkomt. Aan het einde van de eerste bijeenkomst zijn er een aantal hoofdthema’s geformuleerd. In de volgende bijeenkomsten worden deze thema’s verder uitgewerkt tot adviezen aan de gemeente. Hiertoe zijn werkgroepen (werkplaatsen) gevormd waarin deelnemers konden deelnemen.

Deelnemers konden vrij kiezen welk hoofdthema het meest aansprak

21

of het belangrijkste gevonden werd. Het was toegestaan om tijdens het burgerberaad nog te wisselen van werkplaats. Omdat een aantal mensen vanwege uiteenlopende redenen (met name de griep en de sneeuw) niet aanwezig waren tijden de eerste bijeenkomst, zijn zij alsnog uitgenodigd voor de tweede bijeenkomst. Dat is niet gebruikelijk. Deelnemers moeten aanwezig zijn tijdens de eerste bijeenkomst omdat er dan veel informatie wordt gegeven en er al een eerste discussie tussen de deelnemers plaatsvindt. Om deze uitvallers van de eerste bijeenkomst toch nog een kans te geven, zijn een aantal mensen voorafgaand aan de tweede bijeenkomst bijgepraat en dat bleek prima te werken. Zij hebben zich eenvoudig bij een werkplaats kunnen voegen. Tijdens de tweede bijeenkomst zijn de werkplaatsen verder aan de slag gegaan met de uitwerking en kon men vragen stellen. Aan een aantal werkplaatsen zijn tafelleiders gekoppeld die konden helpen als het gesprek vlot getrokken moest worden. Dit deden zij zonder de beraadslagingen inhoudelijk te beïnvloeden. Achteraf gezien hadden er meer tafelleiders mogen zijn, zeker in het begin van het burgerberaad. Niet iedere inwoner was namelijk gewend om mee te praten over de maatschappij en dat werd geregeld moeilijk gevonden. De tafelleiders waren dan al bezet door een andere werkplaats. De deelnemers gaven wel aan het een prettige bijeenkomst te vinden.

Men leerde elkaar beter kennen en er kwam steeds meer richting in de ideeën. De derde bijeenkomst stond in het teken van de informatie- en inspiratiemarkt. Ambtenaren, bestuurders en partners uit de stad waren er om vragen te beantwoorden en uitleg te geven. De deelnemers vonden dit een leuke en verhelderende dag. Wel was het ook een drukke en volle dag, men kreeg veel informatie en indrukken. Het burgerberaad bestaat uit slechts een aantal dagen en er komt veel op de deelnemers af. Op de vraag of het burgerberaad dat een dag langer had moeten duren, zodat men meer tijd had om de informatie te verwerken, zijn de meningen verdeeld. De deelnemers geven vooral aan dat het zo wel goed was, er gaat al veel tijd in het burgerberaad zitten. Tussen de bijeenkomsten door is er door de werkplaatsen in de vrije tijd gewerkt aan de uitwerking van de adviezen. Mensen hebben app-groepjes gevormd en kwamen ook buiten het burgerberaad om bij elkaar voor de uitwerking van de ideeën. Dit heeft er niet alleen voor gezorgd dat de adviezen op de laatste dag klaar waren, maar heeft er ook voor gezorgd dat er her en der vriendschappen zijn ontstaan. Dat is een mooi extra resultaat van het burgerberaad. Tijdens de laatste bijeenkomst zijn de adviezen gepresenteerd in een filmpje en een presentatie.

Dat dit moest gebeuren, heeft aan het begin van het burgerberaad slapeloze nachten bij een aantal deelnemers opgeleverd. Veel mensen hadden nog nooit voor een grote groep mensen gesproken. Maar op de laatste dag stond men er en hield men een goed verhaal. Mensen zijn gegroeid in hun zelfvertrouwen tijdens het burgerberaad en dat was een doel dat we vooraf niet geformuleerd hadden, maar dat heel belangrijk is geweest voor de deelnemers. Als we kijken naar de deliberatiefase, dan zien we dat een diversiteit aan mensen met elkaar in gesprek zijn gegaan. Veelal mensen die gebruikelijk niet meedoen aan enig maatschappelijk debat. Zij hebben nu ervaren waar andere inwoners tegenaan lopen en hoe moeilijk een goede besluitvorming is. Dat heeft gezorgd voor meer vertrouwen in

22

elkaar en in de gemeente (zie de effectevaluatie in deel 2). Wat wel beter had gekund was de tolkenvoorziening. Een paar deelnemers spraken onvoldoende Nederlands. Het is tijdens het burgerberaad zo goed mogelijk en op een creatieve wijze opgelost, maar voor een eventueel volgend burgerberaad moet hier vooraf goed over nagedacht worden. Nu hebben een paar deelnemers niet goed kunnen meepraten, terwijl hun inzichten waardevol waren geweest. De deelnemers geven aan verrast te zijn over de goede organisatie van het burgerberaad, het heeft de verwachtingen overtroffen. De begeleiding was goed, de gemeente was uitnodigend en vriendelijk, deelnemers met vervoersproblemen werden thuis opgehaald en men kon altijd met vragen terecht. Dat bleek ook tijdens de terugkomlunch in xxx. Veel deelnemers hebben nog onderling contact gehouden en waren zeer positief over de manier waarop de gemeente het burgerberaad heeft georganiseerd.

2.6 Advies- en besluitfase Het burgerberaad heeft na de presentatie van de vijftig geformuleerde adviezen gestemd over welke adviezen men wilde overhandigen aan de burgemeester. Dat stemmen gebeurde op basis van de meerderheid (helft + 1). Deelnemers konden hun mening kenbaar maken door een petje op of af te zetten. Dat was een heel duidelijk en begrijpelijke manier van stemmen voor de deelnemers. De stemming verliep hiermee ook snel en probleemloos. Een nadeel van deze manier van stemmen is wel dat één stem het verschil kan maken. Prima ideeën waar veel tijd in was gestoken, konden daardoor net buiten de boot vallen. Om dit nadeel te ondervangen is er bijvoorbeeld in Aken voor gekozen om te stemmen op basis van consensus. Dat kost meer tijd, maar levert beter gedragen adviezen op. Op basis van de ervaringen van G1000 is daar in Heerlen echter niet voor gekozen. De deelnemers geven aan de gekozen manier van stemmen eenvoudig, helder en eerlijk te vinden. De meeste stemmen gelden en dat was wel zo duidelijk. De gemeente kan er achteraf voor kiezen om tips uit de afgevallen adviezen alsnog mee te nemen in het beleid. Wel had er over de argumenten om te kiezen voor deze manier van stemmen beter gecommuniceerd kunnen worden in de klankbordgroep. De inwoners uit deze groep begrepen de keuze niet en hadden zelf voor stemmen op basis van consensus gekozen.

2.7 Opvolgings- en monitoringsfase Aan het einde van het burgerberaad zijn de deelnemers uitgenodigd om deel te nemen aan een monitorgroep. Deze monitorgroep spreekt geregeld met de gemeente over de opvolging van de adviezen en bekijkt hoe de gemeente de adviezen oppakt. De gemeente heeft in de afgelopen maanden een analyse van de adviezen gemaakt. Een deel van de adviezen heeft geen duidelijke kop en staart, het zijn doorlopende zaken (die we overigens geregeld al doen). Andere adviezen vragen een fikse investering in tijd of geld. Daar moet goed over nagedacht worden en dat kost tijd. Ook is er tijd nodig om te praten met de partners die de adviezen gaan uitvoeren. Snel te realiseren adviezen die weinig geld kosten, kunnen alsnog op korte termijn gerealiseerd worden. Tempo houden in de uitvoering behoudt het vertrouwen van het burgerberaad. Heerlen moet nu doorpakken. De voortgang van de uitvoering van de adviezen wordt geëvalueerd door de Rekenkamer. Ook houdt de monitorgroep een vinger aan de pols.

23

2.8 Communicatie Goede communicatie is een belangrijk onderdeel van het burgerberaad in Heerlen. Zonder duidelijke informatie weten inwoners niet wat er gebeurt, waarom het belangrijk is en hoe ze kunnen meedoen. Daarom heeft de gemeente Heerlen tijdens het burgerberaad veel aandacht besteed aan verschillende vormen van communicatie: voor, tijdens en na het beraad. Zo werd geprobeerd om zoveel mogelijk inwoners te bereiken en te betrekken bij het proces. 2.8.1 Informatie vooraf Voordat het burgerberaad begon, wilde de gemeente uitleggen wat een burgerberaad precies is. Niet iedereen kent dit begrip. Via de website van de gemeente, berichten in de lokale media, sociale media en huis-aan-huisbrieven kregen inwoners uitleg over het doel van het burgerberaad: samen nadenken over hoe Heerlen een fijne plek blijft om te wonen. Ook werd er een geluidsauto ingezet die de informatie over het burgerberaad naar de diverse buurten bracht. Ongeveer 10.000 inwoners ontvingen een persoonlijke uitnodiging om zich aan te melden. De brief was bewust in eenvoudige taal geschreven en bevatte informatie over wat deelname inhield, hoeveel tijd het zou kosten en waarom ieders stem belangrijk was. Zo probeerde de gemeente deelname laagdrempelig te maken, ook voor mensen die niet eerder aan participatieprojecten meededen.

2.8.2 informatie tijdens het burgerberaad Tijdens het beraad was communicatie vooral gericht op de deelnemers zelf. De gemeente en de procesbegeleiders zorgden voor duidelijke informatie over het onderwerp, de bijeenkomsten en de werkvormen. De deelnemers kregen uitleg, filmpjes en presentaties van deskundigen om zich goed te kunnen voorbereiden. Er werd gewerkt met neutrale taal, zodat niemand zich buitengesloten voelde of dacht dat er een ‘juiste’ mening was. Daarnaast werd via nieuwsberichten, korte video’s en sociale media-updates verslag gedaan van de voortgang. Zo konden ook niet-deelnemers volgen wat er in het burgerberaad gebeurde. Transparantie was hierbij belangrijk: inwoners moesten kunnen zien dat het proces eerlijk en open verliep. Op de gemeentelijke website werden regelmatig updates en foto’s geplaatst van de bijeenkomsten, en er kwam een samenvatting van de gesprekken en voorlopige adviezen. 2.8.3 Informatie na afloop Na afloop van het beraad was en is de communicatie gericht op terugkoppeling. De deelnemers brachten hun aanbevelingen uit aan de gemeente en de gemeenteraad. De gemeente publiceerde deze adviezen op de website en maakte bekend hoe ze met de voorstellen zou omgaan. Ook werd in lokale media aandacht besteed aan de resultaten, zodat inwoners wisten wat er met de adviezen gebeurde.