Bijlage visie Supermarktstructuur Heerlen.pdf
Tekst van het document
Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur Gemeente Heerlen <Status>
colofon
projectnaam Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur datum 11 november 2021 projectnummer P04572 opdrachtgever BRO BRO projectleider RvL projectteam Mot, FS bron Kaft BRO
BRO Bosscheweg 107 5282 WV Boxtel T +31 (0)411 850 400 E info@bro.nl www.bro.nl
Inhoudsopgave 1
Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Belang 1.3 Proces 1.4 Leeswijzer
3 3 3 3 3
2
Samenvatting 2.1 Conclusie analyse 2.2 Uitgangspunten visie 2.3 De hoofdstructuur 2.4 Uitvoering visie
4 4 5 6 7
3
Trends en ontwikkelingen 3.1 Trends algemeen in Nederland
9 9
4
Vigerend beleid 4.1 Provinciaal beleid 4.2 Regionaal beleid 4.3 Gemeentelijk beleid
11 11 11 12
5
Aanbod analyse 5.1 Bestaande boodschappenstructuur 5.2 Ontwikkeling dagelijks aanbod
13 13 18
6
Analyse consument 6.1 Demografie Heerlen 6.2 Koopstromen dagelijkse sector 6.3 Kenmerken consument Heerlen
19 19 20 22
Functioneren 7.1 Conclusies 7.2 Kwaliteit boven kwantiteit
24 24 25
7
donderdag 11 november 2021
8
Uitgangspunten visie 8.1 Doel van dit boodschappenbeleid 8.2 Kiezen: compleet aanbod in clusters 8.3 Kiezen: goede bereikbaarheid 8.4 Kiezen: economische haalbaarheid 8.5 Typologie clusters/centrumgebieden 8.6 Toekomstige boodschappenstructuur
27 27 31 32 32 32 33
9
Toelichting visie 9.1 Niet kiezen is verliezen 9.2 Wat betekent kiezen voor clusters 9.3 Hoensbroek 9.4 Heerlerheide 9.5 Zeswegen - GMS 9.6 Molenberg - MSP 9.7 Welten en Douve Weien 9.8 Heerlerbaan
34 34 34 34 35 35 36 36 36
10 Uitvoering visie 10.1 Inleiding 10.2 Juridisch-planologische borging 10.3 Ladder voor duurzame verstedelijking 10.4 Handhaving 10.5 Dienstenrichtlijn 10.6 Monitoring
37 37 37 38 39 39 39
Bijlage 1
Definities
Bijlage 2
DPO-berekeningen
Bijlage 3
Bereikbaarheid SVERZL-clusters per fiets en te voet
2
1 Inleiding Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
1
Inleiding
1.1
Aanleiding
Naar aanleiding van de opdracht van de raadscommissie Economische Stimulering is behoefte aan inzicht in de toekomstige opgaven binnen de boodschappenstructuur in de gemeente Heerlen. Hoeveel marktruimte is er in de verschillende stadsdelen? Hoe gaan we om met trends en ontwikkelingen? Hoe wegen we nieuwe plannen en initiatieven? Hoe borgen we de toegang tot supermarkten en daarmee de leefbaarheid van de inwoners in Heerlen? Dergelijke vragen zijn beantwoord in dit document.
1.2
Belang
en overwegingen uit de praktijk (van marktpartijen) en het vigerend gemeentelijk, regionaal en provinciaal beleid.
1.3
Proces
Deze visie is nadrukkelijk tot stand gekomen op basis van input van bewoners en ondernemers. Inwoners zijn gepeild in het Koopstromenonderzoek Limburg 2019. Deze enquête is door meer dan 2.750 inwoners uit de gemeente Heerlen ingevuld, evenredig verdeeld over de wijken. Op basis van deze resultaten zijn in de analyses specifieke conclusies getrokken over het functioneren van het aanbod in de wijken. Daarnaast is inzicht in de beoordeling van inwoners over aspecten zoals de bereikbaarheid, de kwaliteit van het aanbod en de parkeermogelijkheden.
Boodschappen aanbod is één van de belangrijkste typen voorzieningen van de gemeente Heerlen, omdat het voorziet in de eerste levensbehoefte en daardoor essentieel is voor de leefbaarheid. Daarnaast zijn supermarkten belangrijke trekkers voor winkelclusters, zijn het lokale ontmoetingsplekken in buurten en wijken en krijgt de supermarkt een lokale hub functie met aanvullende services zoals een PostNL punt. Een supermarkt heeft daardoor niet alleen een economische waarde, maar heeft ook een belangrijke sociaal-maatschappelijke betekenis voor inwoners in buurten en wijken.
De gemeente Heerlen is goed op de hoogte van de plannen en wensen van supermarktpartijen in Heerlen. Dit uit zich in de analyse in een overzicht van plannen en initiatieven uit de markt. Er is bewust gekozen om tijdens deze visie niet tussentijds af te stemmen bij marktpartijen, omdat sommige individuele belangen van supermarkten mogelijk kunnen knellen met de belangen van het algemeen belang. Deze visie gaat uit van een optimale balans tussen diverse algemene belangen, rekening houdend met de economische haalbaarheid voor marktpartijen.
Dit document geeft op basis van analyse enerzijds inzicht in feiten en cijfers. Daaruit volgt een visie die voor de gemeente Heerlen het centrale toetsingskader is voor boodschappen gerelateerde vraagstukken en initiatieven. Met deze visie kan de gemeente pro actief sturen met als doel een goede en toekomstbestendige boodschappenstructuur en leefbaarheid voor primair de inwoners in Heerlen. De visie is tot stand gekomen in goede samenwerking met de verschillende disciplines binnen de gemeente, rekening houdend met de wensen
Het is uiteindelijk aan de gemeenteraad van Heerlen om keuzes in het algemeen belang te maken. Deze visie is tot stand gekomen op basis van objectieve en zorgvuldige analyses en overwegingen. Het advies aan de gemeenteraad van Heerlen is om deze visie op de boodschappenstructuur vast te stellen als toetsingskader voor nieuwe initiatieven.
donderdag 11 november 2021
1.4
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat een samenvatting met daarin de essentie. Verder is het document opgesplitst in twee delen: 1. Analyse deel (hoofdstuk 3 t/m 7): De analyse bevat inzicht in trends en ontwikkelingen, het vigerend beleid omtrent boodschappen doen, het bestaande en haalbare toekomstige boodschappenaanbod en het huidige en toekomstige consumentengedrag in Heerlen. 2. Visie deel (hoofdstuk 8, 9 en 10): De visie bevat op basis van de analyse en het proces de meest toekomstbestendige en wenselijke boodschappenstructuur voor ondernemers en inwoners van Heerlen. De visie is het primaire toetsingskader voor nieuwe initiatieven en staat aan de basis voor verdere (juridische) uitvoering omtrent boodschappen doen.
3
2 Samenvatting Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
2
Samenvatting
2.1
Conclusie analyse
Belang van buurt- en wijkcentra voor de leefbaarheid De bestedingen in de dagelijkse sector nemen al jaren fors toe. Supermarkten hebben behoefte aan modernisering en uitbreiding (schaalvergroting) om tegemoet te komen aan de consument (gemak, efficiëntie, beleving). Buurt- en wijkcentra zijn lokale ontmoetingsplekken. Rondom supermarkten worden steeds meer aanvullende services en diensten aangeboden, zoals een afhaalpunt voor online pakketjes. Vraag en aanbod in Heerlen uit balans: overaanbod! Het dagelijkse winkelaanbod in de gemeente Heerlen ligt met 434 m² wvo per 1.000 inwoners fors boven het landelijk gemiddelde van 368 m² wvo per 1.000 inwoners. De leegstand in de gemeente Heerlen in de centrumgebieden bedraagt ruim 21%. Dit is meer dan het dubbele dan landelijk verwacht mag worden en bovendien fors meer dan een ‘gezonde’ frictieleegstand van circa 5%. Heerlen is geen eiland. Het aanbod in Heerlen weet ‘slechts’ 80% van de bestedingen te binden, maar weet tegelijkertijd 23% van de omzet van buiten te halen, met name uit de overige Parkstad gemeenten. Heerlen heeft te maken met bevolkingskrimp (-3% tot 2030) en bovenal een forse vergrijzing. Dit zet druk op het economisch functioneren van het boodschappenaanbod, maar onderstreept tegelijkertijd het belang daarvan. In de huidige en toekomstige situatie blijft vraag en aanbod zonder ingrijpen uit balans.
Dit betekent veel versnipperd aanbod, beperkte toekomstbestendigheid in het functioneren van aanbod en beperkte kwaliteit. Er is sprake van een forse overbewinkeling. Keuzes moeten worden gemaakt, anders neemt de leegstand verder toe.
donderdag 11 november 2021
Figuur 2.1: Indicatie overaanbod dagelijkse artikelen per wijk in m² wvo
4
2 Samenvatting Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
2.2
Uitgangspunten visie
Het doel van het boodschappenbeleid is om te komen tot een toekomstbestendige boodschappenstructuur. Om dit te bereiken is een optimaal evenwicht tussen de volgende hoofddoelstellingen noodzakelijk. Optimaal evenwicht tussen de volgende doelen: 1. Een compleet aanbod binnen toekomstbestendige centra is belangrijk. Voorzieningen kunnen van elkaar profiteren via synergiewerking en combinatiebezoek. Dit is enerzijds positief voor het economisch functioneren van ondernemers en anderzijds positief voor de consumentenverzorging omdat op één centrale plek veel keuzemogelijkheden bestaan, wat gemak en efficiëntie oplevert. Dit verhoogt ook de kwaliteit van het aanbod; 2. Nabijheid of een korte reisafstand van boodschappenvoorzieningen tot de eigen woning is belangrijk voor de toegang tot de eerste levensbehoefte en leefbaarheid. Dit betreft niet alleen de autoreistijd, maar ook de reistijd te fiets en te voet. Ook is in deze doelstelling aandacht voor bijzondere doelgroepen, zoals ouderen en minder mobiele inwoners. Dit vraagt om een goede spreiding van boodschappenvoorzieningen; 3.
Economisch toekomstbestendige en haalbare marktsituatie waar ondernemers in goed kunnen functioneren en de boodschappenclusters qua aard, omvang en samenstelling aansluiten op het (toekomstig) draagvlak in de wijk of buurt, rekening houdend met trends zoals bevolkingskrimp, vergrijzing, schaalvergroting en online. Opgemerkt moet worden dat te veel nadruk op één van de drie hoofddoelen altijd leidt tot negatieve effecten op de andere doelen. Om deze reden is een zorgvuldige balans noodzakelijk. Dit vraagt om genuanceerde en weloverwogen keuzes in beleid.
donderdag 11 november 2021
Figuur 2.2: Essentie boodschappenbeleid Heerlen
5
2 Samenvatting Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
2.3
De hoofdstructuur
SVREZL (2017) is uitgangspunt Deze visie bouwt voort op het vigerende beleid, zoals vastgelegd in de Structuurvisie Ruimtelijke Economie Zuid-Limburg (SVERZL). De bestaande gekozen boodschappenclusters blijven gehandhaafd. Deze visie kan deels worden beschouwd als uitwerking van de SVREZL en geeft zowel kwantitatieve als kwalitatieve kaders waarbinnen de beleidsmatige clusters zich idealiter zouden moeten ontwikkelen. Saldering zoals genoemd in de SVREZL blijft ook in deze visie uitgangspunt. Wel wordt in deze visie aangegeven dat saldering binnen de gemeente Heerlen moet plaatsvinden, in plaats van binnen Parkstad Limburg. Op basis van de analyse is geconcludeerd dat de huidige beleidsmatige structuur (aangewezen clusters) te grofmazig is om in alle doelen (compleet aanbod, bereikbaarheid, economisch haalbaarheid) goed te kunnen voorzien. Met name in Heerlen-stad zijn wijken momenteel beleidsmatig en feitelijk niet goed voorzien. - Het aanbod is sterk versnipperd. - De (vigerende) beleidsmatige SVREZL-clusters liggen op redelijke afstand wat meer reistijd en meer afvloeiing betekent. - Het aanbod is in veel gevallen momenteel te klein, niet goed bereikbaar en met onvoldoende parkeermogelijkheden. Het aanbod is daardoor beperkt tot niet toekomstbestendig.
Kiezen voor twee nieuwe beleidsmatige clusters Er zijn twee zoekgebieden aangewezen: één buurtcentrum ergens tussen Zeswegen en GMS en één buurtcentrum ergens tussen Molenberg en MSP. Deze clusters huisvesten twee complementaire moderne supermarkten met beperkt aanvullend aanbod. Dit is positief voor de leefbaarheid en economisch haalbaar.
donderdag 11 november 2021
Figuur 2.3: Toekomstige beoogde boodschappenstructuur gemeente Heerlen
6
2 Samenvatting Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
2.4
Uitvoering visie
Status beleidskader Met de komst van de nieuwe Omgevingswet en de formele status van dit document is het belangrijk dat dit beleid formeel wordt vastgesteld, idealiter door de gemeenteraad. Deze boodschappenvisie is daarmee uiteindelijk een Thematisch Programma ofwel een uitwerking van de gemeentelijke Omgevingsvisie. Tegelijkertijd is het een bouwsteen en uitwerking van de SVREZL. Allereerst dient binnen Parkstad Limburg draagvlak gecreëerd te worden, waarna de nieuwe beleidslijnen voor Heerlen geborgd moeten worden in de nieuwe te actualiseren SVERZL. Saneren plancapaciteit en voorzienbaarheid Deze visie biedt voorzienbaarheid. Dit betekent dat het voor marktpartijen voorzienbaar is welke locatie wel en niet beleidsmatig gewenst gaan als het gaat over boodschappenvoorzieningen, zoals supermarkten. De gemeente Heerlen kan via het bestemmingsplan (Omgevingsplan) plancapaciteit voor detailhandel saneren. Er wordt een voorzienbaarheidstermijn van circa 3 jaar voorzien. Daarna moeten vastgoedeigenaren buiten de beleidsmatige clusters uitgaan van sanering van de bestemming voor winkels in de dagelijkse sector. Om vraag en aanbod in de toekomst beter in balans te krijgen is een actieve rol voor de gemeente Heerlen en (de gemeenten in) de regio Parkstad Limburg weggelegd.
Dit betekent enerzijds geen nieuwe plancapaciteit faciliteren buiten de bestaande beleidsmatige clusters en anderzijds inzetten op sanering van plancapaciteit buiten de clusters. Ook marktpartijen hebben een verantwoordelijkheid in het saneren van plancapaciteit conform het principe van saldering. Dit geldt ook voor locaties binnen clusters.
donderdag 11 november 2021
7
Analyse deel De analyse bevat inzicht in trends en ontwikkelingen, het vigerend beleid omtrent boodschappen doen, het bestaande en haalbare toekomstige boodschappen aanbod en het huidige en toekomstige consumentengedrag in Heerlen
3 Trends en ontwikkelingen Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
3
Trends en ontwikkelingen
3.1
Trends algemeen in Nederland
Omzet en bestedingen De omzet in de detailhandel neemt sinds 2014 weer gestaag toe (zie figuur 1). Wel is er een verschil tussen de dagelijkse en niet-dagelijkse sector. Waar de omzet (en bestedingen) in de dagelijkse sector fors toenemen, gaat dit in de niet-dagelijkse sector iets minder hard. In 2020 was een beperkte krimp (als gevolg van Corona). Binnen de niet-dagelijkse sector bestaan wel grote verschillen. Zo is er in de sector mode en luxe (recreatief winkelen) sinds 2015 sprake van een afname van bestedingen (ruim 8%), terwijl er in de sector in en om het huis (doelgericht winkelen) sprake is van een forse groei (ruim 16%) van de bestedingen. Dit laatste is vooral zichtbaar in woon-, tuin- en doe-het-zelfbranche. Het aantal online bestedingen is de afgelopen jaren sterk toegenomen, evenals het aantal producten en diensten dat online verkrijgbaar is (zie figuur 2). Toonbankbestedingen blijven vooralsnog echter domineren en bovendien raken online en offline steeds meer met elkaar verweven (multi-channel). De opkomst van online winkelen zet de fysieke winkelmarkt blijvend onder druk, met name recreatieve winkels (kleding, mode, schoenen, warenhuizen, sport en spel). De afgelopen jaren zijn meerdere winkelketens failliet gegaan. Hoewel de leegstand de afgelopen jaren afnam (o.a.
door transformatie naar wonen en horeca), is sinds 2019 weer sprake van een toename (o.a. door verzadiging horeca). De verwachting is dat het aantal faillissementen en bedrijfsbeëindigingen (en daarmee de leegstand) de komende tijd sterk zal toenemen.
donderdag 11 november 2021
Behoefte in perspectief De behoefte aan fysieke winkels zal naar verwachting blijven bestaan. Dit geldt echter alleen voor de winkelconcepten die onderscheidend zijn en voldoende toegevoegde waarde bieden (service, kwaliteit, beleving), ofwel winkels die kunnen profiteren van het internet. Het boodschappenaanbod heeft vooralsnog in beperkte mate last heeft van het internet. Toch doen consumenten in toenemende mate online boodschappen. Bekende formules zoals Albert Heijn, Jumbo en Plus bieden online diensten aan en nieuwe pure online aanbieders rukken op, zoals Hello Fresh, Picnic en Gorillaz. Daarnaast dreigt het toetreden van grote buitenlandse spelers, zoals Amazon of Alibaba. De impact van de coronacrisis op de dagelijkse sector is beperkt. Sterker nog, de bestedingen aan dagelijkse producten zijn gedurende de crisis alleen maar toegenomen (zowel online als offline). Dit heeft deels te maken met hamstergedrag, maar ook doordat bestedingen verschuiven van de horeca naar supermarkten en speciaalzaken. Fysieke supermarkten hebben economisch een gunstig toekomstperspectief. Supermarkten hebben bovendien een sociaal-maatschappelijke waarde voor de leefbaarheid in buurten en wijken. Wijzigend consumentengedrag De opkomst van internet heeft geleid tot structureel gewijzigd koopgedrag door consumenten. Men verwacht dat alles gemakkelijk en snel te koop is.
De consument is bovendien steeds mobieler en voor grotere centra bereid om grote(re) afstanden af te leggen. Anderzijds is de laatste jaren, en mede door Corona, een opleving ontstaan van het ‘koop lokaal’ principe. Moderne buurten wijkcentra hebben nog steeds bestaansrecht indien het aanbod goed aansluit op de behoefte van de lokale inwoners.
Figuur 3.1: Omzetontwikkeling detailhandel (bron: CBS)
Figuur 3.2: Omzetontwikkeling online (bron: CBS)
Met name middelgrote centra vallen ‘tussen wal en schip’. Ze zijn veelal onvoldoende onderscheidend en bieden te weinig toegevoegde waarde ten opzichte van de grotere en kleinere centra én het internet.
Grotere binnensteden: dagje uit, sfeer en beleving De grotere binnensteden in het land waren lange tijd steevast de grote winnaars, doordat ze zich onderscheiden met een (zeer) uitgebreid en divers recreatief winkelaanbod in combinatie met een ruim horeca en
9
3 Trends en ontwikkelingen Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
overig leisure aanbod. Een bezoek aan de grotere binnensteden, zeker binnensteden met een historisch karakter, geeft uitstekend invulling aan de hedendaagse consumentenbehoefte (sfeer en beleving) en is voor veel mensen een ‘dagje uit’. Gedurende de coronacrisis bleven consumenten echter dichter bij huis (‘koop lokaal’) en werden drukke steden veelal gemeden en daardoor onevenredig hard geraakt. Nu de crisis minder wordt en de maatregelen worden afgebouwd, neemt de drukte weer toe. Dit is een duidelijke indicatie dat de aantrekkingskracht van de grote binnensteden nog altijd intact is.
Veel perspectief voor stadsdeel- wijk- en buurtcentra Stadsdeel- wijk- en buurtcentra, zoals het centrum van Hoensbroek, Heerlerheide en ’t Loon, hebben perspectief als lokale aankooplocatie voor dagelijkse boodschappen en in het verlengde daarvan frequent benodigde niet-dagelijkse producten zoals bloemen en huishoudelijke artikelen. Inwoners hebben blijvend behoefte aan frequent benodigde aankopen nabij de eigen woning in het kader van de eerste levensbehoefte. Dergelijk aanbod is dan ook essentieel voor de leefbaarheid in buurten en wijken. Landelijke trends duiden op het feit dat wijkwinkelcentra transformeren naar meer integrale centrumgebieden (zie figuur 3). Er zijn echter verschillende typen centra mogelijk op lokaal niveau. Het profiel wordt veelal bepaald door de aanwezigheid van het supermarktaanbod en het draagvlak (inwoners in het verzorgingsgebied). Duidelijk is dat het niet-dagelijks aanbod in de vorm van recreatieve winkels en bepaalde doelgerichte winkels, zoals kleding, schoenen, sport, speelgoed en elektronica in de buurt- en wijkcentra sterk afneemt. Tegelijkertijd kan een goede boodschappenbasis met stevige supermarkten er toe bijdragen dat het niet-dagelijks
donderdag 11 november 2021
winaanbod zo tot op zekere hoogte in stand wordt gehouden. De afnemende (niet-dagelijkse) winkelfunctie van buurten wijkcentra biedt ook kansen voor overige functies. Afhankelijk van de doelgroep in het verzorgingsgebied is sprake van een toenemende behoefte aan diverse commerciële diensten, zoals kappers en ambachten. Daarnaast is meer behoefte aan kleinschalige werkvormen of cultureel- en maatschappelijke diensten. Ook zorg en woonfuncties bieden kansen op lokaal niveau.
Supermarkten voornaamste publiekstrekkers Supermarkten hebben een belangrijke trekkersfunctie en vormen daarmee de basis in stadsdeel-, wijk- en buurtcentra. De gemiddelde omvang van supermarkten is de afgelopen jaren toegenomen. Kleinere supermarkten (< 1.000 m2 wvo) verdwijnen steeds vaker uit de structuur, met uitzondering van de kleine stadssupermarkten (< 500 m2 wvo) en doelgroep supermarkten (bijvoorbeeld Poolse of Turkse supermarkten). Met name het aantal supermarkten met een omvang tussen 1.000 en 2.000 m2 wvo is toegenomen. Deze maat sluit uitstekend aan bij de wens van de hedendaagse consument, die behoefte heeft aan supermarkten met een uitgebreid assortiment (keuze en gemak) en een ruime opzet (comfort). Zeker servicesupermarkten die vaak net dat beetje extra willen bieden voor de consument, zoals live cooking, sushi bar en demonstaties, hebben behoefte aan significante uitbreiding. Een gemiddelde service supermarkt van circa 1.200 m² wvo trekt wekelijks zo’n 10.000 bezoekers, waar ook omliggende winkels en voorzieningen middels combinatiebezoek van profiteren. Een discountsupermarkt trekt wekelijks minder bezoekers, maar heeft doorgaans wel een groter verzorgingsgebied. Hierdoor zijn zowel service- als discountsupermarkten structuurbepalend.
Figuur 3.3: Perspectief buurt- en wijkcentra
10
4 Vigerend beleid Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
4
Vigerend beleid
4.1
Provinciaal beleid
Provinciaal omgevingsplan 2014 In het Provinciaal Omgevingsplan Limburg 2014 geeft de provincie haar visie op de fysieke leefomgeving. De Limburgse ambitie ten aanzien van detailhandel betreft een gezonde detailhandelsmarkt die goed inspeelt op maatschappelijke ontwikkelingen. De verwachting is dat het aantal winkels de komende jaren flink gaat teruglopen. Wel liggen er enkele kwalitatieve opgaven, waaronder het op peil houden van het voorzieningenniveau en daarmee de leefbaarheid in dorpskernen en wijken (ontmoetingsplekken). Keuzes voor winkelvoorzieningen worden vooral op lokaal niveau gemaakt. Hiervoor zijn enkele basisprincipes opgesteld, waaronder: Nieuwe ontwikkelingen dienen zo veel mogelijk aan te sluiten bij bestaande winkelgebieden. De nadruk ligt op de stedelijke centra, maar er blijft ruimte voor verantwoorde doorontwikkeling van bestaande winkelgebieden elders in bebouwd gebied, zolang dit past bij (de schaal) van het verzorgingsgebied van het betreffende winkelgebied, de vitaliteit van binnensteden niet aantast en past in de regionale visie. Dynamisch voorraadbeheer. Nieuwe meters dienen in principe te worden gesaldeerd met oude meters. Provinciale omgevingsvisie (ontwerp) Momenteel ligt de nieuwe provinciale omgevingsvisie, de POVI, in ontwerp ter inzage. Deze vervangt de huidige POL en bouwt hier in grote lijnen op voort.
Ten aanzien van winkels is de conclusie nog altijd dat er te veel winkels zijn. De verwachting is dat het aantal winkels de komende jaren flink
donderdag 11 november 2021
Tabel 4.1: Winkelhiërarchie Heerlen op basis van de SVREZL (concentratiegebieden (groen), balansgebieden (geel)) Koopicoon
Regionaal centrum
Stadsdeelcentrum
Boodschappencentrum in een wijk
Buurtcentrum in een wijk
Woonboulevard Heerlen (thema wonen)
Heerlen-Centrum
Hoensbroek centrum
De Bautsch ’t Loon Heerlerheide
Douve-Weien
terugloopt. De centrale opgave is dan ook een groei in kwaliteit bij een afnemende kwantiteit.
4.2
Regionaal beleid
Structuurvisie ruimtelijke economie Zuid-Limburg De structuurvisie ruimtelijke economie Zuid-Limburg (SVREZL) is een gezamenlijke ruimtelijk-economische visie en handelingskader van de 18 gemeenten in Zuid-Limburg, onder meer met betrekking tot de winkelmarkt. De gemeenten hebben een gezamenlijke opgave om het winkelaanbod in kwantitatieve zin terug te dringen, maar tegelijkertijd in kwalitatieve zin te versterken. De opgave bestaat in hoofdlijnen uit vijf punten: Behoud van leefbaarheid en versterking van de hoofdstructuur. Verdunnen van bestaande winkelvoorraad waar sprake is van een overschot. Terugdringen van ongewenste planvoorraad buiten de hoofdstructuur. Faciliteren van kwalitatieve toevoegingen passend binnen de visie. Door middel van herbestemming nieuwe functies mogelijk maken (functieverbreding). Rekening houdend met een afnemende winkelbehoefte is het nodig om de positie, functie en omvang van alle centra bij te stellen. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen concentratiegebieden en balansgebieden. In balansgebieden
gaat het om kwalitatieve versterkingen. In concentratiegebieden is daarnaast ook kwantitatieve versterking mogelijk. In tabel 1 is de winkelhiërarchie van Heerlen op basis van de SVREZL weergegeven. Uitvoeringsprogramma retail Parkstad Limburg In het verlengde van de SVREZL is op subregionaal niveau een uitvoeringsprogramma uitgewerkt. De ambitie is om binnen Parkstad 100.000 m2 aan voorraad te onttrekken. Verder dient er in veel winkelclusters een kwaliteitsslag te worden gemaakt om de gebieden aantrekkelijk te houden voor consumenten en ondernemers. Voor alle winkelclusters binnen de SVREZL zijn gebiedsprofielen geformuleerd. Op grond van deze gebiedsprofielen zijn prioritaire winkelclusters in Parkstad benoemd. In deze clusters is de opgave het meest urgent en/of dienen zich kansen aan. De prioritaire winkelclusters in de gemeente Heerlen betreffen: Heerlen-Centrum: het centrum wordt compacter gemaakt en winkelmeters buiten het kernwinkelgebied worden geleidelijk getransformeerd. In totaal wordt minimaal 40% van de winkelmeters uit de markt gehaald. Hoensbroek-Centrum: compacter maken winkelcluster en transformeren winkelpanden buiten concentratiegebied. ’t Loon: door ontwikkelen als een boodschappencluster met een sterke focus op het dagelijks aanbod,
11
4 Vigerend beleid Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
4.3
De Bautsch: er is te weinig economisch draagvlak om alle dagelijkse winkels in stadsdeel Heerlerbaan te behouden. Er moeten daarom keuzes worden gemaakt om tot een toekomstbestendige winkelstructuur te komen.
Gemeentelijk beleid
Structuurvisie Heerlen 2035 De gemeente Heerlen heeft geen eigen detailhandelsbeleid. Dit beleid is ondergebracht in de SVREZL. In de gemeentelijke Structuurvisie wordt op hoofdlijnen de gewenste ruimtelijk-economische ontwikkeling van Heerlen geschetst. Deze visie is vooral ruimtelijk ingestoken en niet economisch onderbouwd. Daarom wijken de daar aangewezen winkelclusters af van die in de SVREZL en in de onderhavige visie. Belangrijke opgave in de Structuurvisie is om voorzieningen zo veel mogelijk te clusteren en moderniseren in aantrekkelijke voorzieningenclusters, die goed bereikbaar zijn vanuit de buurt. Daarnaast heeft de gemeente de wens om in alle vier de stadsdelen over een stadsdeelcentrum met een voorzieningencluster te beschikken. In zo’n stadsdeelcentrum dient ten minste ruimte te zijn voor een boodschappencluster met een passend aantal winkels voor dagelijkse producten. Voor de stadsdelen zijn de volgende stadsdeelcentra (large) aangewezen, met de kanttekening dat Heerlen centrum een dubbelrol heeft m.b.t. funshopping: Hoensbroek – Hoensbroek centrum Heerlerheide – Heerlerheide Heerlerbaan – De Bautsch Heerlen Stad – Heerlen centrum en ’t Loon Ook zijn er nog vier stadsdeelcentra (small) aangewezen: Douve Weien Molenberg Groen van Prinstererstraat Zeswegenlaan
donderdag 11 november 2021
12
5 Aanbod analyse Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
5.1
Bestaande boodschappenstructuur
Uitgangspunten analyse In de analyse is gekozen voor de volgende uitgangspunten. Heerlen is opgedeeld in diverse wijkclusters. Hierdoor kan de kwantitatieve behoefte in 2030 per wijkcluster in beeld gebracht worden, wat een indicatie is voor de (kwantitatieve) ontwikkelmogelijkheden. De wijkclusters zijn primair gebaseerd op de CBS-afbakeningen, maar zijn afgestemd met de resultaten van het Koopstromenonderzoek Limburg 2019 (KSOL2019) waaruit de kooporiëntatie tussen de wijken blijkt. In het KSOL2019 zijn postcodegebieden (PC4) gehanteerd. De aanbod- en leegstandscijfers zijn gebaseerd op Locatus met als peildatum maart 2021 (cijfers zijn geraadpleegd in juli 2021).
Figuur 5.1: Feiten en cijfers dagelijks aanbod gemeente Heerlen
500
40.000
450
35.000
400 30.000 350 25.000
300 250 200
donderdag 11 november 2021
20.000 15.000
150 10.000 100 5.000
50 0
0 Supermarkt Heerlen
Totaal dagelijks Nederland
2011
Limburg
2014
Supermarkt
2017
2021
Totaal dagelijks
Benchmark enkele speciaalzaken dagelijkse sector 40
in m² wvo per 1.000 inwoners
Feiten en cijfers algemeen In de gemeente Heerlen zijn 124 winkels in de dagelijkse sector aanwezig met een totale omvang van 37.731 m² wvo, ofwel 434 m² wvo per 1.000 inwoners. Dit relatief veel ten opzichte van het landelijk gemiddelde (368 m² wvo per 1.000 inwoners) en het provinciaal gemiddelde (404 m² wvo per 1.000 inwoners). Supermarkten zijn het voornaamste onderdeel van de boodschappenstructuur. In totaal zijn er in de gemeente 31 supermarktvestigingen gelegen met een gezamenlijke omvang van 29.221 m² wvo, ofwel 336 m² wvo per 1.000 inwoners. Dit is ten opzichte van het landelijk (270 m² wvo per 1.000 inwoners) en provinciaal (304 m² wvo per 1.000 inwoners) gemiddelde relatief veel. Binnen de dagelijkse sector kent Heerlen opvallend relatief veel omvangrijke parfumeriezaken, namelijk 15 m² wvo per 1.000 inwoners.
Ontwikkeling dagelijkse sector Heerlen
Benchmark dagelijkse sector en supermarkten
in m² wvo
Aanbod analyse
in m² wvo per 1.000 inwoners
5
35 30 25 20 15 10 5 0 Bakker
Minisuper
Slagerij Heerlen
Slijter Nederland
Tabak/Lect
Drogist
Parfumerie
Limburg
13
5 Aanbod analyse Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
De gemiddelde schaalgrootte van de supermarkten in Heerlen bedraagt 943 m² wvo. Dit is iets kleiner dan het landelijk (961 m² wvo) en provinciaal (989 m² wvo) gemiddelde. Daar komt bij dat het landelijk gemiddelde (nog steeds) niet conform de standaard is van moderne supermarkten die al snel 1.200 tot 1.600 m² wvo nodig hebben. Hieruit kan worden afgeleid dat er waarschijnlijk voor diverse bestaande supermarkten in Heerlen nog een uitbreidingsbehoefte bestaat. Het dagelijkse aanbod en specifiek het supermarktaanbod in de gemeente Heerlen is met name sinds 2014 gestaag toegenomen.
Boodschappen structuur nader bekeken Beleidsmatig (SVREZL) bestaat de winkelstructuur in de gemeente Heerlen uit zeven gebieden: Heerlen centrum, ’t Loon, Douve-Weien, De Bautsch, Heerlen Woonboulevard, Heerlerheide en Hoensbroek. In feite zijn vijf SRVERZL-clusters bedoeld als boodschappenclusters. Opvallend is dat de meeste supermarkten in Heerlen buiten de in de SVREZL-clusters zijn gelegen. Dit betekent dat ontwikkelmogelijkheden voor deze supermarkten beperkt zijn. Eventuele uitbreidingen van bestaande supermarkten zijn daardoor in veel gevallen beleidsmatig niet toegestaan. Veel supermarkten hebben een solitaire ligging waardoor ze weinig toegevoegde waarde hebben voor de detailhandelsstructuur, omdat geen synergiewerking of combinatiebezoek wordt bereikt met andere winkels. Bovendien zijn veel locaties minder goed bereikbaar, omdat ze ingekeerd binnen een buurt of wijk liggen. Supermarkten hebben vaak behoefte om op goed bereikbare locaties bij doorgaande wegen te liggen. Anderzijds heeft de consument behoefte aan modern supermarktaanbod nabij de eigen woning. Figuur 5.2: Supermarktstructuur gemeente Heerlen 2021
donderdag 11 november 2021
14
5 Aanbod analyse Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
Boodschappen doen is meer dan alleen supermarkten Zoals blijft uit figuur 5.3 zijn er naast supermarkten nog vele andere speciaalzaken in de dagelijkse sector aanwezig in Heerlen. Daarnaast zijn er nog andere voorzieningen die een sterke relatie hebben met dagelijkse boodschappen, zoals warenhuizen (Action en Hema) en huishoudelijke artikelen winkels (Blokker). Ook voor het overige dagelijkse aanbod geldt dat in Heerlen nog relatief veel versnipperd is buiten concentratiegebieden. Hoewel een lokale bakker of slager in Heerlen van oudsher sterk verspreid aanwezig is en deze zaken vanuit een lokale klantenbinding autonoom functioneren, staat het functioneren van deze zaken wel sterk onder druk. Uit landelijk onderzoek (DTNP 2016) blijft dat speciaalzaken het beste functioneren bij de aanwezigheid van een of meerdere supermarkten. Supermarkten trekken gemiddeld 10.000 bezoekers per week en door concentratie kunnen de speciaalzaken van deze aantrekkingskracht profiteren in de vorm van combinatiebezoek. Ook supermarkten kunnen van elkaars nabijheid profiteren, zeker als het complementaire supermarkten zijn (fullservice en discount). Dit onderstreept het belang van inzetten op boodschappenclusters. Belang van boodschappen dicht bij huis In figuur 5.4 is daarnaast de nabijheid van de SVREZL-clusters weergegeven voor inwoners van de gemeente Heerlen.
Hierin is uitgegaan van 900 meter als norm, wat landelijk gezien wordt als een aanvaardbare afstand tot een (moderne) supermarkt. Korte afstand is belangrijk vanuit de sociaalmaatschappelijke functie van supermarkten. Op basis daarvan is terug te zien dat inwoners in Heerlen voor het grootste deel beschikken over een supermarkt binnen aanvaardbare afstand. Er zijn echter wel de volgende aandachtspunten. Figuur 5.3: Boodschappenstructuur gemeente Heerlen 2021
donderdag 11 november 2021
15
5 Aanbod analyse Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
Hoensbroek: de inwoners van het westelijk en zuidelijk deel van Hoensbroek vallen buiten de 900 meter afstand tot de supermarkten in het centrum. Daar dient echter de nuancering bij geplaatst te worden dat de supermarkten voor de inwoners goed, en naar verwachting snel, bereikbaar zijn via de Juliana Bernhardlaan. Het zuidelijk deel ligt eveneens buiten de norm afstand, maar dit betreft voornamelijk een industriegebied. Heerlerheide: de inwoners van de wijk Heksenberg zijn op enige afstand van de supermarkten gelegen. Wel wordt ook hier verwacht dat de supermarkten in winkelcluster Heerlerheide goed en snel bereikbaar zijn via de Roebroekweg. Heerlerbaan: het zuidelijk deel van Heerlerbaan is op afstand gelegen van het supermarkt aanbod in de gemeente Heerlen. Dit betreft echter ook veelal industriegebied en daarnaast is net over de gemeentegrens de Roda Boulevard gelegen, met onder andere een Albert Heijn XL. Molenberg: inwoners van Molenberg hebben geen beleidsmatig aanwezen boodschappenaanbod in of nabij de eigen woonomgeving. Zeswegen/GMS/MSP: inwoners in Zeswegen, GMS en MSP hebben eveneens geen toegang tot beleidsmatige boodschappenclusters in de eigen buurt.
Autobereikbaarheid redelijk op orde Fijnmaziger inzicht in de bereikbaarheid is gemaakt op basis van de feitelijke autobereikbaarheid tot de SVREZL-clusters (zie figuur 5.5). Gekozen is om de bereikbaarheid op basis van 3, 4 en 5 autominuten aan te brengen. Dit is weergegeven in de verschillende kleuren. Op basis hiervan kan worden geconcludeerd dat de autobereikbaarheid redelijk op orde is. Ook in deze situatie blijven er bepaalde woongebieden in Heerlen van waaruit inwoners 5 minuten of langer moeten reizen naar een SVREZL-cluster.
donderdag 11 november 2021
Figuur 5.4: Nabijheid SVREZL-clusters (900 meter)
16
5 Aanbod analyse Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
Een belangrijke nuance is verder dat ook het aspect keuzemogelijkheden relevant is. De verzorgingsgebieden van de SVREZL-clusters hebben nauwelijks overlap, waardoor inwoners sterk op één cluster georiënteerd zullen zijn. Dit is op zich zelf niet erg, omdat je hierdoor mobiliteit tussen de wijken beperkt. Tegelijkertijd dient er dan wel voldoende aanbod en variatie aanwezig te zijn binnen de boodschappenclusters om alle inwoners in het verzorgingsgebied goed te bedienen. In elk geval zou elk boodschappencluster minimaal twee supermarkten moeten hebben, idealiter complementair (fullservice en discount) met enkel aanvullend boodschappen aanbod, zoals enkele speciaalzaken en een drogist. Fiets en voetgangersbereikbaarheid beperkt In bijlage 3 zijn ook kaartjes opgenomen met de reistijd tot de SVREZL-clusters voor fietsers en voetgangers. Hieruit kan geconcludeerd worden dat veel meer inwoners relatief ver moeten fietsen of lopen om tot een boodschappencluster te komen. Met name in het kader van een gezonde stad, vergrijzing, leefbaarheid, mobiliteit, sociaal-maatschappelijk en duurzaamheid ligt hier een opgave om het boodschappen aanbod ook via deze modaliteiten beter toegankelijk te maken. Dit vraagt om meer clusters dichter bij huis op plekken waar de afstand tot bestaande clusters momenteel groot is.
Figuur 5.5: Reisafstand in autominuten tot SVREZL-clusters
donderdag 11 november 2021
17
5 Aanbod analyse Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
Supermarktmeters sterk toegenomen, overig dagelijks neemt af Zowel het aantal supermarktvestigingen (+4) als het winkelvloeroppervlak van supermarkten (+5.650 m²) nam de afgelopen jaren toe. In Heerlen is ook de trend van schaalvergroting bij supermarkten goed zichtbaar. De gemiddelde omvang van een supermarkt steeg de afgelopen jaren van 877 m² wvo (2011) naar 943 m² wvo (2021). Het aantal supermarkten dat groter is dan 1.500 m² wvo is toegenomen van 1 naar 4. Het overig dagelijks aanbod nam juist af. Dat geldt vooral voor het aanbod (vers)speciaalzaken, dat ongeveer met een derde terugliep (zowel in vkp als wvo). De daling is hoofzakelijk terug te zien in het centrum, waar ruim 1.000 m² wvo aan overig dagelijks aanbod de afgelopen jaren is verdwenen. Ook in Hoensbroek liep het aanbod terug met ca. 500 m² wvo. Vooral aanbod in centrum Heerlerheide is gegroeid Ondanks de terugloop in (vers)speciaalzaken steeg het dagelijks aanbod in het centrum sterk. Dit komt vooral door toedoen van de realisatie van het Maankwartier. Mede daardoor was er sprake van bijna een verdubbeling in supermarktmeters in de afgelopen jaren. Ook in Heerlerheide is het dagelijks aanbod toegenomen. De afgelopen jaren is de Plus stevig uitgebreid naar 1.630 m² wvo (was ca. 900 m² wvo) en daarnaast heeft Budget Food zich er recent gevestigd.
Door onder andere het vertrek van de Plus en de Etos is het aanbod in Meezenbroek juist met een derde teruggelopen (ca. 1.000 m² wvo).
Figuur 5.6:
Ontwikkeling winkelaanbod gemeente Heerlen
Dagelijkse aanbod
VKP 2011
VKP 2021
Supermarkten
27
(Vers)speciaalzaken
105
Persoonlijke verzorging Totaal
VKP verschil
WVO 2011
WVO 2021
WVO verschil
31
+4
23.671
29.221
+5.650
72
-33
5.902
4.078
-1.824
35
32
-3
5.390
5.218
-172
167
135
-32
34.963
38.517
+3.654
Ontwikkeling dagelijks aanbod per stadsdeel
in m² wvo
Ontwikkeling dagelijks aanbod
15.000 13.500 12.000 10.500 9.000 7.500 6.000 4.500 3.000 1.500 0 Kern hoensbroek
Centrum
Zeswegen
Heerlerheide
Meezenbroek
2011
Bekkerveld
Heerlerbaan
Welten
Bekkerveld
Heerlerbaan
Welten
2021
10.000 9.000 8.000 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0 Kern Hoensbroek
Centrum
Zeswegen
Heerlerheide
2011
donderdag 11 november 2021
Molenberg
Ontwikkeling supermarktaanbod per stadsdeel
in m² wvo
5.2
Meezenbroek
Molenberg
2021
18
6 Analyse consument Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
6
Analyse consument
6.1
Demografie Heerlen
De gemeente Heerlen telt 86.902 inwoners (Parkstad in cijfers, mei 2021), verdeeld over de wijkclusters Hoensbroek, Centrum, Zeswegen/GMS, Heerlerheide, Meezenbroek-Schaesbergerveld, Molenberg, Bekkerveld, Caumerveld, Douve Weien, Heerlerbaan en Welten. Stadsdelen Hoensbroek en Heerlerheide tellen respectievelijk 18.771 en 19.379 inwoners en zijn daarmee aanzienlijk groter dan de andere stadsdelen. Het inwonertal neemt de komende jaren af. Op basis van de meest recente Progneff prognose daalt het inwonertal de komende jaren tot ca. 83.800 inwoners in 2030 (-3,5%). De verwachting is dat in ieder stadsdeel de bevolking terugloopt. Vooral in het Centrum, Hoensbroek, Heerlerbaan en Welten is de (relatieve) afname hoog. Ook in Heerlen is sprake van vergrijzing van de bevolking. Ruim 31% van de bevolking is momenteel 65 jaar en ouder. Daarbij zijn wel grote verschillen tussen de stadsdelen. In Welten (44%), Heerlerbaan (35%) en het centrum (34%%) is de vergrijzing relatief hoog. In Zeswegen/GMS (25%) en Heerlerheide (29%) juist laag. De verwachting is dat Heerlen de komende jaren verder zal vergrijzen. In 2030 is ca. 36% van de bevolking 65 jaar en ouder (+5%). In relatieve zin wordt vooral een stijging van het aandeel ouderen verwacht in Zeswegen/GMS (+6%). In Molenberg stijgt het aandeel (+2%).
Het gemiddelde inkomen in Heerlen is circa € 22.900 per inwoner per jaar en ligt daarmee beneden het landelijk gemiddelde (-12%) van circa € 26.000 per inwoner per jaar. Het bestedingspotentieel in de gemeente ligt daardoor lager, waardoor tevens het economisch draagvlak voor dagelijks aanbod beperkter is dan het landelijk gemiddelde.
donderdag 11 november 2021
Figuur 6.1: Demografische ontwikkelingen gemeente Heerlen 2021 - 2030
19
6 Analyse consument Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
6.2
Koopstromen dagelijkse sector
Inleiding In bijlage 2 is inzicht gegeven in de koopstromen ten aanzien van de dagelijkse sector tussen de verschillende wijkclusters in de gemeente Heerlen. In deze paragraaf worden de belangrijkste resultaten ten aanzien van de richting en waarde (in euro’s) van de koopstromen van en naar Heerlen weergegeven. Deze cijfers zijn gebaseerd op het Koopstromenonderzoek Limburg 2019 (KSOL2019). Anno 2021 zal de oriëntatie van inwoners in Heerlen, Parkstad en daarbuiten voor de dagelijkse boodschappen nog grotendeels gelijk zijn gebleven. De waarde (in euro’s) van de koopstromen zijn geactualiseerd op basis van de meest recente omzetkengetallen, waardoor de euro’s (in mln.) afwijken van het KSOL2019. Conclusies Het boodschappen aanbod in de gemeente Heerlen weet circa 80% van de totale bestedingen van de eigen inwoners te binden (zie figuur 5.8). Dit is in verhouding tot andere gemeenten in Limburg en Nederland relatief laag. De verklaring is echter dat Heerlen onderdeel is van een aan elkaar gegroeid stedelijk gebied: Parkstad Limburg. Net buiten Heerlen zijn onder andere in Kerkrade, Brunssum en Landgraaf nabije alternatieven om boodschappen te doen. Het boodschappen aanbod in Heerlen weet door de ligging in een bredere stedelijke context ook relatief veel bestedingen van buiten aan te trekken (23%) (zie figuur 5.9).
Dit betreft inwoners uit de overige Parkstad gemeenten, maar ook Duitse bezoekers. Circa 2% van de totale boodschappen bestedingen gaan via online. Dit is nog relatief beperkt, maar vergelijkbaar met elders in Nederland op basis van ander koopstromenonderzoek. Figuur 6.2: Waar gaan de boodschappen bestedingen van inwoners in Heerlen naar toe?
donderdag 11 november 2021
20
6 Analyse consument Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
Het KSOL2019 toont aan dat het koopgedrag voor de boodschappen gemeente- en landsgrens overstijgend is. Dit betekent dat per definitie een regionale beleidsbenadering nodig is om opgaven aan te pakken. Anders gezegd: een ontwikkeling in bijvoorbeeld Heerlen zal invloed hebben op bijvoorbeeld aanbod in Kerkrade en andersom. Dit onderstreept het belang van een goede samenwerking tussen gemeente in Parkstadverband.
Figuur 6.3: Waar komen de boodschappen bestedingen bij het aanbod in Heerlen vandaan?
donderdag 11 november 2021
21
6 Analyse consument Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
6.3
Kenmerken consument Heerlen
Inleiding Het Koopstromenonderzoek Limburg 2019 biedt veel inzicht in de bezoekers aan de Heerlense boodschappenclusters. Denk aan aspecten zoals de bezoekduur, de bezoekfrequentie, de bezoekmomenten, het bezoekmotief, het vervoersmiddel en de waardering. De resultaten van Heerlen zijn vergeleken met het Limburgse en landelijke gemiddelde (op basis van KSO Oost-Nederland 2019 en Randstad 2018). Conclusies Inwoners van Heerlen doen in vergelijking tot andere consumenten in Nederland primair de boodschappen binnen 30 minuten (69%). Opgemerkt moet worden dat bezoekers van verder weg en in het bijzonder de Duitsers aanzienlijker langer verblijven tijdens een boodschappenbezoek in Heerlen. Zo doet 41% van de Duitse bezoekers tussen 1 en 2 uur de boodschappen en 28% doet er zelfs langer over dan 2 uur. Inwoners van Heerlen doen hoofdzakelijk meerdere keren per week boodschappen (54%), wat lager ligt dan het landelijk gemiddelde. Hieruit kan worden opgemaakt dat inwoners van Heerlen ten opzichte van het landelijk gemiddelde iets minder frequent de boodschappen doen (maar waarschijnlijk wel meer boodschappen in één keer). Logischerwijs doen bezoekers van buiten Heerlen en in het bijzonder Duitse bezoekers meer incidenteel de boodschappen in Heerlen. Inwoners van Heerlen doen de boodschappen vooral doordeweeks (65%), vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde.
De zaterdag is de belangrijkste dag om de boodschappen te doen. Dit laatste geldt zeker voor Duitse bezoekers (58%).
donderdag 11 november 2021
Figuur 6.4: Feiten en cijfers boodschappen bezoekers
Bezoekduur boodschappen doen
Bezoekmoment boodschappen doen
6%
10%
6%
8%
27% 25% 28%
27%
65% 62%
69% 67%
minder dan 30 min
30 - 60 min
meer dan 60 min
Bezoekfrequentie boodschappen doen
Doordeweeks
Zaterdag
Zondag
Vervoersmiddel boodschappen doen
10% 15%
15% 33%
33%
27% 54%
25%
59%
31% 63%
29% meer dan 1x per week
1x per week
minder dan 1x per week
Met de auto
Te voet
Te fiets
22
6 Analyse consument Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
Inwoners in Heerlen doen de boodschappen primair met de auto (59%) en ‘slechts’ 25% te voet en 15% met de fiets. Dit wijkt relatief fors af van het landelijk gemiddelde waar 33% van de inwoners met de auto de boodschappen bezoekt en veel meer mensen boodschappen doen met de fiets en te voet. Het relatief hoge autogebruik in Heerlen is wel vergelijkbaar meer vergelijkbaar met andere Limburgse consumenten en de Belgen en Duitsers. Opgemerkt moet worden dat het landelijk gemiddelde sterk wordt bepaald door de Randstad waar het autogebruik fors minder is dan in Limburg en Oost-Nederland. Logischerwijs komen bezoekers van buiten Heerlen bijna altijd met de auto. In het verlengde van het bovengemiddelde autogebruik in Heerlen worden logischerwijs door inwoners uit Heerlen de aspecten zoals bereikbaarheid per auto, de parkeermogelijkheden en parkeertarieven in verhouding tot het landelijk gemiddelde als belangrijkere motieven ervaren. Desalniettemin geldt ook in Heerlen dat nabijheid (dicht bij huis) het belangrijke bezoekmotief is bij de keuze voor een aankoopplaats om de boodschappen te doen. Inwoners van Heerlen waarderen vergelijkbaar met elders in Nederland het aanbod met een rapportcijfer van 7,7. Duitse bezoekers beoordelen het boodschappen aanbod in Heerlen met een 8,3 nog veel beter.
Wat opvalt is dat inwoners van Heerlen met name de bereikbaarheid van en parkeermogelijkheden bij boodschappen aanbod iets hoger waarderen dan elders in Nederland. Dit hangt samen met enerzijds het bovengemiddelde autogebruik (en het feit dat boodschappen aanbod hierop anticipeert) en anderzijds het lage uitgebruik in de Randstad (waardoor het landelijk gemiddelde lager ligt).
donderdag 11 november 2021
Figuur 6.5: Feiten en cijfers boodschappen bezoekers
Waardering boodschappen aanbod
Bezoekmotief boodschappen doen 0%
20%
40%
60%
0
80%
2
4
6
8
10
Bereikbaarheid fiets
Dicht bij huis
Bereikbaarheid auto Bepaalde winkel(s) Parkeren auto Veiligheid
Omvang winkelaanbod
Netheid Kwaliteit winkelaanbod Kwaliteit winkelaanbod Prijsniveau winkelaanbod
Stallen fiets Bereikbaarheid OV
Bereikbaarheid auto
Omvang winkelaanbod Parkeermogelijkheden Sfeer/uitstraling Kwaliteit verblijfsruimte
Parkeertarief
Faciliteiten Sfeer/uitstraling Aanbod horeca Combinatie met ander doel
Heerlen (inwoners)
Aanwezigheid groen
Nederland
Heerlen (inwoners)
Nederland
23
7 Functioneren Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
7
Functioneren
7.1
Conclusies
In bijlage 2 zijn distributieve berekeningen gemaakt per stadsdeel. Op basis van deze berekeningen kan, rekening houdend het toekomstig economisch draagvlak, worden bezien of er vanuit kwantitatief oogpunt aanleiding is om het dagelijks aanbod uit te breiden. Uit de berekeningen blijkt dat er op gemeenteniveau in Heerlen voldoende dagelijks aanbod aanwezig is om de eigen inwoners van hun boodschappen te voorzien. Per stadsdeel zijn er echter grote verschillen: Voor Hoensbroek, Heerlen centrum, Heerlerheide, Heerlerbaan en Welten geldt dat er op basis van het huidig en toekomstig functioneren geen aanleiding is om het bestaand aanbod verder uit te breiden. In Molenberg en Bekkerveld is tevens sprake van voldoende dagelijks aanbod, vooral in relatieve zin. Het aanbod in Zeswegen - GMS presteert iets boven het landelijk gemiddelde. Daardoor is er kwantitatief gezien ruimte om het aanbod (iets) uit te breiden. De uitbreidingsruimte is echter van beperkte omvang, waardoor er vooral gedacht kan worden aan het uitbreiden van het bestaande (supermarkt)aanbod. Nieuwvestiging is naar verwachting niet haalbaar. Voor MSP geldt dat het aanbod momenteel ruim boven het landelijk gemiddelde presteert. Daardoor is er naar verwachting voldoende uitbreidingsruimte beschikbaar om bijvoorbeeld een nieuwe supermarkt van moderne omvang te vestigen1.
Figuur 7.1: Indicatie overaanbod dagelijkse artikelen per wijk in m² wvo 1
Doordat de norm van het aantal respondenten in stadsdeel Meezenbroek-Schaesbergerveld niet is behaald dienen de uitkomsten als indicatief te worden beschouwd..
donderdag 11 november 2021
24
7 Functioneren Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
7.2
Kwaliteit boven kwantiteit
De kwantitatieve marktverkenning is indicatief, omdat de berekeningen zijn gebaseerd op meerdere aannames. Voor Heerlen geldt dat het aanbod beneden het landelijk gemiddelde functioneert. Dit is al jaren het geval en is logisch vanwege het lagere inkomensniveau, het krimpende draagvlak en het relatief omvangrijke aanbod. Daar komt bij dat inwoners in Heerlen ook (net) buiten Heerlen in Parkstad veel keuzemogelijkheden hebben om boodschappen te doen. Marktruimte wordt doorgaans berekend door het functioneren van het lokale aanbod af te zetten tegen de landelijk gemiddelde vloerproductiviteit (omzet per m² wvo). Voor het aanbod in Heerlen is het landelijk gemiddelde geen goede norm voor goed functioneren, aangezien met name de huurlasten in Heerlen (fors) lager liggen dan het landelijk gemiddelde. Hierdoor kan het dagelijkse aanbod in Heerlen nog steeds prima functioneren op een lager niveau dan het landelijk gemiddelde.
bod beter van elkaar profiteren in de vorm van combinatiebezoek en neemt de algehele levensvatbaarheid van ondernemers toe. Dit is ook positief voor de consumentenverzorging, aangezien hierdoor gemak en efficiëntie voor de consument ontstaat. Uitbreiding van supermarktaanbod in Heerlen met als doel een kwalitatieve versterking is juridisch goed te verantwoorden, mits de ruimtelijk-functionele effecten aanvaardbaar zijn. Anders gezegd, supermarktontwikkelingen mogen niet leiden tot verdringing van andere (bestaande) supermarkten in boodschappenclusters.
Het gebrek aan kwantitatieve marktruimte betekent daardoor niet dat geen ontwikkelingen meer kunnen of mogen plaatsvinden. In tegendeel, in Heerlen ligt juist een grote kwalitatieve opgave om de boodschappenstructuur toekomstbestendig te maken. Diverse bestaande supermarkten in Heerlen moeten moderniseren om toekomstbestendig te zijn en om in te spelen op de behoefte van de consument ten aanzien van gemak, comfort en keuzemogelijkheden. Indien modernisering niet plaatsvindt zal de consument alternatieven buiten Heerlen opzoeken, zoals in de overige Parkstadgemeenten of via internet. Dit zorgt voor meer afvloeiing en verlies van combinatiebezoek. Er dient meer concentratie plaats te vinden van supermarkten en aanverwant aanbod. Hierdoor kan het aan-
donderdag 11 november 2021
25
Visie deel De visie bevat op basis van de analyse en het proces de meest toekomstbestendige en wenselijke boodschappenstructuur voor ondernemers en inwoners van Heerlen. De visie is het primaire toetsingskader voor nieuwe initiatieven en staat aan de basis voor verdere (juridische) uitvoering omtrent boodschappen doen
8 Uitgangspunten visie Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
8
Uitgangspunten visie
8.1
Doel van dit boodschappenbeleid
Het doel van het boodschappenbeleid is om te komen tot een toekomstbestendige boodschappenstructuur. Om dit te bereiken is een optimaal evenwicht tussen de volgende hoofddoelstellingen noodzakelijk. Optimaal evenwicht tussen de volgende doelen 4. Een compleet aanbod binnen toekomstbestendige centra is belangrijk. Voorzieningen kunnen van elkaar profiteren via synergiewerking en combinatiebezoek. Dit is enerzijds positief voor het economisch functioneren van ondernemers en anderzijds positief voor de consumentenverzorging omdat op één centrale plek veel keuzemogelijkheden bestaan, wat gemak en efficiëntie oplevert. Dit verhoogt ook de kwaliteit van het aanbod; 5. Nabijheid of een korte reisafstand van boodschappenvoorzieningen tot de eigen woning is belangrijk voor de toegang tot de eerste levensbehoefte en leefbaarheid. Dit betreft niet alleen de autoreistijd, maar ook de reistijd te fiets en te voet. Ook is in deze doelstelling aandacht voor bijzondere doelgroepen, zoals ouderen en minder mobiele inwoners. Dit vraagt om een goede spreiding van boodschappenvoorzieningen; 6.
Economisch toekomstbestendige en haalbare marktsituatie waar ondernemers in goed kunnen functioneren en de boodschappenclusters qua aard, omvang en samenstelling aansluiten op het (toekomstig) draagvlak in de wijk of buurt, rekening houdend met trends zoals bevolkingskrimp, vergrijzing, schaalvergroting en online.
Figuur 8.1: Essentie boodschappenbeleid Heerlen
donderdag 11 november 2021
27
8 Uitgangspunten visie Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
Belang van evenwicht tussen hoofddoelen
Een goede balans tussen de hoofddoelen is noodzakelijk voor een toekomstbestendige en duurzame structuur. Indien de nadruk te veel op één doelstelling ligt, zal dit negatieve gevolgen hebben op de andere doelen. Voorbeeld 1: Compleet aanbod is positief voor combinatiebezoek en het economisch functioneren, maar een te grofmazige structuur betekent dat inwoners verder moeten reizen om de boodschappen te doen. Dit is onwenselijk vanuit leefbaarheid. Bovendien betekent superconcentratie niet altijd beter functioneren. Voorbeeld 2: Korte reisafstand tot aanbod in de vorm van versnippering is positief voor de leefbaarheid in buurten. Aanbod kan op deze manier echter niet van elkaars aantrekkingskracht profiteren en combinatie met kleine verzorgingsgebieden is de economische haalbaarheid beperkt. Het aanbod is niet compleet, wat juist nadelig is voor de leefbaarheid. Voorbeeld 3: Supermarkten hebben een steeds grotere omvang en verzorgingsgebied nodig om goed te kunnen functioneren (schaalvergroting).
donderdag 11 november 2021
Feitelijke en beleidsmatige situatie Heerlen Een compleet aanbod binnen centra met voorzieningen (clustering), korte reisafstanden tot voorzieningen en economisch duurzaam functioneren zijn voor Heerlen altijd al belangrijke doelen geweest. Op dit moment is er echter zowel feitelijk als beleidsmatig geen sprake van een optimaal evenwicht. Dit is hierna toegelicht. Feitelijk te veel verspreide bewinkeling… Het boodschappenaanbod in Heerlen is momenteel te veel versnipperd door de verschillende stadsdelen aanwezig en te weinig geconcentreerd in bestaande clusters. Het boodschappen aanbod kan daardoor niet optimaal van elkaars aantrekkingskracht profiteren. Diverse supermarkten zijn nog relatief kleinschalig en hebben behoefte aan uitbreiding, modernisering en/of relocatie om toekomstbestendig te kunnen zijn en economisch goed te kunnen functioneren. Tegelijkertijd heeft Heerlen momenteel te veel winkelmeters in de dagelijkse sector ten opzichte van de toekomstige behoefte (in 2030). Dit betekent zowel een kwantitatieve als kwalitatieve opgave die in situaties kan leiden tot een spanningsveld. De combinatie van de versnippering en het op onderdelen verouderde aanbod zorgt voor een minder goed economisch functionerend en duurzaam aanbod. Bovendien is deze situatie niet optimaal voor de consumentenverzorging, omdat gemak en efficiëntie op één plek (in een cluster) beperkt is.
Met name inwoners van Heerlen-stad doen relatief vaak de boodschappen buiten de eigen woonomgeving, zoals blijkt uit de lage koopkrachtbinding op wijkniveau uit het KSOL2019. Hier ligt een opgave om de binding te vergroten en afvloeiing te beperken, zodat inwoners minder ver hoeven te reizen en verkeersbewegingen worden beperkt.
… beleidsmatig te weinig concentratiegebieden/clusters De vijf SVREZL-clusters voor het boodschappenaanbod in Heerlen zijn momenteel onvoldoende toereikend om écht voldoende leefbaarheid te borgen. Uit de analyse blijkt dat de reisafstand voor sommige inwoners tot beleidsmatige SVREZL-clusters relatief groot is en dat de keuzemogelijkheden binnen het verzorgingsgebied beperkt zijn (indien we uitgaan van de beleidsmatige SVREZL-clusters). Zeker in het kader van gezondheid, vergrijzing (minder mobiel) en het belang van voorzieningen op loop- en fietsafstand is het een belangrijke opgave om hier beleidsmatig rekening mee te houden. De bestaande SVREZL-clusters zijn ruimtelijk bovendien niet volledig geschikt om de totale toekomstige behoefte aan boodschappenvoorzieningen op te vangen. Bovendien is het vanuit het perspectief van leefbaarheid en consumentenverzorging wenselijk dat ook dicht bij huis kwalitatief hoogwaardig en modern boodschappen aanbod blijft bestaan. Conclusie: meer evenwicht in doelen Om de beleidsdoelen beter in evenwicht te brengen moet de feitelijke en beleidsmatige situatie dichter bij elkaar gebracht worden ook om er voor te zorgen dat het aanbod in de toekomst economisch duurzaam kan functioneren. Vraag en aanbod moeten meer in balans worden gebracht, afgestemd op het verzorgingsgebied.
28
8 Uitgangspunten visie Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
Figuur 8.1: Schematische weergave visie op de boodschappenstructuur Heerlen
donderdag 11 november 2021
29
8 Uitgangspunten visie Heerlen, Visie op de boodschappenstructuur
Saldering blijft uitgangspunt: te veel meters in Heerlen De conclusie die getrokken kan worden uit de analyse is dat er in kwantitatieve zin geen behoefte en/of aanleiding bestaat om het boodschappenaanbod in meters in Heerlen uit te breiden. In de meeste verzorgingsgebieden overstijgt het huidige feitelijke boodschappenaanbod zelfs de (toekomstige) vraag, wat het economisch functioneren onder druk zet. Er is overaanbod aan dagelijkse aanbod of supermarktmeters. Wel bestaat er een forse kwalitatieve opgave om het bestaande aanbod te optimaliseren en toekomstbestendig te maken door uitbreiding, relocatie en meer concentratie. Niks doen is daardoor geen optie, omdat dit op termijn zorgt voor verdwijnen van zaken, toename van leegstand en een afname van de leefbaarheid. Uitbreiding van bestaande supermarkten binnen de aangewezen clusters zal echter gepaard moeten gaan met saldering van supermarktmeters daarbuiten, conform de uitgangspunten van de SVREZL. Vanuit de economische haalbaarheid is immers een duurzaam evenwicht noodzakelijk tussen vraag en aanbod, anders gaat aanbod verdwijnen en zal de leegstand (blijven) toenemen. Conform de SVREZL is saldering binnen de subregio (Parkstad Limburg) uitgangspunt.
Aangezien de gemeente Heerlen niet verantwoordelijk is voor de bestemmingsplannen in andere gemeenten is de keuze gemaakt deze SVREZL-voorwaarde toe te passen op het principe ‘salderen binnen de gemeente Heerlen’. Dit betekent dat uitbreiding van meters binnen een beleidsmatig cluster gepaard moet gaan met (juridische) sanering van tenminste evenveel meters op een andere locatie elders in de gemeente Heerlen, idealiter buiten de beleidsmatig aangewezen clusters.
donderdag 11 november 2021
Voortbouwen op SVREZL-clusters Om het optimale evenwicht tussen de beleidsdoelen te bereiken dient enerzijds blijvend te worden geïnvesteerd in de bestaande beleidsmatige boodschappenclusters: Hoensbroek centrum, Heerlerheide centrum, ’t Loon, Heerlen centrum, Douve Weien en Giesen-Bautsch. Deze centra bieden op basis van het huidige aanbod, de huidige ligging in het verzorgingsgebied en het draagvlak het meeste toekomstperspectief. In het kader van een betrouwbare overheid, eerdere besluitvorming en de regionale samenwerking zou het onverstandig zijn om deze reeds gekozen clusters (opnieuw) ter discussie te stellen. Marktpartijen hebben langjarige investeringsplannen immers gebaseerd op de uitgangspunten van de SVREZL uit 2017. Deze visie biedt naast de uitgangspunten van de SVREL meer kwalitatieve invulling aan de randvoorwaarden voor goed functionerende centra. Dit kan gebruikt worden bij het afwegen van plannen en initiatieven. Opgave Heerlen-stad: twee nieuwe clusters aanwijzen Zoals aangegeven zijn de huidige SVREZL-clusters onvoldoende om de toekomstige behoefte op te vangen. Ook in het kader van reisafstand, leefbaarheid en een compleet aanbod kan gepleit worden voor meer beleidsmatige clusters. Hier ligt met name in Heerlen-stad een opgave. Het aanwijzen van twee nieuwe beleidsmatige boodschappenclusters c.q.